Skip to main content

Full text of "Archivum Franciscanum historicum"

See other formats


























MtOPFRTY OF 




Digitized by 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




I 


^ARCHIVUM • 

AU7 

FRANCISCANUM 

HISTORICUM^ 


Volume 3 
1910 



Digitized by 


o 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


I 


ARCHIVUM 

FRANCISCANUM HISTORICUM 



PERIODICA PUBLICATIO TRIMESTRIS 

CURA 


PP. COLLEGII D. BONAVENTURAE 


i 


Typographia, Directio et Administratio 

AD CLARAS AQUAS prope FLORENTIAM 

(QUARACCHi presso Firenzej 


I 

1910. 

» 


Rgprmted witb the permission of 
Archivum Vrancise anum Historicum in Collegio S. Bonaventurae 


JOHNSON REPRINT CORPORATION JOHNSON REPRINT COMPANY LTC 
111 Fifth Aveoue,dNev YcvitfleY. 1000} g^j^.Sqime London, W. , 






PROPRIETAS LITTERARIA 


Reprinted jrom a copy in tbe collectioris of 
The New York Public Library 
Astor, Lenox and Tilden Poundations 


First reprinting, 1966, Johnson Reprint Corporation 


Printed in the United States of America 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DISCUSSIONES 





DE FR. ROGERO BACON 

EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 


Inter doctos Ordinis nostri viros, qui medio aevo operam 
specialem investigandae S. Scripturae impenderunt, pauci 
sunt qui tantam omnimodae scientiae copiam studiis biblicis 
utilem comparaverunt, quantam attulit Rogerus Bacon; pauci 
sunt qui vivi, mortuique tot impugnationibus obstricti fue¬ 
runt quot noster ille 1 Doctor mirabilis ’ qui hoc laborabat 
defectu quod, aetatem suam scientiis naturalibus et positivis 
longe superans, quae ingenii acumine vituperanda et corri¬ 
genda cognoverat, respectu humano seposito, acribus inter¬ 
dum verbis et acrioribus adhuc scriptis vituperare et repre¬ 
hendere non dubitaverit. Nostri non erit defendere omnia quae 
fecit et scripsit, vel approbare omnia eius iudicia interdum 
exaggerata, interdum iniusta,quiapraeiudiciiset ideis praecon- 
ceptis obnubilata; sed iustitia exigit, ut ea agnoscantur quae 
praeclare egit et scripsit, etsi suo tempore agnita non fue¬ 
rint ab omnibus. Faxit Deus, ut imago confratris doctissimi 
per multa saecula pene obliterata magis, magisque in dies 
resplendeat, purgata et defensa a tot calumniarum et male¬ 
volentiae, praeiudicatarum opinionum et insipientiae sordibus, 
quibus splendor eius obnubilatus fuerat hucusque. 

Liceat nobis tractare summatim — programmatis 
instar — doctrinam Rogeri spectantem studia biblica, 
exponendo quid de S. Scriptura, deque studiis eiusdem insti¬ 
tuendis 'senserit, quid cogitaverit et proposuerit de adi umen¬ 
tis studio biblico promovendo utilibus vel necessariis, de 
linguis praesertim biblicis, quaeve vituperanda et corrigenda 
esse cognoverit Videbimus ipsum optimo sensisse et iudi- 
casse quae necessaria sint, et in hoc probatum esse per 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



4 DE FR. R. BAOON EI USQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 

temporum subsequentium eventus, etsi suis temporibus tan- 
quarn « passer solitarius * ingemiscere et spem suam in futuro 
reponere debuerit. — Sed antequam argumentum aggrediamur, 
liceat paucis in mentem revocare, quae de ipsius vita et 
operibus cognita sunt, et ex vastissima bibliographia 
Rogeriana saltem opera maioris momenti, ad rem nostram, 
adumbrare (1). 

I. 

Natus est Rogerus circa annum 1214 prope civitatem 
Ilchester in regione Angliae, quam Somersetshire vocant, 
parentibus opibus et fama valentibus, qui cum, in discordiis 
inter Henricum III regem et liberos barones versantibus, 
partes regis secuti fuissent, postea aliquatenus ad egestatem 
redacti sunt. Teneris iam annis incepit studiis vacare, quae 
in celebri universitate Oxoniensi, dein Parisiensi summo suc¬ 
cessu absolvit. Iam tunc studiis linguarum et scientiarum na¬ 
turalium quam maxime delectabatur, ita ut postea scribere 
potuerit: «Multum laboravi in scientiis et linguis, 
et posui iam quadraginta annos postquam didici primum al¬ 
phabetum; et fui semper studiosus; et praeter duos annos 
dc istis quadraginta fui semper in studio,... et... notum 
est, quod nullus in tot scientiis et linguis labo¬ 
ravit, nec tantum(2)*. Neque expensas maximas horruit, 
sed plus quam 2000 libellarum Parisiensium pro libris et 
instrumentis physicalibus comparandis insumpsit (3). — Oxonii 
consilio et amicitia fruebatur clarissimi Roberti Grosse- 
teste (Greathead), Ordinis nostri seraphici fautoris optimi, 
et Fratris A d a m i de Marisco (M a r s h) (4), quos toto vitae 
tempore semper magni fecit. Hinc non mirum, ipsum emenso 
studiorum curriculo, ordini Franciscano nomen dare non du¬ 
bitasse. Nescitur annus ingressus, sed videtur fuisse circa 
1240, secundum alios inter annos 1251-1257 (5). Post habi¬ 
tum susceptum studia prosecutus est, quantum permisit exi¬ 
guitas mediorum; sed tamen eodem tempore per duos annos 

(1) Plurimae adsunt quaestiones disputatae, quae investigationibus 
ulterioribus, iisque profundioribus indigent; quantus labor praestandus, 
ut habeamus vitam Rogeri criticam! 

(2) Opus Tertium XX, ed. Brewer, p. (»6 (de quo vide infra). 

(0) lb. XVII, 60. 

1,4) Macdonnell, Anne, Sona of Francis, London 1!K)2, 244. 

^5) Charles, lioyer Bacon , 21, 22. (Titulum ampliorem huius alio¬ 
rumque librorum vide infra in bibliographia). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


5 



1C 3 ftA A 



DE FR. R. BACON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 


morbus gravis eum prohibebat, quominus scientiis incum¬ 
beret (1). Recuperata sanitate, cum solita studia omni ardore 
excepisset (2), a superioribus mox fraeno imposito praepeditus 
aliquatenus fuit: « Affuit instanda praelatorum meorum quo¬ 
tidiana, ut aliis occupationibus obedirem (3)». Cum enim la¬ 
bores et experimenta eius physica a plurimis istius aetatis 
ad alchymiam, necromantiam etc. pronae tamquam res 
omnino suspecta et periculosa haberentur, praecipue tamen 
cum Rogerus aliquas sententias protulisset, quae sensui ca¬ 
tholico aliquatenus saltem repugnare viderentur, superiores 
inhibuerunt, quominus scripta extra Ordinem divulgaret. Quod 
patet ex responso a Rogero dato Cardinali Guido Grosso (le 
Gros de Foulques); qui Parisiis degens, quo Bacon circa 
annum 1257 vel 1258 missus fuerat, cum notitiam accepisset 
Rogeri, aliquoties cum ipso sermonem miscuit, ipsumque ro¬ 
gavit, ut sibi transmittere vellet exarata scriptis illa, de 
quibus inter se locuti fuissent (4). Interim Cardinalis tiara 
pontificia decoratus fuit (Clemens IV), antequam Rogerus 
scribere potuit quae ille optaverat. Bacon ideo, nuntio misso, 
Papam certiorem facere non omisit, quare opus sibi iniun- 
ctum exsequi nondum- potuisset: quia prius non nisi linea-* 
menta eorum, quae inter se discusserant, scripto mandasset, 
nec licentiam a superioribus ad tale opus conficiendum im- 
petrasset. Ipse postea, confecto iam illo scripto a Papa sibi 
iniuncto, de difficultatibus suis scripsit: < Sed tamen dilatio... 
evenit necessario et contra meam voluntatem, et dolui ni¬ 
mis ac doleo. Non enim, quando ultimo scripsistis, fuerunt 
composita quae iussistis, licet hoc credebatis. Nam in alio 
statu non feci scriptum aliquod philosophiae, nec in hoc... 
fui requisitus a praelatis meis; immo facta est consti¬ 
tutio gravis in contrarium, sub praecepto et 
poena amissionis libri, et ieiunio in pane et 
aqua pluribus diebus, si aliquod scriptum fa¬ 
ctum apud nos aliis communicetur (5) *. Quibus 
ex verbis patet, ipsam constitutionem non respicere solum 

(1) Videas allusionem factam in loco citato p. 4, not. 2. Cf. English 
Hvttorical Review (EHR), 1897, 600 88., 607. 

(2) «Tamen postea fui ita studiosus sicut antea» Op. Tert. XX, 
Brewer, 65. 

(3) EHR, 1897, 600. 

(4) Alii putant Cardinalem cum Rogero sermones habuisse, quando 
ab Urbano IV legatus in Angliam missus fuerat, ut pacem procuraret 
inter Henricum III et liberos barones rebelles. 

(6) Op. Tert. II, Brewer, 13. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



6 DE FR. R. BACON ETUSQUE SENTENTIA DE REBU8 BIBLICIS. 

Rogerum, cum dicat «apud nos»; neque omnino ipsum 
aliosve vetitos esse quodvis scriptum conficere , sed solum¬ 
modo scripta extra ordinem dare . De facto quidem, ait 
Bacon, ista prohibitio partialis aequi valet prohibitioni totali; 
nam etiamsi scriptores Ordinis intra Ordinem conficere scripta 
et promulgare vellent, hoc impossibile esset; nam «scribi 
non posset littera bona nisi per scriptores alienos a statu 
nostro», et tunc isti, uti saepe fit, transseriberent pro se et 
sic divulgarent scripta, non obstante voluntate auctoris et 
superiorum; ne igitur hoc fiat, et sic praeceptum superiorum 
fallatur, expedit nihil omnino scribere (1). 

Hic tractari de aliqua constitutione a Capitulo Generali 
per totum Ordinem facta, iam intellexerat Feret (2), etsi non 
potuerit indicare, qualis fuerit tenor istius decreti vel quod¬ 
nam Capitulum haec praescripserit. Agitur vero de constitu¬ 
tione in Capitulo Generali Narbonnensi 1260 lata: «Item inhi¬ 
bemus, ne de cetero aliquod scriptum novum extra ordinem 
publicetur, nisi prius examinatum fuerit diligenter per gene¬ 
ralem ministrum vel provincialem et deffinitores in capitulo 
provinciali; et quicunque contrafecerit, tribus diebus tan¬ 
tum in pane et aqua ieiunet et careat illo scri¬ 
pto (3)». Versus finem dissertationis nostrae de motivo lo- 
quemur, quo Capitulum Generale istam constitutionem gra¬ 
vem in contrarium promulgaverit. -- Ceteroquin Rogerus 
ab observanda ista constitutione per Clementem IV dispen¬ 
satus fuit litteris Viterbio X. Eal. Iulii 1266 datis: «Sane, 
ut melius nobis liqueat, quid intendas, volumus et tibi per 
apo8tolica scripta praecipiendo mandamus, quatenus, non 
obstante praecepto praelati cuiuscunque contrario, vel tui 
ordinis constitutione quacunque, opus illud ... nobis mittere 
quam citius poteris, non omittas, et per tuas nobis declares 
litteras, quae tibi videntur adhibenda remedia, quae nuper 
occasione tanti, discriminis intimasti, et hoc quanto secretius 
poteris facias indilate (4) >. Pluries eodem adhuc anno repe- 

(1) L. c. 

(2) « Les emprisonneuients etc. ap. Revue des Questions historiques 
(RQuestH), 50, 1891, 124. 

(3) Cf. Fr. Ehrle S. J., Die dltesten Redactionem der GeneralconsU- 
tutionen des Framiskanerordens, ap. Archiv filr Literatur- und Kirchen- 
geschichte des Mittelalters, VI, 110. S. Bonaventura, Opera, VIII, 466. 

(4) Habetur haec bulla ap. Mart&ne-Durand, Thesauru* novus anser 
dotorum, II, Paris 1717, 368, Clem. IV epp. n. 317»; Wadding, Annales, 
ad an. 1266 n. 14; II, 294; IV* 266, e Regesto Vatie. Sbaralea, BvJL 
Franc., III, 89, n. 87 (22 Iun. 1266); ap. Brewer, 1. c. I, 1. Inscripta est: 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DE FB. B. BAOON KTU8QUB SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS.. 7 

titum fuisse videtur mandatum apostolicum, ut rem accele¬ 
raret Rogerus(l), quod tamen ipsi impossibile fuit. Nam cum 
Papa superioribus ipsis nullas de hac re litteras dedisset 
et Bacon obligatum se esse crederet ad secretum servandum, 
nonnisi summis difficultatibus obtinere potuit tempus neces¬ 
sarium; insuper quoad expensas faciendas sibi ipsi relictus 
fuit(2). Sincere Papam excusando monet oblivionis: «Non 
miror vero, si non cogitastis de expensis his, quia sedentes 
in culmine mundi habetis de tot et tantis cogitare, quod 
nullus potest mentis vestrae sollicitudines aestimare... Ego 
vero nec pecuniam habeo, ut scitis, nec possum habere, nec 
per consequens mutuari, cum non habeam quid reddam». 
Propinquis quidem se scripsisse dicit, sed tamen eosdem, 
cum antea fuissent divites, nunc in turbulentis belli tempe¬ 
statibus in pauperiem devenisse; alios potuisse quidem, 
sed noluisse ipsum iuvare; hinc nonnisi difficillime summam 
60 librarum ea tandem sub conditione se obtinuisse, ut Pa¬ 
pam ipsum pro expensarum recompensatione adire se velle 
promitteret (3). — Perpetuis tandem superatis difficultatibus 

Dilecto fiUo fratri Rogerio dicto Bacon Ord. Fr. Min. — Ultima epi¬ 
stolae verba «quanto secretius poteris » probabile reddant, iam antea 
Cardinalem desiderium suum Rogero confidentqj revelasse, ita ut 
Baco noluerit hac de re superiores adire; nam nec in Constitutione Nar- 
bonnensi omnimode prohibitum fuit, quominus scripta extra Ordinem 
darentur, sed solummodo,« nisi prius examinata fuerint diligenter per gene¬ 
ralem ministrum vel provincialem et definitores in capitulo provinciali». 
Exstat quoque ap. Acta Ord. Min. 1898, Ad Cl. Aq. 13-4. 

(1) Cf. EHR 1897, 495. 

(2) Cf. Op. Tert. m, Brewer, 15: « Deinde occurrerunt longe maiores 
causae dilationum, propter quas oportuit me multotiens desperare; et 
centies opus inceptum cogitavi negligere; et nisi esset vicarii Salvatoris 
solius reverentia, et utilitas mundi per ipsum solum procuranda, non 
processissem cum his impedimentis ... Et primum impedimentum fuit 
per eos, qui mihi praefuerunt, quibus cum nihil scripsistis in excusa¬ 
tionem meam, et eis non potui revelare vestrum secretum, nec debui, 
propter vestrum mandatum de celando, instabant ineffabili violentia, ut 
cum aliis [al. m aliis] eorum voluntati obedirem; sed nequivi, propter 
vinculum vestri praecepti, quod obligavit me ad opus vestrum, non ob¬ 
stante aliquo mandato praelatorum meorum [cf. epistolam Papae]. Et 
certe cum non fui excusatus per vos, ego recepi impedimenta tot et 
tanta quod enunciare non possum... Caeterum aliud genus impedi¬ 
menti recepi, quod suffecit ad subversionem totius negotii, et fuit de 
fectus expensarum ». 

(3) Op. Tert. IU, Brewer, 16: «Angustiatus igitur supra id, quod 
potest aestimari, co8gi familiares homines et pauperes expendere omnia 
quae habebant, et multa vendere et caetera impignorare..., et promisi 
eis, quod ego vobis scriberem partes singulas expensarum, et quod bona 
fide procurarem apud vos perfectam solutionem». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




8 DB FB. R. BAOON EIUSQUE 8ENTENTIA DE REBU8 BIBLIC1S. 

Rogerus Optes Maius conficere potuit, quod incipiente anno 
1267 per discipulum et amicum loannem Parisiensem (Lon- 
dinensem) Papae transmitti curavit. Superiores perspectA de¬ 
mum scriptorum conficiendorum destinatione, non amplius 
difficultates movisse videntur; saltem Bacon brevi post etiam 
Optes Minies Romam transmittere potuit et adhuc ante Pa¬ 
pae mortem (1268) Opus Tertium (de quo, aliisque Rogeri 
scriptis v. infra). — De ultimis eius diebus et fatis nihil 
certi scitur; tradunt eum per 14 annos in custodia deten¬ 
tum fuisse; sed hac de re deest traditio vetus. Testimonium 
hucusque antiquissimum habetur apud Chronicam XXIV Ge¬ 
neralium Ordinis Minomem(l)> ubi de Fr. Hieronymo ab 
Asculo, Ordinis Ministro Generali, haec habentur: « Hic Ge¬ 
neralis frater Hieronymus de multorum fratrum consilio con¬ 
demnavit et reprobavit doctrinam Fratris Rogerii Bachonis 
Anglici, sacrae theologiae magistri, continentem aliquas no¬ 
vitates suspectas, propter quas fuit idem Rogerius 
carceri condemnatus, praecipiendo omnibus fratribus, 
ut nullus illam teneret, sed ipsam vitaret, ut per Ordinem 
reprobatam. Super hoc etiam scripsit Domino Papae Nicolao 
praefato, ut per eius auctoritatem doctrina illa periculosa 
totaliter sopiretur*. Quidquid est de hac quaestione, Roge¬ 
rus quoad doctrinam sibi constans fuisse videtur, cum in ul¬ 
timo opere, quod senex octogenarius confecit, scii. Compen¬ 
dio studii theologiae , eadem principia enuntiet, quae totam 
eius vitam, studia, laboresque direxerant. Mortuus est Oxonii, 
probabiliter die 11 Iunii 1294. 

Dolendum sane, quod et vita et opera Rogeri hucusque 
a nostris tantopere neglecta sint; ultimis hisce decenniis 
multa quidem ab aliis vel a nostris (2) facta sunt, sed multo 
plura remanent facienda. Plurima adhuc manuscripta in pul¬ 
vere bibliothecarum iacent, aliis interdum attributa auctori¬ 
bus (3). Hinc ex una quidem parte conspectus generalis, iu- 
diciuraque certum de laboribus Rogeri, deque eorumdem va- 
lore scientifico hactenus completus saltem haberi nequit; 

(1) Analecta Franciscana, III, 360. 

(2) Cf. excellentem dias, de Rogero tractantem ap. Dictionnaire 
de ThAologie Catholique, II, coi. 8-31, scriptum a confratre doct. G. De¬ 
lo r me. Optandum, ut investigationes Rogerianas continuet et concur¬ 
rentibus aliis Ordinis alumnis ad finem felicem perducere valeat. 

(3) Hoc accidit e. g. in manuscripto nuper a Petro Duhem edito 
Un fragment intdit de VOpwt Tertium de Roger Bacon . Ad Claras Aquas 
1909, quod tamquam «Tertius liber Alpetragii» inscribebatur, sed ta¬ 
men est nostri Rogeri (Cf. 1. c. p. 6ss). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DK FB. B. BAOOK KIU8QOK 8KNTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 9 

sed tamen ex altera parte, cum in scriptis nobis iam notis 
Rogerum constantem sibi esse conspiciamus, praesumere fas 
erit, iudicium generale de ipso post omnium operum editio¬ 
nem ferendum quoad substantiam idem futurum esse, quod 
iam nunc, perspectis et sine praeiudicio examinatis scriptis 
eiusdem, ferri poterit. 

II. 

1. Opera Rogero attribuuntur quamplurima, ita ut a 
scriptoribus antiquioribus circiter 80 numerentur. Attamen 
notandum, saepius ab ipsis tamquam scripta separata citari, 
quae nonnisi partes sunt operum maiorum, cum multi trac¬ 
tatus ex iisdem desumpti separatim divulgati fuerint. Ex om¬ 
nibus quae ipsi attribuuntur operibus, nos hic tantummodo 
ea commemoramus, quae studia biblica respiciunt. 

1°. Primo loco nominandum est Opus Maius , quod ma¬ 
teriam amplissimam sacros libros respicientem continet. Di¬ 
scussis in parte I obstaculis verae scientiae et cognitionis, 
i. e. erroribus, in parte II explicandam suscipit relationem 
theologiam inter et philosophiam, sensu latissimo sumptam, 
et fusius probat omnium scientiarum radicem 
in 8. Scriptura fundari. Pars III est quasi complemen¬ 
tum partis II, agens de necessitate addiscendi linguas, ut 
thesaurus in ss. libris reconditus hauriri et communicari va¬ 
leat. Parti IV, quae de scientiis mathematicis tractat, ma¬ 
gnam dissertationem addit de applicatione harum 
scientiarum ad scientias sacras, praecipue ad s. Scriptu¬ 
ram, de geographia sacra et de astronomia (astro¬ 
logia), quam pariter ad ss. scientias applicat. Passim etiam 
in tribus ultimis partibus Operis maioris de s. Scriptura 
quaedam attingit, agens scilicet de relatione, quam istae di¬ 
sciplinae (optica seu perspectiva, scientiae experim en tales, 
philosophia moralis) ad sacros libros habere possunt. 

Editum fuit Op. Maius prima vice Londini 1733: Fra¬ 
tris Rogeri Bacon , Ordinis Minorum, Opus Majus ad Cle¬ 
mentem Quartum , Pontificem Romanum. Ex MS. Codice 
Dubliniensi. cum aliis quibusdam colla to, nunc primum 
edidit S. Jeub. tin-fol.). Quae editio anno 1750 Venetiis ite¬ 
rum recusa est: Fratris Rogeri Bacon Ordinis Minorum 
Opus Majus ad Clementem IV. Pontificem Maximum. Pri¬ 
mum a Samuele Jebb. M. D. IAnuli ni editum MDCCXXXIII, 
nunc vero diligenter recusum. Accedit Prologus gaUuitus in 
reliqua Opera eiusdem autoris (in-fol. parv.). Nova et auctior 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


10 DE FR. R. BACON EIUSQUE 8ENTENTIA DE REBU8 BIBLICIS. 

editio prodiit nostris temporibus curante, sed parum diligen¬ 
ter I. H. Bridges (1). Dolendum, hanc editionem plurimis sca- 
tere mendis. Ipse Bridges eodem adhuc anno 1900 pro tribus 
partibus prioribus Operis Maioris novum et correctiorem 
textum publicare potuit (2). 

2°. In Opere Minore f quantum ex fragmentis quae su¬ 
persunt videri potest, Rogerus eamndem materiam tractavit 
atque in Op. Maiore , modo magis compendioso, hinc cla¬ 
riore (3). Quapropter dolendum est quam maxime hoc opus 
pro maiore parte periisse (vel saltem cognitum nondum esse). 
Fragmenta quae supersunt, inveniuntur in editione Brewer^4). 

3°. Opus Tertium ab ipso Rogero tamquam commenta¬ 
rius et complementum Operis .Maioris et Minoris designatur; 
scribit enim (5): « Sicut propter has rationes [profunditatem 
veritatis eiusque difficilem intelligentiam] opus secundum ad 
intelligentiam et complementum primi composui, sic propter 
easdem hanc scripturam tertiani formavi ad intelligentiam 
et perfectionem utri usque operis praecedentis. Nam quam- 
plurima hic adduntur magnifica decorem sapientiae conti¬ 
nentia, quae in locis aliis non habentur *. — Ad Opus Ter¬ 
tium pertinet etiam fragmentum nuper publicatum a cl. 
P. Duhem ib); agitur in ipso de scientiis naturalibus et mo¬ 
rali philosophia (7;. 

(1) The ‘ Opus Majus' of Roger Bacon. Edtied tcith introduction and 
analytieal table by Iohn Henry Bridges. London, Edinburgh, Oxford, 
William and Norgate, 1900, 9. voll. in-8°; vol. I pp. CLXXXVII et 404; 
vol. II pp. XV et 568. 

(2) The ‘Opus Maju*\.. Supplementary voturne: Containing revised 
text of first three parte; correctione ; emendatione; and additional notee. 
With facsimile of Bacon’s Hebrew and Greek writing. (ib. pp. 187). 

(8) In Op. Tertio (v. infra) Rogerus in epistola Papae missa loqnens 
de Opere Mai. scribit: « Sed propter viarum maxima pericula, et amis* 
sionem operis possibilem, necesse fuit ut aliud opusculum formarem, in 
quo principalis scripturae intentionem aperirem.... Ideoque velut intro* 
ductorium volui secundam parare scripturam, quatenus difficultas primi 
operis mitigetur * (Brewer, 5). 

(4) Fr. Roger i Bacon Ojtera quaedam hactenue inedita. Vol. I. (et 
unicum) containing J. Opus Tertium. II. Opus Minue. III. Compendium 
Philosophiae. In appendice habetur: De mdlitate magiae. London 1859. 
Est collectionis Rerum Britannicarum Medii Aevi Scriptores. 

(5) Op. Tert., Brewer, 6. 

(6) Un fragment intdit de VOjme Tertium de Roger Bacon prictdt 
<Vune ttude eur ce fragment par Pierre Duhem, Ad Claras Aquas 1909, 
in-8° gr., pp. 197. 

(7) Censent aliqui scriptores, ista tria opera, Majus, Minus, Tertium 
nonnisi praeparatoria fuisse scripti jn-incijtalis cuiusdam, de quo saepius 
Bacon loquitur, e. g. in Op. Tert. XVIII, Brewer, 60: « Patet igitur quod 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 11 


4°. In Compendio studii philosophiae — quod est pars III 
in editione Brewer — fusius sermo est de linguis, graeca 
imprimis et hebraica. 

5°. Epistola de laudes. Scripturae, partim publicata in Ia- 
eobi Usserii Armachani Historia Dogmatica de Scripturis 
et sacris vernaculis , vel potius in Appendice eiusdem operis, 
cui titulus Auctarium, ab Henrieo Wharton conscripta (l 
6°. Pariter interdum de s. Scriptura loquitur in opere, 
quod editum fuit a Rob. Steele (2). 


scriptum principale non potui mittere, sed oportuit me formare aliquid 
preambulum, in quo radices meliores, et ramos proceriores, et flores 
pulchriores, et fructus dulciores premitterem.... *. Propter tales expres¬ 
siones P. G. Delorme, 1. c. 12, rem quasi certam tractat; sed tamen non 
caret difficultatibus, cum Rogerus aliis in locis evidenter Opux Maj. isto 
nomine vocet. Sic in ipso exordio Op. Tertii scribit: « Vestrae sapientiae.... 

duo transmisi genera scripturarum: Quorum unum est prinrijtalc .. et 

paulo post secundum scriptum se fecisse fatetur, ut * prineijxdix scrip¬ 
turae intentionem » aperiret. (Cf. Brewer, 8, 5). Etiam in fragmentis a 
Dii hem publicatis eodem modo loquitur repetens ea quae in Op. Mai. 
exposuerat: € Et sic terminatur tota intentio Operix principalix. Deinde 
cogitavi Opus aliud premittere Vestre Sanctitati, in quo redderem ra¬ 
tionem totius Scripti nunc discussi, ut per Vestras sollicitudines, brevius 
intentionem totius Vestra Beatitudo videret; et si forsan propter 
viarum pericula amitteretur Opux Majux , hic videretur pondus 
illius negotii ». Rogerum hic revera loqui de Op. Min. in relatione quam 
habet ad Op. Majux, — uti editor bene cognovit, cf. p. 179, — apparet 
ex eo quod, postquam materiam istius Scripti secundi exposuit, prose¬ 
quitur: « Tertium autem Scriptum misi de manu mea per lohannem.... *. 
Cf. 1. c. 179ss. Sed tamen negandum non est, aliqua testimonia cedere 
etiam in favorem alterius sententiae, praecipue quod Rogerus, postq uam 
Papae misit Opux Majux, nihilominus negat se misisse Scriptum prin¬ 
cipale, uti in verbis supracitatis (Brewer, (X)); pariter in epistola quadam 
Papae missa, quam D. Gasquet O. S. B. primum edidit et epistolam 
dedicatoriam esse putat, quae Opus Majus comitabatur (cf. EHR 18(17, 
494-617), Rogerus eodem modo loquitur: « Quamvis autem xcriptum 
principale non transmitto, nichilominus tamen meliores et maiores sa- 
pientie radicex juxta posse meum et ramos proceriores cum florum sua¬ 
vitate et fructuum dulcedine vestre reverencie gaudeo presentare, et 
quantitatem sufficientem scripture donec placeat vestre sanctitati maio¬ 
rem requirere» (1. c. 503); pariter p. 507 loquitur de scripto principali, 
«quod petit vestra sublimitas» vel (p. 515) «quod vestra sanctitas 
requisivit». — Ex quibus patet quaestionem adhuc esse disputandam. 

(1) Londini 1689, 420ss. 

(2) Opera hactenux inedita Rogeri Baroni. Fasc. I. Metaphyxiea Fra¬ 
tris Rogen ordinis fratrum minorum. De riciix contractis in xtudio theo¬ 
logiae, omnia quae xuperxunt nunc primum edidit R. St.; London 1905, 
8*, pp. VIII et 56. (Partes quasdam huius * Metaphysicae ’ iam a Charles, 
Roger Bacon, p. 391-397 publicata fuerant. Vide criticam editionis Steele 
a P. M. Bihl O. F. M. scriptam ap. Etud. Francixc., 1906, XVI, 642-549). 
Fasc. II. Liber primus communium naturalium Fratrix Rogeri, partes I 
et II. Oxonii 1909, e typogr. Clarendoniana 8°, pp. 137. 


Digitized by 


Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



12 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 


7°. Fr. Rogeri Grammaticam Graecam et fragmentum su¬ 
perstes suae Grammaticae Hebraicae vulgavere, non bene 
quidem, E. Nolan et S. A. Hirsch(l). 

Iam anno 1900 quaedam fragmenta grammaticae istius 
in Collegio Corporis Christi Oxonii conservatae publicata 
fuerant a J. L. Heiberg (2). 

Lugemus, grammaticam hebraicam nonnisi mutilam ad 
nos pervenisse (3) et insuper illam editionem duarum gram¬ 
maticarum non excellere methodo critica (4). 

Praeter ista scripta alia adhuc Rogero attribuuntur ad 
studia biblica pertinentia; sed dubitandum est, utrum revera 
ab ipso composita sint, an ab aliis auctoribus notis vel ignotis; 
aliqua ex ipsis probabilius iam in operibus citatis comprehen¬ 
duntur. S b a r a 1 e a (5) haec commemorat: 

1°. De sacrae Scripturae profandis mysteriis. Litti e (6) 

vero putat, hoc scriptum esse versionem “ Expositionum 

Vocabulo de singulis libris ‘Bibliae Rogeri compotistae, 

monachi S. Eadmundi 

% 

2°. « Fragmenta Rogeri Baconis ad Clementem Papam , 
in quibus de vulgata editione sacrorum Bibliorum, multaque 
etiam de versionibus graecis, et de Hexaplis Origenis.... Horum 
magna pars edita est apud Humphredum Hody (7).... Forsan 
est opus, quod Henricus Wharton (8).... vocat De laude sac. 
Scripturae ad Clementem PP. AIS., cujus et cap. 31. ad¬ 
ducit * (9). 

3° Tractatus in Psalterium Rogeri Bacon. Sed proba¬ 
biliter hoc scriptum, quod incipit: i 2 3 4 * 6 7 8 9 Incipit tractatus fratris 


(1) The Greek Grammar of Roger Bacon and a fragment of his 
Hebrew Grammar edited from the MSS. tvith introduction and notes by 
Edmond Nolan and S. A. Hirsch. Cambridge 1902, 8°, pp. LXXV et 212. 

(2) Byzantinische Zeitschrift, IX, 1900, 479-491. 

(3) Forsitan non erat grammatica proprie dicta, sed potins eius de- 
lineamentum. 

(4) Cf. acrem, sed non iniustam operis criticam scriptam a Heiberg 
in periodico citato, XII, 1903, 343-347, quae sic concludit: *Im ganzen 
h/itten die Herausgeber icohl getan, sich etivas besser filr die Arbeit 
vorzubereiten; iras sie bieten, ist nur Rohmateriat ». 

(b) Suppi, ad Script. O. Min. Romae 1806, 642 ss. 

(6) The Grey Friars in Oxford, Oxford 1892, 210. 

(7) De Textibus Bibliorum originalibus, 1. III, p. II, cap. 11. 

(8) Anglia sacra, to. II, 344. 

(9) Praeter cap. 31 etiam cap. 27 adducit; loquitur Wharton 1. c. 
de ' Roberto Grosthed Epis. Lincoln. ’ et in eiusdem laudem quae¬ 
dam ex Rog. Bacon, De laude S. Scripturae ad Clementem Papam, 
affert. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DE FR. R. BACON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 13 


R. Baciin, super Psalterium’, non est nostri Baconis, sed 
Roberti Bacon (1), quod jam antiquiores enuntiarunt. 

4°. Reliqua scripta eiusdem generis, nempe De situ orbis, 
De regionibus mundi, De situ Palaestinae et De locis sacris. 
Descriptiones locorum mundi probabiliter sunt copiae tracta¬ 
tuum in operibus iam notis insertorum (2); idem dicendum 
de Summa Grammaticali. 

2. Ex litteratura vastissima Rogeriana bio-biblio- 
graphica praeter opera iam indicata, quae in praefationibus 
ingentem hac de re materiam congesserunt, sequentia infra (3) 


(1) Cf. Little, 1. c. 210. 

(2) Cf. Golubovich, Biblioteca bio-bibliogr . I, 268s. 

(3) I. Ex operibus antiquioribus. — 1. Baleeus Joan., Scriptorum 
illustrium maioris Brytanniae.... Catalogus, fol. Basi leae 1567. Cf. Anerdofa 
Oxoniensia. Index Britanniae Scriptorum quos.... collegit Ioan. Baleeus.... 
edited bv R. L. Poole and M. Bateson. Oxford 1902. — 2. Pitseus, 
Relationum historicarum de rebus Anglicis. Paris 1619. I vol. in 4 partt.; 
p. II: Catalogus scriptorum cum Britannomm, tum maxime Anglorum, 
observato.... antiquitatis ordine. — 3. Wood, Historia et antiquitates Uni¬ 
versitatis Oxoniensis duobus voluminibus comprehensae. Oxonii 1674, I. — 

4. Idem, Athenae Oxonienses. An exact history of ali the icriters and 
bishops, who have had their educatum in the most ancient and famous 
University of Oxford. London 1721, 2 voll. fol. Idem opus denuo editum 
et auctum a Ph. Bliss. 4 voll. fol. London 1813, 1815, 1817, 1820. — 

5. Wharton Henr., Anglia Sacra. 2 voll. 4°. Londini 1691. — 6. Hodii 
Humfredii, De Bibli orum textibus originalibus, versionibus graecis et la¬ 
tina Vulgata U. IV. Oxonii 1706 (1. III). — 7. Lelandus Ioan., Commen- 
mentarii de Scriptoribus Britannicis. Ed. A. Hali. 2 to., 8°, Oxonii 1709. — 
8. Oudin C., Commentarius de Scriptoribus Ecclesiae antiquis. 3 voll. fol. 
Francofurti 1722 (vol. I) et Lipsiae 1722 (vol. II, III). — 9. Le Long lac., 
Bibliotheca Sacra.... 2 to. fol. Parisiis 1723. — 10. Wadding-Fonseca, 
Annales O.M. to. IV, a. 1266; to. V, p. 51 (XXVII); 134 (XII) ed. II. — 
11. Idem, Scriptores Ord. Min. Romae 1650; 1806; 1906. — 12. Michael a 
S. Joseph, Bibliographia Critica sacra et prophana. 3 to. (partes") in voll. 4, 
fol. Matriti 1742. — 13. Tanner Thom., Bibliotheca Britannico-Hibernica. 
fol. Londini 1748. — 14. Sbaralea, Supplementum ad Script. O. M. Romae 
1806. — 15. Biographie UniverseUe, to. III. Paris 1811, 178 ss. (Suard). — 
16. Histoire litt&raire de la France, to. XX. Paris 1842, 227 ss. (Daunou 
et Le Clere). — 17. Monumenta Germaniae historica; Scriptores, XXVIII, 
569 ss. (Lieberm&nn), 

II. Ex operibus recentiori bus .nominanda sunt: 

Praeter Charles E., Roger Bacon. Sa iri e, ses ouvrages, se.s doctrines. 
Paris 1861. — 1. Kaulen, Geschichte der Vidgata: Mainz 1868. — 2. Grammer 
Dom., O. Min., Bacon R. ap. Kirchenlexikon. Freiburg 1882, I*, 18519 ss. — 
3. Berger, De Vhistoire de la Vulgate, en France. Paris 1887. — 4. Idem, 
Quam notitiam linguae hebraicae habuerunt Christiani medii aevi. Paris 
1893. Cf. criticam huius libri scriptam a Soury ap. Bibliothtque de VEcole 
des Chartes, LIV, 1893, 733-38. — 5. Narbey, Le moine R. 3. et le 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




14 DB FB. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS 


citamus, quae nobis inservierunt, quaeque opera magis re¬ 
condita et rariora patefacient, ea ampliorum notitiarum in¬ 
vestigandarum causa adeuntibus. Praetermissis multis ope¬ 
ribus eruditis, ab eis exordium sumimus, qui in Anglia rem 
litterariam propriis disquisitionibus illustravere, ad nostra 
usque tempora, recentissimos hoc in campo particulari la¬ 
bores et elucubrationes enumerantes, quantum ad propositum 
nostrum faciunt, contuleruntque. 


mouvernent scientifique au XIII* siecle, ap. RQuestH XXXV, 1884, 115 ss. 

— 6. Denifle, Die HandschHften der Bibel-Correctorien de* 13. Jahrhun- 
derts ap. Archiv filr Literatur- und Kirchengexchichte des MittelaUers 
(ALKG), IV, 263 ss.; 471 ss. — 7. Martin, La Vulgate latine au XIII* 
xiAcle. d’aprtx Roger Bae.au. Paris 1888. — 8. Rohricht R., Biblfotheea 
Geographica Palaestinae. Berlin 1890, a. 1267. — 9. Salembier, Une page 
infdite de Vhixtoire de la Vulgate. Amiens 1890. — 10. Feret P., Lex 
emprixonnementx ile It. B. ap. RQuestH, 50, 1891, 119ss. — 11. Little 
Andr. G., The Grey Friars in Oxford. Oxford 1892. — 12. Pohl K., Das 
Verh/iltnix der Philoxophie zur Theologie Iwi li. B. Diss. Neustrelitz 1893. 

— 13. Gasquet O. S. B., An unpublLshed fragment of a irovk by Roger 
Bacon ap. EHR, 1897, 494ss. Epistola illa recusa fuit ap. Acta Ordinis 
Mituyrum, 1898, 14-5 ; 23-7; 47-9; 58-9; 137-45. — 14. Zockler R., Baro (Ba¬ 
con), ap. Realenryklojuiedie filr protextantLsc.hr. Theologie und Kirche. 
Leipzig 1897, II 1 *, 344 ss. — 15. Henderson Bern. W., Univerxity of Oxford. 
College Histon'ex. Merton College. London 1899 (passim). — 16. Hirsch, 
Rarly EnglLsh Hebraixtx. R. B. and his predecexxorx, ap. Jeirixh Quarterly 
Revietc, Oct. 18JK), inde recusuin ap. S. A. Hirsch, A book of exxays. Lon¬ 
don 1905, 1-72. — 17. Mangenot E., Correctoirex de la Bible, ap. Dietion - 
naire de la Bible, ed. Vigouroux, II, 1022ss. — 18. Picavet F., Deux 
direetionx de la theologie et de Vexiyexe catholique an XIIT xiecle, S. Tho¬ 
rnas d’ Aquin et R. B. Paris PK)5. — 19. Whiie H. J., Vulgate, ap. Dictio 
nary of the Bible, ed. Hastings, IV, 873ss. — 20. Felder P. Dr. Hil. O. 
Cap., Gexehic.hte der uixxenxchaftlichen Studien ini Franzixkanerortlen 
bis um die Mitte dex 13. Jahrhutufertx. Freiburg 1904. Versio gall. Parisiis 
1908 prodivit. — 21. Delorme G. [i. e. P. Ferd. dVAraules O. F. M.], Bac. R. 
ap. Dirtionnaire de. Theologie Catholique, edd. Vacant et Mangenot, II, 
7ss.; ibi plurimam litteraturam invenis. — 22. Golubovich Gir. O. F. M., 
Biblioteca bio-bibliof/rafica della Terra Santa e delV Oriente Francexcano. 
Quaracchi 1906, I, 266 hh. — 23. Pescli Christ. S. J., De inx]>iratione 
Sacrae Scrijdurae. Friburgi 1906, 163ss. — 24. Hotfmans H., La xynthise 
doctrinale de R. B., ap. Archiv filr Gexehic.hte. der Philoxojihie. Bern 1907, 
196ss. — 25. Idein, L'intuition myxtique de la xcience, ap. Reme Nio- 
xcolaxtique, 1909, 370ss. (cf. ibid. 1906, 371 ss.; 1908, 474ss.; 1909, 33ss.). 

— 26. Hol/.apfel P. l)r. Herib. O. F. M., Bac. R., ap. Buchberger, Kirch- 
tichex Handlexikon, I, 449-50. MUnchen 1907. — 27. Heitz Th., Esxai 


historique xur lex rajqiotix entre la philosophie et la foi, de B&renger de 
Tourx (l S. Thomax. Paris 1909, 117-24. 

Alia opera, monographias, quas dicunt, etc. cf. ap. Delorme, 1. c.; 
Hixt. liti, de la France 1. c.; vel ap. Chovalier, IR/tei-taire dex xoun:ex 
/lixforuptex du moyen-0ge. Bio-Ribliographie, I 4 , 405 s., et Potthast, Biblio¬ 
theca historica medii aeri, I 4 , 130. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLI0I8. 15 


III. 

Aggredientibus iara ipsam quaestionem, quid Rogerus 
de studiis biblicis senserit, ad quaenam potissimum capitA 
systema eius biblicum reducatur, tamquam nota caracte- 
ristica occurrit summa illa veneratio et aestima¬ 
tio maxima 88. Scripturarum. Sacrae litterae ab ipso ha¬ 
bentur tamquam fons omnis sapientiae et scientiae, quam 
homo possit sibi acquirere. Sicut in germine continentur 
flores et folia et fructus, sic in s. Scriptura omnis sapientia 
humana. 

< Relegatis igitur •, ait (1), «in infernum quatuor causis totius er¬ 
roris humani generalibus..., volo in hac secunda distinctione ostendere 
unam sapientiam esse perfectam et hanc in sacris literis contineri, de 
cujus radicibus omnis veritas exivit. Dico igitur, quod vel est una scien¬ 
tia dominatrix aliarum..., aut melius una est tantum sapientia 
perfecta, quae in sacra scriptura totaliter continetur, 
per jus canonicum et philosophiam explicanda. Nam ipsa cum eis velut 
in palmam explicatur, et tamen totam sapientiam in pugnum colligit 
per seipsam». 

Eandem sententiam exprimit et breviter evolvit Rogerus 
in Op. Tertio (2), c. XXIV, et in epistola dedicatoria ad Cle¬ 
mentem Papam, ubi haec habet (8): 

« Demonstratur vero in parte secunda quod una est sapientia per¬ 
fecta sacris litteris contenta, per ius canonicum et philosophiam, sub 
quo comprehendo ius civile et omnem humanam sapien¬ 
tiam, exponenda. Nam necesse est quod tota sapientia utilis et ne¬ 
cessaria ac digna filiis Dei, auctore Deo, proponatur in scriptura et 
ibi in pugno colligitur' quod in palmam latius explicatur cum per ius 
canonicum et philosophiam exponitur. Unde omnis veritas ibi in fonte 
coarctatur. quod per rivulorum profluvia in ius canonicum et philoso¬ 
phiam derivatur. Et ibi in radice colligitur, quod per elegantiam ra¬ 
morum et nitorem foliorum et florum pulchritudinem et fructuum uber¬ 
tatem apud ius canonicum et philosophiam reperitur >. Omnia quae ab 
initio mundi praedare cogitata, dicta, scripta sunt, profluunt ex re¬ 
velatione divinae sapientiae, et philosophi ex s. Scriptura tamquam 
ex fonte hauserunt suam sapientiam. < Et ideo non est mirum si philo¬ 
sophi gloriose locuti sunt de celestibus et secretis nature et artium 
magnalium, neonon de Deo et de Christo et de beata Virgine et de 

(1) Op. Mqj., p. II, c. I, Bridgee, III, 86; I, 83. 

(2) Brewer, 8188. 

(3) Oasquet, Effit 1897, 606; cf. etiam Epistolam de laude Scriptu¬ 
rae, ap. Usserii, Historia Dogmatica, Auctarium, 420 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




16 DE FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 


angelis et demonibus et de resurrectionibus corporum et de vita fu¬ 
ture felicitatis et de pena eterna... ac sic de ceteris archanis sapientie 
divine et humane... quoniam omnia hec fuerunt revelata sanctis ab 
initio mundi et ab eis per longitudinem vite certificata et in scriptis 
redacta, a quibus philosophi scripserunt omnia, que postea nobis re¬ 
liquerunt » (1). 


Hinc nulla scientia sacra vel profana potest esse vera 
nisi concordet cum s. Scriptura: « Omnis veritas continetur 
in sapientia Scripture et quidquid ab ea alienum est necesse 
est esse penitus erroneum et inane»; et Rogerus est, «certus 
quod solum illud de philosophia est utile et dignum quod 
sapientia sacra dignatur, sicut ab ancilla, requirere: totum 
enim residuum stultum est et insanum». Pluries in operibus 
suis hisce insistit, hasque veritates inculcat. Rationes etiam 
addit, quare tantopere ibi innnoretur; cum enim ratio stu¬ 
diorum illius temporis hanc veritatem nimis negligeret, ipse 
Papam cupit admonere, ut huic malo medeatur: 


« Secunda causa, quare efficacius labore ad ostendendum totam sa¬ 
pientiam sacris litteris comprehensam,... est, ut persuadeam ei, qui ple¬ 
nitudinem habet potestatis, quatinus quicquid utile est in scientiis et 
linguis et necessarium sapientie Dei, disponat vicarius Salvatoris studio 


(1) Gasquet, 1. c. In Op. Tert. c. XXIV Rogerus ipse dat conspectum 
eorum, quae in Op. Maj. parte II probanda susceperat: «Deinde probo 
quod tota sapientia philosophiae data est a Deo, quia sancti patriarchae 
et prophetae a principio mundi eam receperunt a Deo; quibus Deus 
dedit longitudinem vitae; et haec est valde notanda consideratio. Nara, 
ut probem quod sancti primo habuerunt philosophiam et sapientiam to¬ 
tam, ante quam philosophi infideles, revolvo totum tempus a principio 
mundi..., ut inveniam quando primo fuerunt singuli, qui aliquem titu¬ 
lum sapientiae habuerunt, sive sint po£tae praeclari, sive Sibyllae, sive 
septem sapientes, sive philosophi qui post illos septem venerunt, qui 
non voluerunt se vocare sapientes sed amatores sapientiae... Hoc autem 
capitulum est summe notandum, quia non solum certificat hoc princi¬ 
pale intentum, sed certificat omnia quae sunt in coelo et in terra, et 
totam sapientiam philosophorum, et ostendit nobis unde habuerunt quod 
de coelestibus mira dicunt, et de secretis naturae... et de vita aeterna 
gloriosa et poenali, et de resurrectione mortuorum, et de omnibus. Nam 
philosophi habuerunt haec omnia a sanctis Dei; unde philosophi non in¬ 
venerunt haec primo, nec homo, sed Deus revelavit suis sanctis...; et hi 
sancti scripserunt libros philosophiae omnes. Et non solum in sacra Scrip¬ 
tura fecerunt mentionem de veritate fidei, sed in suis libris philoso¬ 
phicis, et praenuntiaverunt omnia ante quam philosophi fuerunt; et ab his 
tunc philosophi habuerunt omnem sapientiam * etc. (Brewer, 79ss.). — 
Notes Rogerum hic non aliter loqui quam antiquos apologetas primo¬ 
rum saeculorum christiani aevi, quod mirandum revera est, viso ipsius 
ingenio progressus studioso! — .Sic argumentatur et in Metaj)h. I, ed. 
Steele, p. 44 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 17 


sapientie ministrari, quia innumerabilia desunt usui ecclesie, que sunt 
in fine utilitatis eius et honoris... Sed tertia causa me movet maxime, 
quoniam tam in substantia studii quam in modo studendi, insuper in 
usu eorum, qui sunt in ecclesia Dei, jtrevalent multa , que mjrientie 
Dei sunt contraria , et postjxmitur et negligUnr hec et ea que ei ma¬ 
xime conveniunt, cum tamen per eam scientiis et utilibus ad vitam 
tota Dei ecclesia et fidelium respublica et conversio infidelium et re- 
prohatio eorum, qui converti non possunt, hal>ent dirigi et tractari* (1). 

Totum ecclesiae regimen fundari debet et regi s. Scri¬ 
pturae praeceptis, sicut fuit apud veteres llebraeos; secus 
Ecclesia Dei numqutim pace frui poterit, quae iam tanto tem¬ 
pore desideratur, quia iuristae, omnesque qui in Ecclesia 
praestare desiderant, nimis neglexerunt S. Scripturam eiusque 
mandata. « Quod volo dicere est, quod regimen Ecclesiae 
sicut per legem Dei regebatur antiquitus apud Hebraeos, 
sic debet esse nunc apud Christianos. Et sicut in primitiva 
ecclesia regebatur per eam, sic nunc habet, regi. Et si tota 
sapientia est ibi principaliter contenta et fontali ter, tunc prin¬ 
cipaliter ad minus debet per illam regi». Dolendum tamen, 
dicit Rogcrus, hoc non fieri, sed potius iuristas qui nullam 
habent cognitionem s. scientiae pluris aestimari et praeferri 
in recipiendis ecclesiasticis dignitatibus ipsis theologis. Hinc 
tot contentiones, lites, bella; neque omnia ista mala cessa¬ 
bunt, nisi ius canonicum iterum reducatur ad fontem suum 
legitimum, ad s. Scripturam. 

« Et mirum est, quod eum jus canonicum eruatur de fontibus 
s. Scripturae et expositionibus Sanctorum, quod ad illas non conver¬ 
titur principaliter, tam in lectione quam in usu ecclesiae. Nam j*er 
illas del>et exjioni, et concordari, et roborari, et continuari; sicut per 
eas factum est hoc jus sacrum. Sed nunc principaliter tractatur, et 
ex]>onitur, et concordatur per jus civile, et totaliter trahitur ad eam 
et in usu et in lectione.... Utiimm igitur excludantur cavillationes et 
fraudes jur istarum, et terminentur causae sine strepitu litis, sicut so- 
lelramt esse ante quadraginta annos » (2). 

Difficile quidem erit remedia praebere tantorum malo¬ 
rum, et nonnisi Papa ipso medieinam applicare poterit; hinc 
Rogcrus, qui sperat, Clementem IV esse virum praesignatum 
a providentia remedia apponendi capacem, illum admonet, 
ut sibi pareat ct sic reformationem tam necessariam cxcqui 
valeat (.*!). 


(1) EHIl 18B7, «*>. 

(2) Ojt. Tert. } c. XXIV, Brcwcr, H-l s. 

Ob • Dignetur vostra gloria hoc consideraro, quia solus potestis re¬ 
media adhibere, eo quod nunquam fuit Papa qui ita veraciter sciret jus 

Archivum Frandtcanum Hidoricum. — An. 111. 2 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



18 DE FR. R. BACON EIUSQUE 8ENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 

Etsi igitur lugendum sit, prosequitur Rogerus, in regi¬ 
mine ecclesiae et in litibus componendis non adhiberi prip- 
cipia et praecepta s. Scripturae, prout per theologiam et ius 
canonicum subministrantur, magis adhuc dolendum in ipso 
studio theologico s. Scripturam nimis negligi, quia in isto 
studio praevalent cavillationes philosophicae. Expositio 
s. Scripturae fere stat in solis faciendis divisionibus, con¬ 
cordandis violentis, consonantiis rhythmicis (1). Pariter neg- 
ligitur a theologis studium linguarum . Et tamen, cum tota 
theologia necessario fundetur in linguis alienis, graeca, he- 
braica, arabica, earum neglectus infaustas secum trahit se¬ 
quelas : 

< Ideo accipiunt infinita falsa et inutilia... atque dubia pro certis, 
et obscura pro planis, et superflua atque defectus necessariorum pa¬ 
tiuntur, et maculant theologiam infinitis peccatis, quae ex ignorantia 
pura procedunt.... Nam nec textum possunt intelligere.... nec exposi¬ 
tiones auctorum scire, quia mixta sunt omnia Graeco, Hebraeo et 
Arabico» (2). 

Item in studio theologico parvipenduntur praelectiones 
biblicae, cum nimio honore et respectu omnes prosequan¬ 
tur lectiones commentatorias Sententiarum (3): s. Scriptura 
debet cedere libro Sententiarum. 

« Nam ibi est tota gloria theologorum, quae facit onus unius 
equi * (4); qui librum Sententiarum explicat, apud omnes in honore est, 
conqueritur Bacon, dum qui explicat textum sacrum, negligitur. « Nam 
ille qui legit Sententias habet principalem horam legendi secundum suam 
voluntatem, habet et socium et cameram apud religiosos. Sed qui legit 
Bibliam, caret his et mendicat horam legendi, secundum quod plaoet 

sicut vos.... Et licet aliqui sciant bene jus, tamen non est spes de eis quod 
fiant Papae.... Et certe infra annum unum possent fieri si Deo placuerit 
et summo Pontifici, et infra minus.... Et Deus conservat vitam vestram, 
nt haec per vos fiant. Et ideo non expedit, quod sitis magnae abstinen¬ 
tiae, nec vigiliarum magnarum, quia exercitatio corporis ad modicum 
valet, pietas autem ad omnia, ut dicit Apostolus». L. c. 86s. 

(1) Opus Min., Brewer, 828. 

(2) L. c. 826. 

(8) Hoc a Rogero consideratur tamquam quartum peccatum studii 
theologici. Cf. Felder, Studien, 682 ss. 

(4) Rogerus saepius similibus verbis invehit in commentatores Sen¬ 
tentiarum, praecipue in nostrum Alexandrum Halensem; e. g.: «Ex suo 
ingressu fratres et alii exaltaverunt in coelum, et ei dederunt auctori¬ 
tatem totius studii, et adseripserunt ei magnam Summam illam, quae 
est jdus quam jtondus unius equi, quam ipse non ferit sed alii * ete, 
( Op . Min., Brewer, 826). Addit vero, indicium hoc inaequuin quodammodo 
corrigens, 1. c. « Et si ipse eam fecisset vel magnam j>arteni, tamen non 
legit naturalia*. Cf. Felder, 1. c. 190ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 19 

lectori Sententiarum. Alibi qui legit Sententias, disputat et pro ma¬ 
gistro habetur. Reliquus qui textum [biblicum] legit, non potest di¬ 
sputare * (1). 

Et tamen textus quo usi sunt doctores clarissimi, uti 
« Robertus episcopus Lincolniensis et Frater Adam de Ma¬ 
ri sco, et alii maximi viri» usque ad Alexandrum Halen- 
sem deberet retineri, « quia textus hic de ore Dei et san¬ 
ctorum allatus mundo (2)»; vel saltem deberet praelegi, uti 
antea solitum erat « et adhuc legitur rarissime .... Liber 
Historiarum factus vel de novo flendus (3); ut scilicet ali¬ 
quis tractatus certus fleret de historia sacri Textus, sicut fit 
in omni facultate »; nam omnes quaestiones, quae nunc tra¬ 
ctantur in Summis « et quae sunt propriae theologiae» pos¬ 
sunt « certiflcari super textum [biblicum]; ut de operibus sex 
dierum, in principio Genesis; de circumcisione, et compari- 
tione angelorum...; de legibus in libris Moysi; de moribus 
in libris Salomonis; de sacramentis in Novo Testamento; de 
omnibus his in libris Regum, et Paralipomenis, et Prophetis, 
et aliis; ita quod possent certiflcari suis locis, ut dulcius ex 
ipso fonte biberentur aquae (4)». 

Attamen, prosequitur, textus ipse uti nunc invenitur, tot 
vitiis scatet, ut nequeat eo uti qui velit; praecipue exemplar 
Farisiense tam vitiatum fuit per correctores, ut incertitudo 
habeatur in omnibus; nam « quot sunt lectores per mundum, 
tot sunt correctores, seu magis corruptores: quia quilibet 
praesumit mutare quod ignorat, quod non licet facere in 
libris poetarum (5)». Et cum ista incertitudo et corruptio 
textus a singulis interpretibus nequeat tolli per comparatio¬ 
nem textus recepti cum textu originali — propter ignorantiam 
linguarum orientalium — hinc sequitur falsa illa interpre¬ 
tatio, quae toties invenitur: quaerunt in textu sensum lit¬ 
teralem qui nequaquam ibi adest. Inde etiam fit, quod pa¬ 
riter sensus mysticus seu spiritualis ibi inveniatur diversus 
ab eo quem intendit Spiritus Sanctus: 

(1) Op. Min ., Brewer, 328 s. 

(2) Felder, Studien 494, 631 es; cf. Denifle ap. Revue Thorniste, IT, 
1894, 149 as. 

(3) Liber Historiarum est « Historia Scholastica» Petri Comestoris, 
quae per mediam aetatem tamquam liber introductorius in Scripturas ss. 
in usu fuit. Migne, P. L. 198. 1094 ss. Pesch Christ. S. J., De inx]fh'ationc,~ 
126. Felder, Studien, 613, 630. 

(4) Op. Min., Brewer, 329 s. Felder, Studien, 621 ss. 

(6) Op. Min., Brewer, 330. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




20 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 


« Nara si litera est falsa pro majori parte, et dubia in aliis..., tunc 
oportet quod sensus literalis sit consimilis, et per consequens sensus 
spiritualis. Deinde posito, quod litera esset totaliter correcta, cum 
certa probatione, adhuc loquitur [interpres theologus] falsa et dubia 
quasi infinita. Et una rei huius radix est ignorantia linguarum, de 
quibus textus est translatus, ex quibus infinita pene sunt vocabula 
in textu relicta». Nam omnes doctores, praecipue ss. Augustinus et 
Hieronymus dicunt, « quod non potest intelligi sensus literalis nisi per 
linguas alienas. Unde Hieronymus semper inducit Hebraeum et Grae¬ 
cum, fere ad omne verbum, quod exponit, et probat expositionem suam 
per linguas.... Sed nos theologi ignoramus ipsa alphabeta, qua propter 
oportet, quod ignoremus Dei textum et expositiones sanctorum » (1). 


Et pariter multiplices errores oriuntur in explicandis 
s. Scripturis ex deficientia scientiarum positivarum (natu¬ 
ralium, historicarum ete.); expressiones ss. librorum prave 
intelliguntur, quia nescitur vis et ratio eorum quae dicuntur. 
Hinc cum sensus literalis quem inveniunt, sit alienus a sensu 
quem Spiritus s. intenderat, oportet ut pariter tota intelli- 
gentia damnum patiatur. 


«Sed longe major causa erroris in sensu literali et spirituali accidit 
propter ignorantiam et proprietatem rerum in Scriptura. Nam sensus 
literalis consistit in rerum naturis et proprietatibus, ut per conve¬ 
nientes adaptationes et similitudines congruentes eliciantur sensus spi¬ 
rituales. Nam haec est via propria Scripturae, et haec est expositio 
sanctorum et omnium antiquorum sapieutum; quoniam omnes sancti 
et sapientes recurrunt in omni vocabulo ad naturam et proprietatem 
rerum de quibus sit sermo * (2). 


(1) Ib. 5140 ss. — Hic tamen Bacon suo modo exaggerare videtur; 
nam etiam istis temporibus non deerant inter ipsos theologos, in quos 
invehitur, qui linguam hchiaicam et graecam callebant; cfr. Bcrger, 
Qnam notitiam, 7 ss. — Cctcroquin Bacon ipse aliis in locis contrarium 
dicit; e. g. in Com/teiutio stadii />hit., Brewer, 4514: « Suntque homines 
Parisius, et in Francia et ulterius in omnibus regionibus, qui de his 
(lingua Hebraea, Arahicu et Chaldaica) sciunt quantum necesse fuerit in 
hac parte.... et sunt multi in Anglia et Francia, qui hoc (graeco) satis 
instructi sunt». Judaei ipsi testantur hoc idem relate ad linguam he- 
braicam; sic Uahbi Yehiel [qui saeculo 151. Parisiis vivens celebri con¬ 
troversiae circa Talinud agitatae anno 1210 iuterfuit| in praefatione libri 
Vikknah /tahhenn Yehiet mi-Paris, Thorn IH751, p. 10 testatur, saeculo 
incuntc 151. multos clericos ad addiscendum linguam hehraicam magi¬ 
stros sibi judaeos assumpsisse. Cf. Locb Isidore, fjit rontroeerse de jli-iO 
xur te Tatmad, ap. Herae tles Ktmtes Jnires, 1, 1HH0, 210. 

(1) Monet e. g. (ait) s. Augustinus: ‘quando Christus nos exhortatur 
ut simus prudentes sirnf serftenfes et sim/ttiees sient coiit mime, Ius* non 
bene intclligitur, nisi sciantur natura et proprietates serpentium et eo- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DE FR. B. BACON EI USQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 21 

In hoc praecipue invenienda est ratio intrinseca, qua 
commotus Rogerus tanta vi, totque repetitis vicibus insistat 
in obligatione theologorum acquirendi sibi omnes scientias 
positivas praeter theologicas, in hoc invenitur motivum mo¬ 
vens ipsum ad acquirendas sibi omnimodas disciplinas natu¬ 
rales et physicas et quotquot servitio esse possent scientiae 
biblicae. Iuxta Rogerum omnes istae scientiae, omnis philo¬ 
sophia sensu latissimo sumpta (tamquam complexus omnium 
scientiarum non-theologicarum), nullum habent valorem in¬ 
trinsecum, nisi in quantum deserviant theologiae ad melius 
recludendum aerarium s. Scripturae. 

« Et si sciretur tota sapientia philosophiae cura theologia, immo vi¬ 
deretur tunc utilitas philosophiae, quia sua utilitas consistit in quantum 
theologiae deservit, atque sua dignitas tunc eluceret. Nam nihil est. 
dignum in ea, nisi quod sacra Dei sapientia recipere dignatur. Cum 
igitur in Scriptura ponatur res a summis coelorum usque ad termi¬ 
nos eorum, oportet theologum scire omnia, si intelligere del>et Scriptu¬ 
ram Dei plenarie» (1). 

In hisce Rogerus iam indicavit rationem, quare ipse stu¬ 
diis etiam geographicis incubuerit et tractatum de geogra¬ 
phia scripserit, in quo speciali attentione de Terra Sancta 
aliisque regionibus biblicis ageret (2). Eius tractatus geogra¬ 
phicus est omnium medio aevo scriptorum amplissimus et 
qui multis in locis authenticis peregrinandum notitiis inni¬ 
tatur. Pariter se chartam geographicam delineasse fatetur (3), 
quae tamen iniuria temporum periisse videtur. Opera geo¬ 
graphica Baconis non solas compilationes sententiarum inve¬ 
teratarum fuisse, sed valorem vere scientificum habuisse, 

lumbarum: serpens praeprimis caput tuetur, etsi totum reliquum cor¬ 
pus pereat; columba, non obstante simplicitate sua innata, tamen in hoc 
pariter prudens est, quod praeferat sedere in viciniis aquarum, ut sta- 
tim in ipsis tamquam speculo clarissimo videre possit quotiescumque 
aves rapaces ipsi appropinquare intendant 1 . Op. Min., Brewer, 857. 

(1) Op. Min., Brewer, 367 s.; cf. Op. Maj. p. II, c. VIII, Bridges, 
I, 48 s., III, 51 s.; p. IV, Bridges, I, 175 ss. Poste. XVI istius partis, ma¬ 
teria non amplius in capita distinguitur, sed p. 175 inscribitur: Mathe¬ 
maticae in divinis utilitas. Cf. Op. Tert. c. LIII ss., Brewer, 199 ss. 

(2) Cf. Op. Maj. p. IV, Bridges, I, 286-376. 

(3) « Secundum igitur praedicta, praesentem affero descriptionem in 
albiori parte pellis, ubi civitates notantur per circulos rubros: nam in 
alia parte pellis alia descriptio poterit assignari propter evidentiam ma¬ 
jorem locorum mundi. Et hanc secundam descriptionem addo propter 
summam utilitatem locorum » Op. Maj. p. IV, Bridges, I, 300; cf. Go- 
lubovich, BibUoteca, I, 268. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



22 DE FR. B. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 


ipse Alexander de Humboldt fatetur; imo iuxta ipsum 
studia geographica et physicalia nostri Baconis inter causas 
principales numeranda sunt, quae ad detegendam Amerieam 
conduxerint. Etenim inter opera quae Christophorus Colum¬ 
bus consuluit, eminet ‘Imago mundi’ Cardinalis Petri de 
A11 i aco, et praecipue caput VIII ‘ de quantitate terrae ha¬ 
bitabilis ’; quod quidem caput verbotenus quasi ex Opere Ma¬ 
iori Rogeri desumptum esse probavit Alex, de Humboldt (l). 

Romae, Coli. S. Antonii. 

(Continuabitur). P. Theophilus Witzel 0. F. M. 


1 ^ 1 ) Alex, de Humboldt, Histoire de la gt s ographie dv nouveau con¬ 
tinent, I. Cf. P. Marcellino da Civezza, Storia Universale delle Missioni 
Franeescane, VII, parte II, Prato 1891, 649. 


> 



Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



GIAMBATTISTA VICO E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. 23 


GIAMBATTISTA VICO 

E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. (a). 


Forse nessuno avr k posto mente alia grande importanza 
che ebbero i Francescani nella vita e negli studi dei sommo 
filosofo napoletano Giambattista Vico (1668-1744) (1). M’6 parso 
quindi ottima cosa rovistare un po’ tra i suoi scritti, per met- 
tere in luce le belle relazioni e le affettuose amicizie ch’egli 
strinse con i Frati dei nostro Ordine. 

11 Vico giovanetto ebbe per maestro in filosofia il P. An¬ 
tonio dei Balzo, gesuita, filosofo nominale; studib da s6 Paolo 
Veneto sornmolista. «Ma V ingegno aneor debole da reg- 
gere a quella spezie di logica Crisippea, poco manc*6, che 
non vi si perdesse;... e fatto disertore degli studii ne divago 
un anno e,mezzo. * (2) Ci volle un’ adunanza accademica te- 
nuta nel Convento francescano di S. Lorenzo, per scuoterlo 
dal suo abbattimento. «II Vico cosi seri ve egli stesso — 
nelT occasione di una celebre accadentia degi* Infuriati re - 
stituita a capo di moltissimi anni in s. Lorenzo , dove va¬ 
lenti letterati uomini erano accomunati co' principali avvo- 
cati, senatori e nobili della cittA, egli dal suo genio fu scosso a 
riprendere 1’abbandonato cammino e si rimise in istrada (3)*. 

(a) Summarium: Exponantur relationes inter I. C. Vicum, philosophum nea- 
politanum (1068-1744) et ordinem francisoanum. Vicus in castro Vatollae tan- 
quam instructor degens, FF. Minores conventus S. Mariae, eorumque biblio¬ 
thecam frequentabat. Neapoli docens, amicitiam iunxit (1720) praesertim cum 
P. Bemardo Maria Giacchi O. Cap. cuius iudicia oritica plurimi faciebat, et 
ad quem plures litteras dedit. [Directio Periodici]. 

(1) Intorno al Vico v. le introduzioni dei Ferrari alia sua ediz. delle oj?ere 
c ompl. (cf. nota 2), in specie al vol. I, 1-281 e VI, p. V-XVI. Di questi scritti 
dei F. si fece anche una ediz. franoese: Vino et VJtalie, Paris 1889. C. Cantorii, 

O. B. Vico, Torino 1867. fi. Labanoa, G. B. V. rupetto ai *uoi contemporanei eto. 
Napoli 1898 etc. Per le altre opere v. B. Croce, Bibliof/rafia Vichiana, negli 
Atti delCAccademia Pontdniana, ser. II, vol. 84, Napoli 1904, pp. VIII, 128. 

P. 1-39: le opere dei V.. p. 40-82, lavori critioi intorno al V. 

(2) G. Vico, AutoUiofirafia : in « Opere di G. B. Viro on linat e ed illustra/e da 
0. Ferrari ece. 6 vol. Milano 1852-4, vol. IV, (18>8 p. 825-116), p. 827. CitianTo 
sempre questa edbdone dell’ Autolnofjrafia. 

(8; Autolnof/rafia, 327. — Per 1’ Accademia degli Infuriati cf. Opnsroli ecc. 
raccolti dal De fiosa, Napoli 1818, p. 172. — Cam. Minieri Riccio, Ccnno 
ttorico delle Arcademie di No poli, Napoli 1874. — Galasso A., Cinque Orazioni 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



24 GIAMBATTISTA VIOO B LB SUB RELAZIONI 001 FRANCE8CAKI. 

Erano tempi quelli, nei quali stava in molto onore il 
sistema filosofico dei francescano Giov. Duns Scoto, e per 
fortuna al Vico capitb un maestro che seguiva appunto quelle 
dottrine. «II Vico si ricevette di bel nuovo alia filosofia 
— son sue parole — sotto il Padre Giuseppe Ricci pur Ge- 
suita uomo di acutissimo ingegno, Scotista di setta, ma Ze- 
nonista nel fondo, da cui egli sentiva molto piacere nel- 
1’ intendere che le sostanze astratte avevano piu di realitA 
che i modi dei Balzo nominale: il che era presagio, che egli 
a suo tempo si avesse a dilettare, piu di tutte le altre, della 
platonica filosofia, alia quale delle Scolastiche niuna piu 
s’ avvicina che la Scotistica (1)». 

E dovette infatti attinger dallo Scoto molto amore per 
la filosofia di Platone, e il desiderio di veder profondamente 
in ogni cosa, e lo sviluppo dell’ acutezza dei suo ingegno, e 
1' esercizio alPanalisi dei concetti e alia critica serrata di 
ogni dottrina; cosl da lui pure dovette essere spinto a dar 
molto valore alia volontk e agli argomenti della filosofia pra- 
tica; e infine quell’ alto criterio di render tutto ali’ uni tk 
ideale. Sarebbe forse molto importante studiar da vicino 
tutte le somiglianze tra il pifi acuto filosofo della Scolastica 
e uno dei pii originali fra gli scienziati moderni (2). 

Ma, ritornando alia vita dei Vico, egli ci narra che gio- 
vanetto si vide minacciato di etisia, e forse la gracile com- 
plessione gli avrebbe ridotti a pochi i suo i giorni, se la 
fortuna non lo avesse mandato fuori Napoli a respirar aria 
campestre. « Eran a lui — scrive nelT autobiografla — in 
troppe angustie ridotte le famigliari fortune, ed aveva un 
ardente desiderio d’ ozio per seguitare i suoi studii, e 1’animo 
abborriva grandemente dallo strepito dei foro; quando port6 

Latine di Giov. B. Vico, pubbUcate da un Codice me. della Biblioteca Naetonale, 
Napoli, Morano 1869. — Intorno a questa Aooademia pari eremo in uno studio 
che abbiamo per le mani e ohe pubblicheremo tra breve ool titolo: Accademee e 
A.rademici franceecani Napolelani. 

(1) Autobiografla, 828. 

(2) Durante i seooli XVII e XVIII lo Scoto fu molto studiato, speoial- 
mente nel meridionale d’ Italia, e la maggior parte delle souole erano infor¬ 
mate alie sue dottrine. Questo si pu6 vedere faoilmente dando uno sguardo 
alie pubblioazioni d’ indole filosofioa o teologioa, venute alia luoe in quei tempi 
nel napoletano. In una relazione dei 1714 su V Univereitd di Napoli, edita in 
Arch. Storicoper le Provincie Napoletane, vol. I, (1884), p. 141-166, si trova (150) 
ohe tra le cattedre di Teologia ve n’ era una detta di Sooto, ool soldo di Duoati 
60. e tenuta in quell’ anno dal P. Andrea Madalena Ch. Beg. Min., e alia 
stessa pagina, tra le modifioazioni ohe si suggeriscono, una 6 ohe «dovrebbe 
togliersi quella servitu di dover seguire la sentenza di Sooto o di S. Tom- 
maso• eoo. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



GIAMBATTISTA YIOO B LB SUB RELAZIONI COI FRANCESCANI. 25 


la buona occasione, che dentro una libreria monsignor 
Giov. Battista Rocca vesco vo di Ischia, giureconsulto chia- 
rissimo, come le sue opere il dimostrano, ebbe con esso lui 
un ragionamento d ; intorno al buon metodo d’ insegnare la 
giurisprudenza, di che il monsignore rest6 cosl soddisfatto, 
che il tent6 a volerla andare ad insegnare ai suoi nipoti in 
un castello dei Oilento di bellissimo sito, e di perfettissima 
aria, il quale era in signoria di un suo fratello, Sig. D. Do- 
menico Rocca. » (1) Questo castello dei Cilento, accennato 
dal Vico, 6 Vatolla, ch' era posseduto dai Rocca coi titolo di 
marchesi. Quivi egli dimorb nove anni, e trov6 nel fratello 
dei Vescovo un vero padre e un mecenate gentilissimo. 
Cosl la salubrit& dell’ aria restitui a lui la salute c le forze, 
e il silenzio e 1’ ozio dei campi gli concessero di poter fare 
tranquillamente il maggior corso degli studii suoi. Sotto il 
patronato dei Rocca. era sorto in Vatolla un convento di 
Francescani, coi titolo di S. Maria della Pietfc (2). Il Vico 
passava la maggior parte dei suo tempo tra lc mura di quel 
pacifico chiostro, or meditando nella solitudine gi’ ideali di 
scienza che gli brillavano in mente, or conversando con 
quei pii e dotti religiosi che lo amavano assai, or aggiran- 
dosi nella loro mediocre biblioteca in cerca di libri confa- 
centi al suo genio. E fu appunto in questa biblioteca che 
trovd occasione di correggersi nel concetto e nel gusto della 
poesia. « Vivendo egli ancora pregiudicato nel poetare, fe- 
licemente gli avvenne, che in una libreria de’ Padri minori 
osservanti di quel ^castello, si prese tra le mani un libro, 
nel cui fine era una critica, non ben si ricorda, o apologia 
di un epigramma di un valentuomo canonico di ordine, 
Massa cognominato, dove si ragionava dei numeri poetici 
maravigliosi spezialmente osservati in Virgilio; e fu sorpreso 
da tanta ammirazione, che s' invoglid di studiare su i poeti 
latini, da quel principe facendo capo. Quindi cominciandogli 
a dispiacere la sua maniera di poetar moderna, si rivolse a 
coltivare la favella toscana sopra i di lei principi, Boccaccio 
nella prosa, Dante e Petrarca nel verso.... (3)». 

I francescani di Vatolla andaron sempre orgogliosi di 
aver avuto tanto tempo con loro il celebre filosofo, e ne tra- 

■ 

(1) Autobiografia, p. 882. 

(2) Il oonvento fu fondato presso una oappella quasi distrutta della Ma- 
donna. nel dicembre 1619: cf. P. Raphael a Paterno, O. F. M. De alma Prin¬ 
cipatu» Provincia, Neapoli, typ. Binaldi-Se| litto, 1880, p. 44 sq. 

(8) Autobiografia, p. 888. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



mandaron vivamente il ricordo ai posteri (J). D convento 
nella soppressione dei decennio (1810) pati la sorte comune; 
ma il Duca D. Tommaso Vargas Macciucca, cui per ramo 
materno era passato il Marchesato di Vatolla(2), ottenne dal 
Re Ferdinando I che il Convento fosse ripristinato; e in me¬ 
moria di essere stato ospizio delT insigne uomo, fece apporre 
nel 1817 (3) sulla facciata della Chiesa la seguente iscrizione: 

D. 0. M. 

Templum Deiparae Pietatis dicatum 

EXIMIA LUCANI8 VENERATIONE HABITUM 

SUMMORUM VIRORUM 

Ioannis Baptistae Vico Francisci De Bargas et Machuca 

8TUDIORUM APPOSITUM SECESSUM 
TEMPORUM DIFFICULTATE DERELICTUM 

Ferdinandus I P. F. A. 

REVOCATIS IMPERII JURIBUS 
PRIMAEVO CULTUI RESTITUIT etc. 

Da una nota dei Villarosa (4) e da una csprcssione dcl 
Michelet nel discorso sui Sistema dei Vico sembra appn- 
rire che non per caso il Vico si trov6 nella Biblioteca dei 
Francescani, ma che quella era il luogo dei suoi studi. 
« On montre encore — scrive il Michelet — la petite bi- 
blioth&que d’un couvent ou il travaillait, et ou il conyut 
peut-Gtre la premtere id6e de la Science nouvelle • (5). 

Certo la grande mente dei Vico aveva in se stessa tutta 
1' energia capace al proprio sviluppo. Ma noi sappiamo, da 
quel che racconta egli stesso (6), che questa energia si spri- 
gionava dal suo spirito quando a lui si porgeva propizia 
1’ occasione, e che specialraente nella sua giovinezza le dif- 
ficolti lo scoravano sino al punto di fargli abbandonare gli 
studi. Egli era fatto per il lavoro sereno e* tranquillo. La 
sua intelligenza si levava alia speculazione pacifica: non 
era uomo nato per le lotte della vita e per le gare interes- 
sate. Credo che non sia arbitrario domandarsi che cosa sa- 
rebbe avvenuto dei Vico se egli non avesse trovato in Va¬ 
ri) Un poggiuolo di fronte al Convento, sotto di un olivo, axiche oggi £ 
detto dei Vvo. Cf. Croce, Bibi. p. 120. 

(2) La famiglia Rocea si estinse in D. Franeesco Rocca marito di D. Anna 
Maria Vargas Macciucca. e cosl il feudo di Vatolla pass6 in dominio della co- 
spicua famiglia Vargas Macciucca per uomini d’ arme e di toghe assai ri- 
spettahilc. Villarowi, Note al 1’ A utobioyrafia dei Vico, ediz. Napoli 1818. (Croce, 
1. c. 81;. (8) Croce, I. c. (4) L. c. in fine. 

<6; Ducour* sur le uystbne et la vie de Vico, in Oeuvree chotsiee de Vico, Paris 
1886, vol. I, p. V. (6) Autob. p. 827. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OIAMBATTISTA VTOO B LE SUB BBLAZIONI OOI FBANCESCANI. 27 

m 

tolla quel piccolo convento francescano. Slanciato da Na- 
poli, ove lo agitava il rumor della vita e il movi mento 
degli studi, sino alie aspre giogaie dei monti dei Cilento, 
dovette essere per lui un passaggio niente piacevole. Ivi 
scarse e difficili eran le comunicazioni con la lontana citUt. 
La gente dei castello incolta e rude; e alT infuori dei Mar- 
chese, non V era forse alcuno coi quale il Vico potesse intrat- 
tenersi a parlar di studi. Trov6 quindi un vuoto per la sua 
cultura e anche un immenso vuoto per i suoi affetti. Nel- 
T autobiografia egli non accenna per nulla alia sua vita in¬ 
tima; ma, data la malinconia dei suo carattere, la solitu¬ 
dine di Vatolla dovette a principio sembrargli grave assai 
ed insopportabile. Un pallido riflesso di questo stato dei suo 
spirito possiamo vederlo nella eanzone « Affetti di un di - 
sperato » scritta certamente da lui nei primi tempi di quella 
sua dimora e pubblicata poi per la prima volta nel 1693 
con la data di Venezia e con la dedica al Marchese Rocca (1). 
L1 dentro c' & tutto: il suo pensiero e il suo cuore, i suoi 
desideri e i suoi strazi, le sue speranze e le sue malinconie. 

Fu dunque davvero con la soddisfazione pi£i profonda 
che il Vico pot6 conoscere e avvicinare la famiglia religiosa 
dei Francescani. Gli sembrb forse di respirar nella propria 
casa. C' era ogni cosa in quel chiostro: per il suo cuore 
una cordialitft. sincerissima* e per la sua mente uomini stu¬ 
diosi e dotti, che, seguaci probabilmente di Scoto, s' accor- 
davano pienamente con lui. Oltre a ci6 v’ era la loro biblio- 
teca la quale, per quanto discreta, valeva certamente molto 
per chi si trovava cosi lontano da un centro di cultura. 

(1) Di questa prima edizione ne fu trovata una oopia incompleta da Be- 
nedetto Croce tra le oarte dei Villarosa. D titolo 6: Affetti di un ditpereUo | Can- 
mme | di | Qiov. Battieta de Vico | Nopoleiano, Trd gli Accademici Uniti di No- 
poli | il Raccolto. \ Alio illuetrie». Signare et Padrone eempre | Colendvmmo | il Si¬ 
gnor | D. Domenico Rocca | Marcheee di Vatolla, Barone di Amato, UtU Signare 
dei Feudo di Oinda etc. | In Vinegia, Per lo Oanxatti 1693. | Con licentia de Su¬ 
periori, in 4° di pp. 12. In tutte le altre edizioni questa poesia reca una va¬ 
riante nel titolo che vien mutato in « Affetti di as malinconico », e vi son va¬ 
rianti anche nel testo. Nella prima surriferita v’ 6 una letterina di dedioa, e 
in essa il Vico fra le altre cose sorive : < eeeendo da molti amici etato richieeto, che 
la preeente Canzone , nella quale gli Affetti di un Dieperato maneggio, alie etampe 
mandaeei, a Voeeignoria IZluetrieeima V appreeento •. 

Come si pu6 rica vare dall’ Autobiografia p. 841, il nostro filosofo non 
tom6 a Napoli ohe pooo prima dei 1696. Dunque la Canzone fu mandata da 
lui alie stampe da Vatolla. Ora ohi potevano essere U, in quella solitudine, gli 
amici ohe lo spingevano a pubblicare i suoi .versi, se non i franoescani? — 
Cf. Croce, Bibliogr. 20. Anche Croce, Una giovanile canzone dieperata di G. B. Vico, 
in Critica, Bari, Laterza, an. VI, 1906, p. 816-22, dove per6 egli mette come 
ritomato il Vico nel l€66w 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


28 GIAMBATT18TA VICO E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. 


Probabilmente il Vico non sarebbc rimasto a Vatolla, se gli 
fosse mancata Y amicizia espansiva dei Frati Minori. E non 
si spiega senza un loro intiusso, lo studio ch’ egli fece in 
quel tempo della teologia e Y interesse che prese, special- 
mente suile quistioni della Grazia(l). Quistioni e teorie che 
poi dovevano naturalmente condurlo alie alte visioni dei 
governo della Provvidenza sui movimenti e sui destini delle 
nazioni (2). « Allora — scrive egli stesso — incomincid in 
lui, senz' awertirlo, a destarsi il pensiero di meditare un 
diritto ideale eterno, che celebrassesi in una citt& univer¬ 
sale neir idea, o disegno della Provvidenza, sopra la quale 
idea sono poi fondate tutte le Repubbliche di tutti i tempi, 
di tutte le nazioni (3)*. 


* 

* * 


Il Vico si restitui a Napoli verso gli ultimi anni dei se- 
colo XVII. Ma per quanto fosse alta la sua mente e ammi- 
revoli le sue pubblicazioni, la fortuna gli fu poco propizia. 
Ebbe pochi amici e resto tra le angustie della poverti, di- 
sprezzato da lia turba dei vacui dottori e dalla maggior parte 
degli uomini dei suo tempo, ch’ eran troppo piccoli per po¬ 
terio comprendere. Ignoriamo se egli abbia continuata la 
buona amicizia con i Francescani di Vatolla, o se abbia in 
Napoli acquistati nuovi amici dei medesimo Ordine. 

Per trovar nuovi rapporti dei Vico con i flgli di S. Fran- 
cesco bisogna salire sino al 1720. 

Tra le lettere di lui, pubblicate nella cdizione delle sue 
Opere dei Ferrari, le prime nove sono dirctte al P. De?'nardo 
il/* Giacco Cappuccino, uomo di cui il Vico fa grande stima 
e a cui mostra profonda e sincera amicizia. Fortunatamente 
di questo non comune Oratore dei secolo XVIII abbiamo pa- 
recchie notizie biografiche, e possiamo dare di lui i seguenti 
cenni. 

Il P. Bemardo Maria Giacco nacque in Napoli il 28 set- 
tembre 1672, da onesti e civili genitori, e nel battesimo gli 
fu imposto il nome di Severo Antonio. Studjb le umane let¬ 
tere e ia filosofia presso i (Jesuiti e mostrb fin da quel tempo 
alto ingcgno e mirabile facondia. Il padre voleva avviarlo 
al foro; ma egli a 15 anni, ali’insaputa dei genitori, vesti 
1’ abito Cappuccino nel Convento di Caserta, ove anche pro- 


(1) Autolnoyrafin, p. 332 s. 

(2; Cf. Tommaseo N., Simii rrilpn ml Vico, Venozia 1843, p. 103. 
(8) L. o. p. 386. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



GIAMHATTI8TA VI00 E LE 8UE RELAZIONI 001 FRANCESCANI. 29 

9 

fesso solennemente il 29 nov. 1688. Nelle scienze sacre ebbe 
a lettore il P. Simone Caracciolo da Napoli (1637-1721) uomo 
ricco di scienza e di virtu, predicatore Apostolico che oc- 
cup6 i primi pulpiti d' Italia e fu autore dei celebre Orolo- 
gio della Passione parecchie volte ristampato. Quando il 
P. Bernardo sali la prima volta sui pulpito — in Piedimonte 
d’ Alife — aveva 28 anni. E avendolo udito la illustre ed 
erudita matrona D. Aurora Sanseverimo - Gaetani, lo preg6 
insistentemente perche vi tornasse di nuovo a predicarvi il 
Quaresimale. 

Non seppe resistere e accettd. Ma era gracile di com- 
plessione, e a met& della Quaresima una veeroente emor- 
raggia lo costrinse ad abbandonare il pulpito. Tratto dalla 
morte per miracolo, resto con la salute sempre malaticcia. 
Per ristabilirsi fu mandato nel convento di Cava de'Tirreni. 
Poi, nominato Lettore, insegnb per sette anni filosofia, teo- 
logia, diritto canonico, sacra eloquenza. Frattanto si recava 
qualche volta a Napoli a predicare; e qui recitava le sue 
orazioni panegiriche destando uno straordinario entusiasmo 
e acquistandosi 1’ ammirazione e la stima di tutti i dotti e 
i letterati dei suo tempo. Fu uomo pio, religioso, amabile, 
sia dentro che fuori il Chiostro, ed ebbe parecchie cariche 
nel suo Ordine. Lo tenevan per consigliere molti nobili, 
principi e ministri dei Re. Anzi il Re stesso lo ebbe a pro¬ 
prio teologo e intimo consigliere: gli commetteva la prepa- 
razione delle consulte e delle lettere negli affari piu difficili 
con i Sovrani di Francia e di Spagna e con la Curia Romana. 

Mori in Arienzo il 6 giugno dei 1744. E ad iniziativa 
dei chiarissimo Giuseppe Aurelio di Gennaro, allora segre- 
tario della R. Camera, indi R. Consigliere, amico intimo dei 
defunto, i letterati di Napoli fecero celebrare, a proprie 
spese, solenni funerali nella Chiesa di S. Anna dei Lombardi 
in Napoli. Ne recitd le Iodi 1' altro egregio oratore e poeta 
di quei tempi P. Gerardo Degli Angeli, dei Minimi, e intomo 
al temporaneo tumulo composero iscrizioni in prosa e in 
verso il Mazzocchi, il Sergio, il Di Gennaro (1). 

(1) Per la biogra.fi a dei P. Giacco of. 1° Vita dei P. Frate Bemardo-Maria 
Giacco, cappuccino, scritta dal suo disoepolo P. Bernardo Capece Minutolo e 
premesea alie Orazioni torre di Frate Bernardo M. Giacco. Vol. 1° Napoli, 
stamperia de’Muzio 1746-47. — 2° Opere di GB. Vico. Napoli, Edizione della 
Sibilla. 1834. Vol. 11° p. 299-800. — 3° Biografia degli Uomini illustri dei regno 
di Napoli, compilata da diversi letterati Nazionali. Napoli 1816, p. n. num. — 
4° Camillo Minieri Riooio, Memorie ftoriche degli Scrittori nati nel Regno di Na¬ 
poli. — Nap. Tip. dell’Aquila, 1844. — 5° Bibliotheca Capuccinorum Prov. Nea¬ 
politanae. Napoli, Tip. 8. Festa, 1884. p. 61 e seg. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





30 GIAMBATTISTA VICO R LR SUE RBLAZIONI 001 FRAHCRSCANI. 

Fu senza dubbio in occasione di aleuno de’ suoi lavori 
oratorii che il Giacchi (1) conobbe Giambattista di Vico, e tra 
loro si dovette stabilire sin dal primo momento un' amicizia 
cordialissima e vicendevolmente rispettosa. II Vico non seri- 
veva una pagina senza offrirla immediatamente al suo amico 
per averne da lui il giudizio e 1’ incoraggiamento. Lo met- 
teva a parte di ogm sua lotta e deponeva nel cuore di lui 
ogni angoscia ed ogni sconforto. Le lettere dei nostro filo- 
sofo dirette al dotto Cappuccino sono una delle piCi belle pa- 
gine della vita intima di lui. Sfortunatamente quelle che ci 
rimangono son troppo poche e vanno dal 1720 al 1729: il 
periodo per6 pih alta mente fecondo della mente dei Vico. 

La prima, che porta la data dei 14 Luglio 1720, & una 
lettera scritta per acoompagnar 1' offerta di un libro, di cui 
si chiede il giudizio. In una solenne pubblica apertura di 
Studi dei 1719 il Vico propose e svolse una tesi, nella quale 
mostrava un nuovo sistema scientifico «in cui accordasse la 
miglior filosofia, qual’ & la platonica subordinata alia Cri- 
stiana Religione, con una Filologia, che portasse necessitA 
di scienza in entrambe le sue parti, che sono le due storie, 
una delle lingue, 1’ altra delle cose: e dalla storia delle cose 
si accertasse quella delle lingue, di tal condotta, che sl fatto 
sistema componesse amichevolmente e le massime de' sa¬ 
pienti delle Accademie, e le pratiche de’ sapienti delle Re* 
pubbliche * (2). La tesi non era che un programma. Ma il pro¬ 
gramma era gi& tutto svolto nell' ardua visione della sua 
mente, e 1’ opera comincib ad uscire nel 1720, quando dalle 
8 tam pe di Felice Mosca vide la luce il primo libro intito- 
lato: De Uno universi juris principio et fine uno (3). Questo 
libro appunto & quello di cui fa menzione il Vico nella sua 
prima* lettera al P. Bernardo Giacchi (4): 

«Se vi fusse questa legge, che le opere letter&rie si dovessero 
a que’ dotti uomini solo regalare, che abbiano come renderne il oon- 
traccambio, se ne riporterebbero giudizi pift equi, ed ogni uno si stu- 
dierebbe piu di far, che di dire, per rendersi veramente degno di doni 
sl fatti: come degnissima h V. P. Reverendissima, che di tempo in tempo 
ne fa godere le opere ammirabili dei suo divinissimo ingegno. Le mando 
un mezzo foglio di carta, che ha fatto nell’ una e nell’ altra parte 
de’ gran movimenti in questa citt&. Ha trovato favore appo dottissimi 
u omini, perch6 i potenti sempre furono generosi, come i poveri sempre 

(1) Il vero cognome 6 Giacco, oom’ 6 riferito nei pih antiohi documenti; 
ma per vezzo d’ in gerit ilirlp lo si 6 andate tramutando in Giacchi. 

(2) AtUobiografia, p. 867. 

(8) Crooe, Bibi. 11. (4) Opere, clt. VI, 17 s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



GIA MBATTISTA VICO K LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. 31 


invidi. Io rai sono sforzato lavorare un sistema delia CiviltA, delle Re* 
pubbliche, delle Leggi, delia Poesia, doli’ Istoria, e in una parola di tutta 
1’ umanita, e in conseguenza di una Filologia ragionata, e di tutto ci6, 
che fin da’ primi Greci ci & pervenuto coei o vano, o incerto o assurdo, 
come vi fossero stati tempi, che gli uomini parlassero senza idee, o per 
non esser intesi, o per cianciare da senno: io ne rendo ragioni tali e si 
fatte, che con quelle altre innumerabili convenendo, vi riposa sopra sod- 
disfatta la mente: fin tanto che o non mai si arrechi un sistema mi- 
gliore, o non voglinmo perseguitare a pensare di si fatte cose cosi scon- 
ciamente, come si e fatto per lo passato. Frattanto temo dei vostro giu- 
dizio ratfinato cotanto nella buona Critica, e percio cotanto raffinato, 
perchfe arricchito prima di una sceltissima Topica; e temo, che non mi 
trovate in fallo o nelle posizioni, o nelle conseguenze: che se io ne ri- 
porto favorevole giudizio, che altro vado cercando, che piacere ad un 
uorao dotto, che 6 in ammirazion de’dottissimi? ed a V. P. Reverendis¬ 
sima fo divotissima riverenza. 

Napoli 14 Luglio 1720. 

i 

E probabile che le opere ammirabili dei divinissimo 
ingegno dei Giacchi, cui accenna il Vico, non siano altro 
che le Orazioni panegiriche tenute di tempo in tempo in 
Napoli, ascoltate con entusiasmo da tutte le persone coite 
delia citta. Questi lavori, per quanto degnissimi delle stampe, 
il dotto e umile Cappuccino non volle che fossero pubbli- 
cati, quantunque a ci6 lo sollecitassero tutti i Lctterati amici 
suoi. Solo dopo la morte dell' autore le Orazioni panegiriche 
potettero veder la luce; e furon ristampate ripetute volte 
sino al 1850. 

Gli amici si ripromettevano di pubblicare anche il Qua- 
resimale; ma, per quanto io ho potuto vedere, esso non venne 
mai alie stampe, e i manoscritti non 6 piu possibile rintrac- 
ciarli. — Anche oggi una nuova edizione dei lavori dei 
Giacchi sarebbe accolta con piacere, e la Sacra Oratoria se 
ne avvantaggercbbe molto (1). 


(1; Diamo 1' indice, piii o meno esatto, delle varie edizioni delle Orazioni 
dei Giacchi: 

1. Orazione funebre nella morte dei Duca Gaetano Argento, p resident e dei 
S. Ileale Consiglio di Napoli, Ivi, 1781, in-4°. — Altra ediz. Bologna, presso 
Longo, 1788. 

2. Orazioni sacre dei M. Rev. P. F. Bernardo Maria Giacco di Napoli, 
sacro orator Cappuccino. In Napoli, nella stamperia Muziana, 1744, in-8” pp. 152. 

8. Orazioni sacre di Frate Bernardo-Maria Giacco di Napoli Cappuccino. 
In Napoli, nella stamperia de’ Muzii, 174G-47, 8 vol. in 8°. Vol. 1° pp. 214. 
Contiene nelle prime pagine la Vita delV autore scritta dal discepolo di lui 
P. Bernardo Capece-Minutolo Cappuccino, 1’epistola dedic. al Card. Passionei, 
e la Prefazione di Giusepjte Aurelio di Gennaro. — Vol. 2° pp. 2G8. Vol. 8° 
pp. 278. Contiene in fondo la relazione dei funerali dell’ Autore celebrati nella 
Chiesa di S. Anna dei Lombardi in Napoli; 1’ Orazione funebre recitata in 
questa occasione dal P. Gherardo De Angelis dei Minimi; una cansone dei 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




82 01A MBA TTI8T A VICO E LE SUE RELAZIONI 001 FRANOESCANI. 


In tanto alia lettera dei Vico il P. Bernardo ri sponde va 
dopo oltre due mesi, mandandogli con gran lode il giudizio 
chiestogli (1). 

« Sig. mio Sigr. e Pad. colend. 

Oggi appunto sono sei giorni, da che mi venne fra mani il Libro 
di V. S. mio riveritiss. Sig. Giambattista, e quantunque in tempo si corto, 
anzi che letto, me 1'abbia io piuttosto per grandissima aviditA divorato; 
nientedimeno non fo dubbio di affermare esser la Vostra un’ Opera, che 
appena crederanno i dotti esser Opera di un nomo solo. Se Voi alia 
foggia dei Verulamio imitata in molti dei secol nostro, aveste disegnato 
soltanto il sublime vastissimo argomento, pur sarebbe stata la vostra 
un’ Impresa degnissima di ammirazione, e di lode; or che dovran dire 
i Savi in veggendolo oltre la speranza e ’1 desiderio a tanta perfezion 
condotto, a quanta e a Voi riuscito di felicissimamente condurlo? Cer- 
tamente se 1’ invidia lor non torce il giudizio, dovran tutti concordemente 
lodare, e benedire il Signore Dio per aver fornita la vostra mente di 
tanta luce, che basta ad illustrare la nostra etA, non che la Patria no¬ 
stra, e rendere a Voi quell’onore, che deesi a valentuomo benemeritissimo 
della Hepubblica de’Letterati. Priego V. S., mio pregiatissimo Signore, 
a voler gradire questo mio schietto sentimento con quella generositA, 
onde vi siete degnato di farmi il gran dono, e con esso la grazia di po- 
termi giu stamen te dichiarare per tutta la mia vita, ecc. 

Arienzo 19 Settembre 1720. 

Di V. S. 

Umil. Divot. ed Obbl. Servi tore 
Fr. Bernardo Maria da Nap. Gapp. 


P. Bernardo Capece-Minutolo in morte dell’autore; diversi giudizi suile Ora- 
zioni dei Giaochi. 

4. Orazioni sacre dei P. Fr. B. M. G. da Nap., Cappucoino, r&ocolte in due 
tomi. Dedicate ali’ Illmo e Revmo Mons. Fr. Agostin Maria Nevroni, dell’ Or¬ 
dine de’ Cappuccini, vescovo di Como e Conte, eoe. Milano, Frigerio, 1747, 
2 voi. in 4°.. 

5. Orazioni sacre ecc. Prima edizione Veneta. Venezia, Bartoli, 1747, 2 voi. 
in-4°. 

6. Orazioni sacre eco. 2* edizione Napoletana. In Napoli, presso Giuseppe 
Antonio Elia, 1749, in-4° pp. 8-XXIV-326. 

7. Orazioni ecc.... Ediz. 8* veneta, accresoiuta di nuove aggiunte. Vene¬ 
zia, Bartoli, 1752, 8 voi. in-8°. 

8. Orazioni sacre ecc. Edizione 4* Veneta, acoresoiuta eoe. In Venezia. An¬ 
tonio Bartoli, 1758, 8 voi. in-8°. 

9. Orazioni sacre ecc. Edizione 5* acoresoiuta ecc. Napoli, Andrea Migliaocio 
1768, 8 voi. in-8°. 

10. Orazioni sacre .... Edizione 6* acoresoiuta. Napoli, Gaetano Castellano 
1778, 8 voi. in-8°. 

11. Orazioni sacre ... . Nuova edizione accresoiuta. Napoli, Giosufc Rondi- 
nella 1850, 2 voi. in-8°. 

12. Anche molte RaccoUe di panegirici inserirono alcune Orazioni dei 
P. Giacchi. Notiamo, fra le altre, le due seguenti: 

a) RaccoUa di Panegirici ecc. de' Minori Cappuccini, Venezia 1747, 4 voi. 
in-8°. 

b) Coilana panegirica di celebri oratori italiani e francesi. Napoli, Batelli, 

1846-50, 4 voi. in-4°. (1) III, 508. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




GIAMBATT1STA VICO E LK SUB RELAZION1 OOI FRANCESCANI. 33 


Questa lettera fu di grande conforto ali’ animo angu¬ 
stiato dei povero Vico, perche giunsegli proprio quando i 
nemici innumerevoli, mossi dalTignoranza o dalPinvidia, stra- 
pazzavano in ogni maniera la sua opera. «Giunsero alPorec- 
chio deir Autore — seri ve egli stesso nella sua Autobio- 
grafia (1) — obbiezioni fatte a voce da sconosciuti, ed altre 
da alcuno fatte pure privatamente; delle quali niuna con- 
velleva il sistema, ma intorno a leggieri particolari cose, e 
la raaggior parte in conseguenza delle vccchie opinioni, 
contro le quali si era meditato il sistema». Molti di questi 
critici si diedero a sparlare dell’Autore, arrivando persino 
a mettere in mezzo le condizioni di famiglia, « la prima gio- 
vinezza e debolezze ed errori dei Vico *, per giudicare e di- 
sprezzare tutto quel che di bello e di grande andava egli 
compiendo. Questa guerra sleale e perfida avrebbe ucciso 
Giambattista Vico e privata la Scienza e le Lettere di uno 
dei piu grandi benefattori, se pochi e forti amici non lo 
avessero sorretto nelle angustie della critica malvagia. Ed 
e questa 1’importanza dei P. Giacchi nella vita dei nostro 
filosofo. Quando gli pervenne il breve giudizio dei Cappuccino 
il Vico lo ando mostrando a tutti i suoi amici, e gli rispose, 
poco dopo, con una lettera la quale rivela molto ampiamente 
i rapporti reciproci e il conto nel quale era tenuto il fran- 
cescano da uomini colti come il Ventura, il Di Maio, lo Spa- 
gnolo, il Filomarino (2). 

« Non attribuisca, V. P. Reverendissima, a poca attenzion mia, per- 
ch£ dopo ben molti giorni io risponda alia vostra pregiatissima Lettera, 
perch6 io Pho riputata tanto superiore al mio merito, che ho stimato 
ben fatto portarvene almeno le Iodi, delle quali piu lodati uomini l’a- 
vessero prima adornata, lo per mio sommo pregio l’ho letta, e molti 
miei Signori ed amici, ammiratori insieme deiraltissimo valor vostro, 
tra’ quali il Sig. D. Francesco Ventura, il Sig. D. Muzio di Majo, e il 
Sig. D. Agnello Spagnuolo, che vi mandano mille riverenti saluti, ne 
hanno sommamente lodata la proprietA dei giudizio (se pur 1’opera mia 
fosse tale, quale Voi con quella vostra solita maniera grande Pavete 
appresa), e ne hanno ammirato il sublime torno di concepire, dal quale 
esce, come da s&, il gran pariare con la rara nota di una eroica natu- 
ralezza. Onde il signor D. Marcello Filomarino, che va in ricerca di 
lettere d’ottima idea, me ne ha richiesto un esemplare. Per la CittA se 
ne paria, come si suole di ci6, che dicono uomini di grandissima auto- 
ritA, ed amici ne vorrebbero copia, affine di opporla alPaltrui maldi- 
cenza: ma non ho voluto darla, perch& non amo innalzarla come ban- 
diera di una inutil guerra con uomini, de’ quali piu tosto si dee avere 

pietA. — Paria poi di aUri censori favorevoli e malevoli dei suo libro, 

e ringraeia U P. Giacchi. — Napoli, 12 Ottobre 1720. 

(1) Autobiografia, p. 869. (2) VI, 19-21. 

Archivum Frameuetmmn Historicum. — An. HI. 8 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



34 GIAMBATTISTA VIOO B LB SUB RBLAZIONI 001 PRAN0B80ANI. 

N6 solo negli studi scientiflci il Vico chiedeva al Giac- 
chi il giudizio e r incoraggiameuto, ma anche per quel che 
riguardava la poesia. Di esercitarsi negli studi ameni, egli 
stesso afferma nella sua Autobiografla che non gli manca- 
rono le occasioni. £ «tra le molte luttuose vennegli una 
lieta nelle Nozze dei Signor D. Giambatista Filomarino, Ca- 
valiere di pietA, di generositA, di gravi costumi, e* di senno 
ornatissimo. Nella Raccolta di Componimenti percid fatti, 
stampata in-4°, vi compose un Epitalamio di nuova idea, 
oh’ & di un Poema Drammatico monodico coi titolo di Oiu - 
none in Danza f nel quale la sola Giunone, Dea delle nozze, 
paria ed invita gli altri Dei maggiori a danzare, ed a pro¬ 
posito dei subbietto ragiona su i principii della mitologia isto- 
rica, che 6 tutta nella Sciensa Nuova spiegata (1)*. La Rac¬ 
colta fu pubblicata nel Gennaio dei 1721 (2); e una delle prime 
copie Vico la spedl subito ali'amico Giacchi con la seguente 
lettera (3): 

« Con tntto il rispetto dovuto al vostro alto, e raro valore, Reve¬ 
rendissimo Padre, vi mando questa Raccolta di vari Componimenti, 
nella quale leggeri un mio, che in lavorando io, mi proposi V. P. Re¬ 
verendissima, come quella che dei viventi, che io conosca, sa pensar 
grande, affine che awalorasse i miei sforzi; ne ho temuto il raffinatis- 
simo giudizio per emendarne 1’ardire, mi ho lusingato di una qualche 
vostra pregevolissima lode, per consolarne il travaglio. Sicch6 se con- 
tiene alcuna cosa di buono, ella cosi certamen te 6 vostra, come i difetti 
son miei. Il riceva dunque come suo in quanto & lavoro di mente; come, 
mio, in quanto & un picciol dono, che vi fa l’animo in segno della gran¬ 
dissima stima, che io fo dei vostro singolarissimo merito; e pregandola 
a conservarmi nella sua memoria, parte della pi& belTanima, di che 
Iddio adorni oggi la nostra Nazione, vi fo divotamente umilissima ri- 
verenza. — Napoli 4 Febbraro 1721. 

Circa un mese dopo, il Giacchi rispondeva in questi 
termini (4): 

Sig. mio e Pad. semp. colend. 

Il quasi niun commercio, che oggimai ho io coi secolo, mio genti¬ 
lissimo Signor Giambattista, come mi ha fatto il ritardamento delle gra- 
zie vostre, cosl cagiona quello dei mio riBpondervi. Or’ a farlo con l’in- 
genuitA, che co’valentuomini dell’indole vostra usar si dee; sui primo 
ricevere della vostra pregiatissima Raccolta, non senza qualche ribrezzo 
mi son messo io a leggerne i Componimenti, timoroso, che per aggi- 
rarsi al torno di Argomento non maschio, non avesse a risentirsene la 
severi tk troppo gelosa dei mio Istituto: ma ben tosto al mio scrupoloso 

(1) Autobiogr. p. 996. 

(2) Note alie Poesie dei Vioo in fondo al II. vol. delle Opere pubblio&te & 

Nap. 1884. (8) VI, 21. (4) L. o. 22. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





timore £ succednto il ragionevol contento di vedere con tanta onesti e 
decoro trattata una passione alia nostra inferma natura anche troppo 
pericolosa, che su trasportata 1’anima dalPaltezza de’ sentimenti, e dalla 
signoria delle espressioni, perde di vista affatto cid» che 6 terra e tan¬ 
go..— — Seguono dttre Iodi. — Arienzo 1 Marso 1721. 

Abbiamo detto innanzi che il libro pubblicato dal Vico 
nel 1720 De uno universi iuris principio et fine uno era 
una parte dello svolgimento della dissertazione-programma 
tenuta air apertura delTanno accademico ali’Universit& nel 
1719. NelTinvemo dei 1720 e la primavera dei '21 si oc- 
cupd a svolgere il resto della tesi e completar cosl la sua 
opera. Lavor6 con molta lena, incoraggiato da una parte dai 
dotti suoi amici, punto dall’altra dai feroci suoi oppositori, 
ai quali voleva rispondere non con le parole, ma coi fatti. 
11 nuovo volume fu pronto per Testate, ed uscl coi tipi dei 
Mosca, portando il titolo: De Constantia iurisprudentis (1). Ai 
nemici il Vico rispose senza nominarli; ma in fondo al vo¬ 
lume volle pubblicare i giudizii dati dai Letterati suoi amici 
9 ulla prima parte dell’ opera, perchfe servissero anch’ essi a 
far tacere le false critiche dei cattivi e degli ignoranti (2). 
Tra questi giudizi & riportata la lettera dei P. Giacchi. 

Uscita 1’opera, fu scambiata tra i due amici la seguente 
corrispondenza: 

< Mando (8) tutto altiero, e poco men che baldanzoso a V. P. Reve¬ 
rendissima il secondo libro, perchi sopra degli altri, onde si pregia, il 
mando ornato dei vostro gravissimo giudizio; coi quale Elia parl6 di 
tntta 1’Opera come gii compita sopra tutto il suo disegno: perchi con 
quel suo altissimo intendimento gii awisava ne’ principj dei primo, 
come ne’ semi i frutti, contenersi i Corollarj di questo secondo. Gl’in- 
gegni corti, o limitati ne dubita vano, e la pii parte tenevan per certis¬ 
simo, che io a mezzo il corso mancassi.... — Napoli 9 Settembre 1721. 

« Per (4) mezzo dei Signor D. Alfonso Carfora mio gentilissimo Pa- 
drone, ed estimatore assai parziale dei valor vostro, mio riveritissimo 
Signor Giambattista, mi fu reso giorni addietro il secondo libro della 
grande Opera vostra. Io Tho letto con quel gran piacere che sentireb- 
bonvi certamente tutti gli addottrinati, se usar volessero in leggendolo 
o di un tantino di ragionevol passione, o veramente di una indifferenza, 
fui per dire affatto scettica; imperocchi una delle due, se io non abba- 
glio, fa mestieri a ben ricevere e restar persuaso di certe veriti, come 
sono non poche di quelle, che Voi venite maravigliosamente dimostrando, 
opposte anche troppo alia comune invecchiata credenza, e a quella mal- 
nata ritrosaggine, che noi nomini abbiamo a disimparare con profitto, e 
con lode ci6 che dopo lunga stagione e fatica ci venne Iddio sa come 
imparato..... — Aggiunge le attre Iodi. — Arienzo 8 Ottobre 1721. 


(1) Crooe, BAl. 11. (2) Autobiografio, p. 870. 

(8) Vol. VI, 28. (4) Vol. ID, 609 s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





36 GIAKBATTISTA VIOO B LB SUB RBLAZIONI OOI FRANOBSOANI. 


Questa risposta piena di tanta saviezza e di sl pregiate 
Iodi giunse ai Vico, proprio quando i malevoli lo strapazza- 
vano di critiche in ogni maniera; onde fu per lui come un 
trionfo che gli arrecd la piu grande consolazione. Come 
aveva fatto anche la prima volta, port6 la lettera in giro presso 
gli altri approvatori della sua opera, e si affrettd a scrivere 
di nuovo al Giacchi con infiniti ringraziamenti ed elogi (1). 


« Quinci pu6 V. P. Reverendissima facilmente conoscere quanto sia 
grande 1’ autoritA, che nella Repubblica de’ letterati Elia hassi merita- 
mente acquistato; chA non sono mancati di alcuni, a’ quali la mia opera 
dispiace, che son iti dicendo, il P. Giacchi mal soffrire, che io mi fussi 
onorato coi pubblico dei suo Giudizio, che per sonimo onor mio con la 
sua prima lettera ne avea dato. Ma quanto sono perversi i pensieri de- 
gli stolti! nello stesso tempo, che essi fan si gran conto di una sola 
vostra testimonianza, vi appiccano una di voi indegnissima taccia di si¬ 
mulato, e che non sia Elia quel P. Bernardo Maria ornato a meraviglia 
di una santa Spartana gravi tA, con la quale tal si porterebbe, se vivesse 
tutto solo nel Mondo, quale pur si porta pieno di splendore in mezzo alia 

pubblica luce di rigidissimi Religiosi, e di gravissimi Letterati.— ( Rin - 

grazia U P. Giacchi della prima e seconda risposta. Quelli ai quali aveva 
mostrata la seconda): «1’hanno letta con istima, e piacere egualmente 
somnii, e sopra tutti il Signor D. Agnello Spaguolo, che umilissimamente 
vi saluta; il quale ben tre volte attentissimamente la rilesse, e iinal- 
mente con un bacio, che con singolar rispetto v’ impresse, proruppe in 
queste parole: lettera degna di esser trascritta tra i piu colti scrittori 
dei cinquecento, la quale non che il vestito, e ’1 corpo, ha tutta 1’anima 
dei favellar grande Toscano. Io invero, se fosse ad altrui toccata la sorte 
di tanto onore, che V. P. Reverendissima ha fatto a me, direi, che la 
vostra lettera pu6 servire di regola, e di norma a chiunque vuole im- 
parare tutte ad un tempo due difficilissime cose, cioA uscire da vecchi 
errori, e apprendere veritA non pih udite;.... — Continua gli elogi e si 
lagna dei suoi awersari. — Napoli 27 Ottobre 1721. 


Dopo questa lettera, manca la corrispondenza tra il Vico 
e il P. Giacchi per oltre due anni. E furono due anni, dalla 
fine dei 1721 alia primavera dei 1724, nei quali il povero 
filosofo e lavord molto e molto soffrl, ed ebbe assai forti 
disinganni. Tra i quali quello di venir posposto ad un altro 
nella Cattedra Primaria mattutina di leggi , la quale egli 
aveva meritata con somma lode e plauso (2). Ed 6 impossibile 
supporre che per sl lungo spazio di tempo e in occasioni 
nelle quali v’ era tanto bisogno di sfogo e di conforto, i due 
amici fossero rimasti senza scambiarsi alcuna notizia. Vuol 
dire che le loro lettere andarono perdute. 


(1) Vol. VI, 28-6. 

(2) Autobiografia, pp. 872 ss. of. Croce, I due roncorti universilari di G. B. 
Vico, in « Critica •, VI, 1908, 806-10. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






G IA MBA TT ISTA VICO B LK 8UK BELAZIONI 001 FRAN0B80ANI. 37 

Di quelle che ci rimangono, la corrispondenza si riat- 
tacca con una lettera dei Vico scritta neirinviare ali'amico 
una Orazione italiana. Ma quale sia questa Orazione, non 
apparisce dalla corrispondenza. Dalla sua Autobiografia sap- 
piamo per6 che il Vico tra il 1722 e il 1725 scrisse 1’ Orazione 
in morte di Anna di Aspermonte Contessa di Althann (1), 
la quale vide la luce nel 1724 in una Raccolta compilata da 
Francesco Santoro. (2) A noi interessa far notare la confl- 
denza che il Vico mostra verso ii Frate Cappuccino, scri- 
vendogli in fine della lettera che solo con lui si & presa la 
liccnza di aggiungere ali’Orazione un tratto, che per certi 
riguardi ha temuto di esporre al pubblico. 

« Prendo (3) invero un grande ardimento d’ inviare a V. P. Reveren¬ 
dissima questa mia Orazione tessuta in Italiana favella; ma che aveva 

10 a fare, se me ne faceva forza una certa giustizia? poichA se questa 
contiene alcuna particella di buono, tutta & dovuta a Voi, che siete la 
norma somma e Sovrana dell’eloquenza de’nostri tempi, la quale unica- 
mente mi ho proposta in meditando questa diceria, e come se Tavessi a por¬ 
gere alia vostra presenza: onde se tra 1’ombre de’ suoi difetti risalta alcun 
buon lume, egli vien da Voi come di rifiesso, e torna a Voi medesimo 
di riverbero. Elia non voleva afFatto venirvi innanzi: ma finalmente ve 
1'ho indotta, persuadendogliele si dalla necessitA fattami dal comando, 
che io n’ebbi di vestirla in questo idioma, e che Voi.... la guardereste coi 
solo aspetto dei 1’umano vostro gentilissimo animo, coi quale 1’avesse 
da scusare, e da compatire.... — Napoli 3 Giugno 1724. 

Di Vostra paternitA Reverendissima, a cui rispettosamente soggiungo 
di avermi presa con lei sola la licenza di aggiungere all’ Orazione un 
tratto, che per certi riguardi ho temuto di esporlo al pubblico. 

Il P. Giacchi gli rispondeva (4): 

«Signor mio, signor e Pad. sempre Colend. 

Il crudo spettacolo di Morte, che per lungo spazio ho io qui avuto 
su gli occhi in un nostro Religioso Fratello, che finalmente A passato 
dal Tempo aH’EtemitA, mi ha riempiuto per modo l’animo, che non mi 
ha permesso di prima rendere a V. S. mio Signore quelle grazie, che 
ora vi rendo moltissime dell’ Orazione, di cui vi siete degnato di farrai 

11 pregiatissimo dono. Io l’ho letta non una, ma ben tre, e quattro volte, 
e sempre con quel piacere, che ad animo ingenuo e sincero recar suole 
il maschio e verace bello di una eloquenza grande e signorevole.... — Cosl 
aves te Voi, Signor mio, piii spesse le occasioni di esercitare in Opere si 
fatte il vostro conosciuto valore, como non avrebbe la Italiana favella in 
questa parte, che a lei mancA, di clio invidiare alia latina; ma 1’infelicitA 
dei nostro Secolo tradisce Todempimento di un desiderio, che se non 
ispunta in cuore a molti, la A colpa o della negligenza, o della mali- 
zia..... — Arienzo 15 Luglio 1724. 

Il) Croce, Bibi. 17. (2 ) Auto/noyrafia, p. 89Hss. 

(8) Voi. VI, 2Bs. (4) Voi. VI, 27s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




38 0IAMBATTI8TA VIOO B LE SUB RELAZIONI OOI FRANCB80AKL 

Se il Vico non fosse gi& stato temprato alie lotte, dai 
dispiaceri continui che accompagnavan la sua povera vita, 
Tingiustizia fattagli ali'Universi t& avrebbe completam en te 
abbattuto il nostro filosofo. Egli aveva ritrovata dentro se 
stesso e sviluppata nelle angustie una forza di carattere 
che a principio non si sentiva di possedere. Cosi ebbe il co- 
raggio di seguitare negli studi con tenacia e lottare contro 
la fortuna e 1’ ambiente, sino a riuscirne vittorioso. 

(i Continua ). 

Napoli. P. Lodovico Ventura, O. F. M. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



L 08 FRAN 01 B 0 ANO 6 


SL EXTREMO ORIENTE. 


39 



LOS FRANCISCANOS EN EL EXTREMO ORIENTE 

(N OTICI AS BIO-BIBLIOGRAFICAS) (a). 

(Continuacidn) (b). 

V. 

La causa 6 pretesto que di 6 lugar i la prisidn dei P. An¬ 
tonio y i la persecucidn, que empezando en Pe-kin en 1664 , 
se extendid por todo el Imperio y termind con el destierro de 
todos los Misioneros i la ciudad de Canton, tuvo su origen en 
la malquerencia de Ken-lao-Ye-tunc, presidente dei Tribunal, lla- 
mado Lipu, al jesuita P. Ju4n Addn, Presidente dei Tribunal 
regio de las Matemdticas. Los bonzos, los moros y los holande- 
ses fomentaron esta enemistad, y aprovechandose el tdrtaro Ken- 
lao-Ye-tunc de este movimiento en contra dei P. Addn, incitd d 
un viejo, llamado Yan-kuang-Sien, d que compusiese un libro 
contra los cristianos, al cual tituld Pisie-lun , esto es, Contraste de 
falsedades; y una vez impreso y divulgado este infernal libro, 
en 15 de Septiembre de 1664 presento dicho Yan-kuang-Sien, 
ante los cuatro dei Real Gobierno, un memorial de varias acu- 
saciones contra el P. Judn Addn y nuestra santa Ley. Las prin¬ 
cipales de estas acusaciones eran tres: Primera de rebclidn: Se- 
gunda, de ensenar una ley falsa y la tercera, que solo tocaba al 
P. Addn, acerca de fingidos errores en la astronomia. Las prue- 
bas que aducia eran, que el P. Addn era el autor dei libro 
Tien-Hio-Cbeum-Kai, en el cual libro se daban, segun en el mc- 
morial se decia, instrucciones para la rebeli 6 n. Segunda, que 
tenian un libro en el que anotaban los nombres y apcllidos de 
los que bautizaban, lo que era lo mismo que alistar soldados 
para el alzamiento. Tercera, que los rosarios y medallas que re- 

(a) Summarium: P. Antonius in Provincia Shantung strenue laboravit ab anno 1550 

aliquo tempore: Dec. 1651-lan. 1653, et 1655-63 a I*. Bonavcntura IhaAez, O. K. M. 
adiutus. Hunc 9 april. 1663 in Europam misit, alios operarios cvanglicos quaesiturum; 
cf. A F H d, 559-60. Interim ob simultates contra I*. loh. Addn S. I. omnes missio- 
narii in carcerem trudi iussum est. Dic ao jan. et 14 febr. 1665 in Tsinnnfu P. An¬ 
tonius una cum P. Ioh. Baldt S. I. ad tribunal ductus est, et 11 mart. uterque Peking 
versus directus est, quo 18 mart. venerunt. Tandem c teterrimo cnrccre educti sunt 
ad iudicem 16-18 april. Die 19 april. amnestia generalis concessa est, sed qua missio- 
nariis frui datum fuit hoc modo tantum, quod in templo idolorum et deinde in ecclesia 
quadam includerentur. Ob edictum aliud imperiale dic 13 sept. 1665 P. Antonius cum 
3 FF. Praedicatoribus et ai Icsuitis in Urbem Canton reclusus est, ad quam 35 mart. 
1666 advenerunt. Ibi 13 maii 1669 mortuus in exsilio, post mortem miraculis clarebat. 
Sequuntur aliqua P. Antonii elogia. [Nota Directionis]. 

(b) AFH I, 041-7; 536-43; II, 47-69, 939-9, 548-60. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



40 


LOS FRAN 0180 ANOS EN EL EXTREMO ORIENTE. 


partian los Misioneros, eran divisas para conocerse unos d otros 
y percatarse de los que no las llevaban. Cuarta, que los confe- 
saban en secreto, lo cual era indicio de que en la confesion les 
daban algunas instrucciones, que recelaban se hicieran publicas; 
y por este estilo eran las demds pruebas que el autor dei me- 
morial alegaba para corroborar sus acusaciones. El Real Gobierno 
remitid este memorial al Tribunal dei Lipu, donde fueron lla- 
mados d declarar los jesuitas P. Judn Addn, P. Femando Ver- 
biest, P. Gabriel de Magallanes y el P. Luis Buglio, los cuales 
probaron hasta la evidencia la falsedad de cuanto se les impu- 
taba; pero, como los dei Tribunal obraban de mala f£, no obs¬ 
tante estar persuadidos de la inocencia de los acusados, los sen- 
tenciaron d prisidn en las cdrceles dei Himpu, es decir, dei Tri¬ 
bunal dei Crimen, donde se ejecutaban las penas de muerte. Esta 
prisidn tuvo lugar en el dia 4 de Enero de 1665 , hasta el cual 
dia duraron los interrogatorios, que en el Tribunal dei Lipu hi- 
cieron d dichos religiosos ( 1 ). 

El Tribunal de Ritos redactd un edicto, que presentd d los 
cuatro dei Real Gobierno para su aprobacidn, en el que se or- 
denaba destruir todas las iglcsias catolicas, quemar sus imagenes 
y reducir d prisidn d todos los Misioneros en las cdrceles de 
Pe-king. Este edicto fue modificado por los cuatro dei Real Go- 
bernio, mandando que se quemasen los libros titulados Tieti- 
Hio-Chutm-Kai y Tien'chu-kiao-yao, y que se llamase d los Misio¬ 
neros d Pe-king de orden dei Emperador, pero en lo tocante d 
las iglesias t* imdgenes, que se esperasc la ultima resolucidn, que 
d su tiempo se daria. En virtud de este edicto, mandaron los 
Mandarines d Pe-king d la mayor parte de los Misioneros ( 2 ). 

El 20 de Enero de 1665 , el juez de la plebe de Chi-nan-tu 
mandd llamar d los PP. Antonio de Sta. Maria y Juan Balat, 
jesuita, d los que preguntd: j que lcy y doctrina profesaban ? La 
santa ley de Dios, unico Sehor y criador de todas las cosas, 
contestaron. Volvidles d preguntar, si querian ir d Pe-king ? d 
lo que respondieron. « Si hay orden de alld, ir 6 mos; pero si no 
« la hay, no tenemos negocio alguno para ello ». Mand 6 el juez 
que se volviesen d sus iglesias, y desde el dia 22 , anduvieron 
llevdndolos de tribunal en tribunal, hasta que el 25 les pusieron 


(1) Rtlacion dei I*. Antonio de Sta Marin, fcchadn en Cnntdn d 30 dc Abril de 1666, 
part. 1 . § s. I. 6. Fr. Judn Marti en su Relacidn de China Sfs. ined. dei Arch. de la 
Prov. Caj. II. I-eg. a. N. a y la Crornea de la Prov. de S. Pablo, Iit). V. caps. 1-4 
inclusive. Vdanse d este propdsito las cartas dei P, Juan dc llaynin d'Ath S. J. escritas 
en Macao desde el 1669 hasta el 1681, y publicadas por otro Jesuita cl P. H. Rosmans 
en la Kevista « Annalectcs pour servir a 1 ’histoire cccldsiastique dc )a Bclgique » 1908, 
a.me livraison, p&g. 197-334. (a) Rtlacion citada, part. a. $ I. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



L 08 FRANCI 8 CAN 08 EN EL 


41 



en la cdrcel publica entre ladrones, homicidas, revoltosos y sal- 
teadores de caminos (i). En esta carcel les tuvieron cinco dias 
con sus noches, pasados los cuales, volvieron d remitirlos al 
Tribunal de la plebe, el cual ordeno, que ambos juntos fuesen 
puestos en una de las iglesias con guardias de dia y noche, y el 
13 de Febrero fueron conducidos otra vez al mismo Tribunal, y 
sin ver al Mandarin, los llevaron d la cdrcel de la plebe, dis¬ 
tinta de la anterior, « pero nucho mds incdmoda que la primera 
« — son palabras dei P. Antonio — lo primero, por ser muy 
« estrecha para tantos presos como tenia, que adn puestos en 
« pie y desnudos, arrimados unos d otros, como una gran mul- 
«titud de ovejas en un estrecho aprisco, de este modo aun 
« apenas cabian. Lo segundo, porque, aunque de dia nos daban 
« lugar d todos los presos d salir d un corral inmediato, bien 
• murado, pero antes de se poner el sol, nos Uamaban d cada 
« uno por su nombre, que tenian en un arancel por escrito, y 
« contdndonos como d reses, nos metian dentro hasta el dia sa- 
« lido el sol, estando de noche todos ellos (sin exceptuar al¬ 
et guno) en cueros, como su madre les parid » ( 2 ). En esta in- 
munda cdrcel permanecieron, suffiendo mil insultos y desver- 
guenzas de los demds presos, 24 dias, y en 11 de Marzo, les 
pusieron por fin en camino para Pe-king, acompaiiados de dos 
alguaciles, d donde llegaron en 18 dei mismo mes, siendo los 
primeros Misioneros que entraron en la Corte. Hospeddronse en 
una de las dos iglesias que habia en la ciudad, las cuales esta- 
ban ya sin ministros, por estar estos en la cdrcel, y alii perma¬ 
necieron hasta el 30 de Marzo, en que les pusieron en prisidn 
en una miserable y hedionda carcel, fuera de los muros de la 
ciudad, d la cual condujeron, asimismo, d los PP. Michael Tri- 
gault, Christian Enriquez, jesuitas, y al dominico P. Domingo 
Coronado. La cdrcel era tan estrecha, que apenas si se podian 
mover los presos. He aqui como refiere el P. Antonio, lo que 
padecieron en esta prisidn: « A mi, que de cuerpo soy flaco y 
a seco como una sardina arenque, me cupo estar entre el P. Mi- 
t chael Trigault, venerable anciano y hombrazo en su estatura, 
« y entre el P. Coronado, dia y noche. Y todos cinco estdba- 
« mos tan aprensados, que yo encorvado y sentado en cuclillas en- 
a tre los dos, cuando se me ofrecia ponerme en pi£ para alivio de 
« las corvas de las rodillas, 6 para alguna necesidad, no me podia 
« desencajar entre los dos, sino con mucha fuerza y dificultad, y 
« para volverme a encajar era de la misma manera. Y asi estuvimos 

(1) Relatum citada, part. a. § a. (a) Ibid. 


Digitized by Google 


Original from 

. UNIVERSITY OF MICHIGAN 


42 L 06 FRANCI 80 AN 06 EN EL EXTREMO ORIENTE. 

« 24 dias con sus noches todos cinco, salvo las horas que nos ile- 
« vaban i juicio y nos volvian i la jaula, donde estibamos alegres, 
« como ruisenores dei Sehor Altisimo i vista de los que pasaban 
« por alii, y se nos arrimaban i la reja, mirindonos y admirindonos 
« de nos ver asi en tal lugar ( 1 ). 

« En 16 de Abril de 1665 , dia de jueves por la manana,. 
« los cinco religiosos, que estibamos en dicha jaula, como rui- 
« seriores, fuimos llevados al tribunal, atados por el cuello, como 
« ovejas. Los dos, coligados en un cordel, y los tres, en otro. 
« Cuanta gente habia en las calles, que era multitud, en vi£n- 
« donos se quedaban embelesados, vi£ndonos ir ansi, tan de- 
« samparados y risuehos, y algunos decian, que £ramos Obispos, 
« Virgenes, Europeos. En el tribunal hallamos s61o uno de los 
« jueces, tirtaro, despejado, que parecia cortes y benevolo, ex- 
« tran<5 vernos cum vinculis , y mand 6 nos desatasen alii en su 
« presencia. Pregunt 6 nos, si 6 ramos Obispos 6 s 6 lo sacerdotes; 
a respondimos que sacerdotes solamente. Que, si &ramos de Por- 
« tugal ? Respondit cada uno el reino de donde era. Sin mis 
« examen nos volvieron i la jaula ( 2 )». El 17 de Abril, vier- 
nes, volvieron i llevarles ante el tribunal, « donde nos molesta- 
« ron, dice el P. Antonio, con importunas y falsas preguntas, 
« hasta los 18 dei mismo mes inclusi ve, dirigidas todas i ver si 
« de nuestras respuestas podian hallar alguna cosa, con que pu- 
a diesen a criminar mis al P. Adin.... El modo de nos examinar 
« fii 6 asi: i veces de dos en dos, i veces i cada uno de por 
« si, que los demis no lo oyesen, ni &1 pudiese decirles lo que 
« le habian preguntado; teni£ndonos en cada uno de estos dichos 
« dias, horas y horas arrodillados sobre unas losas ante su pre- 
« sencia, desde por la manana hasta medio dia y mis ( 3 )». El 
interrogatorio que les hicieron, no s61o se referia al P. Adin, 
sino tambi£n sobre la ley que profesaban y acerca de las ca¬ 
lumnias que les habia levantado Yam-kuam-Sien, i todo lo cual 
contestaron, como era de esperar de tan buenos religiosos ( 4 ). 
En 19 de Abril se public '6 un Real Edicto, que concedia perd 6 n 
general i cuantos habia presos en las circeles de China, ex- 
ceptuando los crimenes de lesa Majestad, los de parricidio, uxo- 

(1) Rtlacufn cita da, part. 3. § 3. y la Cnfn. S. P. lib. V. cap. XI. 

(a) Ibid. part. a. % 4. El P. Sta. Crus, en la Cr<fmca tU los Domimeos di PiUfittas 
edic. 1793 . lib. a. cap. 35, dice, que « hubo orden que saliesen s< 5 lo A la visita primera 
« tres de los cinco ministros, y atAndolos todos al pesado ramal de una cade na de 
a hierro, vino A quedar en medio el P. Fr. Antonio de Sta. Maria, franciscano, y A 
« un lado nuestro Fr. Domingo (Coronado) y al otro un P. Jesuita ». 

(3) Rtlacion cit., p. a. § 5. 

(4) Vdase este interrogatorio y las contestaciones de los Misioneros en la Rtlacion 
dtada % 5. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



LOB FRAN 0 I 80 AN 08 


KL EXTREMO ORIENTE. 





ricidio, salteadores de camino y cabezas de falsas sectas y doc¬ 
trinas. En virtud de este edicto, se desalojaron la mayor parte 
de las circeles, y pusieron en libertad i los jesuitas Maga 11 anes, 
Buglio y Verbiest, y mis tarde al anciano P. Adan. EI P. An¬ 
tonio de Sta. Maria y sus cuatro companeros de prisi 6 n creyeron 
que i ellos tambi 6 n les alcanzaria el perddn general; pero des¬ 
pues de haberles hecho comparecer de nuevo ante el tribunal, 
donde se les intimd el perddn con estas palabras: « El rey os 
« escusa y perdona que sedis puestos en la circel dei castigo: 
« manda que os pongamos en alguna casa, en que viviis en el 
« interin, y que os senalemos el sustento necesario, que de su 
« real haber os quiere dar», con gran sorpresa vieron que al 
salir de tribunal les condujerdn a otra circel, peor aun, que la 
que habian dejado. A les 24 horas de estar en esta circel, de- 
bido al interas que por los presos se tomaron los jesuitas Ma- 
gallanes y Buglio, les llevaron i un pequeno delubro de idolos. 
El 9 de Mayo fallecid uno de los cinco religiosos presos, el P. 
Domingo Coronado, y el 21 condujeron i los otros cuatro y 
i tres jesuitas, que residian en una de las iglesias con relativa li¬ 
bertad mis i otro jesuita que tambi£n se hallaba preso, ante el 
tribunal, « y i todos ocho, dice el P. Antonio, nos intimaron un 
«Real Edicto, es i saber, que estuvi£semos todos juntos en 
« aquella iglesia, que no tratisemos de predicar nuestra ley, ni 
« hacer en publico lo demis que i ella toca, como la Misa & 
« en el interin se diese la liltima resolucidn, despuas que lle- 
o gasen los demis religiosos, que hay en el Reino(i)». Esta 
ultima resolucidn no se dej 6 esperar por mucho tiempo, pues 
en el mes de Agosto se di 6 otro Real Edicto, en que se de- 
claraba falsa la ley de los cristianos, y se ordenaba, que los mi¬ 
nistros y predicadores de ella fuesen confinados en la ciudad de 
Canton( 2 ) y puesto en ejecucidn este Edicto, en 13 de Sep- 
tiembre, despuas dei medio dia, salieron pera el destierro 25 
religiosos, i saber, 21 de la Compahia de Jesus, tres dominicos 
y el P. Antonio de Sta. Maria, franciscano, los que llegaron i 
Cant 6 n en 25 de Marzo dei ano siguiente. « Fuimos luego pre- 
« sentados, dice el P. Antonio, ante el tribunal, i quien venia- 
« mos remitidos. El Mandarin de 61, que se ha mostrado afecto, 
« entre otras cosas preguntd i uno por todos, que i qu 6 ha- 
« biamos venido i este reino? La respuesta fu 6 en voz alta y 
« clara; que todos venimos solamente para promulgar la santa y 
« verdadera doctrina y ley de Dios dei cielo en la China: que 
« oido esto de 61, se sonrid, como quien dice: mire que arre- 

(x) L. c. (a) Ibid. part. 3 . i a. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


44 L06 FRAN 0180 ANOS EN EL EXTREMO ORIENTE. 

« pentidos vienen estos hombres de lo que se les impone por 
« culpa y crimen de destierro ? y respondid, que aqui en la ciu- 
« dad se nos daria una casa, en que estuvi£semos, que el rey le 
« mandaba nos pusiese d todos juntamente con los moradores 
« de Macan (Macao), que la estancia de ellos aun no estaba 
« resuelta ni determinada, y que en el interin que se componia, 
« descansdsemos aqui en Cantdn en la casa que nos senalaria, y 
« asi nos despidid, y nos mand 6 poner en esta casa, que antes 
« era iglesia y casa de los PP. de la Compania de Jesus, y en 
« ella estamos al presente, no con guardas, pero como presos; 
« pues no estd en nuestra libertad, ni volvernos a nuestras igle- 
« sias, ni tampoco imos d Macan (i) ». 

En este destierro y reclusion, permanecid el P. Antonio de 
Sta. Maria hasta el 13 de Mayo de 1669 , en que lleno de me¬ 
ritos y virtudes, despuas de haber recibido con gran edificacion 
de los demis religiosos presos, los ultimos Sacramentos, que le 
fueron administrados por el P. Domingo Navarrete, entrego su 
espiritu en manos de su Criador. El mencionado P. Navarrete, 
religioso dominico, en carta, que con fecha 4 de Octubre escribio 
d nuestro Provincial de Manila, entre otras cosas le decia: « Pidid 
perdon d todos: di 6 las gracias d los RR. PP. de la Compania, 
y declard, como me dejaba un papel firmado de su nombre para 
todo lo que se ofreciera ( 2 )». Sus funerales se celebraron con 
inusitada pompa por los PP. Augustinos, Jesuitas y Dominicos y 
sobre su sepulcro, su ahijado P. Gregorio L 6 pez puso la siguiente 
inscripcidn, que aun hoy dia se conserva: 

A. R. P. Fr. ANTONIO A SANCTA MARIA. 

ORDINIS MINORUM MINISTRO, ET PREFECTO VERE APOSTOLICO, 

AB EXILIO CANTONENSI AD COELESTEM PATRIAM EVOCATO, 

ANNO M.D.C.L.XIX. 

DECIMO TERTIO KALENDAS JUNII. 

Fr. Gregorius Lopez, Episcopus Basilitanuus, 

ET VICARIUS APOSTOLICUS NANKINI 
DATO SUO S. P. L. TESTAMATO SEPULCHRO, 

LAPIDEM HUNC 

GRAT1TUDINIS MONUMENTUM EREXIT ( 3 ). 

(1) L. c. ^ 3. 

(2) El P. Francisco Varo en su Historia de China, cap. 15. dice, que « estando 
« para morir, dijo dclante de todos los Religiosos, que estaban entonces en Cantdn : 
« que todo lo que habia escrito y cUcho aurea de estas materias (de los ritos), lo kabia 
« insto asi en sus libros, y que asl lo sentio: gran prueba para mi de un Religioso tan 
« terne roso dei Senor, que en aquella hora, no le remordiese la conciencia de cosa 
m ninguna de las que habia escrito, sino que muriese con la opinidn en que babfan 
« vivido 11 y todos los de su Religidn y de la nuestra en China ». 

(3) Huerta, Estado gtogrdfico etc. Binondo 1865. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



L06 FRANCISCAN08 EN EL EXTREMO ORIENTE. 


45 


En i de Agosto de 1865 escribio a Manila et Iltmo. Sr. 
Obispo, Prefecto Apostdlico de Kuang-tung y Kuang-Shi, D. Ce- 
ferino Guillemin, la grata noticia de conservarse incorrupto y 
exhalando fragante olor el venerable cadaver de Fr. Antonio de 
Sta. Maria. En la misma carta se dice, que los gentiles acudcn 
a su sepulcro con frecuencia, que ha obrado varios milagros y 
que se conserva en buen estado la lapida en que se halla la ins- 
cripcion anterior (1). 

En Marzo de 1899, el que esto escribe fue con el Iltmo. 
Sr. Obispo de Cebu D. Fr. Martin Garcia y Alcocer, con nucs- 
tro P. Fr. Gilberto Martin, mds dos PP. Agustinos recoletos y 
un P. Dominicano, d Canton, con el exclusivo objeto de visitar 
el sepulcro dei P. Antonio de Sta. Maria, hospeddndonos en la 
Casa-Mision de los PP. Franceses. El Vicario Apostolico de Can¬ 
ton, conocedor de la actitud de los Chinos con los europeos, no 
permitid que fueramos toda la comitiva y solo se lo permitio al 
Iltmo. Sr. Alcocer y al P. Fr. Gilberto Martin, acompahados de 
un diacono chino, quienes, estando de rodillas ante el sepulcro 
dei siervo de Dios, corrieron grande peligro de perder la vida 
d manos de una inmensa multitud de chinos infieles, que les 
cereo, y les hubieran asesinado, sin duda, d no haberse aco- 
gido al resguardo de dos soldados, que se hallaban en la puerta 
de una pagoda, los que dispersaron las turbas, y aun con esto, 
les apedrearon, alcanzdndoles algunas piedras. 

Muchos elogios se han escrito, celebrando la ciencia, los 
trabajos sufridos en las Misiones y las virtudes her6icas de este 
Religioso, que omitimos, por no hacer interminable esta nota 
biogrdfica, contentdndonos con insertar los siguientes, por ser 
completamente desconocidos. 

En la Relaci6n mandada por la Provincia de S. Gregorio, 
en 15 de Mayo de 1679, al Capitulo General, se hace la si- 
guiente memoria dei P. Antonio de Sta. Maria: « Pater Fr. An- 
« tonius a Sta. Maria, Sacrae Theologiae Lector, Praefectusque 
« Apostolicus magnae Sinae, qui in lucrandis animabus fuit vigi- 
« lantissimus, et post multas procelas in mari, carceres ac vin- 
« cula, quae inter Hereticos et gentiles, propter Fidei Catholicae 
« et Apostolicae Romanae defensionem pertulit, plenus virtutibus, 
« et in civitate Sinarum, quae dicitur Canton, quasi in carcere 
« a gentilibus detentus, ne sanctum Evangelium promulgare: ibi 


(1) Huerta ibid. Con fecha 2 $ de Enero de 1875 el mismo limo. Guillemfn escribid 
otra carta, dando notie ias, sobre el estado de conservacidn, en que se hallaba el se¬ 
pulcro dei P. Antonio de Sta. Maria, € implorando una limosnn para repararlo. La 
carta fud pnblicada en. la Rerista, La Palestina, an. I. pdgs. 95-97. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




L08 FRAN0I8CAN06 EN EL EXTREMO ORIENTE. 


« post multos labores requievit in pace: anno 1669, aetatis vero 
« suae 67, et in Religione 49, sepultusque fuit (Deo mirabiliter 
« disponente) magno concursu Christianorum in vastissimis illis 
« regionibus (1) ». 

En el Martirologio de los Descalzos, compuesto por el P. 
Pedro de Jesus en 1744, se lee: « III idus Maii. Canton in magno 
a Imperio Chinnense, V. Fr. Antonius a Sta. Maria, Praefectus 
« Apostolicus ab Innocentio X institutus, cum amplissimis facul- 
« tatibus, qui in persecutione ad annos 1664 contra Ministros 
« Evangelicos mota, vinculis alligatus, et in carcere inclusus, per 
« quinque annos toleravit oprovia, et substinuit irrisiones, firmis- 
« simus > in confessione Fidei perseverans, in carcere occubuit 
«anno 1669(2). 

EI P. Gabriel Magallanes, jesuita, companero de prisi6n dei 
P. Antonio, escribid al P. Bumaventura Ybdfie^ la siguiente Carta: 
« M. R. P. Fr. Buenaventura Ybdnez: se que tendrd vuesa Pa- 
« temidad alguna pena, oyendo decir de la muerte de su dulci- 
« simo companero el M. R. P. Fr. Antonio de Sta. Maria; pero 
« tambi6n tendri vuesa Paternidad gran consolacidn, en oir que 
« 61 se pasaba i mejor vida, a dd esti (como lo tengo por cierto) 
« ya seguro de si, y solicito de sus hermanos, que aiin milita- 
« mos en este valle de Ugrimas; ni otra cosa podemos creer de 
« un tan gran Religioso, tan apostdlico Misionario, y de un tan 
« insigne varon, honra y gloria, por sus partes, letras, y virtu- 
« des de su Santa y Serdfica Religion, 61 se goza, no sdlo dei 
« premio de sus muchas y santas virtudes, sino tambien de la 
« corona dei martirio, que alcanzd muriendo aun en el destierro 
« y prisidn; en que quiso nuestro Senor pagarle sus grandes 
« trabajos y servicios con tan gloriosa muerte; y i n6s, que 
« aun estamos en campo, animarnos i obrar y vi vir, como 61 
« obr6 y vivid, para que podamos alcanzar la dichosa muerte 
« que 61 murid, y la eterna vida, que, como piamente creemos, 
« alcanzd; las muchas contiendas y cuestiones, las clrceles y ca- 
« denas, las fatigas y trabajos, asi al tiempo de la persecucidn, 
« como despues de ella, todo lo habemos escrito, y vuesa Pa- 
« temidad lo tendrd oido y asi no lo repito. Pekin 20 de 
« Enero de 1673. Gabriel de Magallanes, jesuita (3)». 

Pastrana y Enero io | ipoS. (Continuard). 

Fr. Lorenzo P£rez, O. F. M. 

(1) Archivo de Ia Prov. Caj. 30. Leg. I. ano 1679. (a) Ibid. Caj. a8. Leg. 3. 

(3) Puga, Crthticas de la Prov. de S . Gregorio, tom. 4. Trienio 35, copia cata carta. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA 



CONTINUATIO ET FINIS 
CHRONICAE FRATRIS IORDANI DE JANO 0. F. M. 


Inter fontes historiae franciscanae, quos ultima tempora nobis 
praebuerunt, pauca tantam, praesertim ad initia ordinis perspicienda, 
attulerunt utilitatem ac Chronica, quam Fr. Iordanus Ianensis in 
capitulo Halberstadensi 12G2 celebrato, volente Fratre Bartholomaeo 
ministro provinciali Saxoniae, dictavit Fr. Balduino Brunsvicensi. Fra¬ 
ter Iordanus, qui cum sancto Fundatore in Umbria vixit, qui inter 
primos Fratres in Germaniam intravit, initio conventuum multorum 
ipse interfuit ac omnes vicissitudines per quadraginta annos testis 
inspexit, de multis, iisque gravissimis rebus solus testimonium nobis 
exhibuit. Ipsi inprimis debemus, quod de inchoante ordine in Ger¬ 
mania melius instructi sumus, quam de ceterarum regionum provinciis 
exordientibus. 

Chronica saeculis elapsis a pluribus ordinis chronistis in Germa¬ 
niae partibus citata et diligenter adhibita est. Fr. Nicolaus praecipue 
Glassberger (1), qui magnam suam Chronicam circa initium saeculi XVI 
(obiit 1508) finivit, et Fr. Ioannes de Eomorowo, qui «Memoriale Ordinis 
Fratrum Minorum» eodem fere tempore compilavit (2) plura ad verbum 
a Fratre Iordano transcripserunt. Chronicon pariter Basileense a nobis 
paucis ante annis editum (3) et Chronicon monasterii Ribenicensis (4) 
saepius plane Chronicae Fratris Iordani, quam non citarunt, conve¬ 
niunt. Ast praeter illas regiones ignorata ignotaque remansit. Wad- 
dingus ipse nec Iordanum nec Nicolaum Glassberger prae manibus 


(1) Cuius Chronica ap. AF II, (18R7), 1-501. Cf. AFH II, G78. 

(2) Ediderunt Xaverius Liske et Antonius Lorkiowios, ap. Monumenta 
Polomiae Idetorira, V, Leopol. 1HHH, p. 1-418. Plura etiam ex Pratro Iordano 
desumpsit eiusdem auctoris Ti-actotn» Cronice Fratrum Minorum Obeeroaneie, 
quem edidit Kenricus Zoissborg tomo 49. oollectionis Arr.hio far OeterreirhurJie 
GemJiiclUe, 814-425, Vindobonae 1H78. 

(8) In Romuche QuartaUrfirifl, t. XIV (1900), titulo Chromk der Stramtmrger 
FrauzukaHerprovim, pag. 285-255. 

(4) Denuo edidit Fr. Teolien, /Jie Chronikeu, dee Kleeteru Rilmitz, in Meck- 
lenburgisclte OuechicbtwiuoUun, t. I, Scbweriu 1909. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



48 


CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. M. 


habuit, sed pauca illa ex Glassberger excerpta, quae nomine Chroni¬ 
cae anonymae in primo Analectorum Franciscanorum tomo(l) edita 
habentur. 

Partem priorem Chronicae Iordani ante quadraginta circa annos in¬ 
ventam ediderat Georgius Voigt (2) et ex eodem codice Berolinenai 
tomus primus Analectorum (3). Pars ulterior tandem inventa est in 
codice 357 bibliothecae granducalis in Karlsruhe, civitate primaria 
Badeniae, sitae (4). Codex sex tantum continet folia; primis quatuor 
habetur continuatio Chronicae nostrae, duobus ultimis exstat Catalogus 
sanctorum Ordinis, de quo alia occasione dicemus. Folio primo et parte 
folii secundi leguntur Chronicae Fr. Iordani numerus 58 a verbis *et 
uno socio pro ministro postulando > et omnes numeri sequentes, qui 
iam inveniuntur in duabus dictis editionibus; post quos chronica con¬ 
tinuatur folio secundo et duobus foliis sequentibus, desinens f. 4r 
verbis «In Lipzk electus fuit fr. Ulricus de Indagine et celebravit 
capitula etc. *. Folia nostra sunt fragmentum libri saeculo XV scripti, 
cuius aliae partes hucusque desiderantur. Anno 1786 a bibliothecario 
bibliothecae, in qua nunc asservari diximus, ex libris a noto scri¬ 
ptore Antonio Iulio von der Hardt, Helmstadiensi, relictis empta et 
paucis ab hinc annis religata sunt. 

Fragmentum hoc anno 1907 a nobis typis datum est (5) et anno 
sequente a cl. Bohmer (6). Quia hae editiones aliquantulum tamen 
differunt, nostra insuper in periodico paucis nonnisi pervio habetur, 
obsequimur directioni huius periodici novam editionem desideranti (7), 
idque eo carius, quia occasionem nobis praebet gratissimam, de illis 
locis, in quibus Glassberger a Chronica nostra discrepat, in notis ad¬ 
ditis agendi. 

Praemittimus nonnulla de auctore eorum, quae in fragmento no¬ 
stro referuntur. Cum ex ipso Fratris Iordani prologo sciamus, ipsum 
Chronicam anno 1262 dictasse, omnia ad hunc usque annum relata 
ipsi Iordano attribuet quicunque; idque commendatur tum ex magna 
dicendi similitudine, quae inter praecedentia et haec nova elucet, tum 
testimonio auctorum; Glassberger et Ioannes de Komorowo enim non- 


(1) 1HH5, p. 279-300. 

(2) Ap. AUiamllungen der kgl. n&ch». Gesellschaft der Wis»., vol. V, Leip- 
*ig 1S70. 

(8) 1HH5, p. 1-19. 

('1) Cfr. Die Hatultchriflen der Grotthcrzof/lirh Baditchen Hof- untl LandeJti- 
blmthek, t. IV, Karlsruhe LKfXi p^. 42, ubi hoc modo desoribitnr: 0 f. 205x142 
8. XV. Fragmentum aunalium ordinis 8. Francisci (De Iordano ac de Frau- 
cisci reliquiis inde ab anno 1220). 

(ii) P. Lctnmeus Leon. O. F. M. BnuduttUrk der ttUeeten Chronik tler mtchei- 
m ite h Framifkauer/irovinx apud: Die tt/O-Junerhe Frnnzi»kanerjtrooinz vom hl. 
Krenz, Jahrhuch 1900. Dlissoldorf, cf. AFH II. 017 19(f7. in-4", pp. 154 [p. 7-18). 

(Ii) Bouhmcr K. Chronica Fratri» lonlani , eduli/, noli» et commentario il/u- 
•travit II. B. — Paria, Fischbacher, 190K, pp. LXXXII, 95. ap. Collertion 
d 1 2 * * * * 7 et nile» et de documen/» »ur 1'hutoire religieuee et litUraire du Moyea-dgtu tom. VI. 

- Cf. AFH II, <>47-50. 

(7) Cf. AFH II, 648. 


Digitized by GOOgle 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CONTINUATIO CHRONICAB FR. IORDANI DE JANO O. F. M. 49 


nulla ut dicta fratris Iordani exhibent, quae reapse in hoc nostro 
fragmento leguntur (1). 

Difficilius de narratore eorum, quae post annum 1292 facta oc¬ 
currunt, iudicare possumus. Statim in hac parte duas distinctas in¬ 
venimus narrandi species. Ab anno 1295 usque ad finem paucis solis 
verbis absque adiecto enumerantur ministri provinciales et capitula 
ab ipsis celebrata. Ea vero, quae annos 1292-1295 respiciunt, in modo 
dicendi magis conveniunt chronicae Iordani; singulis ministris dantur 
enoomia, paucis quidem at selectis verbis, quae aliquando eadem sunt 
ac apud Fratrem Iordanuin (2). Unde ipsum Fratrem Balduinum, qui 
priorem partem dictante Fratre Iordano scripsit, huius quoque partis 
auctorem dicere licebit (3). Nec obstat, quod in indicando tempore 
electionis Fratris Othonis et Fratris Borchardi error invenitur. Auctori 
quidem coaevo haec minime conveniunt; ast ex aliis adiunctis in ipsa 
chronica relatis, apparet hoc loco textum in codice nostro esse corruptum. 

Quod vero res a Iordano narratas attinet, non ea ibi habemus, 
quae ob partem hucusque notam de continuatione desiderata spera¬ 
vimus. Post causam Fratris Eliae finitam, Iordanus nonnisi nomina 
ministrorum generalium et tempus, per quod ordini praefuerunt, bre¬ 
viter indicat. De cetero moratur in historia provinciae suae Taxoniae 
referenda; idemque facit continuatio ultra annum 1292 procedens, 
quae in fragmento nostro subsequitur. Pluribus locis, quod supra iam 
diximus, discrepat libellus a chronica Nicolai Glasslterger, qui alium 
adhibuit codicem, eumque saepius nostro meliorem. Ex aliis tamen 
documentis differentias illas solvere et rectmn eligere licet, id quod 
in notis huic editioni adiectis ubique fecimus. 

Quibus praemissis fragmentum ipsum damus, incipientes a loco, 
in quo codex Berolinensis desiit, praetermissis illis (4), quae iam apud 
Voigt et in tomo primo Analectorum leguntur (5). 


(1) 61assbergerex.gr. p. 02 «le Kr. Allicrto Pisano agetis refert : • Frater au¬ 
tem Iordanus dicit, quod octo iuciiw^s profuit •; quae rea|>so iti nostro fragmento 
leguntur. Ioannes vero in dicto Trarlatu pg. 818 «hqtositionem Kr. Elino eodem 
modo ac fragmentum narrat citans Fratrem Iordanum, • qui Ime in sua cro- 
nica conscripsit*. Cf. Memoriale eiusdem, 1. o. V, 92, ‘)l e te. 

(2) Redit v. g. verbum «obtinuit cessionem *, ubi dicitur de Fratre Hor- 
chardo, quod Iordanus de Frat.iv Conrado loquens adhibuerat. 

(8) Convenit Olassliergor, qui p. 21 plura ex chronica i|wa Fratris Iordani nar¬ 
rat, finietis verbis: « Haec ego cx memorati fratris lialduini scriptis extraxi ». 

(4) Loci minori* vel minimi momenti, in quibus «ditio a Rolinmr facta 
discrepat, non notantur. 

(5) Ad i icimus vero n M 01, ap. Iloehincr p. l<», ap. AF I, 10, parenthesibus 
signando quae ap. AF desunt et. «|ua«» Boehnmr e GlaHsl»ci'g«T, recto supple¬ 
verat, cf. AFH II, <150: « A uno Domini 1221 quarto nona» Februarii jto»/ di»i:e»- 
antiM b. Fraw.inci, Frater A Ibertu* ile Pina, minisfrr Theutoniae, profn:t.n ru» ai/ ca¬ 
pitulum generale jtro eligendo primo miniitro generali , ronctu-atiu nmnihn» T/icu- 
tome cu»todibu» et praei lirator Ume et gantiani», tenuit capitulum in Mog uncia. In 
quo capitulo [Frater Nicolau» a cuettnlia Saxuniac abeofutun, cicariu» eat iniit it ut ue 
et ei Fr. I^eonardu» IjonJtanlun aucoexait. #S 'icque rebua ordinalia, Fratct Alberi na 
cum Fratrilm», quoa elegerat, ail generale capitulum profectu» eat. /u quo capitulo\ 
Frater Io)innues Paren» cici» Romana» eI dominua legum de ricita/e (UiateUana na¬ 
tu», generali» prini u» in ortlinc e»t eleclu»». — lti nostra «ditione numeros ilixta 
modum a ol. Boohiner assumptum distinximus. 

A r c hi n mm Franoiacammm Hidoricum. — As. III. 4 


Digitized by 


Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



60 OONTINUATTO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. 


Continuatio et Finis Chronicae Fr. Iordani de Jano O. F. M. 

64 . Et consedentes factoque inter fratres, qui convenerant, scru¬ 
tinio conscripserunt quecunque scire poterant et probare de facto de 
fama contra Helyam. Quibus coram papa recitatis facte sunt coram 
papa disputationes de proposito (a). Quam deceptationem ( b ) dominus 
papa sic sedavit dicens: Ite et deceptate inter vos et obiectiones et 
responsiones ad obiecta conscribite et mihi presentate, et ego iudicabo. 
Quod et factum est. Unde dominus papa, auditis et perlectis obie- 
ctionibus et responsionibus, diffinivit, ut fratres ibi congregati ,redi¬ 
rent ad suas provincias, (f. 2 T ) et de diversis provinciis (c) et ma¬ 
xime de illis, que de reformatione ordinis questionem moverant, mit¬ 
terentur XX fratres maturi et discreti, qui IIII septimanis ante 
capitulum generale convenirent Rome, qui super statu et reformatione 
ordinis ordinarent. 

65 . Anno ergo Domini MCCXXXIX 0 , secundum quot (!) dictum 
est, fratres (d) discreti de diversis provinciis missi Romam venientes 
de consilio et (e) voluntate domini pape et approbatione capituli ge¬ 
neralis ordinaverunt, ut electiones ministrorum, custodum et guardia- 
norum essent, [et] quedam alia, que adhuc hodie servantur. Insuper 
statuerunt, ut ministri singuli in suis provinciis tenerent capitulum 
unum et subditi duo. 

66 . In eodem capitulo fr. Helyas, cum prefuisset annis septem, 
absolutus est et ei fr. Albertus de Pisa substitutus et per dominum 
papam confirmatus. 

67 . In eodem capitulo provincie sunt distincte. 

68 . In eodem capitulo fr. Johannes de Plano Carpinis, minister 
Saxonie, est absolutus, et ei fr. Conradus de Wormacia substitutus; 
qui, quia non recepit mandatum, non acceptavit officium. Quot(!) so¬ 
ror Agnes de Praga audiens misit ad papam, et sic institutionem 
fratris Conradi revocavit 

60 . Eodem anno post capitulum romanum fratres Saxonie, facto 
provinciali capitulo in Magdeborch (f) in nativitate beate Marie vir¬ 
ginis elegerunt fratrem Marquardum Parvum in ministrum. Hic factus 
minister ordinis sui zelator magnus fuit et austere vite. Hic bonis (</) 
benignus et malis durus et incorrigibilibus austerus. Hic in negotio 
ordinis contra Helyam laborans perpetuam infirmitatem incurrit; in 
qua etiam est minister electus; propter quam infirmitatem, quia exem¬ 
pla austeritatis dare non poterat, que aliis imperabat, ipsum oportebat 
absolvi. 

(а) Glassberger, p. 59 disceptationes de propositis. 

(б) Bflhmer hio et paulo post dieceptationem. 

(r) Gl. addit intimaront de his necessariis. 

(d) Gl. p. 01 omittit fratres. 

(e) Gl. omittit de consilio et; of. Koniorowo, Memoriale p. 91. 

(f) Gl. p. OH omittit in Magdeborch. 

(jj) Ita Gl. p. 02; Codex bonus. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. U. 51 


70 . Anno Domini MCCXL° X° kal. februarii fr. Albertus mi¬ 
nister generalis tertius, cum prefuisset menses octo et dies aliquot, 
obiit; et ei fr. Haymo anglicus successit. 

71 . Anno Domini MCCXLII 0 fr. Haymo tenuit capitulum in 
Aldenborch in festo sancti Mychahelis et in eo fratrem Marquardum 
absolvit. Capitulum vero institutionem ministri provincialis generali 
ministro commisit. Generalis autem recedens fratrem Iordanum vica¬ 
rium instituit et sic fratrem Got (f. 3 r ) fridum ministrum dedit. 

72 . Anno ergo Domini MCCXLIII 0 Gotfridus provinciam intra¬ 
vit (1). Hic vir in comedendo et bibendo temperatissimus fuit, com¬ 
munitatis amator et singularitatum persecutor. Hic bonis benignus et 
mali» austerus fuit. Hic viam, quam fi*. Marquardus inceperat, tenuit 
et per tres annos et menses aliquot provinciam laudabiliter rexit. 

73 . Anno Domini MCCXLIIII 0 obiit fr. Haymo; et eodem anno 
successit ei fr. Crescencius. Hic de singulis provinciis binos (a) fra¬ 
tres ad conventum Romam (b) vocavit, ut ad curiam transeuntes qui¬ 
que sue nacionis fratres pro consiliis invenirent; sed curia apud Lug¬ 
dunum longam moram contrahente, fratres sic missi ad suas provin¬ 
cias sunt remissi. Illo autem tempore fratres per Fredericum ab im¬ 
perio sententialiter in consilio lugdunensi depositum valde vexati sunt 
et de locis suis in multis provinciis confusibiliter eiecti, multi detenti, 
aliqui etiam interfecti pro eo quod mandatis ecclesie obedientes (c) 
tanquam filii pie matri viriliter astiterunt, quod praeter fratres Mi¬ 
nores nulli alii religiosi fecerunt. 

74 . Tunc temporis Sifridus Maguntinensis archiepiscopus (2) fra¬ 
tribus gravis fuit. 

76 . Anno Domini MCCXLVII 0 fr. Gotfridus minister Saxonie 
cum annis tribus et menses aliquot prefuisset, in capitulo Ludonensi 
est absolutus et fr. Conradus lector Hildensis (d) vicarius est insti¬ 
tutus. Et eodem anno in capitulo Hallensi in nativitate beate Marie 
virginis celebrato in ministrum Saxonie est electus et circa festum 
beati Martini confirmatus. Hic in pace sibi per antecessores suos ac¬ 
quisita provinciam in disciplina et rigore, in magna maturitate et or¬ 
dinis observantia gubernavit. Et cum prefuisset annis fere XVI, la¬ 
bore fatigatus et attediatus cum multorum fratrum dolore et cum 
maxima et importuna instantia obtinuit cessionem. 

(a) Gl. p. 66 bonos. (6) B. Romanum. 

(c) B. obedienUr. (d) Gl. addit de Brunsohwick. 

(1) Plores hio apud Glassberger habentur errores: capitulum in Alden¬ 
borch 1241 oelebratum p. 68 dioit; Frater Gotfridus secundum ipsum 1242 in 

■provinciam intravit, p. 65; capitulum vero generale cum capitulo Hallensi ad 
annum 1245 remittit, p. 69. — Salimbene, ed. Parm. 1857, p. 62, 187, 148; ed. 
Holder-Egger, (1905-8), 178, 809, 815, aliisque testibus, scimus capitulum illud 
generale reapse 1247, siout chronioa nostra refert, fuisse. Frater vero Gotfridus, 
qui usque ad hunc annum «annis tribus et menses aliquot • praefuit, ante 
annum 1248 non intravit; alias diutius praefuisset. 

(2) Sigfridus HI archiepiscopus ftiit 1281-1249. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



62 


CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO 0. 9. M. 


76 . Anno Domini MCCXLVIII 0 (1) in capitulo Lugdunensi fr. 
Crenscius (!) est absolutus, cum ipse et fr. Haymo annis VII prefuis- 
sent. Et eodem anno fr. Iohannes de Parma est ei substitutus. 

77 . Anno Domini MCCLVII 0 (2) in capitulo Romano in purifi¬ 
catione celebrato fr. Iohannes de Parma minister generalis est abso¬ 
lutus, cum prefuisset annis X, et ei fr. Bonaventura lector Parisiensis 
est substitutus. 

78 . Anno Domini MCCLXII 0 (a) fr. Conradus minister Saxonie in 
capitulo Halberstadensi est absolutus; et in eodem capitulo 111° kal. 
maii in primo scrutinio fr. Bartholomeus (b) minister Austrie in mi¬ 
nistrum Saxonie concorditer est electus et ibidem per fr. Conradum 
auctoritate generalis ministri est confirmatus. Et convocatus (c), quia 
absens electus fuit, ad petitionem fratrum licet cum dolore electioni 
de se facte consentiens capitulo presedit eidem et cum consolatione 
fratrum terminavit. 

m 


{Continuatio I ]. 

Anno Domini MCCLXXII 0 in capitulo Magdebnrch electus fuit 
fr. Conradus de Brunswik, qui fuerat minister ante fr. Bartholomeum. 
Qui provinciam satis religiose rexit aliquot annis; et cum irent ad 
capitulum generale celebrandum in Assisio, ubi declaratio regule: 
Ecce (!) qui seminat etc. (3), ex is tente in regimine generalis ministerii 
fratre Bonagratia, cum veniret Bononiam, infirmitate calculi et etiam 
aliis, ut creditur, expiravit. 

Anno Domini MCCLXXXII 0 (4) vel circa electus fuit fr. Otho 
de Regensten, filius comitis, nobilis genere, sed nobilior moribus, qui 
fuerat gardianus in Hildensem et |>ostea custos Magdel>orgensis, in 
capitulo Hall>erstadensi; ivit ad generalem Romam, ne contirmaretur, 
sed non profecit. Unde confirmatus sine cursu (?) optimo exemplo rexit 
provinciam; ivit enim mendicando in pluribus domibus provincie ho- 
stiatim pro cerevisia et )>ane. Unde tertio anno regiminis in capitulo 
generali Argentinensi occulte opt.inuit litteras fratribus nescientiIms 
cessionis. 


(a) Codex erronee MOCLXVII. (//) Ol. p. 7<* addit quondam. 

(*•) Ql. p. 7<> vocatus. 


(1) Scriba hic erravit; paulo ante n. 75. ipso capitulum Lugdunense ivote 
anno 1247 celebratum dixit. Agitur de Fr. Cresco ut in ab Aesio. 

(2) Olassberger contra Saliniliene aliosque capitulum hoc in annum 1251» 
reiicit, p. 74. 

(!i) Bulla Nicolai III « Exiit </Hi ««tutwa/ > (127!*); Hbaitdea, JiuU. Fixmh\ 111, 
401, n. 127. 

(4> Ex ipsa chronica textum iioMtrum lux*, loco corruptum esse up|*iret. 
Quum Frater Otho 12H2 «tertio anno sui regiminis* obtinuerit cessionem, 
electus est anno 1279, quod et (Hawberger, p. dicit. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CONTINUATIO CHBONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. M. 53 


Anno Domini MCCLXXXV°(1) electus est fr. Borckardus de 
H&llis, lector in Lubek, vir utique litteratus, et rexit provinciam XII 
annis pacifice et multa tenuit capitula in diversis locis. Et cum esset 
capitulum in Assisio, optinuit contra multorum fratrum voluntatem 
in provincia cessionem. 

(Continuatio II). 

Anno Domini MCCXCV 0 in vigilia sancti Francisci (f. 4 r ) in ca¬ 
pitulo Vribergensi electus fuit fr. Iohannes, lector in Magdeiwrch, 
dictus de Nova Civitate. 

Anno Domini MCCXCVII 0 in capitulo Erfordensi electus fuit 
fr. Iohannes de Soltwedel, lector Luhicensis. 

Anno Domini MCCXCIX 0 in capitulo Angermunde ree lectus fuit 
fr. Borchardus de Hall)erstat (2). 

Anno Domini MCCCVII 0 electus fuit fr. Thoinas de Kyritz, le¬ 
ctor Erfordensis. 

Anno Domini MCCCXVII°(3) electus fuit fr. Henricus et celebravit, 
multa capitula Berlin, Hallterstat (4), Hyldensem, Erfordie, Lubeke. 

Anno Domini MCCCXXII°(5) electus fuit fr. Werherus de Ril>- 
bein (a) et celebravit capitula Magburg (!), Wratislavia, Molhusen, 
Halberstat. 

Anno Domini MCCCXXV 0 (6) electus fuit fr. Iohannes de Apen- 
bork ( b) et celebravit capitula iu Lipcz, Bremis, Salvelt. 


(«) Gl. p. 128 Wernherus de Rcbnitz; B. WernherH* <le Iiibbeitt. 
(b) Gl. 1. c. Appinberg. 


(1) Hic pariter corruptio habetur. Si Frater Borchardus anno 1205 in ca¬ 
pitulo Assisiensi obtinuit cessionem, |»oatquam « rexit provinciam XII annis », 
ante annum 1285 certo electus est. Convenit auctor /1 totalium Minorum Prn *- 

* icor hui ap. Scriptore* Herum Prtomcnrum, t. V, Lijeiae 1H74, p. (>4H, qui narrat : 

• Anno Domini 128-1 domus Fratrum Minorum in Novoca9tro [Neuenburg, 
non Neustadt, sicut apud Eubel, Provinciale, p. 80, ct Analecta Franc., t. IV, 
p. 552, not. 2 legitur] i*ecepta est jx>r fratrem Burchardum ministrum Fratrum 
Minorum provincie Saxon io in provinciali Vratislauiensi capitulo». Teste 
Glassberger et Epitome Lipeiemti, apud Dfthmcr, I. e. p. 78, capitulum illud 
Vratislaviensc fuit secundum inter capitula a Fratri» Burchardo celebrata; 
unde electionem ipsius in annum 12H2 remittimus, et opinio, quam Bfihmer 
p. <>4, not. 2 exhibet verbis: « Le proviucialat de Saxo fut douc vacant de 
12H2-12H5», corruit. 

(2) Supra (ad 1285) chronica illuni rootc nominavit « de liallis »; c fr. 
Glassb. p. 1(». 

(8) Cum teste Nie. Glassberger Fr. Henricus statim post suam electionem 
capitulum generale Neapoli 1818 celebratum adierit, p. 121, ehvtionem suam 
cum ipso Glassberger ad hunc anuum 1810 romittamus oportet. 

(4) Glassberger et Epitome Lip*iemtiit hic. habent «Hallis». 

(5) Glassberger, p. 128, Fratrem Wemherum 1820 electum narrat; sed sibi 
contradicit, referens simul, antecessorem i|>aius 1810 eliHitum septem annos 
rexisse. 

(<*) Glassberger, p. 185, electionem Fratris Iohannis 1824 factam dicit ; 
ftdso tamen, quia tunc decet tempus pm capitulis al>. antecessore secundum 
ipsum Glassberger celebratis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


54 CONTINUATIO CHRONICAE FR. IORDANI DE JANO O. F. 


Anno Domini MCCCXXX 0 (1) electus fuit reverendus pater Wer- 
herus de Apenbork (2) et celebravit capitula Dresden, Prenslavia, Bu- 
densyn, Stendal, Hallis, Lupek, Swidenicz, Cycze, Luneborg, Erfor- 
die, Magdeborg, Berlyn, Dresden, Angermunde, Budensin, Rostok, 
Swidenicze, Wida, Brema, Kyritz, Magdeborg, Brunswik, Erford, 
Dresden, Budesyn, Wyda, Hallis (3), Hoc fr. Rudolfus, minister Su¬ 
perioris Almanie ac vicarius generalis ministri, celebravit; et electus 
fuit Bertoldus de Honovere lector Halberstatdensis concorditer, et 
non deficit nisi propria vox. 

Anno Domini MCCCLIX 0 in Lipzk electus fuit fr. Ulricus de 
Indagine et celebravit capitula etc. 

E Collegio ad S. Ludovicum (Vlodrop). 

Fr. Leonardus Lemmens, O. F. M. 


(1) Glassberger, p. 145, ipsum in capitulo Dresdensi 15328 electum esse dicit; 
cui convenit documentum datum « Hallis anno Domini 18532 in die Pentecostes 


in capitulo provinciali *, ap. Mecklenhurger Urkundenbuch, t. VIII, n. 5888. 
Quum enim capitulum Hallense quarto loco capitulum illud Dresdense se¬ 
quatur, hoc ultimum in annum 15328 remittendum videtur. 

(2) Glassberger loco « de Apenbork » habet « secunda vioe * p. 145. Ast ex 
pluribus documentis scimus ab anno 15328 usque ad annum 1854 Fratrem 
Wernherum de Apenbork fuisse ministrum. Ex. gr. die 4 Nov. 1884 de 
licentia « Fratris Wemheri de Appenborg ministri et visitatoxis nostri * cla- 
rissae in Seuslitz faciunt contractum permutationis, cf. Codex diploiuaticue Sa¬ 
xoniae Regiae, II, 4, n. 208; die 20 maii 15349 electioni abbatissae monasterii 
Bibenicensis praefuit « minister provinciae Saxoniae Frater Wernerus de 
Apenborch », cf. Chroniken dee Kloetere Rifmitz, 1. c. p. 317; die 81 Maii 1854 
inter testes in documento soi*orum S. Clarae de Weissenfels nominatos pariter 
nominatur « Frater Wemer de Appenbui - g, minister provinciae Saxoniae», cf. 
Urkundenburh dee Hochetiftee Mereehurg, t. I, n. 1051. Frater vero Werahenis 
de Ribnitz, quem Glassberger 15328 reelectum esse dicit, 1881 in pluribus do¬ 
cumentis monasterii Bibenicensis vocatur « minister provincie terre sancte, 
quondam minister provincie Saxonie»; cf. Mecklenburger Urkundenbuch, t. VIII, 
n. 5215, vel «lector Hallensis, quondam minister provinoie Saxonie»,*). o. 
n. 6216, 5217, 6219. 

(8) In enumerandis capitulis sub Fratre Wernhei*o de Apenbork celebratis 
Epitome Lipeieneie fere ubique chronicae nostrae convenit — omittit capitulum 
Dresdense secundum chroniram post capitulum Berolinense celebratum; — 
Glassberger vero pluries differt; secundum ipsum, p. 145, Fr. 'Wemherus «per 
biennium non tenuit capitulum »; chi*onica nostra vei-o praeter capitulum anno 
1828 Dresdae oelebratum, in quo Frater Wernerus de Apenbork electus est, 
et capitulum Hallense anni 15354, in quo reoepit successorem, 25 capitula, i. e. 
pro quolibet sui regiminis anno, enumerat. In Epitome Lipeiewri, I. c. p. 79, 
doest capitulum hoc Hallense; ast illud reapse 1854 celebratum esse, constat 
ex epistola a Fr. Boivhardo ministro ad custodem Misnensem anno 15378 di¬ 


recta, qua iubet, ut in singulis conventibus habeantur « acta capituli pro¬ 
vincialis per patris nostri generalis ministri vicarium* anno domini 1854 in 
Hallis in festo sancti Miohahelis celebrati •; ofi*. Codex diplom . Saxoniae Regiae, 




Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CEREMONIALE OBD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 


56 


CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM 

8EU “ ORDINATIONES DIVINI OFFICII „ 

sub B. Iomm de PiriM Miaistro Gli «aaaatae au. 1254 


Qualia et quanta fratrum Minorum devotio contulerit, tum in pro¬ 
pagatione Romani ritus generaliter loquendo, tum etiam particulariter 
in reformatione et propagatione Breviarii romani, vix paucis re peri es 
vel penes ipsos recentissimos S. Liturgiae historicos, eo quod multa 
adhuc lateant elementa huius historiae illustrandae (1). 

Ad haec igitur elementa quodammodo augenda, nos etiam aliquan¬ 
tulam conferre operam intendimus, edendo primum, genuinum, vetu- 
stissimumque CeremonuUe Ordinis Minorum, quod alias nonnisi mu¬ 
tilum, vel immutatum, vel interpolatum, circa initium saeculi XVI 
pluries nostrates ediderunt. 

Sed, antequam de hoc Ceremoniali disseramus, praestat hic bre¬ 
viter pauca praemittere de origine et reformatione Breviarii romano- 
seraphici in decursu saeculi XIII. 

1. — De Breviario R o m a no B er a phloo in deeum eaeo. XZZZ. 
— Teste Abaelardo, suo adhuc tempore (c. 1140), < in divinis Offi¬ 
ciis diversas et innumeras Ecclesiae consuetudines inter ipsos etiam 
clericos » exstitisse novimus, et quod «sola ecclesia Lateranensis quae 
mater est omnium, antiquum Officium tenebat (2) >. 

Viguit enim ab antiquis temporibus, fere usque ad finem sae¬ 
culi XV, ampla libertas, non solum penes dioecesanas ecclesias, sed 
penes etiam regulares Ordines, ut quisque in suis ecclesiis novas sol¬ 
lemnitates statuere et celebrare posset, novasque rubricas condere, 
quibus modus, forma et ordo celebrationis regulabatur, salvo tamen, 
quoad substantiam, romano ritu ab immemorabili statuto, quem nulli 
fas erat subvertere vel mutare notabiliter. Hinc, generaliter loquendo, 
licebat novas solemnUates sanctorum statuere, novasque rubricas con¬ 
dere minime vero novas orationes, psalmos, antiphonas, hymnos, alia¬ 
que huiusmodi componere, et in ecclesiis publice recitare, nisi illa 
quae vel ab antiqua consuetudine vel a Romana Ecclesia suo ritu et 
usu sancita fuere. 


(1) Ex. gr. B&umer, Oeachichte det Breviert, Freiburg 1895, pp. 819 et sq. 
pamim;' eiusdem editio gallica per B. Biron, Hietoire du Briviaere, Paris 1906 
t. II pp. 22-28, 68 sq. — Batiffol, Hietoire du Brtviaire Romain, Paris 1895 
passim. — Cfr. H. Holz&pfel O. F. M. Manuale hiator, fratrum Minorum, Fri- 
burgi Er. 1909 p. 200-205. 

(2) Abael. Epist. X, (P. L. 178, 840). Cfr. Batiffol, 1. o. p. 148, 156. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


5f> CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 

Cumque ita se res haberet circa divinum Officium, et cum in 
exordio Minoriticae familiae Fratres «ut peregrini et advenae » circui- 
rent civitates et loca, quin adhuc ecclesias et conventus proprios con- 
ventualiter constitutos haberent, sed ecclesias clericorum frequentarent 
in iisque celebrarent, sapienter utique disposuerat Divus Franciscus 
in prima sua Regula (1209-10), ut Fratres * faciant Officium, et di¬ 
cant pro vivis et mortuis, secundum consuetudinem clericorum (1) » : 
nempe, secundum consuetudinem locorum. 

Sed, processu temporis, auctis numero Fratribus, creatis et cir¬ 
cumscriptis per orl>em provinciis, domibus et ecclesiis conventualiter 
undique constitutis, necessario inde prodiit, ut et in divinis officiis 
uniformitas quaedam servaretur in Ordine constans et immutabilis. 
Hinc est, quod Divus Franciscus, qui Romanam Petri Cathedram 
summo semper prosecutus est amore et reverentia, sapientissime ultro 
se gessit mutando primaevam libertatem circa celebrationem divini 
Officii, aliterque disjjonendo in secunda Regula (anni 1223), scilicet 
quod Fratres « clerici faciant divinum Officium secundum ordinem san¬ 
ctae Romanae Ecclesiae , excepto psalterio* (2). 

Sic itaque, Romanum Officium, quod solummodo in Urbe et in 
sola Curia romana celebrabatur, per Fratres Minores acceptum, ubique 
terrarum per eosdem fuit divulgatum. 

Sed, data lil>ertate, de qua superius diximus, qua singulis eccle¬ 
siis et Ordinibus licebat addere vel minuere in divino Officio, licuit 
etiam Minoribus hac libertate uti, qua equidem et uberrime usi sunt, 
et divinum Officium pluries sibi reformarunt. 

Primus qui rem liturgicam in Ordine Fratrum Minorum refor¬ 
mavit, rubricis et regulis peculiaribus disposuit, fuit celeberrimus Fr. 
Haymo de Faversham generalis Minister Ordinis (1 nov. 1240-1244 f). 
Primo enim, in generalibus Comitiis Bononiae celebratis (1242), « fecit 
illam rubricam de agendis in Missa , quae incipit: Indutus planeta 
sacerdos (3) * ; dein, vel tunc vel in sequentibus Comitiis Ianuae ha¬ 
bitis (1244), « fecit diligenter Officium corrigi et rubricas alias sup¬ 
pleri de voluntate domini Papae [Innoc. IV] privilegiis declaratas (4)». 

(1) Regula prima, cap. 3: Opuscula 8. P. Francisci, Ad Cl. Aquas 1904. 
p. 28, ap. Wadding, Annales, an. 1210 t. 1 p. 68. 

(2) Regula II* cap. 8: Opuscula, p. 06. Cfr. Wadd. an. 1228, t. II p. 65. 
Pro Clarissis idem i ussum est: «Sorores litteratae faciant divinum Offioium 
secundum consuetudinem fratrum Minorum , ex quo poterint habere Breviaria» 
Reg. Clariss. cap. 8, Seraphirae Legislationis tertus ori//., Ad Cl. Aq. 1897, p. 55; 
cf. Wadd. an. 1224. II, 79. Et e oonverso Tertiariorum regula praecipit, ut sese 
uniforment erclesii* localibus, et horas et psalmos dicaut «quos dicunt clerici, 
vel ecclesia cathedralis». Nicolai IV Reg. III Orti. cap. VIII, apud Textus orig. 
85; cf. Wadd. an. 1221, II, 11. Cfr. item Reg. d ord. edita a cl. Sabatier, Opus- 
rufes de critique huttor. t. I p. 21 ubi idem aliis verbis praecipitur, ut « clerid 
^tertiarii), secun/lnm or/finem clericorum » dicant officium. 

<8) Ita Monum. Ord. Min. ed. Salmanticae 1511, f. 201 v., ubi assignatur 
annus horum Comitiorum m. ec. [xj lii. — Cfr. Chron ._ 24 Gen. ap. AP III, 
247. Wadd. an. 1242 n. 1. 

(4) Ita Monum. Onl. Min. loe. cit. Cfr. (,'hron. XV Gen. ap. AF III, p. 696. 
— Chron. 24 Gen. 247, et Glassberger ap. AF II, p. 68, utrumque factum, tum 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CEREMONIALE ORD. MINORUM 


. (1254). 


57 


Ad haec cl. JBatiffol correctioni Haymonianae tribuit praecipue 
dispositionem Psalterii per ferias heldomadae, et (Ordinarium de temjxrre, 
quippe quae in solis Breviariis franciscalilms saeculi XIII inveniantur (1 j. 
Pisanus item, Haymonem praeter rubricas, etiam «antiphonas ad lau¬ 
dandum B. Virginem post Completorium • instituisse testatur ^2). 

Secundus, qui rem liturgicam rubricis disposuit et restauravit., 
est B. Pr. Ioannes de Parma , item generalis Minister Ordinis (3 iul. 
1247 — 2 febr. 1257). Hic reapse Breviarium Haymonianum minime 
reformavit, sed eatenus auxit et renovavit quatenus antiphonas quas¬ 
dam B. Virginis (3) et Sequentias (4) primus in celebratione divini 
Officii addidit, vetuit tamen, ne quid novi adderetur. Priinus item fuit, 
qui Ordinem ditavit hoc egregio Ceremouiali seu hisce <Ordinationi - 
buSj quas hic integras et genuinas damus, quaeque ferine ad medium 
usque saeculi XVI constanter in Ordine observatae sunt, paucis mutatis. 

Tertius tandem, qui in decursu saec. XIII Breviarium novis ru¬ 
bricis auxit et reformavit, fuit 10. Jlonaventura Gen. Minister \2 feb. 
1257 — 19 mai 1274). Hic enim primo, in generali Capitulo Pisis cele¬ 
brato (1263), « aliquas rubricas Breviario addidit (5i» : dein alia quae¬ 
dam liturgica decrevit in sequentibus Comitiis Parisiis (1266). As- 
sisii (1269) et Lugduni (1274) celebratis (6). 

Itaque, Breviarium Romanae Curiae sic a Fratribus Minoribus 
gradatim auctum, reformatum, magisque choro adaptatum, brevi ipsa 
Romana Curia sibi vindicavit, et Nicolaus III (1277-80) € fecit in 
ecclesiis Urbis amoveri libros Officii antiquos, et mandavit, ut de ce¬ 
tero ecclesiae Urbis uterentur Breviariis Fratrum Minorum (7) *. Dein 
Benedictus XII (1337) idem Avenionensi ecclesiae imposuit (8), et sic 
sensim per universam Ecclesiam fuit propagatura (9). 


tractatum ‘Indutus’ tum reformationem Officii, in uno eodem que Gen. Cap. 
Bononiae (1242) locum habuisse supponunt. — Duae exstant bullae de breviario 
franciscano: prima est Gregorii IX, diei 6 iun. mon 7 iun.) 1241, ante corre¬ 
ctionem Haymonianam: S hara lea, BuU. Fr. I, 298: Eubel, Epit. Bull. Fr. 
n. 800: AFH I, 004 n. 82; secunda est Innocentii IV diei 20 iun. 1244, post, 
correctionem Haymonianam; Sbaralea, I, 844; Eubel, n. 358; AFH I, 605 n. 39: 
verum neutra ne verbum quidem facit de hac correctione. 

(1) Ap. AF, IV p. 517. (2) Batiffol, op. cit. p. 208. 

(8) Cfr. Chron. 24 Gen. p. 275: et Chron. XV Gen. p. 697. Cfr. §§25, 88 harum 
Ordinationum infra. Cfr. Batiffol op. cit. p. 20. (4) Cfr. § 70 Orditiationum. 

(5) Chron. 24 Gen. p. 829; Glassberger p. 76-77; Afonum. Ord. Min. cit. 
tract. III fol. 247r: Wadd. an. 1268 n. 15, t. IV, p. 218-19. — Has rubricas 
Cap. Pisani anni 1268, integras ex nuper invento codice dabimus in hoc Archivo. 

(6) Horum Comitiorum decreta collegit et edidit cl. A. G. Little ap. En- 
glish Historical Revisio, London 18!>8, tom. XIII. p. 708-708. 

(7) Ita Rodulphus Tongrensis, De canonum oJ/seroantia prop. 22, ap. Maxim. 
Bi/tl. Ve/. Patrum t. XXVI, Lugd. 1677. 

(8) MartAne, Thesaurus novus anecdotorum, t. IV p. 558. 

(9) Subsequentibus saeculis, plures alii Minoritae ad laboraverunt in refor¬ 
matione Breviarii Romani; saec. XVI: Fr. Gratia Felte (1513;, Franc. Card. 
Quignonius ex-Gen. Minister (c. 1535),Sixtus V (1585-90); saec. XVII: celebris 
noster P. Lucas Waddingus cum aliis sub Urbano VIII; et saec. XVIII cl. 
P. Azzoguidi Ord. Min. Conv. sub Benedicto XIV; de quibus omnibus cfr. 
Batiffol op. cit. p. 214, 220, 250, 261 et sq. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


58 CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 

2. — Quis auctor harum Ordinationum? — Horum statuto¬ 
rum prima memoria exstat in actibus generalis Capituli Pisis anno 
1263 celebrati, generalante Divo Bonaventura. Ibi enim iussum fue¬ 
rat, ut « Ordinationes generales de officio chori, quae incipiunt Ad 
omnes horas canonicas etc., uniformiter et generaliter ab omnibus ob¬ 
serventur (1) *. Sed nullibi penes antiquos scriptores auctor horum 
statutorum reperitur, si excipias Marianum, qui primus et solus as¬ 
seruit has Ordinationes auctorem habere Fratrem Haymonem generalem 
Ministrum (2). 

Verum nunc, testimonio implicito codicis Londinensis, satis su- 
perque evincitur auctorem horum statutorum fuisse fratrem Ioannem 
de Parma, et quidem, ut videbimus, in generali Capitulo Ianuae 
celebrato anno 1254. Etenim, in § 29 horum statutorum, generale Ca¬ 
pitulum praecipit: «Item litera generalis Ministri de Officii unifor¬ 
mitate est servanda, quae incipit sic: Indubitanter, usque servetur ». 
Haec vero epistola profecto alia non est, quam illa Fratris Ioannis de 
Parma, cuius meminit Fr. Salimbene (3), cuiusque exemplar habes penes 
Waddingum (4), quaeque incipit: Quia sicut indubitanter etc. — Prae¬ 
terea: cum ex interno studio textus, certe constet, statuta haec ema¬ 
nata fuisse post Capitulum Metense (cfr. §§ 24, 29), scilicet post 
annum 1251; cumque quidam articuli eorumdem statutorum (nempe 
§§ 37 et 49) fuerint postea, die 1 iun. 1256, per litteras apostolicas 
aliqualiter reformati (5); cum etiam, si placet, in iisdem nulla mentio 
fiat festi S. Clarae, quippe quae sanctis adscripta fuerit anno 1255, li¬ 
quido inde pateat oportet, quod statuta haec nonnisi anno 1254 pote¬ 
rant emanari per Fr. Ioannem de Parma, et quidem in generali Capi¬ 
tulo Ianuensi. Quod quidem in generali Capitulo fuerint evulgata, 
patet etiam ex §§ 24, 29 et 75 eorundem statutorum. De anno tamen 
et de generali Capitulo clarius et fusius infra in sequenti artioulo 
disseremus. 

3. — Statuta haec emanata foerunt in gen. Capitulo Ianuae 

an. 1264. — Sed adest quaestio chronologica non facile solvenda, 
nempe: Quonam in generali Capitulo, et in quo anno statuta haec li- 
turgica condita fuerunt? 

Nullius generalis Ministri historia Comitiorum generalium ita ne¬ 
glecta fuit, veluti historia Comitiorum generalatus Fratris Ioannis de 
Parma. Ioannes enim, per decem fere integros annos Ordinem rexit 

(1) Cfr. acta huius Capituli ap. Engl. Hiat. Review, XIII 704. 

(2) Vide Chron. fr. Mariani ap. AFH II, HOS. — Item gratuito, neque in¬ 
nixus testimonio Mariani, easdem Ordinationes primum Divo Bonaventurae 
dein fratri Haymoni attribuit cl. P. EduardusO. Min. Capuccinorum in Ana¬ 
lecta Ord. Min. Capuccinorum t. XXI p. 91 sq. 

(3) Chronica, ed. Parmae 1857, p. 180; ed. Holder-Egger, Hannoverae 1906 
p. 901. 

(4) Annalen ad an. 1249 n. 1-2. — Cfr. Chron. 24 Oen. p. 275, et Chron. XV 

Gen. p. 097. — Exemplar epistolae penes Waddingum, videtur nobis non esse 
integrum, si id compares cum illis, quae refert Salimbene citatus de argu¬ 
mento huius epistolae. (5) Cf. notam 2 *b> ad § 87. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CEREMONIA LE ORD. MINORUM VETU8TIS8IMUM. (1254). 


59 


(1247-57); et generalia Comitia, vir regulae zelantissimus, iuxta prae¬ 
scriptum regulae, singulis tribus annis, celebrare debuit, et celebrasse 
credimus firmiter; et tamen, vel ipse Salimbene, si excipias Metense 
et Romanum, nullius alterius generalis Capituli meminit generalante 
Ioanne. 

Si excipias Lugdunense Capitulum (1247) in quo Fr. Ioannes ele¬ 
ctus fuit, primum celebravit Capitulum (si primum licet vocare) Metis 
in Lotharingia, teste Salimbene (1) et Ecclestonio (2) coaevis; sed de 
anno celebrationis uterque silet! Auctor Ckron. XXIV Generalium 
illud celebratum supponit anno 1253, quia sub hoc anno de illo me¬ 
moriam facit (3). Marianus, illud sub anno 1251 memorat, celebratum- 
que asserit post reditum Ioannis a Graecia, etsi de anno non sibi 
« clare * constet (4). Waddingus vero, secutus Rodulphium, illi annum 
assignavit 1249 (5), quem item secuti sunt fere omnes recentiores hi¬ 
storici (6). 

Secundum generale Capitulum (si secundum licet dicere) Ianuae 
celebrassetr, solo teste Ecclestonio(7), ceteris prorsus silentibus! Huius 
Capituli epocham praefixerunt recentiores annum 1254 (8), sed gratis 
et absque ratione. Quidquid tamen sit, Ecclestonio certe fidendum 
est; recentioribus vero, quoad annum, item fidem praesto damus, sed 
rationibus sequentibus innixi. 

Ioannes enim, post suam electionem (1247 iul.), longis et conti¬ 
nuis detentus fuit itineribus per Galliam, Hispaniam et Angliam. 
usque fere ad initium anni 1249, quo circa finem februarii ex Hispa¬ 
nia rediens adiit Lugdunum a Pontifice revocatus; inde « finita septi¬ 
mana paschali (11 apr. 1249) * recessit, Ianuamque primum, dein 
Parmam pervenit circa medium iunii , ut inde in Orientem propera¬ 
ret, comitantibus graecis legatis ab imperatore missis (9). Patet igitur, 
quod interim (a iul. 1247 — iun. 1249) nullum celebrare poterat ge¬ 
nerale Capitulum, statuto tempore a Regula (scilicet in Pentecoste), 
quod certe Salimbene, perspectis contingentiis, non siluisset. 


(1) Ckron. ed. Parm. p. 190; ed. Holder-Egger, 900-01. 

(2) Ap. AF I. 296, 256. 

(9) Cf. AF III, 275; et iterum illius meminit, uti iam celebratum, sub 
anno 1255, ib. p. 279. 

(4) Cf. AFH II, 911: «Decimum Capitulum celebratum est Metis Provin¬ 
ciae Franciae... per fratrem Ioannem de Graecia reversum, sed quo anno non 
clare habetur ». (5) Annato sub an. 1249 n. 1. 

(6) Editores Ckron. 24 Gen. p. 275-279 in notis. — Ehrle ap. Archiv fUr 
Litt. eto. t. VI p. 20. — Holzapfel, Manuale hiet. Ordini» p. 28, 628, et alii com¬ 
muniter: excipe Affi>, Vita dei B. Qiov. ed. Roma 1777, p. 49, qui annum as¬ 
signat 1259, sed erronee citat Marianum. 

(7) AF I, 245. Nec Ckron. 24 Gen., nec Marianus, nec Glassberger, neve 
ipee Waddingus huius Capituli mentionem faciunt. 

(8) Ehrle loo. oit. p. 90; Editores Ckron. 24 Gen. p. 270; Holzapfel Manuale 
oit. p. 628. 

(9) Cfr. Salimbene, Ckron. ed. Parmae, p. 148-9 151, 159. ed. Holder-Egger, 
920-1. — Cfr. etiam nostram Biblioteca bio-bibliografica t. I p. 222-225. — Fr. 
Ioannes pro sua legatione ad Graecos accepit litteras papales iam a die 28 
mw.ii 1249 datas Lugduni. Cfr. Eubel Epitome Bullor, franciecani p. 52 nr. 586. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


00 CEREMONIALB ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 

Rediit tandem Ioannes ex Oriente Lugdunum, circa mensem au¬ 
gusti anni 1250(1). Ast, neque in hoc anno licuit ei convocare Co¬ 
mitia, quia tempus praefixum Pentecostes transierat, et opus unionis 
cum ecclesia graeca adhuc urgebat (2). Verumtamen potuit et debuit 
convocare Comitia anno proxime sequenti, in Pentecoste scilicet anni 
1251, idque eo magis, quia ab anno 1247 nullum generale Capitulum 
celebraverat. 

Hisce igitur rationibus ducti, statuimus Ioannem primum cele¬ 
brasse Capitulum anno 1251 (probabilius in Pentecoste), et quidem 
in civitate Metensi, et j>ost reditum a Graecia, ut recte suspicatus 
est Marianus, cui hic ultro ob rationes expositas fidem damus. Et his 
concessis, liquido etiam patet, rationabile esse crit.erium illorum, qui 
secundum seu sequens Capitulum generale, Ianuae, et anno 1254 ce¬ 
lebratum dixere. Sic enim Regula et Constitutiones Ordinis urgebant, 
singulis tribus annis Comitia celebrare (3); quodque eo magis libenter 
concedendum est, quia Fr. Ioannes « ultimum » generale Capitulum 
Romae « acceleravit » (2 feb. 1257) teste Saliinbene (4). Sic ergo, con¬ 
cludendum, Fratrem Ioannem tria tantum regulariter celebrasse Ca¬ 
pitula : primum Metis anno 1251, secundum Ianuae anno 1254, et ul¬ 
timum Romae anno 1257, singulis tribus annis, praecise iuxta Regulam 
et consuetudinem statutam. 

His necessario praemissis, quaerimus: quonam in Capitulo Sta¬ 
tuta haec sancita fuere? 

Metense Capitulum (an. 1251) omnino excludimus, tum quia eius 
mentio fit in § 24 horum statutorum, utpote cap. iam celebrati: tum 
etiam, si placet, quod teste Saliinbene, Fr. Ioannes nulla nova statuta 
condere voluit in Capitulo Metensi (5). Item, Capitulum Romanum 
(1257) necessario excludimus, tum quia ibi non ad leges ferendas ve¬ 
nerat, sed ab officio decedere, et interesse et praesse actibus fuit coa¬ 
ctus, ut saej>e citatus refert Saliinbene. Restat igitur, solummodo in 
generali Capitulo Ianuae celebrato, et quidem anno 1254, Statuta haec 
liturgica fuisse sancita et promulgata(0). 

4. — Descriptio et integritas tentos Codicis Londinensis. 
— Codex noster Londinensis (British Museum n. 21,155) compactus 


(1) Cfr. Golubovich, BilAiolwxi cit. p. 227-‘28. 

(2) Ioannes, post reditum ab Oriente (aug. 1250), sine, dubio per aliquot 
tempus Lugduni mansit pro negotiis Graecorum, forsan usque ad exitum Pon¬ 
tificis qui Romam versus properavit a Lugduno post festum Paschae anni 1251. 

(8» Cfr. cap. 8 Regulae II. Opuscula p. 70 et Consfit. Narfton. i’ubr. XI: 
• ne ultra tres annos gen. Capitulum differatur..., nisi manifesta necessitate 
prolongandum... et alternatim citra montes et ultia». S. Bonav. Opp. VIII, 
402: Ehrle, 1. e. VI, 188-4. (4) Chron. cit. p. 187; ed. H-E. 800. 

(5) Chron. cit. p. 180. ed. H-E. 9U04I1. Excipe Bpistolani quam Wadd. sub 
an. 1240 n. 2 refert ut in Cap. Metensi promulgatam. Ipsam, uti in Cap. Metis 
datam, et, transumptam habes in Chron. 24 Gen. p. 275. 

(0) Adde, quod cum in hisce statutis seu Ordinationibus nulla mentio fiat 
solemnitatis Sanctae Clarae, quae anno 1255 sanctorum catalogo adscripta 
fuit, et. eius festum primo memoretur in Cap. Roinapo an. 1257 (cfr. AF II, 
74; t. III, 824;, sequitur ante annum 1255 statuta haec fuisse promulgata. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




GERBMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 61 


alternis membraneis et chartaceis foliis 146, millim. 140X103, a du¬ 
plici manu saec. XV transcriptus fuit. Prima manus folia 1-102 exa¬ 
ravit, circa medium saec. XV, inter quae (foll. 14r-20v) inseruit Or¬ 
dinationes divini Officii quas hic edimus. Secunda manus reliqua foll. 
102-146, paulo post an. 1495, transcripsit. Utraque tamen manus di¬ 
ligentissime et nitidissime scripserunt. Totus codex, qui ad Italos 
Observantes pertinuit, multa et varia continet ad Ordinem spectantia, 
scilicet: notas declarationes super Regulam, casus conscientiae, statuta 
liturgica, constitutiones generales et particulares familiae de Obser¬ 
vantia, et similia. 

Uterque scriba codicis, ut diximus, optime et diligentissime opus 
implevit. Primus praesertim qui foll. 1-102 transcripsit, ita bene ma¬ 
teriam omnem revisit, ut vel minimos errores calami, nunc in corpore, 
nunc in margine correxerit diligentissime. 

Scriba igitur noster, qui has Ordinationes transcripsit, integrita¬ 
tem textus fidelissime nobis transmisit; quod eo magis patebit, si se¬ 
quentes rationes consideremus: a) Scriba noster nullibi ullam omnino 
interseruit rubricam vel ordinationem liturgicam ex illis, quae pluries 
in subsequentibus generalibus Capitulis post an. 1254 emanatae fue¬ 
rant. fi) Ex interno enim studio nostri textus, nil prorsus inveniri 
potest, quod eius genuinam et puram ab omni interpolatione materiam 
labefaciat vel minuat, y) Imo, quemadmodum interpolationibus recen- 
tioribus caret, ita solus cod. Londinensis (hucusque saltem), habet fere 
22 paragraphos, seu statuta vetustissima, quae in ceteris codicibus 
et editionibus plus minusve desiderantur: quaeque 22 paragraphi mi¬ 
nime certe dici poterunt additiones recentiores. (Vide §§ 20-25, 28-29, 
34-37, 48-51, 70-75). Quod si in ceteris codicibus constanter omissae 
videantur, hoc ideo factum, vel quia usu defecerint, vel quia sensim, 
novis statutis emanatte, vetera sunt deleta, b) Tandem, codices a 
nobis explorati, et vel ipsae editiones auctae et interi>olatae, egregie 
conspirant in favorem genuini textus Londinensis. Variantes etenim 
lectiones codicum, minimae sunt comparatae ad textum Londinensem ; 
et omissiones vel additiones posteriore tempore factae in ceteris codi¬ 
cibus tam perspicuae sunt, tamque evidentes ubique, ut purus appa¬ 
reat hucusque solus textus Londinensis. 

Demum, monendum est, ne quis lector, primo intuitu, inordina¬ 
tam nimis, imo et passim imperfectam, indigestam, et deficienti forsan 
ordine collectam et compilatam diiudicet seriem hanc statutorum, ut 
inde impugnet earundem formam genuinam. Codex enim noster in hoc 
convenit cum ceteris omnibus. Dein, notandum, quod in hisce statutis 
seu Ordinationibus, minime contineatur series integra rubricarum Or¬ 
dinis Minorum: hae enim non aliud erant tunc, nisi nova elementa 
veteribus adiicienda. Et reapse, Ordinationes istae nos remittunt pas¬ 
sim ad alia statuta: ex. gr. ad illa Metensia (§ 24), ad « Ordina¬ 
rium » romanae ecclesiae (§ 28, 49, 70), ad litteras Generalis Mini¬ 
stri (§ 29), ad Constitutiones generales (§ 36), et demum ad rubricas 
Breviarii (§ 30) et Missalis (§ 108). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


62 


CBREMONIALE 6RD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 


5. — Codices a nobis oollatL — Descripto codice Londinensi, 
damus hic seriem omnium codicum seu textuum quos in hac editione 
curanda adhibuimus, singulos propria initiali littera designando. 

L = Hoc signo indicamus Codicem Londinensem n. 21,155, 
saec. XV, qui prae ceteris exhibet textum genuinum et authen¬ 
ticum. 

O = Variantes praebet Codicis membr. Bodleianae Oxoniensis, 
inter Canonicianos Miscell. n. 75 (fol. 46 v — 57 r), cuius prima pars, 
seu folia 1-70, exarata sunt non multo post annum 1296: cetera 
foll. (70-105) circa medium saec. XIV. Inc. * In nomine domini amen. 
Incipiunt imbrice de modo officii ecclesiastico: Ad omnes horas ca¬ 
nonicas.— Des. et sic ad loca sua ordinate revertantur». 

V = Exhibet variantes Codicis Vaticani (Regin. 429) memb. 
saec. XIV, quo usus est P. Eduardus Alenconieusis O. M. Capucc. 
in Analecta Ord. Min. Cajntccinorum t. XXII, 1906, pag. 91 sqq. 

C — Praebet lectionem cuiusdam Codicis saec. XIV qui penes 
PP. Capuccinos est Romae, quo pariter usus est P. Eduardus in 
Analectis citatis. 

A = Praebet lectionis Cod. celeberrimi 898, Conventus S. Fran- 
cisci, (nunc Bibliothecae municip.) Assisii, saec. XIII vel XIV (1), 
quem cl. v. L. Alessandri, dictae bibliothecae sollers praefectus pro 
nobis humanissime contulit. 

R = Lectiones variantes denotat cuiusdam codicis (non signati) 
Collegii S. Antonii Romae, qui plures constitutiones Ord. Min. con¬ 
tinens suo tempore in AFH accurate describetur. Eius variantes 
pro nobis notavit R. P. Mich. Bihl O. F. M. 

S — Lectionem exhibet Speculi Minorum ed. per Martinum 
Morin, civem Rothomagensem, Rothomagi 1509 , < per mandatum 
Rev. P. Fratris Gerardi Zoethelme super fratres de Observantia... 
Provinciae Franciae Vicarii Provincialis». — Fol. 219 r: * Incipit 
ordinarium ceremoniarum divini officii secundum consuetudinem san¬ 
cte. romane ecclesie. De pulsatione campane. Ad omnes horas cano¬ 
nicas.. ». Des. fol. 222 v. «et sic ordinate ad loca sua revertantur. 
Explicit Ordinarium romanum *. 

M = Exhibet variantes textus qui habetur ap. Monumenta 
Ordinis Minorum, Salmantice 1511, edita per Fr. Iohannem de Rio, 
Vicarium Provincialem Observantium S. Iacobi (cfr. tr. II fol. llr). 
In tractatu III, fol. cclxiiia: Incipit Ordinarium etc., et desinit 
fol. cclxviib. 

F = Exhibet lectionem textus editi ap. Firmamenta trium Or¬ 
dinum B. P. N. Francisci Parisiis 1512, edita per Fr. Bonifacium 
de Ceva Ministrum Provinciae Franciae. Bonifacius exhibet textum 
Ordinarii in pluribus auctum, interpolatum et emendatum per Ge¬ 
neralem Ministrum Fr. Raynaldum Gratiani de Cotignola, ut patet 
etiam ex litteris encyclicis eiusdem, datis die 1 iulii an. 1508, in qui¬ 
bus ait: «Auctoritate apostolica nobis super hiis concessa, rubricas 
et ordinationes antiquas, et novas seu modernas divini officii, festi¬ 
vitates, commemorationes, solempnitates, atque cerimonias tam in 
Missali quam in Breviario et in Kalendario, et in Ordinario antiquo 


f 1 ) L. Alessandri, Inventario dei T antica BibUoteca dei S. Convento di S. Fr., 
Assisi 1906, p. 78, 160-9. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OKREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 63 


romano descriptas, iuxta modum inferius describendum, a Summis 
Pontificibus et Capitulis generalibus, et a nobis auctoritate apostolica 
ordinatas, innovatas, correctas, ampliatas et declaratas, volumus et 
mandamus respectiye observari ab universis fratribus et sororibus 
trium Ordinum» Ib. tract. III fol. 42 v; datam vero litterarum habes 
infra in fol. 59r.b. Textus Ordinarii replet 29 coli, inter foll. 48r-56r. 

Si excipias textum hunc Fr. Gratiani, in multis auctum et mu¬ 
tatum, ceteri omnes textus plus minus ve egregie conveniunt cum 
codice Londinensi, qui tamen ceteros antecellit, ut diximus, genuina 
origine et integritate. 

B = Demum, recentissime occurrit nobis alter codex membr. et 
chart. Archigymnasii Bononiensis, signatus 16. b. V. 24, scriptus 
parum post annum 1447. Hic prae ceteris omnibus magis cum textu 
nostro Londinensi convenit, quippe qui habeat integras §§ 48-51, 70-73 
et 75 quae in solo cod. Londinensi habentur. Codicem hunc sero 
perspeximus, ideoque parce usi sumus. Ceterum, nil novi continet 
nisi aliquas variantes et additiones, quae in aliis habentur. Ordina¬ 
tiones exstant inter foll. 58r-63r huius codicis Bononiensis. 

Sunt et alii quamplurimi Codices, quos vel videre non potuimus, 
vel expresse negleximus (1), quippe qui, ut persuasum nobis hat>emus, 
in minimis differant cum codicibus et editionibus superius indicatis. 

Demum, modum quo in hac editione curanda usi sumus, breviter 
explicamus. Textus Ordinationum purus putusque est, ut in codice 
Londinensi habetur, in nullo prorsus .immutatus. Illum solummodo in 
paragraphos (§§) nos primi distinximus, claritatis et facilioris studii 
gratia. Paragraphos vero, quae in reliquis codicibus desiderantur, 
maioribus consulto litteris expressimus. Rubricas seu titulos aliquos 
praefiximus ex variis codicibus, uti singulis vicibus indicavimus. Va¬ 
riantes multas, et quidem notabiliores, aliorum codicum in calce 
adiecimus, neglectis prorsus minimis variantibus et nullius momenti. 
Interpolationes seu additiones, quae in aliis codicibus reperiuntur, nunc 
iutegras dedimus, nunc simpliciter indicavimus, quippe quae satis clare 
sese ostendunt additamenta esse recentiora. 

(1) Ex. gT. Cod. Vaticanus Ottob. n. 15. — Cod. 654 bibi. S. Antonii Pa¬ 
tavii — Cod. mi9oell. s. XV bibliothecae Paravia Jaderae in Dalmatia — 
Alter est penes cl. Sabatier, cuius apographon ita benevole nobis descripsit, 
quem tamen mutilum et imperfectum arbitramur: 

« Dans oet exemplaire le § [24] Item te. Deum lawlamus et Cretio cantentur 
ficut ordinatum est in capitulo celebrato Metis , est immediatement precede d’un 
$ [21] Item antiphona scilicet lux orta etc. Un peu avant la fin: Pro nancto Fran- 
cisco letabundus, explicit: in sancto A ntonio legatur de legenda sua et cantetur i '/sto¬ 
ria. Je pense que ces demigres colonnes 4 partir de Infra octavam nativitati* 
beate Virginis [§ 28] sont des additions presque oontemporaines. Je n’y trouve 
ni la phrase Item littera generalis Ministri [§ 29], ni Item ordinetur de legenda 
b. Francisci [§ 74] qui me para issent d’une grande importance» — Codex iste 
videtur idem esse cum illo citato, sine ulla tamen indicatione loci, a P. Fi¬ 
dele a Fanna in opere Ratio novae collectionis operum S. Bonav. Taurini 1874, 
p. 266 n. 19: « Incipiunt Ordinationes divini Officii. De pulsatione ad horax: Ad 
omnes horas oanonioas etc. », et desinit: « In Sancto A ntonio legatur de legenda 
ena, et cantetur historia ». — Ceterum ood. iste non alius esse videtur quam 
ille qui describitur a Sbaralea Suppi. SS. (1806), p. 165 n. 99; P, (1908; 170 
in fine cuiusdam Mi—S. Conv. Assisiensis sub Bonif. VIII exarati. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



64 


CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 


[fol. 14r.) ORDINATIONES DIVINI OFFICII 

ET PRIMO DE PULSATIONE CAMPANARUM (a). 


§ 1. — Ad omnes horas canonicas primo pulsetur campanella (b) maior 
aliquantulum (c) pro signo; et facto intervallo competenti, quo fratres 
expediti (</) necessariis commode possint, sine mora (e), convenire in ecclesia, 
eadem iterum pulsetur prolixius. Hic modus pulsationis semper serve¬ 
tur, excepto quod in festis duplicibus, ad Vesperas ct Matutinum, tribus 
vicibus prolixe (/*) pulsetur, factis congruis intervallis: et hiis (y) diebus ad 
Tertiam bis pulsetur prolixe, facto congruo intervallo; et (h) post Ter¬ 
tiam ad Missam semel. Ad (?) Missam autem conventualem omni die pul¬ 
setur semel prolixe, competenter, et parum (j) antequam incipiatur In¬ 
troitus. 

§ 2. — Item (k) in dominicis diebus et ( l ) semiduplicibus et % dupli- 
cibus pulsetur campanella (???) quando incipit Te Deum laudamu * usque 
ad versum illum pleni sunt eeli et terra etc. 

§ 3. — In illis autem dominicis diebus quando cantatur nonum Re¬ 
sponsorium, pulsetur cum incipitur yloria patri (??), vel in repetitione 
ipsius Responsorii quando yloria patri non cantatur (o). 

§ 4. — Item, in elevatione corporis Christi pulsetur campana maior (p i 
parumper (q) in Missa conventuali tantum (?•); in Missis autem privatis 
nulla campana pulsetur (#). 

§ 5. — Item ad prandium et cenam semper pulsetur campanella, post 
cuius pulsationem liat congruum intervallum, in quo fratribus lotis (/) 
et congregatis ante refectorium, pulsetur campana refectorii a refecto- 
rario {u) uno ictu; et fratribus fere ingressis, pulsetur aliquantulum proli¬ 
xius ab eodem. Finita pulsatione, incipiat cantor Benedicite; responden¬ 
tibus fratribus benedicite, incipiat cantor versum (?;). Cum autem perven¬ 
tum fuerit ad Jube, danine, lector circa inferiorem partem conventus pro¬ 
cedat in medium, et inclinato capite (x) recipiat benedictionem. 

§ 6. — In line autem commestionis pulsetur campanella uno ictu ^y), 
et statim lector dicat: Tu autem; et'(z) fratribus egredientibus [fol. 14v] 


ia) Cod. O ha/#t rubrv am: In nomine [domini] Arnen. Incipiunt rubrice 
de modo officii ecclesiastico. — MS: Incipit ordinarium ceremoniarum divini 
officii secundum consuetudinem sancte romane ecclesie. — R. Incipiunt ordi¬ 
nationes offitii divini. De pulsatione ad horas. (b) OMFCVSAR campana. 
Sed Codd. pantim diam habent campanella. (r) O om. aliquant. (d) OMFCVSAR 
expeditis. (e) F om. sine mora. (f) AR prolixius. ( y ) CVSA et in eisdem. 
( h) M et post Tertiam ad missam semel prolixius competenter, anteq. inc. 
intr. — F om. et post Tert. d pergit uti Cod. Ad miss. semel.... prolixius parum 
anteq. inc. intr. (*) S pm. Ad Missam—semel. (j) CVS om. parum. 

(k) C add. ad laudes Matutinorum in. (I) MFOCVSR aild. festis, (m) OMFCVA 
campana. (h) F add. usque ad Deu» in adiut. de laudibus vel in repetitione 
ips. resp. qu. non dicitur gtor. patr. ( o) M vel in reinceptione.... quando 
gloria non oantatur. — OS item. ovi. • patri». (p) A om. puls. oamp. mai. 
(g) F add. ex una parte et hoc. (r) O om. tantum. (#) F pergit nisi parva.... 
et alie miniine, iuxta altaria posite,... ubi consuetudo etc. (t) F add. manibus. 
(m) F add. vel a prolato. (v) CV versus. — O add. congruentem. — F add. qui 
coni)>etit, et omnes similiter continuent usque ad Pater noeter. (z) OMCVSAR 
et inclinatus r. (//> F cubi, a prelato. (z) AR Et respondontibus: Deo 
gratia», et iere egressis a mensis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CEREMONIALE ORD. MINORUM VETU8TI S SIMPM. ( 1254 ). 65 


& mensa (a), pulsetur aliquantulum prolixius. Finita vero pulsatione, inci¬ 
piat cantor versum (6). Cum autem dicuntur versiculi Dispersit dedit etc., 
fratres stent erecti, et ad se conversi usque ad Retribuere, ad quod fra¬ 
tres inclinare se debent. 

§ 7. — Sed cum agimus gratias [r) in refectorio post cenam, qui 
comederunt et ibi non sunt necessarii ad serviendum ( d ), cum silentio 
egrediantur extra. 

§ 8. — Item ad collationem, que semper in refectorio facienda est, 
primo pulsetur campana maior (e) pro signo; et facto congruo intervallo, 
pulsetur campana refectorii sic diu, ut fratres omnes valeant convenire; 
et congregatis fratribus (/*), statim a lectore dicatur Jube; et benedictione 
recepta, incipiat legere. Post primum vero versum vel secundum lectionis, 
dicatur a lectore Benetlicite (y). Facta autem collatione et iinita (A) lectione, 
et dicto in fine (i) Fratres sobrii estote, egrediantur fratres. In exitu vero 
a collatione, fratribus ordinate in ecclesiam euntibus dicendo Miserere 
mei Deus sine nota, pulsetur campana minor \J) pro Completorio; et dicto 
in ecclesia Adiutorium nostrum et Pater noster, fiat confessio (A:). Et fiat 
collatio in diebus ieiunorum tantum. Ceteris diebus conveniant fratres (7) 
in ecclesia sicut ad ceteras horas diei. 

[MF De pulsatione silentii). 

§ 9. — Item tempore quo fratres dormiunt, scilicet (m) a pasca usque 
ad festum exaltationis sancte crucis (n), pulsetur campanella refectorii ab 
eo qui legit in mensa illico postquam comederit (o). Ad quam pulsationem 
fratres in pace et silentio quiescant; vel qui dormire non possunt vel 
nolunt, silentium interim servent (;>); et caveatur ab introductione secu- 
larium illa hora, ubi tamen (q) sine scandalo poterit evitari (1). 

[F De pulsatione cui capitulum}. 

§ 10 . — Item quandocumque fratres debeant in capitulo congregari, 
pulsetur campanella capituli ex una parte tantum prolixe, ad quam pul¬ 
sationem fratres sine mora in capitulo conveniant. 

(o) CVAR a mensis. (b) O add. congruentem. (r) AR gratie redduntur. 
(d) F add. bini et bini eundo ad ecclesiam c. sil. ordinate. (e) AR campanella. 
O om. maior. (f) F. add. et facto signo, vel pulsato uno ictu a prelato 

super campanella, dicatur a lect. circa finem vel medium refectorii in medio 
stante: Jube dompne benedicere. ( g) F culti, et tunc ebdomadarius respondeat 
faciendo benedictionem et dicendo: Potum caritatis benedir.at dextera Dei jtatris, 
vel: Potum servorum etc. Et fratres respondeant: Arnen. — R et data bene¬ 
dictione. (A) SR terminata; inde om. et dicto — a collatione. (t) F add. 
a lectore in loco, ubi supra stante: Fratres sob. vadant fratres ad ecclesiam 
prooessionaliter. (j) MFS om. minor; OR vero haltd maior; CV magna. 

(k) F add. Terminata autem confessione, incipiat ebdomadarius completorium. 
(t) CVSAR adtl. ad completorium. (»i) F om. tempore—scilicet. V dor¬ 

miunt in die: et praemittit huic. § U rubricam: Ad dormitionem in estate. 

(n) F sutslit: et quando non ieiunant fratres pulsetur sexta hora congrua, 
sive paulo ante prandium. Et post prandium pulsetur campanella refectorii 
ab eo q. 1. in m. statim postq. com. nisi pro complendis aliquibus officiis vel 
necessariis conventus, aliquando prelatus faciat aliquandiu diferre. Ad quam etc. 

(o) A comederint. (p) CVS observant. (<i) OSCV om. tamen. 

(1) Ex hac § 9 verbo tenus quaedam inserta sunt in Constitui. Narbonensibvs, 
an. 1200, in rubr. IV. Cfr. 8. Bon. Opera om. VIII, 468b-4bia. Ebrie, 1. c. VI, 99. 

Archivum Franciscanum Historicum. — Ah. III. & 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


66 


CEREMONIALE ORD. MIMORUM VETUSTI88IMUM. (1254). 


L De prosecutione officii. 

§ 11. — Congregatis in ecclesia fratribus, ad omnes Horas, et ultima 
pulsatione finita, ebdomadarius faciat manu signum percutiens formam, 
ut fratres prostrati (a), si sit ferialis dies, sin (b) autem inclinati, dominicam 
orationem dicant; qua finita, et signo sur-[fol. 15r] gendi facto(c), in* 
cipiat officium stans ( d ) in sede sua verso vultu contra altare, aliis fra¬ 
tribus consimili modo stantibus usque ad gloria patri, et tunc vertant 
se e regione. Consimili modo capitula et orationes dicantur a sacerdote 
in loco suo. 

[MFS De Psalmodia |. 

§ 12. — Nota quod quandocumque dicitur psalmodia plane et sine 
nota, stare debent omnes fratres erecti, praeterquam in psalmodia mor¬ 
tuorum in qua fratres sedeant. 

§ 13. — Item quandocumque duo psalmi vel quatuor sub una anti- 
phona dicuntur, ille chorus debeat stare in quo (e) inchoatur antiphona, 
preterquam in Prima tempore pascali (/*). In omnibus aliis (g) stent et 
sedeant alternatim, preterquam in Laudate dominum omnes gentes, et 
Laudate dominum de coelis ( h ), et Quicumque vult salvus esse, et officio 
Beate Virginis, et eiusdem lectionibus plane dictis, et Benedictus et 
Magnificat et Nunc dimittis et himnis, in quibus omnes (i) debent stare 
erecti (J) sive cantentur sive legantur. 

§ 14. — Item cum psalmodia plane dicitur ( k ), distincte et tractim di¬ 
catur, ita quod finitis versibus ex una parte alia incipiat, maxime in 
officio beate Virginis et mortuorum; quando vero cantatur, non fiat pro¬ 
tractio in puncto metri, sed pausa conveniens et equalis. 

[MS De dandis antiphernis et intonandis psalmis]. 

§ 15. — De dandis antiphonis et intonandis psalmis hic modus ha¬ 
beatur ubique (1): — In quolibet choro sint duo cantores, unus ex una 
parte, et alius ex alia parte, qui distribuant singulas antiphonas per 
singulos fratres, unusquisque in sua parte. Et cantor qui dat antipho- 
nam intonet psalmum, et solus reincipiat post psalmum eandem, et can¬ 
tetur comuniter ab utroque (m), et nunquam antiphona reincipiatur a 
duobus ante psalmum. 

[M Quod lectiones legantur in medio chori]. 

§ 16. — Lectiones autem legantur in medio chori vel alibi ubi com¬ 
mode (n) fieri poterit. 

§ 17. — Responsoria nocturna et diurna cantent fratres (o) in stallis (p) 
suis sicut et antiphonas ( q ), ubi libri sufficientes habentur, ubi autem 
unus(r) habetur, vadant ad cantandum in medio chori communiter^ 

(a) F genibus flexi. ( b ) MS sive incl. (c) OMFCVSAR ab eodem 

facto. O tamen om. facto, R eodem. (d) OMCVSAR om. stans. (c) OAR 
a quo. (f) OMFAR add. et in oompletorio. 0 g ) V add. horis fratres. 

(h) O add. hic et Benediotus. (i) OMFSCVA omnibus. R om. (j) F om. erecti. 
(k) F cum sine nota dioitur. (I) O pro rubrica habet: De dandis autem antiphonis 
et inoho&ndis psalmis hio modus (AR teneatur) habeatur ubique. In.... — 
R (ut et A) in genere addit textum pleniorem benedictionum. (m) OCVAR add. 
ohoro. (n) OCV8AR commodius. (o) F add. communiter. (p) R stadiis. 
( 9 ) S sicut et alia. (r) OCSAR add. tantum. — V add. tantum liber. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CEREMONIALE OBD. MINORUM VBTU8TISSIMUM. (1254). 67 


§ 18. — Cum autem perventum fuerit ad benedictiones (a), lector 
petat (b) benedictionem inclinato capite versus altare, et sacerdos sedens, 
preterquam ad benedictionem Evangelii, mediocri voce (r) eam con¬ 
ferat ( d ). 

§ 19. — Benedictiones autem tam in diebus ferialibus quam festivis(c) 
hee sunt: prima: Benedictione peipetua (/*); secunda: 11 ni genitus Dei 
filius; tertia: Spiritus sancti gratia; quarta: Deus pater omnipotens; 
quinta: Christus perpetue; sexta: Ignem sui amoris; septima, quando 
non legitur Evangelium, dicitur: lUe nos Itenedicat; octava: Divinum 
auxilium, si fuerit festum dicitur: Cuius vel Quorum festum (g) colimus; 
nona: Ad societatem; si vero legitur (h) Evangelium, dicitur: Evangelica 
lectio; si vero duo Evangelia dicantur, ad secundum dicitur: Per evan¬ 
gelica dicta: si vero tercium Evangelium legeretur, ut in nativitate (i) 
Domini, tunc fiat hec benedictio : Verba sancti Evangelii doceat nos Chri¬ 
stus filius Dei . Absolutiones vero terminantur in tono capitulorum, be¬ 
nedictiones vero in tono lectionum. 

§ 20. — Item {j\ absolutiones videlicet, Exaudi do tume 
lesu Christe , et alie due sequentes, semper in suis locis et 
diebus dicantur, etiam in ferialibus diebus, licet sit omelia. 

Benedictiones vero ultime, videlicet Er angelica lectio , 
et due sequentes, semper dicantur ad omilias. 

§ 21. — Item antiphonis, scilicet Lux orta est iusto: 
Sacerdotes Dei f et Martirum chorus , addatur in, eternum 
loco Alleluia , quando non cantatur Alleluia. 

§ 22. — Item novem lectiones fiant de Sancto Antonio 
abbate. Item de beata Christina. Item de Sancto Ignatio 
episcopo et martire. Item de beato Hilarione abbate. Item 
de beata Anna matre Virginis. Item de beata Marta virgine. 
Item de Sancto Egidio abbate. Item de sanctis, scilicet, 
Perpetua et Felicitate , et fiat officium de vera virgine prout 
in Breviario continetur. 

§ 23 . — Infra octavam nativitatis beate Virginis, lectio¬ 
nes primi nocturni dicantur de Cantico: tres de sermone 
S. Augustini episcopi: ultime de omelia. Et quotidie inci¬ 
piatur a primo responsorio, et octava fiat die suo, non 
obstante si cadat in dominica habente hystoriam primo po¬ 
nendam. 


(a) OFR lectiones. ( b ) R recipiat bened. scii. Jube dompne benedicere. 

(c) MOSA add. devote. (d) F plura hic subdit de novis orationibus et festivita¬ 
tibus recenter admissis. (e) R dicantur et non alie. In primo nocturno has(!) 
tres dicantur scii. In fine § 19 alia addit.. (f) MFVS benedictiones integras 

dant, uti hodie adhuc sonant. — V in fine cuiusque add. Respondetur: Amen. 
(g) OS add. vel quorum vel quarum, ipse vel ipsi, vel ipsa (S add. vel ipse) 
intercedat etc. (/t) OF dicitur. (i) MFS natali. (J) OCSVMAFR 
non habent §§ 20-26 inclusive. VFR autem habent primam partem huius 20 §, sed 
modo inverso, quin sensum mutent. Dein FR alia statuunt prorsus nova. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




68 


CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 


§ 24 . — Item Te Deum laudamus et Credo in unum 
Deum cantentur sicut ordinatum est in generali capitulo 
Methis celebrato ( 1 ). 

§ 25 . — Item benedictio post completorium dicatur ante 
antiphonam de beata Virgine, et post dictam antiphonam 
et orationem dicatur Fidelium anime . 


§ 26. — Orationes vero ad omnes horas diei, scilicet, Primam, Ter¬ 
tiam, Sextam et Nonam et Completorium, terminentur in tono capitulo¬ 
rum; et tunc sacerdos, qui dicit orationem, dicat Dominus vobiscum et 
Benedicamus in eodem tono, et suspensive respondeatur: Deo gratias . 
In vesperis autem et matutinis semper orationes dicantur solemniter ut 
in Missa. 

§ 27. — Tempore vero generalis interdicti, fratres legant officium 

[fol. 16 r] distincte et simpliciter sine nota (a). 

% 

§ 28 . — Item ( b ) nota himni Rex gloriose martirum , et 
similium himnorum, possunt pro aliqua festivitate in nota 
himni Etema Christi munera commutari. Aliorum autem 
himnorum note sicut statutum est in Ordinario omni tem¬ 
pore observentur, nec pro Adventu vel Quadragesima vel 
festo aliquo varientur, excepto quod in festis duplicibus et 
per octavas eorum cantentur himni diurni in tono himni 
omnium sanctorum, scilicet, Christe redemptor omnium. 

§ 29 . — Item litera generalis Ministri de officii unifor¬ 
mitate est servanda, que incipit sic: Indubitanter , usque 
servetur (2). 

[MS De genvfleatione]. 

§ 30. — Nota quod in ferialibus diebus, quando (c) dicitur prima oratio 
ab omnibus genufiecti debet usque ad per dominum; et idem in ora¬ 
tionibus beate Virginis et beati Francisci dat, tantum ad nomina ipso¬ 
rum, preterquam ad Pretiosa (d). Et idem (e) quandocumque dicitur pater 
noster, sive in principio horarum, sive in fine (f). Quando autem dicitur 


(a » F add. alia iuxta diversa privilegia vel novas consuetudines sancitas. 
(It) OMFSCVAR non habent prorsus §§ 28-29. (r) AB. dum. ( d) V add. 

« Item in vigilia Nativitatis Domini cum pronunciatur in Datario: Iesus 
Christus in Bethleem nascitur, et in Passionibus Domini cum legitur: et inclinato 
capite emisit spiritum, et simile, omnes ad terram prosternant se, propter tanti 
beneficii memoriam et summam dignationem D. N. I. C. ». — N.B. Additio 
haec Codicis Vat. desumpta fuit ex actibus Gen. Capituli Parisiis an. 1266 
celebrati. Cfr. A. G. Little in The English Historical Review, to. XIII, p. 705. 
(e) O add. fiat. (f) F add. plura; i. e. 23 lineas, fol. 49r.a: «Item 9ecundum 
generalia statuta antiqua et moderna etc. >; enumerantur diversa verba, ad 
quae genu flectendum est. 


(1) Capitulum generale Metis celebratum fuit, ut in praefatione diximus, 
anno 1251. Sequentes item §§ 37 et 49, ex Cap. Metensi repetitae sunt. 

(2) Agitur de epistola b. Joan. de Parma generalis Ministri redacta in Gen. 
Cap. Metis (1251), quam habes penes Wadd. ad an. 1249 n. 2. Cfr. § 49 n. 8. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CERKMONIALE ORD. MINORUM 


. ('1264'). 


69 



pater noster ante lectiones, et in benedictione mense (a), et in agendis gra¬ 
tiis (6) non genuflectimus; sed in ultimo pater noster post gratias et post 
Pretiosa, si dicantur in ecclesia, fratres flectant genua, et (<?) in suffra¬ 
giis et precibus, sicut id) in Breviario continetur. Sacerdos vero qui dicit 
orationem (e) stet erectus, si cantando eam dicat. 

§ 81. — In Missa autem prosternant (f) se fratres cum dicitur prima 
collecta (g)\ quando autem una vel plures dicuntur, ad illas omnes (A) non 
prosternant se fratres, nisi ad illam ad quam dicitur Dominus vobiscum. 
Semper autem sive sit festum, sive non, inter offertorium et Orate fra¬ 
tres, sint erecti versis vultibus ad altare. 

§ 82. — Item pro8terna[n]t se cum sacerdos dixerit Orate pro me (i), 
et surgant cum dixerit per omnia secula secularum. Et dicto Sanctus 
prosternant se usque ad elevationem corporis Christi, et tunc surgant, 
et depositis mantellis, si qui habuerint, et nudatis capitibus, adorent 
humiliter et devote, flectentes genua versus corpus Christi, et iterum ( j ) 
sint prostrati e regione usque ad per omnia secuta secutorum de (k) 
pax domini ( l ). Item a dicto Agnus Dei sint prostrati usque ad cornu- 
nionem. 

§ 33. — In diebus autem dominicis et festivis (m), fratres non pro¬ 
sternant se nisi ad corporis Christi elevationem, et sint prostrati usque 
ad per omnia ante pater noster. 

§ 34. — Item (n) in festis duplicibus sint fratres pro¬ 
strati post elevationem corporis Christi sicut in aliis festis (o). 


(a) O sive ad benediotionem mense, (b) F add. in feriis. (r) OMFCSVAR 
add. quando dicitur Credo, et in.... ( \<t) OS de eis in. (e) OCVSAR ora¬ 
tiones... eas dicat. (f) F genua flectant. (g) F add. Item in oratione 
A cunctis etc. — V add. « Item in oratione A cunctis nos quaesumus Domine eto., 
a nomine gloriose Virginis usque el omnibus sanctis, in festis, inclinant se 
fratres, et in diebus ferialibus genuflectant. Quando autem dioitur Prophetia 
nna vel plures, ad illas orationes... ». — N.B. Item haec additio desumpta est 
ex Oen. Cap. Parmensi an. 1266. Cfr. supra notam seu secund. variantem sub § 30, 
p. 68, n. d. ( h ) OMA (et F post aliqua alia) quando autem dicitur prophetia 
una vel plures ad illas orationes non.... (i) MFCVSAR orate fratres. — O ovi. 

fratres. (j) MVR interim. — F Et sic versi.... remaneant.... usque.... uti Cod. 
(k) M ante pax dni. (I) A add. et tunc surgant. (m) CVS om. dominicis 
et. — SMA In diebus autem festivis tam duplicibus quam aliis.... a corporis 
Christi elevatione. — S om. et sint prostrati. («) Solum quidam rodd. a nobis 
collati vel unam vel alteram ex istis %% 34-37 habent. Codd. CV § 34 longiorem 
et auctam sic exhibent: «In festis vero duplicibus aliquantulum sint prostrati 
post elevationem Corporis Christi, et statim surgant, facto signo a cantore. 
Cantor vero signum faciat, cum sacerdos calicem deposuit et manus elevavit». 
Item, praeter codicem nostrum Londinensem soli R et V habet sequentes §§ 35-37, 
quos tamen V ex hoc loro transtulit et immediate post § 64 relegavit. Cod. V differt 
a nostro in istis, quae sequuntur: « [§ 85:] Item... defunctis quando cantantur... 
in elevatione Corp. Dom.... sicut in missa de festo. [§ 86:] Si... solemniter 
celebretur... [§ 87:] Similiter... soilioet de S. Spiritu... de sancto Francisoo, 
de sancta Cruce et oonsimilibus, in quibus dioitur... et Agnus Dei cum cantu 
solemni. Nec propter huiusmodi peculiares missas missa oonventualis, que 
seoundum ordinarium dici debet, aliquatenus omittatur, quin debita hora 
fiat. De missa vero sancti Spiritus in Quadragesima dicatur: ' Dum sanrtificatus 
fuero ’ *. ( Ultima pars huius additionis scii. « De missa vero eto. » habetur in nostro 
cod. sub. § 71). — Paucis mutatis, haec eadem habentur etiam in F fol. GOr.a. 
Ceteri codd. non habent §§ 34-37. (o) R festivitatibus supradictis... ad ele¬ 

vationem... usque ad per om. sec. ante Pat. nost. Cfr. § 88. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



70 


CEREMONIALE OHD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 


§ 35. — Item in Missis pro defunctis que cantantur in 
festis novem [fol. 16v] lectionum, non prosternant se fratres nisi 
ad elevationem corporis domini sicut in Missa de sanctis {a). 

§ 36. — Si vero Missa solemnior celebratur in die feriali, 
sicut in tribus officiis in constitutione positis (1), vel presente 
funere, et consimilibus, habeant se fratres sicut in festo. 

§ 37. — Similiter se habeant in Missis peculiaribus de 
Spiritu Sancto, de Beata Virgine, et de Beato Francisco ( b ), in 
quibus dicantur Kirieleison , Prefationes, Sanctus et Agnus 
in cantu solemni: non tamen in Missis huiusmodi (c) dicatur 
Gloria in excelsis (d), preterquam in Missa de Beata Virgine 
et de Spiritu Sancto (2). 

§ 38. — Item flectant genua fratres in (e) Quadragesima ( f ), quando 
dicitur tractus Domine non secundum peccata, ad illum versum Adium, 
et ad Salve regina (3), et ad Ave regina celorum (g) in principio tantum (A); 
et ad versum illum O crux ave spes etc., in ferialibus tantum (i) diebus. 

§ 39. — Et nota quod ubicumque in ferialibus diebus genudectitur, 
in diebus festivis inclinatur, preterquam in precibus Prime et Comple¬ 
torii, in quibus stent erecti et e regione conversi (j). 

§ 40. — In Missa autem post Orate fratres, usque ad Sanctus, stent 
ad altare conversi, et post Sanctus similiter, quandiu stant (k) erecti et 
communiter aliquid non cantatur. 

(o) R festis. (b) R add. et similia. (c) R horum. id) R om. preterq.— 
sancto, add. vero. In diebus festivis fratres non prosternant se nisi ad eleva- 
tiouem corporis Christi usque ad per omnia secula seculornm. Idem ergo est ac 
supra ad § 34 additum. (e) A add. in ferialibus diebus ad Salve sancta parens 
et in missa de sancto Spiritu, cuin dicitur Veni S. Sjriritus (et in qu&dr.j. 
(f) OM praemittunt; Item flectant genua fratres in ferialibus diebus ad Salve 
sancta parens, et in Missa de Spiritu Sancto cum dicitur Veni S. Spiritus, 
et in Quadragesima quando (OF cum) etc. (g) F euld. « et Salve sancte 

pater in pr. t.», deimle alia ibi. c.f. fol. 49 r.a. (/t) O tantum ad versum.... 

( i) FCOM om. tantum. . (j) V hic subdit: «Item Prime preces et Completorii, 
diebus Dominicis et festivis, dicantur oum nota medioori, diebus vero ferialibus 
sine nota >. ( k ) V add. stant erecti et hoc diebus dominicis et festivis. 


(1) Cum hic memorentur Constitutiones, ad illas primas profecto intenditur, 
quae anno 1289 in Gen. Cap. Romae factae fuerunt (cfr. Salimb. Chron. ed. 
Parm. p. 410, ed. Holder-Egger, p. 159), quae postea, ordinatae in meliorem 
formam a S. Bonaventura, dictae fuerunt Narbonenses (1260). De his tribus 
officiis vide Const. Narlton in S. Bon. Opera, t. VIII, p. 464b; et ibid. p. 467a, 
inter statuta Capituli Pisani an. 1263, ubi tota § 36 horum statutorum ver- 
botenus repetitur. 

(2) Paragraphus ista 37 et § 49 ex statuto Metis hic renovatae videntur. 
Sed parum post, anno sci). 1256 die 1 iunii, Alex. IV indulsit praecibus quo¬ 
rumdam Parisiensium, ut possint etiam « hymnum angelicum et sequentias 
dicere in privatis Missis,... statuto contrario, et praesertim Metis in generali Ca¬ 
pitulo etlilo, non of>s(ante •. Cfr. Sbaral. Bull. t. II, p. 133; Wadd. Annal. t. IV 
regesta, p. 434. — Eadem Chron. 24 Gen. 279, sed an. 1255. Cf. p. 111, n. 1. 

(3) Primus, Ordo Minorum fuit, qui in suo Breviario inseruit antiphonas: 
Regina coeli, Alma redemptoris, Ave Regina et Salve Regina, ut oonstat ex ci¬ 
tata epistola fr. Ioannis de Parma (Wadd. 1249 n. 2), et assentire videtur Ba- 
tiffol, op. cit. p. 204. 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CKRKMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 71 


§ 41. — Item (a), quandocumque dicitur Gloria patri, semper ab 
omnibus equaliter inclinetur et profunde: et quando dicitur (6) : Te ergo 
queaumus etc., et homo factus est, in Credo: et in Gloria in excelsis 
Deo ad (c) suscipe deprecationem nostram, et in fine himnorum, et ad 
penultimum versum de Benedicite. 

[M Que debent dici ab uno vd a pluribus). 

§ 42. — In (<f) diebus autem dominicis Invitatorium et ultimum 
Responsorium et AUehiia in Missa, semper a duobus cantetur (e) in 
medio chori (f) ; versiculi vero et Benedicamus ab uno dicantur in 
stallo {g). 

§ 43. — In festis semiduplicibus oratio a sacerdote dicatur ad gra¬ 
dus ante altare in utrisque Vesperis et Matutinis. 

§ 44. — Invitatorium, tertium, sextum et ultimum Responsorium, 
et graduale et AUehda, cantentur ad pulpitum a duobus in medio 
chori ( h). 

§ 46. — Item in ferialibus diebus inter pasca et pentecosten, secun¬ 
dum AUeluia cantetur in Missa a duobus fratribus (i). 

§ 46. — Brevia (J) vero Responsoria, et versiculi, et Benedicamus, 
in Matutinis et utrisque Vesperis seraiduplicium (Ar), dicantur a duobus 
ad gradus ante altare: et unus cereus habeatur in (l) Vesperis et Ma¬ 
tutinis. 

§ 47. — Si vero in secundis Vesperis a (m) capitulo in antea fiat de 
festo simplici, totum fiat sicut in festo simplici (n). 


(a) P novam paragraphum incipit et alia hic addit similia. (b) O add. 

* Te deum laudamus ad illum versum te ergo.... ». (r) OS quando dicitur. 

(d) OMFSCVAJEt praemittunt: « Invitatorium et omnes versiculi cum Benedicamus 
ab uno fratre tantum dicantur tn sede sua, in feriaWms diebus (F add. in vesperis 
et matutinis) )>er totum annum, et etiam ab octava Resurrectionis usque ad Ascen¬ 
sionem. Item in festo (A in festis vero) novem lectionum et diebus Dominicis invi¬ 
tatorium... • etc. ut in Cod. (e) O add. ad pulpitum. ( f) MFCV dioatur 

a duobus ad pulpitum in medio chori. (g) A add. in loco suo. (h) A om. 
a duobus. (i) OCVSA non habent § 46. (j) F pluribus variat htb et fere 

ubique in sequentibus, quae utique recentiora sunt. (k) OCVSAR om. semidupl. 
(f) OCVSAR add. utrisque. — V. om. habeatur, (m) O et a cap. in ante. — 
Cod. vero B legit in antiphona. (n) Solus Cod. Lond. non habet elenchos festo¬ 
rum. O immediate addit: < Hec autem sunt festa eemiduplicia: festum S. Ni¬ 
colai, S. Lucie, SS. Innocentium, Octava Ephiphanie, festum 8. Agnctis, fe¬ 
stum S. Agathe, utrumque festum sante Crucis, apparitio S. Michaelis, Octava 
Ascensionis, Octava b. Antonii, Octava b. loan. Bapt., festum S. Marie Magd., 
Octava S. Laurentii, Deoollatio S. Ioan. Bapt., Octava natalis B. Virginis, 
festum S. Martini, 8. Elisabeth, S. Cecilie virginis, S. Catherine virginis ». — 
Praeter has festivitates etiam alias addit M: « festum 8. Andree Ap., S. Thome 
Ap., Conversio 8. Pauli, S. Agnetis Virg., Cathedra S. Petri, S. Mathie Ap., 
Marci Ev., Apostolorum Philippi et Iaoobi, fest. S. Barnabe Ap.,.8. Iacobi Ap., 
Petri ad vincula, S. Bartholomei Ap., 8. Mathei Ap., S. Luce Ev., Apostolorum 
Simonis et Jude » — F elenchum horum festorum transfert inferius in fol. 51 r. a., 
et eius festa vix concordant cum ceteris codicibus et editionibus. — Cod. V i*i hoc 
elencho festorum bene concordat cum cod. O, excepto quod V omittit festa S. Luriae, 
DecoUationis S. Ioan., et fest. S. Elisabeth. — In cod. C desunt: Oct. S. Stephani, 
oot. 8. Ioan., Deool. S. Ioan., et fest. 8. Elisabeth ; et quoad alia convenit ple¬ 
rumque cum M st asm 8. — A festa generatum habet uti O et M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


72 


OBREMONIALE ORD. MINORUM VETU8TISSIMTJM. (1264). 


§ 48. — Item (a) festum beati Dominici non transferatur 
de die suo, et ponatur in letaniis que cantantur (1). 

§ 49. — Item ad Missas votivas non dicatur Gloria in 
excelsis Deo t nec in con-[fol. 17r]ventu nec extra, preterquam 
in Missis beate Virginis et de Spiritu Sancto, ut supra dictum 
e8t(2). Nec propter huiusmodi peculiares Missas, Missa con- 
ventualis, que secundum Ordinarium debet dici, aliquatenus 
omittatur quando debita fiat hora (3). 

§ 50. — Item benedictio ista, scilicet, Benedicat et cu¬ 
stodiat nos omnipotens Deus pater et filius et spiritus san¬ 
ctus , dicatur ad omnes Missas in fine, data benedictione sim¬ 
pliciter cum manu, ante Placeat tibi sancta Trinitas (b). 

§ 51. — Item in Vesperis et Matutinis habeatur semper 
una candella, quando fratres volunt et possunt, maxime in 
dominica. 


[M De festis duplicibus maioribus ]. 

§ 52. — In festis duplicibus maioribus (c), et immediate post secun¬ 
dam pulsationem, in utrisque Vesperis et Matutinis, sacerdos cum duo¬ 
bus cantoribus, vel quatuor in magnis conventibus, superpelliciis (d) 
induantur, et duo accoliti cum turibulario superpeliciis solummodo 
induantur (e), ita quod in principio tertie pulsationis, preparato turibulo, 
et luminaribus accensis, boc ordine chorum ingrediantur: primo, proce¬ 
dant cantores, demum ceroferarii, tertio turibularius, dextera manu 
portans turibulum et sinistra incensum, ultimo sacerdos coram altari 
procedens, et stans in medio accolitorum, ponat incensum in turibulo. 

(a) OMFCVSAB non habent §§ 48-51. Extant tamen in cod. B. — Cod. vero V 
habet § 50 et til ut infra. (6) Codex V habet hanc § 50, sed relatam in § 90. 
Differt tamen in ietia: « Item.... data benediotione oum patena vel corporali, 
ante Placeat... ». Cfr. variantes in § 90 ; cf. ibid. etiam B. V habet etiam % 51 
sed tub § 65. (c) AB duplici maiori. (d) Cod. semper superplioiis. 

(e) F plora interit, hinc pressius sequitur codicem L et M. 


(1) Mirum quod nullibi inveniatur decretum de nomine b. Franoisoi in 
litaniis ponendo, licet nullum dubium sit, illud introductum fuisse paulo post 
suam canonizationem (1228). Tardius tamen, in Gen. Cap. Narbonensi (1260), 
i ussum fuit: «nomen [S. Clarae] ponatur in litania... et nomen b. Franoisoi 
in confessione [scii, in Confiteor] ponatur». Si nomen S. Clarae et S. Dominici 
erat in litaniis, profecto deesse non poterat S. Franoisous. Cfr. Definit. Cap. 
Narb. in S. Bon. Opera om. t. VIII p. 465b. 

(2) Cfr. superius notam sub § 87. 

(8) Huc faciunt verba Fratris Salimbene ( Chron . ed. Parm., 180,ed. H.-E. 801): 
«Verumtamen unam scripsit epistolam frater Iohannes generalis Minister, 
quam per totum ordinem misit, praecipiendo, quod omnes fratres Officium eo- 
olesiasticum ubique secundum rubricam Ordinarii uniformiter facerent, quod 
prius non fiebat. Quia si habebant summo mane in conventu de mortuis 
aliquam Missam, ex illa in aliquibus loois contenti erant, et aliam, quae 
occurrebat illa die de dominioa vel de festo circa tertiam [«ctf. Missam com- 
ventualem ] penitus dimittebant; et alia faciebant quae vidi oculis meis, vel 
contra rubricam vel omnino praeter. Quae omnia per venerabilem patrem 
nostrum Iohannem de Parma, generalem Ministrum, in melius sunt reformata*. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CKREMONIALB OBD. MINORUM VETU8TISSIMUM. (1264). 


73 


Quo accepto de manu ministri, genuflectat coram altari, et adoleat 
maius altare tantum. Quo peracto, reddat turibulum (a) ministro, non 
turificando ipsum. Et descendens ad ultimum gradum altaris, ab eodem 
ministro turificetur. Et in eodem loco facto signo, officium more solito 
inchoet ( 6 ). Finito vero Gloria patri, sacerdos ad locum suum reverta¬ 
tur, et accoliti depositis luminaribus, in ultimis chori locis (c), iuxta fra¬ 
tres resideant, et turibularius iuxta unum eorum remaneat. Cantores 
vero omnia que ad eorum officium spectant simul incipiant; psalmos 
tamen non intonent, nec eorum antiphonas reassumant, nisi bini et 
bini, ita quod de utroque choro unus, preterquam ad Benedictu* et Ma¬ 
gnificat (d). 

§ 53. — Antiphone ad Benedictu* et Magnificat semper incipian¬ 
tur ab ebdomadario; Benedicamus vero, in utrisque Vesperis et Ma¬ 
tutinis, cum (e) Invitatorio et octavo Responsorio semper dica[n]tur a 
quatuor vel a pluribus pro dispositione (/*) cantorum. Cetera vero Re¬ 
sponsoria cum versiculis a duobus tantum dicantur. 

§ 64. — Altare maius tantum ad Benedictu* et Magnificat turi¬ 
ficetur, deinde turificetur sacerdos in loco suo, pos-[fol. 17v]tea vero 
cantores congregati ( g ) ante pulpitum, postea fratres de choro (h), ita quod 
a parte ebdomadarii inchoetur. 

§ 55. — Item post turificationem statim (i) in principio Matutini, tu- 
ribularius et accoliti soli deponant superpellicia, que in Laudate Domi¬ 
num de cetis reassumant (j). 

[MS De duplicibus minoribus ]. 

§ 56. — In minoribus autem duplicibus, cantores superpelliciis non 
induantur, nec in principio Vesperarum et Matutini turificetur {k\ sed 
simpliciter sacerdos sine superpellicio incipiat officium in stallo (t) suo. In 
oltimo autem psalmo, ante capitulum, sacerdos et turibularius cum duo¬ 
bus accolliti 8 superpelliciis induantur (m), et altare maius tantum et cho¬ 
rus turificetur ad Magnificat et Benedictus. Cetera vero omnia sicut 
in (n) duplicibus fiant. 

[MS Quando est unus chorus contra aiium\ 

§ 67. — Nota quod omni tempore quando (o) psallitur vel cantatur 
in choro, unus chorus contra alium, versis vultibus contra (p) alium, e re¬ 
gione vertatur. In capitulis vero et orationibus, in quibus non genufle- 
ctitur vel inclinatur, et in Missa quando secreta dicuntur, stent fratres 
verso vultu contra altare. 

§ 68 . — Item quando fratres sunt in oratione ( 7 ) prostrati, Burgant 
quando sacerdos dicit per dominum. 

§ 59. — Et nota quod in Missa, quando sacerdos debet dicere Do¬ 
minus vobiscum, omnes fratres debent stare versis vultibus ad altare, 

(a) MF illud. ( 6 ) MF inchoetur, (c) O in ultimo chori sedibus resideant. 
(i) O add. quos psalmos omnes quatuor [oantores] simul incipiant. (e) F hic 
om. oum — semper. (f) Cod. erronee disputatione. (g) O add. locati in loois 
suis. ( h ) F Et thurifioato maiori altari tantum ad Magnificat et ad Ben. 

turificetur sac. in 1. s. (i) CVSAR pro statim, habent factam. (J) R hic 
nibidit §69 de festi» dupl. mai. et quae-habentur in nota e. (k) F add. altare. 
(t) MS in looo suo. (F uti Cod.). (m) F add. Sacerdote prius amictum in 
capite recipiente. (s) OMFCVSAR add. maioribus d. (o) OCVSAR add. 
communiter. ( p) 08 om. contra alium. ( 9 ) F add. inolinati vel. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


74 


OEBEMONIALE ORD. MINORUM VETU8TI88EMUM. (1254). 


donec respondeant et cum spirito tuo; et cum cantatur oratio (a), ita 
sint e regione conversi usque ad per dominum. 

§ 60. — Item finita ( 6 ) oratione, sive in Missa, sive in Horis (c t ), cum 
sacerdos dicit per dominum, fratres stent versis vultibus ad altare, do¬ 
nec responderint Arnen. 

§ 61. — Item cum dicit frater Invitatorium, vel incipit antiphonam, 
vel dicit Responsoria brevia (d), vel Benedicamus (e), stet verso vultu 
contra altare, ceteris e regione versis. 

§ 62. — Item cum dicitur Flectamus genua, dicto Levate, stent fra¬ 
tres versis vultibus ad altare, usque ad finem orationis; et dictis ora¬ 
tionibus cum Flectamus genua (f) } ad orationem ad quam dicit Domi¬ 
nus vobiscum sacerdos, fiectant fratres genua usque per dominum. 

§ 63. — Item semper post primam orationem, in aliis diebus omni¬ 
bus ad sequentes(< 7 ), stent versis vultibus ad altare; et similiter ad 
orationem que dicitur ad ( h) Asperges. 

§ 64. — Item (t) cum occurrerit in festo novem (J) lectionum dicere 
de feria Missam (Ac), in ipsa Missa flectimus genua, sicut in feria (t). 

[M De Cereis]. 

§ 65. — In ( m ) diebus ferialibus semper habeantur in Missa con- 
ventuali(n) duo cerei vel due candele, ubi possunt commode haberi, et 
in officio (o) beate Virginis candela vel cereus coram altari ( p ) accen¬ 
datur, ubi commode possit haberi ( q ). 

§ 66 . — In diebus autem dominicis et festis (r) semiduplicibus, duo 
cerei (s) tantum habeantur in Missa (f); sed in semiduplicibus unus tan¬ 
tum in Vesperis [fol. 18r] et Matutinis habeatur. 

§ 67. — In duplicibus (u) autem in utrisque Vesperis et Matutino 
duo cerei tantum habeantur super altare, et duo super candelabra (t>). 
nisi secularium (x) devotio plures attulerit (y) et voluerit officio deservire. 

§ 68 . — In Missa vero duo sint super altare et duo super can¬ 
delabra que a ceroferariis deportentur: hec autem sic fiant si com¬ 
mode haberi possunt cerei (e). 

§ 69. — Completa autem turificatione et ad Magnificat et ad Be¬ 
nedictus, revertatur sacerdos ad locum suum, precedente ipsmn solo 
turibulario. Ceroferarii vero, depositis cereis coram altari, revertantur 
ad loca sua. Resumptis autem cereis, cum antiphona post Benedictus 


(a) OMFAR add. prima. (6) MF add. prima. (o) O sive in choro, 
(d) F responsorium breve. (e) C add. vel versum. (f) F et dioto Do m. 
vob. ad orationem (que sequitur) fleotant fr. (g) OFVAR add. orationes. 
(h) OMF8CVAR post Asperges. (t) O add. semper. (j) O om. novem. 
(k) OCVS add. semper. R vero mixam de vigilia. (I) FV hic add. quaedam 
quae in Cod. noetro habentur sub §§ 85-87 cum quibusdam variantibus. (m) F plura 
sed fere eadem add. de cereis et numero eorum. (n) F add. ad minus. (o) F add. 
parvo. ( p ) V oandela una, et om. ooram altari. ( q ) V subdit: «Item in 

vesperis et matutinis semper habeatur oandela una vel oereus, quando fratres 
volunt et possunt, et maxime in dominica ». (r) O om. festis. (f) R unus 

cereus. (0 F differt aliquantulum, (u) F et eisdem diebus, (v) F alia statuit, 
(x) OCVSAR add. aliquorum. ( y) A obtulerint et voluerint, om. offioio. 

(s) V hic addit: « Item in missa conventuali ad devotionem Corporis Do¬ 
mini, unus vel duo oerei, ubi commole haberi poterint, accendantur. Item 
quandooumque Corpus Christi deportatur, duo acoliti induti superpelliciis, 
cum .duobus oereis semper procedant Hec autem etc. ». — Secunda pars huius 
additionis in cod. nostro est sub § 76. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 75 

cantatur, sive (a) Magnificat , vadant ad gradus altaris, ubi supra or¬ 
natum pulpitum oratio debet dici, et stent ad dexteram et levam (b) 
sacerdotis. Dicta vero oratione revertatur sacerdos ad locum suum, 
ceroferariis remanentibus ibidem. Finitis autem vesperis, et dicta ora¬ 
tione dominica(c), revertantur ad vestiarium (d) secundum ordinem quo 
venerunt (e). 

§ 70. — Item (a) si fratres Sequentias cantare voluerint, 
in duplicibus tantum festis subscriptas et non alnis cantent, 
scilicet: de nativitate Domini, Letabundus: (1) dc resurrec¬ 
tione Domini, Victime: (2) in pentecoste secundum Ordina¬ 
rium; in festo beate Virginis, laetabundus: (3) item, Verbum 
bonum 4) item, Hodierne lux diei, (;')) prout magis congruit 
festis eius. De beato Francisco, Ijetabundus (6). De Apostolis, 
Clare sanctomtm (7) vel Cuius laus (8), vel Cei i solem (9). 

(o) S add. post. (b) F sinistram. (c) O om. dominica. (d) F sacristi&m. 
(e) O immediate irubdit: « Hec* sunt autem festa duplicia maiora scilicet: Na¬ 
tivitas domini. Festum S. Stephani. S. Ioiiannir Ev. Circumcisio homini. 
Ephiphania. Quatuok kesta rf.ate Virginis. Conversio 8. Pauli. Kathedra 
S. Petri. Festum S. Mathie Apost. S. Grcgorii pape. Dominica resurrectionis. 
S. Marci Evang. Apostolorum Philippi et Iaeobi. S. lohannis ante |>ortam 
latinam. Ascensio domini. Dominica pentecostes. S. B&ra&be Ap. Beati Antonii. 
S. Iohanhis Bapt. Apostolorum Petri et Pauli, prima die tantum. Festum 
S. Iacobi Ap. Ad vincula S. Petri. S. Laurentii. S. Clare. S. Bartholomei Ap. 
S. Augustini. 8 . Mathei Ap. Festum S. Michaelis in septemhri. 8 . Jeronimi 
presbyteri. Utrumoue festum 8 . Francisci [W/. natali» et translationi»] . S. Luce 
Ev. Apostolorum Simonis et lude. Festum omnium sanctorum. Dedicatio ecclesie. 
S. Andree Ap. 8 . Ambrosii. 8 . Thomae Ap. * — Festa quae hic grandiusculi» 
litteris expressimus, extant etiam in M, qui tamen non memorat festa S. Ioann. ante 
portam latinam, 8 . Clare, et qua tuor Doctorum Etrlesiae scii. 8 . Grcgorii, S. Au¬ 
gustini, S. Jeronimi et 8 . Ambrosii; mutatque « quatuor festa B. Virginis» in 
• quinque ». Vetera vero festa codici» O, quae minoribus litteris exprimuntur, ha¬ 
bentur etiam in M, sed relata inter semiduplicia, ut videre est sub § 47. — F plus 
minusve concordat cum M, sed hic varios praemittit articulos nempe: Docl&ratio et 
ordinatio festorum — Que sunt majora duplicia — Minora duplicia — Festa 
semiduplicia — De festis solemnibus — Simplicibus — De festis commemora¬ 
tionum — De processionibus (o fol. 50r.b. — 52v. o., quae omnia prorsus nova 
sunt et recenter statuta. — Cod. C concordat cum cod. O quoad festa tantum quae 
grandiusculi» litteris expressimus; cod. vero V concordat item cum C praeter quoti 
addit » festum B. Trinitatis » et alia. S concordat plerumque cum M. — Elenchus 
horum festorum utpote recentius ordinatus, ideo deest in nostro originali textu codicis 
Londinensis. — A uti O i. e. festa capitalibus tgpis expressa habet praeter festum 
8 . Iacobi, et Dedicationis eccl. sed post fest. Omn. Sanet, m margine , ubi etiam 
fest. S. Clarae habetur add.: Festa SS. Apostolorum et evangelistarum et qua¬ 
tuor doctorum. — R alia festa habet, v. gr.: Sex festa b. M. Virg.; Purif., 
Nivis (!), Aasumpt. N&tiv. et Conceptio. (f) §§ 70-75 desunt in OCVMFSAR. 
In cod. vero B extant §§ 7 0-73 et 75. 

( 1 ) Let. exultet fidelis chorus; cfr. Chevalier, Repert. hymnol. n. 10012. 

( 2 ) L. c. n. 21506. ( 8 ) Let. Mariam collaudet mundus, 1. c. n. 10082. 

(4) V. b. et suave, 1. c. n. 21848. (5) Hod. lux diei 1. c. n. 7945. 

(fi) Let. Francisco decantet chorus, 1. c. n. 10025. Cfr. Wadd. an. 1228 n. 78; 

Glassberger in AF II, 102. (7) C1. s. senatus apostolorum, 1. o. n. 888 . 

( 8 ) C. 1. secundum nomen, n. 4044. (9) C. s. imitantes, 1 . o. n. 8518. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



76 


CEREMONULE ORD. MINORUM VETU8TESSIMUM. (1254). 


Pro aliis festis sanctorum duplicibus, Superne matris ( 1) ctc., 
vel alias que competunt. 

§ 71. — Item in Missa Spiritus Sancti in Quadragesima, 
dicitur Introitus Dum Sanctifieatus fuero in vobis. 

§ 72. — Due fiant processiones in Ordine nostro tantum 
et non plures. 

§ 73. — Provideatur quod antiphonaria uniformiter cor¬ 
rigantur (2). 

§ 74. — Item ordinetur de legenda beati Francisci (3), 
ut de omnibus una bona compiletur. 

§ 75. — Quecumque de cetero statuta fuerint in capitulo, 
sub sigillo generalis Ministri ad singulas provincias transmit¬ 
tantur. 


§ 76. — Itera quandocumque corpus Christi deportatur, duo acco- 
liti superpelliciis induti, cura duobus cereis precedant (a). 

[MS De turificatione] (6). 

§ 77. — In (c) Missa conventuali altare incensatur post calicis 
oblationem. 

§ 78. — Nota, quod quandocumque incensatur altare maius ad Be¬ 
nedictux et Magnificat, sacerdos in supremo ( d) gradu genuflectat coram 
altari, deinde surgens, ad medium altaris incipiat extensa manu ver¬ 
sus corpus Christi vel (c) crucifixum; et ( f ) circumducat manum ad 
[fol. 18v] dextrum (<r/) cornu altaris, breviter transiens usque ad sinistrum 
ipsius; et ducta manu semel ante altare a leva in dextram; et osculato 
altari, reddat illud ministro sicut superius dictum est (4). 

§ 79. — Cum vero chorus turificatur, a parte ebdomadarii semper 
inchoetur ( h ) et una vice vel duabus quilibet (i) adoleatur. 


(a) SM add. paragraphum De Duplioibus Minoribus cum elencho fertorum, 
(b) O De incertnatione. (c) Apud F a fol. 60 r. ad 62 v. a. eundum ert. (d) MSR 
sac. summo gradu, (e) F vel crucein in medio, (f) O et inde ducat manum. — 
F deinde thurificct versus dexteram altaris, transiens per medium ad levam. 
Deinde ducta manu etr. (g) A extremum. (h) F incipiatur et per medium 
transeundo, fratres et chorus adoleantur in stallis superioribus. Et deinde, si 
sint aliqui in stallis inferioribus similiter adoleantur. (*) C VOS Ali add. frater. 


(1) S. m. gaudia, 1. c. n. 19822. 

( 2 ) Quoad Breviaria et Mutual ia similia definivit postea Capitulum Narbo¬ 
nense (1260), cfr. S. Bon. Opera, t. VIII, p. 464b: «Studeant Ministri, quod 
usque ad sequens Capitulum generale littera Breviariorum et Missalium cor¬ 
rigatur ad exemplar verius, quod habere poterunt, secundum Constitutione» 
Ordini» approbata» »; secundum constitutiones, profecto, Fr. Haymonis et Fr. 
Ioannis de Parma. 

( 8 ) Cum sermo sit de rubricis, evidenter hic intenditur de legendi» ad 
usura chori. Plures tunc legendae do B. Franoisoo ad usum ohori vigebant. 
Cfr. Domenichelli, legenda prima ad wruvi chori, ap. AFH t. I, p. 68-64, et auoto- 
res ibi citatos. 

(4) Scilicet in § 52. Hino etiam perspicere licebit magnam interosse con¬ 
nexionem ab hac § 78 oum ceteris praecedentibus paragraphis. Nexus enim 
paragraphi 78 cum § 52 continuatam et non interpolatam compilationem suf¬ 
ficienter ostendit, noi^ obstante § 75, quae quasi quaedam conclusio seu finis 
primo intuitu videatur. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CEREMONIALE OBD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 77 


§ 80. — Item (a) in fine omnium Horarum, dicatur (b) Fidelium 
anime etc. cum dominica oratione (c), nisi cum immediate sequitur 
Missa, et tunc, dicto Benedicamus, incipiatur statim Missa. 

§ 81. — Finita autem oratione dominica, et signo facto a sacerdote, 
dicatur: Dominus det nobis suam }xicem, preterquam in Completorio, 
Matutino et Prima (d) et respondeant fratres ( 1 ): Arnen. 

§ 82. — Si autem plures Hore sine intervallo dicantur, inter duas 
Horas dicatur Fidelium anime et oratio dominica semel tantum. 

L. Rubri ce de officio Missarum, (e) 

§ 88 . — In diebus ferialibus parentur ad Missam sacerdos, diaconus 
et subdiaconus in magnis conventibus; in parvis autem subdiaconus 
indutus superpellicio. Confessio fiat coram altari. Et sit calciatus qui 
legere debet epistolam (/*). 

§ 84. — In Missis vero privatis, sacerdos qui celebrat ipse sit( t y) 
qui legat epistolam (A). 

§ 85. — Epistola vero contra medium altaris, in inferiori gradu, 
semper cantetur super pulpitum. 

§ 86 . — Finita vero epistola, minister paret calicem in loco suo, 
et paratum ponat super altare. 

§ 87. — Et dum cantatur offertorium, minister offert ampullam sa¬ 
cerdoti cum aqua: deinde immediate post oblationem calicis et turifi¬ 
cationem, sacerdos abluit manus. 

§ 88 . — Patena (i) vero non teneatur, neque pax ( j ) choro detur, nisi 
in dominicis diebus et (k) semiduplicibus et duplicibus; nec in Missis 
secretis (f) turificetur. 

§ 89. — Quando dicitur Ite missa est, stent tam sacerdos quam 
diaconus (m) versi ad populum; quo finito, convertafnjtur (n) ad altare. 

§ 90. — Cum vero dicitur Benedicamus, vertant se semper ad al¬ 
tare deinde in vestiarium revertantur (o). 

( a} Cod. V paragraphos nostri cod. scii. § 80-82 supplet cum iisdem decretis 
ampliori tamen forma emanatis in Oen. Cap. Nar/tonenst (1*260), adiecto etiam de¬ 
creto de legentlo “ Datario ” seu Martyroloyio ante “ Pretiosa ”, iuxta mandatum 
Gen. Cap. Parisiensis (1266) quod supra retulimus sub § ilO. (h) O dicimus. 

(c) F ab hinc alia habet naviter statuta. (d) OF om. et prima. (e) Titulus 
in O: De officio Missarum; in MA: De officio Misse: in F: De officio missae 
in ferialibus diebus et semiduplicibus. R De missa feriae. (f) F add. sicut 
et alii superiores ministri. (g) MFCVR ipse sibi legat. (/») OA om. 
totum § 84. (i) O praemittit rubricam: De patena. ( j) OMFCVSAR add. 

nec thus. (k) F add. festis. ( l) FV privatis. (m) F add. et cero- 

ferarii. — OCVS a*ld. durante ite missa est stent. (») F vertant se. 

(o) O om. deinde—revertantur. — F plura interserit de henetliriione: Bene¬ 
dicat et custodiat... quae olim « a quodam Capitulo Gli » (rfr. § 5ft) praescripta 
fuit ut « possit dici ab illis qui consueverunt, vel prout ordinabunt ministri, 
sivo cum patena et corporali, sive cum manu ut moris est apud aliquos». 
Se*l recommemlatur mus curiae romanae descriptus « infra in ordine dicendo¬ 
rum et agendorum in missa*. Utn fol. 56v. a habetur sic: «Qua (missa) com¬ 
pleta, benedicat populum dicens : ‘ In uttitate sancti sjriritus, ttenedicat. vos pater 
et filius. Arnen ’. — Item F post /tenedictionem praesarilrit orationem « Placeat tibi 
s. Trinitas » ut in § 50. — Hic. etiam VR (sub § 90) inserunt quae haltes in § 5t> supra. 
R Benedictio completorii est ista scilicet : Benedicat et cust.... [uti hodie et § 50] 
dicatur ad omnes missas.... ante Placeat. 

(1) Guilelmus Duranti (f 1290) in suo Rationale ed. Lugdun. 1574, V, 2, 6, 
«laudabilem consuetudinem » dicebat, qua « quidam in fine Horarum dicunt: 
Dominus det nobis suam pacem ». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


78 


CEREMONIALE ORD. MINORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 


§ 91. — In festo novem lectionum, idem per omnia fiat, sicut in 
ferialibus diebus dictum est. 

§ 92. — In (a) dominicis autem diebus et semiduplicibus, parentur 
sacerdos, diaconus et subdiaconus cum uno accolito tantum, et turifi¬ 
cetur ad evangelium, et oblatione facta adoleantur oblata. 

§ 98. — Cum vero legitur evangelium, sacerdos stet ad dextrum 
cornu altaris: subdiaconus autem stans (b) ante diaconum, ver-[fol. 19r] 
tat se ad evangelium (c). Accolitus ( d) vero cum turibulo solus (e) stet post 
diaconum longe, et vertat se ad evangelium. Quo finito, subdiaconus of¬ 
ferat librum sacerdoti primo deosculandum, post inceptum Credo, cum di¬ 
citur, postea (/*) diacono. 

[MS De oblatione calicis j (y). 

$ 94. — Oblatio autem calicis sic fiat: Parato calice, post dictam 
epistolam, in loco suo, ut dictum est, subdiaconus, cum cantatur offer¬ 
torium^), accipiat eum cum pal[l]a mundissima, quem precedat accolitus, 
in manu dextra ampullam (i) aque portans, et(J) procedant ordinate usque 
ad medium altaris. Subdiaconus ( k ) autem stet a sinistris diaconi (?), et 
accolitus cum ( m ) ampulla a dextris sacerdotis. Deinde diaconus acci¬ 
piens patenam a subdiacono, offerat sacerdoti; et post diaconus accipiat 
a subdiacono calicem, subdiaconus ampullam ab accolito, sacerdos ean¬ 
dem a subdiacono. Et effusa aqua in calicem, offerat eum super altare 
diaconus. Interim(n) autem accolitus, parato turibulo, tradat illud subdia¬ 
cono; diaconus autem incensum, benedictum a sacerdote, ponat in turi¬ 
bulo^). Deinde diaconus (p) accipiat illud a subdiacono et offerat sa¬ 
cerdoti. Sacerdos autem adoleat calicem et altare, sicut dictum est (1). 
Finita vero turificatione, reddat illud diacono sine (< 7 ) aliqua turificatione. 
Diaconus vero, aptata (r) planeta sinistra manu, incensat sacerdotem 
manu dextra; deinde reddat illud accolito; accolitus vero, incensato 
diacono et subdiacono, turificet chorum. Hoc(.v) in dominicis duplicibus 
et semiduplicibus observetur. 

§ 95. — Et nota quod semper ante evangelium, cum aliquid com¬ 
muniter cantatur, vel dicitur a sacerdote, diacono et subdiacono, dia¬ 
conus (f) assistat sacerdoti a dextris, subdiaconus a sinistris: e (u) con¬ 
verso vero sint (r) post evangelium. 

(a) F hic alium titulum inci/yit: De agendis in diebus dominicis et semidu¬ 
plicibus in missa. ( b ) F stando ex adverso ante pulpitum et dyaoonum. 

A om. autem stans. (c.) S vert. se ad eum. (d) OF om. hic: Accolythus — 
evangelium. (e) MSA om. solus. ( f) F add. a diae. S et postea diacono. 
(y) O De ra/ire. (h) O offerenda. (i) Cod. semper ampulam. (.?*) OCVSA 
et sic. (k) F Stante dyacono ad desteram subdiacono ad sinistram dyaooni. 
(f) MC a dextris diaconi. — V a sinistris diae. (m) F om. cum amp. 

(n) O hic atld. rubricam: De turibulo. (o) FA thuribulum. (p)OMSF om. 
diaconus. (</) R om. sine — illud accolito; et habet: quod accipiens acco¬ 
litus de manu diaconi et incensato etc. (r) OMSV accepta. — C aptata. 

0 ) OMCSAR Et hoc totum in dom. (A add. diebus) et semid. (AR om. et dupl.) 
et dupl. obs. — F in dom. semid. et dupl. diebus obs. AR et hoc. (#) F om. 
diaconus. (u) O e contrario fit post evangelium. ( 0 ) F et econtrario 

fiat |>ost. — S om. vero sitit. 

(1) Cfr. supra in § 78. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CEREMONIA LE OBD. MINORUM V E TU8T I8 8IMUM. (1254). 79 

§ 96. — Dicta vero Prephatione et Sanctius (a), diaconus involutam 
patenam panno mundissimo, tradat subdiacono ad se tenendam (6) ac¬ 
cedenti (c). Cum vero perventum fuerit ad pater noster , discoperiens (d) eam 
subdiaconus, et tenens eam usque ad Unem dominice orationis, acce- 
densque ad diaconum tradat (e) ei, diaconus vero ( f ) sacerdoti, deoscu- 
lans manum eius (g). 

§ 97. — Et ( h ) quandocumque sacerdos dat vel recipit aliquid, mi¬ 
nistri debent osculari manum eius, preterquam cum dat osculum pacis. 

§ 98. — Diaconus accepta pace [fol. 19v] a sacerdote (t), det eam (J) 
subdiacono, snbdiaconus accolito, accolitus duobus primis in choro (Ac), 
incipiens a parte ebdomadarii. 

[O De Ceroferarii*]. 

§ 99. — In omnibus (2) autem festis duplicibus, paratis in sacristia mi¬ 
nistris, precedant duo ceroferarii induti tantum superpelliciis, quorum 
unus ad dexteram (m) alius ad sinistram transeant, tenentes cereos donec 
finiatur confessio: quos deponentes, non resumant usque ad evangelium; 
et eos sequatur turibularius ad dexteram transiens. Postea subdiaconus, 
librum clausum utraque manu ante peotus ferens, demum diaconus, ul¬ 
timo sacerdos, factaque (n) confessione, incensatur altare. 

[M8 De modo standi]. 

§ 100. — Introitus (o) ante Missam nunquam dicatur nisi bis, nec 
graduale repetitur ante versum vel ( p ) post versum. Lecto vero post (q) 
turificationem officio (r) a sacerdote et ministris, disponantur (m) in modum 
crucis (f): et duo (u) accoliti sint eque distantes ad levam et dexteram 
diaconi (r): et hic modus standi per totam Missam servetur. 

§ 101. — Et (ac) nota quod tam in dominicis diebus quam semiduplici- 
bus et duplicibus (t/), dum dicitur epistola, diaconus ad altare reverenter 
accedens (s), debet desuper explicare (a) corporalia (b), et iterum plicare 
in fine Misse cum sacerdos manus et calicem purificat (c). 

§ 102. — Ad evangelium vero duo accoliti, resumptis cereis, stent 
ad dexteram et levam subdiaconi (<Z), versis vultibus ad evangelium (e). 

§ 108. — De oblatione vero calicis et turificatione et patene datione, 
omnia fiant ut in semiduplicibus ( f ), excepto quod accolitus (g), qui stat 

(a) F add. a sacerdote et ministris. (6) MS subdiaoono tenendam. — 
OFCV subd. ad se aooedenti tenendam. — S om. accedenti. (c) O denmo hic 
praemii/it rubricam: De patena. (d) A discooperiat. (e) F reddat ei. 

(f) F add. reddat. (jj) O add. preterquam cum dat osculum paois. (h) M om. 
§ 97. (t) F add. eum osoulando. — O om. a saoerdote. (j) O debet eam 

dare, (At) O add. reddentibus. ( l) R festis autem semiduplioibus et om. dupl. 
(m) FA add. altaris. (s) F fin itaque. (o) F add. Et nota quod intr. 
(p) F neo. (?) F om. post thurif. (r) V offertorio. («) O disponant se. 
(/) F add. quando aliquid a sacerdote oantatur... hoo est duo ceroferarii sint eto. 
(*) OMS id est duo. ( v ) F add. subdiaoonus retro dyaoonum et accolitus 

retro subdyaconum. (z) O praemittit, titulum: De corporalibus. (y) M8 om. 
et duplicibus, (z) A ascendens. (a) OMFCV super altare: M extendere et 
explicare. FA expandere et expl. A replicare O expandere. (6) FO add. in 
longum. — O euid. in longum, sed non explicare propter pulverem, (c) O purgat. 
(d) F evangelii (!), uti videtur erronee. (e) O ad altare — F add. Et nota 

quod thus non datur ad evangelium, nisi dominicis et semid. et dupl. diebus. 
(f) F add. et dominicis diebus. {g) F oeroferarius. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


80 CEREMONIALE OBD. MIMORUM VETUSTISSIMUM. (1254). 


in dextra altaris, semper serviat de aqua; et excepto quod primo turi¬ 
ficentur cantores, et eis primo pax detur, et ipsi eam portent primis in 
choro residentibus. Et illo ordine quo de vestiario (a) fuerunt egressi, 
finito officio, revertantur. 

[O De AUeluia et Tractu]. 

§ 104. — In festis novem lectionum (6), duo fratres dicant AUeluia 
vel tractum temporibus suis. Tractus autem quando dicendus est a duo¬ 
bus (c), si brevis fuerit, ante pulpitum in medio ( d) dicatur; si autem 
prolixior fuerit, a quatuor vel sex (e), binis et binis sibi succedentibus, 
ubi potest fieri bono modo. 

§ 106. — In festo semiduplici et die dominico, duo fratres dicant 
graduale, et duo alii AUeluia. In festis ( f ) vero duplicibus, duo fratres 
dicant graduale, et quatuor AUeluia, vel plures, secundum quod congruit 
solemnitati (g). 

[MS De AUeluia in ferialibus diebus]. 

§ 106. — Et nota, quod quandocumque cantatur AUeluia in ferialibus 
diebus (A), in prima vice sine completione nevmatis dicitur (i), et post 
versum, totum [20 r] decantatur. 

§ 107. — Quando vero duplex (j) AUeluia cantatur, ut ab octava 
Pasce usque ad octavam ( k) Pentecostes, primum, totum cantatur cum 
suo versu (7), nec repetitur ante versum vel post versum. Secundum 
autem AUeluia, et ante versum et post repetitur (m). 

§ 108. — Cetera vero ad Missam pertinentia fiant sicut in missali 
continentur. 

§ 109. — Discursus autem fratrum in choro sollicite evitetur. 

[O De communione fratrum]. 

§ 110. — De communione autem fratrum in Missa conventuali, hoc 
semper observetur. Facta (n) confessione, et communiter, a fratribus ge- 


(a) Sic etiam M et F. (/>) F add. et in ferialibus diebus a pascha usque 
ad pentecosten, duo. ( c ) F om. a duobus, tunc habet: et si. ( <1) CVAB 

whl. chori. (e) F add. vel etiam pluribus. (f) O hic praemittit titulum: 
De graduali et alleluia. (y) FV add. Item in ferialibus diebus inter pascha 
et pentecosten secundum AUeluia cantatur in missa a duobus fratribus. 
(h) F add. preterquam in tempore paschali, tunc currit: in prima vice debet 
dici a cantore solummodo sine compl. neu. — Cod. V ita differt: « Et nota... 
in aliis ferialibus diebus vel in festo trium lectionum,... sine completione 
cantetur neugmatis... totum cum neugmate decantetur. (Additio:) Et erecti 
stent fratres quando cantatur Alleluia ». i») MS om. dicitur. (J) MS duo. 

(k) F ad pentecosten. (I) F add. a choro. (m) F hic de • Sequentiie » 

etatuit : (cf. § 70) Item fratres sepius, maxime in festis duplicibus et semidu- 
pl iribus ac dominicis et in missis beate Virginis votivis et sancti Spiritus et 
in solompnibus et per omnes octavas possunt cantare sequentias congruentes 
et devotas. Ad quas etiam cantandas devote et dicendas eos hortamur in- 
stnncius, iuxta laudabilem antiquam ordinis consuetudinem. Cetera etc. — 
Item co<l. V hic otltlit “ de *equcntin cantandi* « Item in festis dupl. et 
9 euiid. ac dominicis, que cadunt infra octavam duplicium, sicut et in missis 
b. Virginis, possunt fratres cantare sequentias congruentes » . (a) F Fratres 

omnes, facta confessione communiter, genufiexi et inclinati, et absolutione facta 
a sacerdote, dicant, qui communicare debent, semel et. submissa voce: Domine 
non *um diynu* etc. Interim autem duo fratres induti superpelliceis extensam etc. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OBBEMONIALB OBD. MINORUM VETU8TI88IMUM. (1254). 81 


nuflexiB in locis suis, vel (a) etiam coram altari, in modum recte linee, 
bini et bini debite se ordinantes, et absolutione facta a sacerdote, di¬ 
cant omnes qui debent communicare, semel tantum submissa voce, Do¬ 
mine non sum dignus etc. Interim autem duo accoliti extensam palam 
coram sacerdote teneant; et communicatis primo per ordinem ministris(6), 
fratres ceteri a capite chori (c) incipientes, bini et bini ( d ) ordinate 
procedant, et (e) flexis genibus communicent. Communicati vero acce¬ 
dant ad calicem vel(/*) calices, et eis a diacono et(^) subdiacono, si fleri 
potest, ministretur secundum quod fratrum expedit multitudo; et sic 
ad loca sua ordinate (h) revertantur (t). Dee gratiae (J). 

Londini, mense iuUo 1909. 

Fr. Hieronymus Golubovich, 0. F. M. 


(a) MSCVAJt om. vel etiam—se ordinantes. (6) F add. altaris, (r; 0 om. 
chori. (d) F add. vel plures simul. («) F add. tertio. (f) F om. vel cal. 
(y) O calices eis a diae, vel subd. preparatis si fieri — F vel subd. si congrue 
f. p. ministratum — MCSA ministratos. (h) F om. ordinate, sed alia plura 
adhuc adiungit fol. 54 v.a.-56r.a, quae certo sunt ro-entiora. (») R pergit, 

de processionibus etc quarum duae tantum permittit ut noeter Cod. euh § 72. A aliae 
plures ordinationes subnectit. (f) S Explicit Ordinarium romanum. — C Expli- 
eiunt Ordinationes divini Officii generales. 



Archivum Franciscanum Historicum. — As. HI. 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


Digitized by Google 



82 


DOCUMENT8 8UR LA R&ITORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANCE. 


DOCUMENTS 

SUR LA RtiFORME DE STE. COLETTE EN FRANCE (a) 


(Fin) (1). 


XIV. 

Les lettres de la soeur Catherine Rufin6 ont de Pinterfit en ce 
sens que cette religieuse a connu les jeunes oompagnes de Ste Colette. 
Le P. Silv6re d’Abbe ville, Hiet. chronol, de Ste . Colette p. 170, pa- 
ralt 6tre le seul qui se soit servi de ces documenta jadis ex is tanta 
4 Amiens. 

Une autre lettre de la m£me se trouvait k Gand. Nous en avons 
la copie, prise sur Poriginal, dans les actes du procas de canonisation 
fait 4 Gand en 1747 et conservi aux archives des Clarisses de Po- 
ligny (cahier 14). 

L’original n’est malheuresement plus chez les Clarisses de Gand. 
En voici le texte fort important pour Phistoire de la r6forme coletine: 

ms. 

Tres chiere et bien am£e m6re et seur en nostre signeur, tres hum- 
blement me recommande tousjours k vos devote prieres et chierement 
vous mercie de vos charitables lettres et ossi de tres dignes reliques 
dont m’aves fait tres singulier plaisir, et pour brief k cause que ma 
plume et ma main seront bien tost lassees et ma teste encore plus tost, 
k cause du ruteliere et recordage de la novice, esperant que me pardon- 
r6s ceste fois. Parlerai tout premier de la matiere dont m’escrisies f par 
vostre humilita puis qu’il vous plest savoir mon povre avis, c’est que 
en Pescripture ce qui y est me samble tres bien, mes je cuide que le 
nom de nostre pere visituer et de vostre pere confesseur qui 14 Pont 


(a) Buvmajuum: Sub Num. XIV editur epistola Sororis Gath. Rufln 6 post 
an. 1492 soripta, in qua loquitur de reliquiis S. Coletae; de reformatione oon- 
ventus Dolensis in oonv. Coletanorum, de eius relationibus oum conv. S. Coletae 
Auxoniae atque quomodo Fr. Henrious de Belna O. Min. S. Coletam cognoverit. 
N° XV: Descriptio Breviarii, quo usa est S. Coleta, Bisuntiae apud Clarissas 
adsei*vati. N. XVI: Desoribitur MS. Vitae S. Coletae auctore Petri de Vallibus 
O. M. apud Clarissas Pontiniaci exsistens. N. XVII: editur epistola Antonii 
de Massa, Min. Glis O. M. 6 sept. 1427 Fr. Henrico de Belna data, qua eum 
Vicarium instituit Coletanorum et Coletanarum. Altera epistola idem eidem 
omnes facultates oonfirmaverat. N. XVIII: Epistola Fr. Iacobi de Sarxuela, 
Min. Glis O. M. 1461, 26 mai. ad Coletanas, eas denuo confirmans. 

[Nota Directionis]. 

( 1 ) Cf. AFH U, 447-66, 000612. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTO SUR LA REPORMB DE STE. OOLETTE EN FBANCE. 88 


mia et enclos ydebvroit estre escript. Ossi quant on ouvera le dit plonc 
s’il sont encore brunet, jaa aoit ce que ce n’est que de la terre, il porra 
aambler que ce raot: € souveraine beaute * aeroit trop dit et 80 uffiroit 

dire: « En par. entierete et beaute », et ne cauaeroit nulle dubiete as 

liaana ne nui contredit as veans. Mon opinion et foi ai est que ae lea 
dia aains oaselemens eusaent este tres bien lave et purgies de la terre 
et bien resecbies devant que on lea ait mia en plonc, que il eusaent de 
cy en avant commenciet k rendre soef oudeur au maina telle que lea 
choses qui touchoient elle en sa plaine vie come coeuvrechiea et telles 
choses aoloient rendre, car k la verite s’il eusaent este onghereet entre 
tous lea drap8 du convent ai lea recongniaaiea noua et trouviemmea k 
leur doulx fler comme ae ce fusaent violettea de quareame (1). 

En outre, ma mie, touchant le convent de Dole, toutes lea seurs 
que j’ai trouve en la religion generalment tant ansaiennes come josnea, 
noua ont tousjours dit que le convent de Dole fut par nostre saint pere 
le pape donne k notre sainte mere, ai franchement que elle y euat peut 
mettre de aea seur ae elle euat volut, et meiames en ce tamps que lea 
frerea de la bulle avoient fait incorporer le dia convent et escripri en 
leur bulle qu’il optinrent au conaille de Conatance (2) en la quelle aont 
expreaaement nomines VI de leurs convena, come Saint Orner et aultres 
dea quelx j’ai oublie lea noma, et je suppoae ae ilz eusaent heu lora 
plus de convena ilz lea y eusaent ossi bien escript que iceulx VI. le dit 
convent de Dole que subrepticement ilz avoient come dit eat, fait incor¬ 
porer en leur dia bulle, faingnant que estoit de leur consentement, k 
cauae d’ungne simple parole diten par le gardien, du tout en tout igno¬ 
rant leur intencion ne k quoi ilz tendoient, car a’il euat aceu, jamaia 
n’y euat volut conaentir, ne nulx de aes freres. Toutes fois le dia de la 
bulle le deffendoient puissamment come leur, et en diaoient de la rudesae 
et vilanie beacop a nostre glorieuae m6re entre lea aultres l’ung d’iceux 
nomme frere Jehan Foucault qui luy diaoit: € Colette, Colette, plua tost 
venroiea tu k chief de la roche de Chavane, que tu n’aroiea le convent 
de Dole». A cela elle reapondoit, oyant seur Perrine de Montenoy moult 
humblement et doucement: « Le convent de Dole m’est donne de nostre 
aaint pere ai franchement que je y euase peut mettre de mea aeura ne 
j’euase volu ». Et cela meiames luy ont oy dire mainttes fois nostre 
bone mere Seur Agnea de waux, aeur Colette fauquerease, mere seur 
hughette, mere aeur marie domant et aeur perrine de bame et aultres 
pluseurs et d’icelles je le tiena. Long aeroit d’eacripre comraent elle en 
vint au deaaua miraculeuaement et de maistre estienne de Gran val, et 
des signeura qui estoient pour elle ou contre elle, et croi que en eatea toute 
plaine par lea bone merea que avea heu et journellement aves avec vous. 
Si m’en taia, car ne aeroit que redite. Je ne doubte point que ossi ne 
sachiea.par ellea mainte aultre belle chose que possible. Ossi ay aceu 
par lea anciennea et bones merea avec lea quelles j’ai demorc, quant 
j’en eacriproie beacop, possible n’adresaeroige point k ce dont eatea en 


(1) Tout oe paragraphe fait allusion k 1’ouverture du tombeau de Ste. 
Colette k Gand le 18 aeptembre 1492. — Soeur Ruffine parle ensuite de la fon- 
dation du convent des Coletans & Dole, des relations de ce)ui-ci avec le 
oouvent des Soeurs de Ste Colette 4 Auxonne; comment le Fr. Henri de Baume 
connut Ste Colette et sur les debuts de sa reforme. 

(2) Cf. Buli. Franc. VII, 498, n. 1862. Le decret nomine en tout 12 oouvents. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




84 DOCUMENTO SUS LA R&FORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANGE. 

dificultAs, et si seroit long de tout escripre et penible, mes se je savoie en 
qnoi doubtAs, tres volentiers vous satisfieroie k mon petit povoir et savoir. 

Quans ans les dis freres de nostre glorieuse m&re avoient este ou 
dis convent de Dole devant le dessus dis consille de constance, cela ne 
sai-je point au vrai, mais bien sai qu’il y estoient d6s devant qu'elle 
fondast le convent d’Aussonne (1) et que moult humblement et instam- 
ment l’y requirent que en y alant mettre ses seurs elle presist son 
chemin par son dis convent de Dole etc. Elie leur ottroia, et tantost qne 
elles furent hors de Besansson, elle fu ravie et ensi demora ravi e jusques 
bien pres de Dole, et si fors 1’estoit que combien que les gens le salu- 
oient et faisoient grana honneur et baisoient ses pieds et ses mains, elle 
ne s’en apercevoit riens ne ne parloit, mais nostre mere seur Agn&s de 
Waux satifaisoit aux dis personnes et parloit a eux. Quant elles furent 
parvenues k Dole, elle se loga et ses seurs en une petitte maiaonnette 
au pres du convent, etc. Mon papier seroit plain avant que feusae k la 
fin si n’en dis plus k present esperent que saves ja tout. Present tous 
lez freres elle fu ravie en leur eglise, et en leur chapitle ossi, et 
lendemain depuis Dole jusques Aussone. Ossy, mamie, ne vous saroi-ge 
dire combien il y a que son dis convent de Dole luy fu rendu par diffi- 
nicion de parlement come bies saves, apres ce tourble esmut contre elle 
k l’ocasion d’icelle bulle de Constance, mais bien sai que mere seur Agnes 
estoit abbesae d’Ausaonne, et pour tant que les gens de la vile avoient 
durant celuy tourble veu telle contrariete des deux parties de freres 
tous d’ung abit, et oy donner asses le tort k nos freres combien qu’estoit 
contre raison etc. II les avoient si fort pris k desplaisir, que k paine 
leur voloient il donner 1’aumosne, mais mere seur Agnes abbesse k Aus- 
sonne faisoit iij fois toutes les semaines au four, et k chacune fois leur 
envoioit k Dole 1’asne tout chergie, et k 1’entrer en la vile le dis asne 
commensoit A hennyr ou cbanter si haut que les freres le oyoient de 
leur convent et k cela savoient que leur pitance d’Aussonne estoit ve¬ 
nus, et combien que les dittes seurs d’Aussonne continuassent la ditte 
aumosne ung an entier come dit est chacune semaine iij fois, nostre 
ditte bone mere seur Agnes de Waux nous a maintes fois acertiffiet 
que elle ne peut oncques apercevoir ne quelconque de ses seurs que 
leur provision de ble en fust de riens amendrie. La quelle provisions de 
bl6 tous les ans elles assambloient en une arche, et quant elle estoit 
plaine, elles savoient que c*estoit asses pour toute leur an£e. Elles n’en 
firent point pour 1’ocasion des dis freres de Dole plus grant provision 
icelle annee plus que elles n’avoient acoustume pour elles seules, et si 
en eurent toutes fois pour elles et pour eulx k si grant suffissance que 
au bout de l’an on ne s’apercevoit point qu’il fust desorut d’ung grain. 
La quelle chose elles atribuArent aux merites de nostre glorieuse mere 
come c’estoit bien raison. 

Je supose que bien saves comment et par quelle ocasion nostre glo- 
rieus p&re frere Henri de bame heut premierement connoissance de nos¬ 
tre glorieuse m6re, come il meisme l’a maintes fois raconte k mes an- 
ciennes bones du tamps passe, come sa niepce seur perrine de bame et 
aultres pluseurs. Il demoroit en ung convent (2) grant assemblee de 
freres de bone obeervance sous nos prelas et vivoient en grant cbaritA 
et unite, et se nommoit ce ine samble le convent de M i re bea u, le quel 

(1) Fond6 en 1412. (2) Mirebeau en Poitou. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





come cuide avoir entendu est au dehors de Peronne(l). Ore avint que les 
dis freres, faisant leurs electione come annuellement chacun convent a 
acoustume de faire, mais par permission de Dieu on par temptacion et 
et decepsion de 1’anemi, tous furent une fois si humbles en iceluy con¬ 
vent que nui ne volut estre gardien, et le pere ministre les veant venir 
au chapitre sans election ne postulacion, leur bailla pour gardien ung 
grant fVfere, le quel gardien et ses compaignons gasterent le dit convent 
et pour cela s’en partirent les freres d’observance qui par avant y de- 
moroient, et se determinarent de non james estre sous 1’obedience des 
ministres ordinaires, mais eulx et leurs aly6s feroient leur fait k part 
eulx, et aroient leurs prelas de leur sorte et maniere. Nostre p&re frfere 
Henri qui estoit leur compaignon n’estoit point consentant de leur advis, 
ne sa conscience ne s’i pooit consentir, sentans non estre la purite de 
son estat. Si se determina d’aler en Jherusalera come par maniore de 
desconfort, et en faisant son chemiri il passa par une cite lointaine dont 
j’ai oublie le nom. II oy que 1 k demoroit une rencluse de moult grant 
perfection. II la pria qu’elle priast nostre signeur que en son dis voiage 
de Jherusalem il n*eust nui encombrier. Elie luy dist que nostre si¬ 
gneur 1’avoit eslut k meilleur oeuvre, et que il luy donroit une fille 
espirituelle de tres grand perfection qui le menroit en une meilleure 
Jherusalem et qu’il convenoit qu’il laissast son voyage et retournast 
hastivement es parties dont il s’estoit partis, et ossi fist-il, et asses tost 
apres, il oy parier de la rencluse de Corbie, et vint devers elle, et com- 
mencerent k avoir connoissance Pung de 1’autre, et fut en ce tamps que 
nostre signeur la constraindoit d’entendre k ceste reformacion. Vous 
saves que sa vie dist que quant elle heut donne son consentement d’y 
entendre, nostre signeur luy aministra tout ce qui li estoit necessaire, 
et tout premierement pour le regime de sa conscience ung notable 
pere etc. 

Seur Perrine de bame nous soloit dire que nostre ditte Sainte m6re 
fut depuis le feste de la concepcion de la vierge mere jusques k la feste 
de Saint luc devant que elle se consentist de faire la reformacion. Et 
elle parti de son renclusage k la feste ou veille de Saint pierre ad vin¬ 
cula, mes je ne sai pas bien se ce fut te plus procbaine feste de Saint 
pierre a vincula ou 1’anee aprfes, mais elle ne fu en son renclusage de 
iiij ans, et ij ans k la Bame ou chastiau de madame de Oeneve. Com- 
bien elle fu depuis son partement du renclusage, avant qu'elle venist 
au dit chastiau de madame de geneve, cela ne sai-ge. 

Par negligence de mettre les choses oyes en escript, en puis avoir 
beacop oublie, mes les seurs de Hesdin ont este plus sages car t an tost 
apres que nostre bone mere seur Agnes leur fut ostee et menee Arras, 
considerans que de toutes leurs anciennes elles n’avoient mais que la 
bonne mere seur Hughette et seur Perrine de bame, elles s’avis&rent 
que sur la vie de nostre tres sainte m&re ja faite, elles y ajousteroient 
en pluseurs pas aucunes des choses que elles et moi avons maintes fois 
oy dire par cy devant k nos anssiennes meres, du quel livre nous avons 
le copie en nostre convent. Si me sui avis6e en escripsant ceste lettre 
de prier k ma bone mere abbesse de le vous envoier. Elle mi a dit que 


(1) P6ronne. d6p. Nord. o. Cysoing. Il faut se rappeler que la soenr Bufflng 
terit i Gand, sans doute de Besanqon, et que ses oonnaissanoes ggographiques 
ne paraissent pas trte prteises. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



86 DOCUMENTS 8UR LA RAFORME DE STE. COLETTE EN 7RAN0E. 


volentiers le fera quant elle ara seur message. Et combien que poes 
ceste requeste imputer k grant paresce pensant que ne me vorois tra- 
veiller o tant pour vostre consolacion, mon escuse si est k 1 ’encontre, 
que les tesmoingnage de pluseurs personages et moult plus anciennes 
que moy, et qui en grants partie ont meismes veu les choses, vous doit 
estre plus credible qtie moy seulle, car k 1 ’eure que leur livre fut escript, 
encore estoient avec elles vivant et de bone memoire seur Hughette et 
seur Perrine. Mais toutes fois se d’aultre chose non contenu en icelui 
livre, vous estes en doubtance et vous le m’escripsies, de bon ceur le 
vous dirai se je le say et k tant ferai fin de ce propos. Pluseurs ans 
a que n’escripsi si longe lettre. Au surplus, ma chiere m 6 re et mamie, 
vous prie de tout l’entier de mon cuer que pries et fassies prier moy, 
car combien que n’aye plente souvent grande et actuelle maladie, si ne 
me samble il point qu’il soit possible que je vive mais gares, car je me 
sent decliner journellement du tout en tout de force naturelle et ne sai 
estre en si bone disposicion que ung peu de desgel ou de neinge ou de 
grant vent ne me rue come tout o bas. Quant je sui assise, je cuide 
estre forte par raison, mais se sui en estat sans apoyer 1 ’espace d’ungne 
salme, je sui come tout o bout d’alaine et ne ferai de cy en avant ou 
que je soie, si non paine et traveil k aultrui. Toutes fois de bon ceur 
et moult charitablement on me surporte en toutes choses. et plus que 
je ne volisse. Dieu leur rende. Je les vous recomande toutes d’ossi 
bon ceur que moi meisme, singlierement .ma bien aniee m&re abbesse. 
En outre vous prie de moi humblement recomander a ma bone mere 
de vostre convent et generalement k toutes come se toutes lez nommoie, 
et k tant fai fin priant humblement k Dieu qu’il soit tous jours garde 
de vous. Arnen. Escript ce mercredi devant la chandeleuse. Amandes 
les faultes qui sont demour 6 en la plume. 

Voste povre fille fille et seur en notre Singneur. 

S. Katharine Ruffine. 

(inscriptio in dorso): 

IHS 

A ma bone m&re en notre singneur seur Marie de berghes au con¬ 
vent de Sainte clere k gand. 


XV. 

Au nombre de leurs tr&s precieuses reliques, les Clarisses de B^- 
sanpon possedent, dans une armoire k gauche de 1’autel de leur egi i se, 
un breviairc que l’on regarde comme ayant ete k Pusage de leur Sainte 
fondatrice. Ce volume n’a jamais ete deerit. Nous croyons utile d’en 
donner une notice sommaire. 

C’est un volume en parchemin, avec une rei i ure du temps, gau- 
fr^e; III et 502 folios, plus fol. 503-511, ces derniers numerotes xiiij- 
xxvii, de notation contemporaine. II raesure 250 mm sur 182 mm. 
Texte & deux colonnes. 

Fol. iii. C’est. le breviare d’heureuse memoire seur beatte colete re for¬ 
matrice de ce convent de madame scie clere en ceste noble. imperiable cite 
de Besanqon. [Ecriture commencement du XVI r si^cle]. 

C’est le breviare que 've pape luy donna lors qu'U la fit professe de 
Vordre de Ste Claire et reformatrice de tous Vordre. [Ecriture XVII* Siecle]. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



D0CUHENT8 SUB LA R&FORMB DE 8TB. OOLBTTB EN FRANGE. 87 


Fol. 1. Calendrier. Au bas de chaque mois, miniature representant. 
lea signes du zodiaque. Je note: 3 kal. maij. S. Petrus Martyr. — 8 kal. 
iuny. Translatio S. Francisci — Idibus junii. S. Antonii de Padua — 
2 id. augusti. S. Clare virginis — 14 kal. sempt. S. Ludovici epi. et conf. 
de ordine fratrum minorum — 7 kal. sept. Octava S. Ludovici — 6 kal. 
septemb. S. Ludovici regis francie — 4 non. octobr. S. Francisci confes¬ 
soris — 6 id ibus decemb. Conceptio beate Marie virginis. 

Suit le peautier. — Fol. 78. In nomine dni incipit ordo breviarii fra¬ 
trum minorum secundum consuetudinem romane curie. Propre du temps. 
Bubriques intercalces 

Fol. 196. Ste. Veronique. Miniature renaissance. 

Fol. 270 r». Finit temporale usu romano. 

Fol. 271. Bubriques. — Fol. 272. Incipiunt festivitates sanctorum per 
anni circulum. 

FoL 826 r°. In festo sancti. Anthonij presbiteri et confessoris. Minia¬ 
ture representant S. Antoine. Lect. I. In hispaniis civitate ulixbona qua 
occidentalem regni portugalie plagam... Lect. II. Qui dum post annos pue¬ 
riles... Lect. III. Ubi dum pacem.... Lect. 1III. Propellebat autem... Lect. V. 
Funditur interea.. Lect. VI. Nam subito elephantis... Lect. VII. Cumque 
fratres iam dicti ordinis... Lect. VIII. Qui post habitus mutqtionem... 
Lect. IX. Fervens igitur. 

FoL 848 y° a. Ste. Agathe. Deux bourreaux lui arrachent les seins. 
Miniature. 

Fol. 874. In festo sancte Clare. 

Fol. 874 y°b. Ste. Claire. Miniature. Lect. I. 0 quam pulchra est... 
II. Audiens autem... III. Rumor statim pervolat... IIII. Audientes hoc... V. 
Tunc fama dare... VI. Studuit edam sancte paupertatis... VII. Quid de 
mortificatione... VILI. In cultu divino... IX. Non solum erat. 

Fol. 878 v n a. Assumption. La S* Vierge enlevee pas quatre anges 
aux vetementa blanca, aux ailea rougea. Miniature... 

Fol. 886 v° In festo beati Ludovici epi. Miniature. — Lect. I. Qui 
fecit mirabilia magna... II. Hic felix sanctus... III. Ductus autem in Ca- 
thaloniam... IIII. In tempore namque dicto... V. Cum apostolo paulo... VI. 
Et quia voventibus preceptum est a Deo... VII. Et quanquam de iussu 
eiusdem... VIII. Cum autem parisius iret... IX. Pontificatus edam officium. 

Fol. 890 r 1 In festo Sancti Ludovici regis. Miniature, ou le roi est 
reprCeente pieds nus, sana corde franciacaine. — Office k neuf leqons. 

Fol. 418 v° a. In natale sancti Francid. 

Fol. 414 r° a. St. Fran^oia reqoit les atigmates (1). Miniature. Le saint 
<»t 4 genoux, seul, deyant un Seraphin aux ailea rougee - Office 4 neuf 
le^ons. Lect. I. Apparuit gratia Dei Salvatoris nostri. 

Fol. 429 r° a. La Toussaint. Miniature. Le PCre cCleste est ou milieu 
(Tone cour d’anges rouges; on voit au milieu des saints un franciscain 
gris, rase, mosette. 

Fol. 464. Commune Sanctorum. 

Fol. 476 r° b. Indpit officium in agenda defunctorum. 

Fol. 480 r° b. Indpit ordo fratrum minorum secundum' consuetudi¬ 
nem romane ecdesie ad communicandum infirmum. 

Fol. 480 v° a. Ordo fratrum minorum secundum consuetudinem ro¬ 
mane ecdesie ad visitandum infirmum. 

(1) La fete des Stigmates est not£e dans le calendrier du oommencement, 
mais je n’ai pu en trouver 1’offioe dans le oorps du brCviaire. 


Digitized by Google 


1 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


88 


DOCUMENTS SUR LA REFORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANCE. 


Fol. 488 r° a. In vigilia conceptionis beate Marie Virginis, (addition 
poat^rieure. XV* sifccle). Miniature. — Lect. I. Ex decreto Sancti Basi- 
lien, concilii. 

Fol. 498 v°b. In conceptione beate marie. 

Fol. 494 r° b. Incipit officium visitationis beatissime virginis marie. 

Fol. 494 v° a. La Viaitation. Miniature. 

Fol. 498 r°a Introitus misse. 

Fol. 601 r°. Litaniea dea Saint8. Ecriture d’une autre maiu. On y 
remarque lea SS. Maurice, Blaiae, Victor, € Thomas de Conturberio », 
« Desiderius *, Pierre Martyr, Chriatophe, Claude, Theodolua, « Louis de 
Marsilia », Francoia, Dominique, Louia, Leonard. « Yvo de Bri¬ 
tannia », Antonie de Padoue, Genevi& ve, Claire, « beata Maria de 
Maly » [Maill6 morte en 1414]. En marge on a ajout6 Pierre de Luxem- 
bourg. 

Au cdte interieur de la reliure, k la fin du volume on a ecrit vera 
la fin du XV' aifccle: « Istud breviarium dicitur fuisse olim beate Colete 
reformatricis ordinis beate Clare cum esset in hoc conventu Bisuntine ci¬ 
vitatis quem primum omnium reformavit et rexit». 

Trace8 de fermoira. Tr&a belles et nombreuaea miniatu rea d’art 
fran^aia. Ecriture du midi de la France ou du nord de 1’Italie 

II est k noter, pour fixer l’ftge de ce MS. de la premi6re moiti6 
du XV e siecle, qu’il ne contient pas la fete de S. Bonaventure cano¬ 
nis e en 1482, ni celle de S. Bernardin de Sienne, canonise en 1456. 
A Besan^n la tradition existe toujours que c’est bien le breviaire 
donne par Benoit XIII & sainte Colette. Pour l’4tudier davantage, on 
le rapprochera avec profit du breviaire marque n° 1 par Robert Guer- 
lin dans sa brochure Deux br&viaires manuscrits conservis au mo- 
nastere des Religieuses Clarisses d Amiens, Paris 1894, in-8 de 61 pages. 

XVI. 

Qu’il me soit permis, pour terminer cet ensemble de documenta 
nouveaux, de parier d’un curieux MS. possedi par les Clarisses de Po- 
ligny, la vie de sainte Colette par Pierre de Vaux. 

C’est un fait assez etrange que de la vie d’une fran$aise 6crite 
par un francais, nous n’ayons encore qu’une traduction latine, celle 
publiee par les Bollandistes, car on ne peut gu&re tenir compte de 
ce qu’en a donne Pabb6 Corblet dans son Hagiographis du diocese 
d’Amiens, tom. I, Paris-Amiens 1868, pag. 363 k 530. 

La vraie raison de cette anomalie, c’est qu’on n’a pas encore 
su discerner le bon manuscrit qui servirait de base k cette publica- 
tion. C’est cependant ce qu’il faut tout d’abord retrouver. Nous allons 
tacher d’elucider un peu le probRme. 

II existe depuis longtemps, depuis le XVII* siecle au moins, une 
tradition: c’est que le MS. original de Pierre de Vaux fut donne par 
1’auteur aux Clarisses de Besan^n et qu’elles le garderent jalouse- 
ment. Apres la Revolution, ce MS. fut confie aux Clarisses de Poli- 
gny, avec les autres reliques de la Sainte reformatrice, et lors du 
retablissement du mnnastere de Besanpon vers 1887, tandis que les 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



DOCUMENTS 8UR LA R^FORME DE STE. COLETTE EN FRANCE. 89 


differenta tresors, la croix miraculeuse, le hreviaire, les ossements du 
P. Henri, le MS. de Soeur Perrine, etc. revenaient en cette ville, le 
MS. de Pierre de Vaux restait k Poligny. 

Bizouard (1) a raconte tout au long cette affaire. Que penser de 
cette ti*adition et de ce MS. ? 

En voici d’abord une tres exacte description: 

Feuille de garde en tete: * Ihs •}* Maria. Ce libure est d Vuxcuje des 
Itses de Ste Claire de Besan$on [ecriture du XVlI r siecle semblable a 
une que l’on retrouve dans des pieces relatives aux Clarisses de Be- 
san^on et d’Amiens] Confli d Ste Claire de Poligny * [ecriture fin XVIII 
ou com\ XIX P siecle]. Reliure de 1’epoque. Traces de fernioirs. Papier. 
Deux feuillets de garde en parchemin. 250 pages. 215' ,,u sur 170"*"'. 

Corrections au bas et en marge de certaines pages. Nombreux ren- 
vois k la fin, p. 229-250 sous les signes des lettres de Palphabet. Je donne 
Vincipit et Vexjdicit de ces additions: 

P. 229. A. Auquel religieux Dieu par sa grace volut manifester en 
aucune especiale vision.... a la reparation duquel estat elle est efficaul- 
ment et vertueusement par tous les temps de sa vie exercitee et oc- 
cupee comme 1’oeuvre le montre et signifie. [Addition au ch. III. p. 21]. 

B. Entre lesquelz de la dicte compaignie en Pamenant ou dit cou- 
vent de besancon.... d’empres elle toutes les fois que devers elle se re- 
toumoit. [Add. au ch. VII. p. 45]. 

C. Laquelle reformation comment elle estoit k Dieu aggreable et... 
et la blancheur d’icelle corde la purete et nettete de corps et de con- 
science qui est et doibt estre a ceulx et k celles qui par sa grace ont 
este appeles k la ditte reformation. [Add. au ch. VII]. 

D. Une moult belle petite alouette luy fust... aux charaps et aux 
boys avec les aultres de leur espece. [Add. au ch. IX]. 

E. Et pourtant que en lancement de la ditte reformation elle estoit 
en perplexite... et selonc ycelle statuerent et ordonerent que k tous 
ionrs rnais, ledit office fut ainsi dit et fait. [Add. au ch. X]. 

F. Aucunes fois quand elle estoit en ses ferventes oraisons... et en 
la fin de saintes paroles la reconforta. [add. au X]. 

G. Une grace de moult grand'e excellence lui voult... elle demouroit 
comme toute transie et comme insensible. [add. au ch. XI]. 

H. Ung aultre miracle du signe de la croix. Une aultre fois' que 
ladicte ancelle aloit d’ung couvent en 1’aultre le char... excepte un petit 
la piante du piet. [add. au ch. XI. p. 108]. 

I. Ung aultre miracle du Signe de la Croix. Une autre religieuse 
estoit en renfermerie... elle fut toute garie et party le landemain toute 
saine de 1’enfermerie. [add. au ch. XI. p. 109]. 

K. Quant elle estoit joene et petite... jusques k 1’eure de vespres. 
[add. au ch. XIII. p. 117]. 

L. Excepte que aucuneffois apres yceulx griefs... k 1’ancelle et espouse 
de leus souverain roy. [add. au ch. XIV. p. 130]. 

M. L’une des desolables paines... vierge Marie/ [add. au ch. XIV. ad 
finem, p. 181]. 

N. Encore ane aultrefois que elle estoit k Toffice divki... quant je 
serai hore du couvent aussy bien comme dedens, [add. au ch. XV. p. 141]. 


(1) Hidoire de Ste Colette, 489 suiv. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



90 DOCUMENT8 SUR LA R^FORME DE 8TE. COLETTE EN FRANOE. 


O. Une fois elle existant k table... comme elle avoit precongnue. 
[add. au ch. XVII. p. 168]. 

P. 11 fut ung religieux de grande dignite... du tout expedies et per- 
durablement glorifiez. [add. au ch. XVII. p. 160]. 

Q. Encore en ung aultre de ses couvens avoit une devote religieuse... 
apres elle au royaulme de paradis, [add. au ch. XIX. p. 199]. 

Ii. En la ville de Poulengi estoit ung notable bourgois et mar- 
chant nomme jehan Courart... vesqui apres plus de cinq ans. [add. au 
ch. XX. p. 218]. 

S\ En la ville de Pouligni eut une bourgoise... que ce elle n’eust 
onques este malade. [add. au ch. XX. p. 214J. 

SS”. Une devote religieuse par la permission divine... de laquelle 
tantost qirelle en eust goustee elle se trouva garie. [add. au ch. XX. 
p. 214]. 

T. Une notable femine de la ville d’Orbe... et ledit enfant fut par- 
faittement gary et sane. [add. au ch. XX. p. 216]. 

U. Une religieuse estans au courent de la petit ancelle... garye de 
la ditte enfievre punaise et mesellerye. [add. au ch. XX. p. 217]. 

X. [p. 243-2501. Une fois la petite ancelle de notre S. etoit allee vi¬ 
siter le couvent d’Auxonne... 

Du couvent de Pouligny... 

En celluy couvent de Pouligny... 

Du couvent de Besanpon... 

Une religieuse estoit en ung de ses couvents... 

Une seur nomm^e Henriette... 

Du couvent d’Orbe fut une religieuse... 

En cellui couvent d’Orbe... 

Une seur nommee Margarite de Beauvoir. 

[P. 246]. Une religieuse en ung de ses couvens fut moult angoisseu- 
scment8 malade d’aucune maladie secrete que nullement ne voloit dire. 
Et si en estoit gravee et traveillie de cuer et de corps qui luy sem- 
bloit que plus ne la pourroit porter sans le manifester dont elle estoit 
moult dolente et sy ny provoit trouver quecuinque remede. Si advint que 
le jour de la Penthecoste apres la reception du tres [p. 247] precieulx 
corps de notre seigneur, la dicte religieuse estant k 1’eglise en grant 
angoisse de cuer, et comme elle qui estimoit que .jamais fruit ne pour¬ 
roit faire en la religion, retourna en son cuer k la petite ancelle de notre 
seigneur et luy pria humblement que elle voulsist avoir pitie et com- 
passion d’elle. Merveillez fust, car incontinent en la propre place elle 
fut si parfaittement guarye que oncques depuis ne senty de la ditte 
maladie mal ne doleur. Et non pas tant seulement de la ditte maladie 
mais aussy d’une aposteume que longuement avoit portee au coste dont 
elle estoit moult afHicte. De celle heu re en avant plus ne le senty et 
fut depuis aussy saine et aussy alegie qn’elle avoit oncques est6. 

Une religieuse par 1’espace de iiij. ans... 

Une aultre religieuse secretaine du couvent ou elle demouroit. 

Une notable borgoise de Bryode, femme de Iehan Sandu avoit eu 
eostume d’enffanter ses enfans a moult grant paine et excessive dou- 
leur, dont elle avoit en son cuer une grande tristesse et freour [p. 249]. 
Advint dernierement comme elle traveilloit d’enfant en moult grant paine, 
elle se recommanda humblement k la glorieuse vierge Marie et k la 
petite ancelle de notre seigneur, et incontinent elle enfanta ij. enffans, 
c'est assavoir ung hlz et une fille. Desquelx enffans l’ung qui estoit fils 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 





DOCUMENTS SUR LA R&FORME DE STE. COLETTE EN FRANCE. 


01 


avoit vye, et 1’aultre qui estoit tille n’en avoit point. Dono la dicto 
femme et son mary furent moult aftiictz et desolez. Lequel enfant mort 
nez ardentment et devottement recommand&rent aux merites do )a pe- 
tite ancelle, et assez tost la recoinmandation faite, il demonstra avoir 
vie. Dont leur tristesse et douleur fut transmuee en grantjove et lyesse 
et fut baptisez et au saint fons de bapteme regeneres. Et le nom de la 
ditte ancelle, c’est assavoir Colletto, luv fust imposeez. et est oncor** vi 
vant a la fasson de ceste preaente eacripture. 

Ung notable homme de la viscontee de Carladez et d’une ville nom r 

mee.(1) fut si griesment et incurablement inalade que par 

lea medicina il fut jugiez k inorir et qui n’estoit pas chose possiblo quo 
vove naturelle il peuat jamais gairir. Et de fait pluaieurs fois la c.han- 
delle luy fut baillie k la main pour ce <|iie on estimoit qui trospaase- 
roit. Il eatoit enHez par le ventre comme ydropiques et los iambos grol- 
lez et aeches, et ai avoit comme tout le sena perdu, et avec ce il avoit 
comme une grosse barre au travers du ventre. Sa femme qui estoit 
norrice dea enfana du tres noble et tres puissant prinee conto do la 
Marche |p. 250] hurablement et devottement, par le consentement de 
son mary mortellement malade, comme dit est, le voua a la potito an¬ 
celle de nostre Seigneur et. le reccomanda et fiat recommandor a ses 
saintes prieres, et assez tost aprea par aes merites il fut parfaittement 
guary et sane. 

Une femme de bien et d’honnetir demourant en une ville de Cal- 
nomme causae (?) avoit traveilliet d’efant par 1’espace de VI. ou V1J. 
jours moult doloreusement et angoisseusement et si ne povoit enfanter 
et finablement elle fut par les matrones et saigea femmea habandonnee 
et jugerent que elle nVnffanternit point. Aucun noble prinee a qui la 
congnoissance en vint, meu de pitie et de compassion, par aucun bommo 
d’eaglise charitablement la fiat visiter et avecques luy aucunes saintes 
reliques porter, entre lesquelles en y avoit de la petite ancelle de notre 
seigneur, a laquelle elle fut devottement recomtnandee et vouee. Et 
assez tost apr&s que la ditte traveillant eut touchie audittez reli<]ues, 
elle enfanta deux enfans tous vis, lesqnelx furent baptisiez et rege nere z 
au sains fons de baptesme >. 

Les passages ici publies ne se trouvent pas dans le MS. d’Amiens 
dont nous parlerons, et c’est pour ce motif' que nous en donnons la 
teneur entiere. 

A la feuille de garde en parchemin de la fin du livre, on trouve 
cette note dont le fond est tres connu: 

«Comme notre glorieuse m6re_(?) singulier refuge i sainto oreson. 

«Moy frere glende Champion notifie que moy estant au coli¬ 
vent de sainte clere d’Amiens, province de France, venerable 
seur Marie de la Marche fille du roy Jaques, vicayre dudit couvont, 
me racuntitz sce qui s'ensuit en disant: Moy se r Marie demourant au 
couvent de Besancon par le temps que la bulle et ses divisions de Por- 
dre de s. fran^oia se publioient par de<,*a les monts, venerable frere 
Jehan de Capistrano premier vicayre par dessa le monts vient 


(1) Le nom de la ville manque. 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




92 DOOUMRNTS SUB LA R&FORME DB STB. COLBTTB EN FRANGE. 


demander k notre glo. rn'‘ S r collete ou dit couvent s’elle et ses filles se 
vouloyt point mettre en ceste bulle(l) laquelle non confiant en soyt, de- 
mendit 3 jours pour donnes reponse. Esqueux trois jours ordonnat con- 
tinuelement deux se * estre en oreson jo’ p et nuyt et quand les deux 
estoent lassees, deux aultres estoient incontinant substituee et ault bout 
des 3 jo r demandant ledit i Vo (o. instament reponse, laquelle repondi, 
quaa la matiere estoit pesante, le priant d’avoyr ung petit de pacience 
et entretant demandat 1’avis de ses filles les quelles par humilite se 
metoyt toutes k son voloir et de sce les reprint egrement, disant: mes 
filles, je vous dis que james ny deves consentir combien je ny metroie. 
Et pour les myeux certifie, derichie les fit metre en oreson et fire teu- 
lement leur devoir que la nuit ensuivant le dit f* fut visite de notre 
seigneur et de luy eut teule reponse que k grant painne peut ilz at- 
tendre le jo r qui ne courir a la chapelle de la glo. M* priant k aulte 
vois: O Se r Collete, je te crie mercj. Ie te dis ma coulpe de t’avoir em- 
pecbie et perturbee sans cause ne james de cecy te melesteray quar je 
corroyt que tu es bien et justement et ta reformation est selon Dieu 
et saint franchois et portant perseveret comme tu as commencer, quar 
dieu est avequez toy. Adonques biens pacifie et bon amis duelle sce 
partit et grand reverence avec ung f 1-6 que la glo. m c luy ballet et s’en 
allaz morir sus les.(?) et tot le couvent demourat.... 

Le reste, une tigne environ, est illisible. Le morceau parait au¬ 
tographe. II est de la meme ecriture que le n" 65 du dossier Casat 
que nous avons etudie (2), ce qui nous permet de determiner la pa- 
ternite de ces tres curieuses reflexions du n° 56, et de les attribuer 
au Prere Claude Champion. 

Et maintenant que nous avons une description detaillee du ms. 
de Pierre de Vaux que l’on affirme etre 1’original, pouvons nous ac¬ 
cepter la tradition et regarder ce codex comme l’autographe ainsi 
qu’on le pretend? Donnons quelques details nouveaux. 

Dans le proces de canonisation redige k Gand en 1747, proces 
en 33 cahiers de papier in-folio possedes par les Clarisses de Poli- 
gny (3), on remarque que le postulateur avait eu des preoccupations 
analogues aux ndtres. A la page 16 du cahier n" 6 on lit en effet 
qu’il se fit presenter par 1’abbesse de Gand trois manuscrits: 

• Tria instrumenta publica, in pergameno conscripta in approbatio¬ 
nem libri manuscripti iam compulsati, primum quidem in magno folio 
confectum ittssu et authoritate Gtiilelmi abbatis Trinchiniensts ordinis 


(1) On pourrait oro ire qu’il s’agit de la bulle Ut tacra ordini» minorum, 
nomm£e aussi Bulla Eugeniana, du 11 janvier ,1446, obtenue par S. Jean de 
Capistran. Cette bulle rendit durable 1’institut des Vicaires g£n£raux des 
Observants. Voir Wadding, Annale», ad an. 1446 n. 2; XI, 251; Holzapfel, Ma¬ 
nuale hiet. O. F. M. § 28 p. 108. Toutefois cette supposition est impossible 
pour la bonne raison que le voyage de S. Jean de Capistran en Franoe date 
au plus tard de 1442. II s’agit k mon avis du d£cret du Conoile de Constanoe 
dont nous a entretenu la soeur C. Ruffine, et le Fr. Iean Maubert (Eludes 
Franc. t. XIX, 1908, p. 669). 

(2) Daus les Lettres inidiie» de GuiU, de Catal p. 8-10. 

(8) Les Clarisses de Poligny n’ont plus en r6alit£ que les 81 premiers oahiers 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



DOCUMENTS SUB LA R&FOR1TE DE STE. OOLETTE EN FBANCE. 93 


Praemostratensis, et Cornelii Voet decani ecclesie collegiate 8. Pharaildis 
Candentis de anno 1494, adhibitis testibus a duobus notariis jntblicis con¬ 
scriptum ajrpenxis cum cordulis sericis viridis coloris duobus sigillis in 
cera viridi: alterum in folio minori confectum Hcsdinij eodem, anno 1494 , 
adhibitis testibus a duobus notariis publicis subseri]dum: tertium denique 
confectum AtrebcUi eodem anno 1494 adhibitis testilms, per duos similiter 
itotarios publicos subsciiptvm *. 

Dans le cahier n' 1 du m£me procAs, on cite les pisces prAsentees 
au merae procAs de 1747: 

1 ° *Liber manuscriptus in quarto, gaUico idiomate, continens vitam 
B. Colete a Peiro a Vahibus , authenticatus instrumento et sigillis aldxitis 
Tronchiniensis et decani ecclesie collegiate S. Pharaildis G and ensis anno 
1494*. 

2" * Instrumentum jrublicum in pergameno conscriptum authoritate 
prefatorum abbatis et decani per dicto libro manuscripto (sic) a notariis 
duobus signatum et iisdem sigdlis munitum anno 1494 *. 

3° La copie d’Hesdin de 1494. C’est le me. 1. des Clarisses actuellee 
de Gand. 

4" La copie d’Arras de 1494. 

5° «Alius liber manuscrijdus in quarto, gaUico idiomate, eamdem 
vitam continens a Petro a Vallibus conscriptam pretiosissimis picturis 
ornatus et oblatus monialibus a Margareta ducisse Burgundie sororis 
Edtiardi regis Anglie*. D’aprAs le cahier 7 on y trouvait k la fin cette 
addition autographe: « Votre Loyal fylle Margarete d’Angleterre pryez 
pour elle et pour son salut». En tAte ses armes, une hymne et une 
oraison k S" Colette (1). 

6 ' Le texte flamand d’01ivier de Langhe. Original. 149 feuillets. date 
du 22 j&nvier 1493. Cf. Bibi. roy. Belgique. ms. 3164 (4837-44) et Lettres 
intdites de GuiUaume de Casal. p. 32(2). 

IVautre part, s’il faut en croire on document de 1624 cite par 
Bizouard (3) la Vie de la Sainte par Pierre de Vaux «est en deux to¬ 
mes de caractAres trAs anciens dont l’un est dificile k lire. Iis con- 
tiennent vingt chapitres avec un appendice de divers miracles faits en 
divers lieux par la priAre et l’intention de sainte Colette. Le plus 
lisible a deux cent cinquante feuillets in-4°». 


(1) Cet admirable MS. de Marguerite d’Angle terre est aiyourd’hui chez 
les Clarisses de Gand, cotA n° 8. 

(2) La suite de cette enumAr&tion indique au § 8 1’oeuvre de socur Per¬ 
line: « Manuecriptum in quarto idiomate gaUico rontinen» attestationem emittam a 
torore Petrina de Balma, tocia quondam B. Colete Virg. authenticalum inetrumento 
publico ei tigillo connexi» anno 1494 ». Cette copie de 1494 avait ete exeeutee A 
Hesdin et contenait 69 feuillets (cahier N° 7). Elle est aqjounPhui ohe* les Cla¬ 
risses de Gand. ms. 2. 

Les Clarisses de Besan$on ont une copie manuscrite de 1’oeuvre de Soeur 
Penine. — Une oopie anthentique de la mAme se trouve dans les cahiers 7, 8 
et 9 du procAs de 1747. 

Ce mAme procAs oontient le premier jet de» Conditui ion» date d’Orbe, 1480 
— des extraits de la vie de S. Colette par Jean d'Ennetitre», cfr. Lettres intdite» 
p. 92, note 4. — La oopie de la bulle de LAon X, Sacre religionis Cum itaque 
ticut dilectu» filia» uotier Iohamne». — Home, 16 novembre 1521; cf. 1. o. p. 81. 

(3) Hiat, de Ste Colette, 255-6. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




94 DOCUMENTS SUR LA REFORME DE STE. COLETTE EN FRANCE. 


Et 1’abbe Bizouard admet, comme les Clarisses de Besan^on de 
1(324, que Pierre de Vaux euvoya son oeuvre originale aux monia- 
les de cette demiore ville, et que c’est la qu’il faut. en retrouver 
la trace. 

Je ne crois pas que cette opinion puisse et.re soutenue. Prenons 
en effet ce MS. de Poligny: On y trouve beaucoup de fautes de co- 
piste, en pour on par exemple, des repetitions (v. gr, p. 3), — des 
additions d’un mot (p. 15) et meme d’une phrase au bas de la page 
(p. 8, 21, 199, 128, 213), mot et phrases qui ont ete primitivement 
oublies. La langue du ms. de Poligny est plus fran^aise et moins pi- 
carde, et 1’auteur cependant parlait et ecrivait en picard. 

Enfin et surtout, nous avons trois copies authentiques de l’ori- 
ginal de Pierre de Vaux, l’une contenue dans les cahiers du proces 
de canonisation de 1747, 1’aut.re dans nn MS. (papier et parchemin. 
Archives des Clarisses de Amiens carton 27, n" 1) et la troisieme 
le MS. 1 des Clarisses de Gand. Or il y a ent.re les deux des diffe- 
rences notables de texte. Donc le MS. de Poligny n’est pas le 
MS. original. 

Nous disons qu’il y a des differences de texte: les passages que 
nous avons copies plus haut ne sont pas dans le MS. d’Amiens. Le 
MS. d’Amiens est seul en langue picarde. II renferme lui-meme cer- 
tains passages qui ne se trouvent pas dans le MS. de Poligny. L’ordre 
du recit n’est pas toujours identique. Le MS. d’Ainiens n’a point, en 
particulier, ces multiples renvois k la fin sous la rubrique des let- 
tres de 1’alphabet que nous avons vu precedemment. 

Reste k prouver la valeur du texte d’Amiens. Elie est indubi¬ 
ta ble. Dejfc en 1747 elle fut reconnue. 

On lit de plus k la fin meme du MS. ces paroles: 


Che livre fut encommenchie par jehan brandin le viij jor de 
maers en l’an de la nativitet de notre seigneur 1494 et fust accomply 
le xxiiij** jour dud. mois la veuille de 1’anunciacion notre seigneur l’an- 
nee dessusdite. 

« De praesenti copia facta fuit collatio legitima cum originali. Perr 
me Heginahlum Leurin presbyterum axu toritate ajxostoliea jrublicum cu- 
rieqxie Morinen. notarixim unanum prorulis viris domino Laurentio Pari 
presbytero et Mikaele de Herltelles arcium gr ad nato, et concordat. Teste 
signo meo manuali hic aposito anno domini millesimo quadringentesimo 
nonagesimo quarto mensis apidlis die decima octava ». 


La fidelite de la copie « Leurin * de 1494 est attestee par l’abl>e 
premontre de N. D. de Tronchiennes, Guillaume, et par Corneille 
Voet, doyen de 1’eglise collegiale de S. Pharahilde de Gand, le 15 
mai 1494, avec leurs sceaux. 

La conclusion qui ressort de cette petite dissertation, c’est que 
Peditenr de la vie de Ste Colette par Pierre de Vaux, et j’eHp£re pou- 
voir bientot me glorifier de ce titre, doit ne pas faire fi du tres in- 
teressant MS. de Poligny, mais qu’il doit prendre pour base le MS. 
d’Amiens, copie certifiee de 1’original. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


DOCUMENTS SUR LA R^FORME DB STE. COLETTE EN FRANCE. 


95 


xvn. 


Nous donnons enfin quelques pisces tirees des archives municipales 
de Gand. Sur notre demande M. van der Haeghen, le savant conser- 
vateur de ce depdt, a bien voulu nous en adresser la copie. 

Trois de ces pieces nous sont revdlees par un vidimus sur par- 
chemin d’Antoine de Buxo, gardien de Dole, delivre le 17 mai 1443. 

La premi&re est la lettre de Guillaume de Casal k Henri de 
B&ume, Thonon 25 septembre 1434, et publiee dans AFH II, 1909, 455. 

La seconde est une lettre d’Antoine de Massa general de 1’Ordre 
au m§me P. Henri de Baume. 


In Christo sibi carissimo fratri Henrico de Palma provincie Bur- 
ifundie, frater Ant/ionius de Massa, tocius ordinis fratrum minorum ge¬ 
neralis minister et servus et sacre theologie magister salutem et pacem in 
Domino sempiternam. Sacratissimarum religionum ordinis nostri et Sancte 
Clare ad incrementa virtutum pervenire affectans et totis prerordiis fra¬ 
terna sollicitudine desiderans, hinc est quod de tua laudabili vita et suf¬ 
ficienda precipue confidens, iUa tilti jdacu/e concedimus que asjuciunt 
anime salutem et dictamni religionum honestatem et profectum. Quajnojiter 
tuis et carissime filio nostro in Christo sororis Colete iam dicti ordinis 
sancte Clare piis et i ustis postulacionibus condescendens, tenore presen- 
dum te nostrum commissarium instituimus cum plenitudine potestatis 
sujier omnes fratres in monasteriis edifficatis per dictam sororem Coletam 
seu edifficaiulis commorantes, et super omnes sorores sancte Clare (pios et 
quas Deo auctore in sancta religione agregastis. Videlicet in conventibus 
ordinis sancte Clare de Bisuncio, de Aujcona, de Poligniaco, de Xorrogio, 
de Molinis, de Aquasparsa, de. Vivi aco et de Orba provincie Burgundie 
et de Dedsia (1) provincie Turonie, ita quod tu jtossis de consilio dicte 
sororis Colete et aliarum sororum discretamm dictorum locoinnn in ]>re¬ 
fotis coniventibus seu monasteriis instituere et destituere confessores et 
alios fratres locare et repetere. Item, quod tu possis omnia predicta mo- 
nasteria visitare corrigere et punire et sorores de loco ad locum mutare, 
causa mutandi seu edifjficandi locum, societate matura honesta secura eis¬ 
dem prudenter assignata. Item quod tu jxtssis licendare eandem sororem 
Coletam auctoritate nostra, quod ipsa cum duabus sororilrus vel pluribus 
jiossit visitare sorores suas omnium conventuum cum fuit necessitas evi¬ 
dens, et si contingat quod de novo aliquod cenobium earumdem construa¬ 
tur quod ipsa cum sororilnts suis per eam electis possit accedere ad idem 
et in eo residere, si sit necessitas evidens refformacionis. Item quod possis 
refdpere ad nostrum ordinem fratres clericos et layco.s ad noviciatum et. 
ail professionem pro subsidio dictorum conventuum, statutis nostri ordinis 
super eorum vita et sufficienda penitus obseiixitis, et confessores sororum 
possint tantum (tamen t) ad noviciatum fratres recijtere in ordine. Item 
tibi concedimus quod tu possis mittere fratres tibi sulxlitos ad sacros or¬ 
dines et eos presentare episcopis pro confessionibus audiendis, statutis 
nostri ordinis super eorum vita et sufficienda observatis. Item tibi con¬ 
cedimus quod tu possis mittere pro fratribus nostri ordinis ulricumtjue 


(1) Bes&n$on, Auxonne, Poliguy, Seurre. Moulins, Aigueperse, Viviers, 
Orbe, Deouse. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


96 DOCUMENTS SUB LA BIFORME DE STE. OOLETTK EN FBANCE. 


existentibus pro habendis salubribus consiliis cum eisdem, et quod ipsi 
possint manere vobiscum pro vestro adiuiorio nisi fuerint in officio pt'e- 
lacionis de facto constituti. Item quod tu possis mittere fratres tibi sub¬ 
ditos ad conventus nostri ordinis de Dola, de Cheriaco, de Saleriis et de 
Biffrato (1) pro mansione ibidem facienda et eciam recipere in vestro 
auxilio fratres dictorum locorum et conventuum secundum tuam et sororis 
Colete gardianorum et fratrum assensu providam discrecionem prehabitam. 
Item si aliqui fratrum nostri ordinis venerint ad te pro obsermtione re¬ 
gule sanctiori, possis eos absolvere a quacumque sententia ad nos spectante 
si indiguerint. Item si fiat aliquod monasterium sancte Clare de novo, 
concedimus tibi quod tu possis assignare sorores et mittere ad locum de 
novo constructum et assignare fratres in eodem loco pro servicio dictarum 
sororum, ponere secundum morem et formam aliorum conventuum. Item 
concedimus quod, si te contingat ab humanis discedere, quod possint fratres 
predictorum conventuum una cum abbatissis supra dictonim conventuum 
auctoritate nostra alium sibi eligere in nostrum vicanum et patrem vices 
nostras in omnibus gerentem. Item concedimus omnibus fratribus et so¬ 
roribus tibi suMitis quod sex vicibus in anno possint se facere absolvi 
nostra plena auctoritate. In his autem vel in alUjuo premissorum nolumus 
quod aliquis me inferior valeat vel possit te vel aliquem seu aliquam 
predictorum quovis modo alu/uatenus im]>edire per obedientiam salutarem, 
non obstantibus quibuscunupte graciis seu privilegiis jxrr me datis sive 
dandis. Supradictas gratias non intendimus revocare in capitulis gene- 
ralibus vel alibi nisi de verbo ad verbum expressa mendo fieret de eisdem in 
scriptis. Vale, in Christo lesu et ora j/ro me. Datum Home die sexta mensis 
septembris anno domini millesimo qnatlringentesimo tricesimo septimo. 


La troisi&me pi^ce enfin est une lettre de Guillaume de Casal au 
P. Henri de Baume, et donnee k Toulouse en 1437, avec cette simple 
indication de temps: tempore nostri generalis capituli inibi celebrati. 
Elie est con 9 ue en termes presque identiques k oeux de celle prece- 
demment publiee (AFH II, 1909, p. 455, n. VIII). 

Dix annees plus t6t, des 1427, le P. Henri de Baume avait re^u 
du ministre general Antoine de Massa une feuille de pouvoir Pinsti- 
tuant vicaire general sur plusieurs couvents de Pobservance reguli&re. 
Cette pi6ce est en copie de Pepoque, sur parchemin, dans le fonds des 
Pauvres Claires des archives municipales de Gand. En voici la teneur: 


In Christo sibi carissimo fratri Heinrico de Palma provincie Bur- 
gundie frater Anthonius de Massa, totius ordinis fratrum minorum ge¬ 
neralis minister et servus ac. sacre theologie magister, salutem et pacem 
in Domino sempiternam. De tua laudabili vita et sufficienda precipue 
confidens, omnes gratias tibi alias per me concessas et sorori Colete filie 
mee carissime, nec non et abbatissis suorum conventuum, ]>er ipsam edi- 
ficatorum et etiam edificandorum in futurum, verum eciam et fratri¬ 
bus eum eisdem commorantibus per presentes confirmo et rati fico. Item 
augmentando gratias per me tibi concessas, te instituo vicarium meum 
cum plenitudine potestatis sii]>er cont'entus in observantia regulari in 
predicta provincia Burgundie viventibus, videlicet Dole, Cheriari, loco 


<1) Dolo, Chariez, Solliores. Biffrato me fait penser 4 Beziers: Biterris, m&is 
je ue puis 1’identifier. Ou sorait-ee Berrhorio, Bressuire? 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



DOCUMENTO SUB LA RJfcFORME DE 8TE. OOLETTE EN FRANCE. 97 


Saleriarum et Biffrati (1) et quod pro eisdem possis recipere fratres tam 
clericos quam laicos ad noviciatum et ad professionem. Item si contingat 
te ab humanis discedere, possint fratres prodictorum conventuum una cum 
abbatissis supradictis auctoritate mea alium sibi eligere in fratrem et 
meum vicarium vices meas in omnibus gerens. Vale in Christo Iesu et 
ora jtro me. Datum Casali, tempore nostri generalis capitidi in festo Pen- 
thecostis ibidem celebrati. Anno Domini millesimo CCCC U XX VII* unde¬ 
cima die iunii. 

Visa. 


XVIII. 


C’est toujoars & Gand, mais alors chez les Clarisses, que se trouve 
une derniere pi&ce de 1461, en original, avec sceau plaque. C’est une 
lettre de Jacques de Sarzuela, general de 1’Ordre, adress4e aux Clarisses: 

Paterno affectu cupiens statum congregationis oestre cunetomtmque 
nostri ordinis visitatorum vestrorum confessorum cete rorumque vobiscum 
degentium in observantia regulari et jKic.e et serenitate consciende nutrire, 
dirigere, protegere et conservare, ut quemadmodum a principio fundationis 
vestrorum monasteriorum, vivente, bone et sancte memorie. sorore Coleta 
matre vestra incepistis et vixistis, sit * xpo auxiliante usque in finem per - 
sevevetis habito super hoc. maturo et deliberato consilio cum reverendis 
ministris Franci e, Burgumfie, Turonie, Procincte, in quorum provinciis 
maior pars vestrorum monasteriorum est fundata, et de concilio et assensu 
omnium aliorum diff nitorum tocius nostri generalis capitidi, tenore, prae¬ 
sentium declaramus sicut olim fe.ci.stis vos et omnes fratres qui vobiscum 
degunt, vivatis actusrpie vestros reguletis et dirigatis secundum regulam 
beate virginis Clare, quam Deo inivistis et promisistis et secundum statuta 
et declarationes vivente, eadem sorore Coleta vobis data et tradita et prr 
bone memorie fratrem GuiUelmum de Casali predecessorem meum generalem 
ministrum confirmata et approbata olim Gehennis anno M n CCCC"XXXiiij 
die xxrij • Septembris... Datum Divione. (2) temjtore nostri generalis capituli 
in festo Pentecostes celebrati. Anno Domini M°CCCC°LXJ° et die xxvj* maij. 

fr. Jah. G. 

Visa: f. 

XIX. 


Nous.aurions voulu, pour finir, etudier quelques pages d’un ms. 
du XV e si&cle de la bibliotheque de Valognes: « Dyalogus inter fra¬ 
tres duos unum de Coletanis et alium de. Observantia • (ms. 16. f. 1 
h 12); mais il m’a ete impossible de faire venir ce MS. k Paris. Le 
comite de perfectionnement de la ville de Valognes est le seul en France 
qui refuse de seconder les efforts des travailleurs. 


Paris. 


P. Ubald D’ALENgON, 0. C. 


(1) Dole, Chariez, Sellieres; B6ziers (Bressuire) (V). (2) Dijon. 


Archivum Frttnciscanum Historicum. — Ah. 111. 


7 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




98 


STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 14G7 (1494). 


STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE 


condita Brandenbjurgi an. 1467, immutata Luneburgi an. 1494. 

(E Coi nui*: Amstelodamenxi, sion. 1 E 2b). 


Inter documenta Franciscana, quae ma^no virorum doctorum plausu 
hisce temporibus e bibliothecarum eruuntur latebris et vulgando cu¬ 
rantur atque illustrantur, principem obtinere merentur locum medii 
aevi Statuta tam Generalia quam Provincialia. Norunt tamen viri 
)>eriti, raro admodum inveniri exemplaria integra et incorrupta. Cuius 
rei causae fuerunt non solum persecutiones quas Ordo noster j>er 
saecula passus est, illa praesertim quae saeculo XVI pseudo-refor- 
matione se iactabat, sed et ipsorum maiorum nostrorum incuria. 

Sed quid loquor incuriam! Maioribus nostris econtra cura fuit ut 
antiqua quaeque Statutorum exemplaria delerentur! Iam anno enim 
1200 sub ipsius S. Bonaventurae generalatn in Capitulo Generali 
Narl>onensi definitum fuit: 

«Quilibet Guardianus studeat sollicita dilidentia in domo sua 
Constitutiones generales habere, quas ipse sub custodia reservet et 
caveat, quod ab extraneis nullatenus communicentur. Ipsas etiam 
Constitutiones faciat semel in mense suis Fratribus legi, ubi et. 
quando sibi videbitur expedire, maxime septem capitula priina, quae 
oinnem tangunt communitatem. Et istis publicatis, veteres de¬ 
struantur (1). 

Et quamvis in sequioris aetatis Statutis, sive Generalibus, sive 
Provincialibus — quae utique valde mutila ad nos pervenerunt — 
tale praeceptum non inveniatur, id tamen sine dubio saltem ex con¬ 
suetudine et pro maiori observantiae utilitate servatum fuisse fas est 
opinari (2). Ante enim inventam artem tvixigrapliicnm valde erat ti¬ 
mendum — ut unum solummodo tangam incommodum — ne fratres 
sive ex parsimonia, sive ex ignavia, radendo, exstinguendo, in mar¬ 
ginibus addendo, aliisque huiusinodi remediis ineptis, antiquatas re- 
dactiones in novas commutare conarentur (8), textum misere corrmn- 
jientes et verba. 

Multa igitur exemplaria priscorum Statutorum lugemus ]>erdita. 
Nec meliorem sortem nacta sunt Provincialia quam Generalia; imo 
plerumque. j>eiorem. Plurima enim exemplaria, si (piando su|»crerant., 
asservabantur in regionibus ubi persecutiones maiori vi grassatae 
sunt. Et sic perierunt. 


(1) S. Boimventurae, O/mra omnia, VIII. Qimniechi 1S5IS, p. iUl, coi. ‘2; 

F. Elirle, J)ir it/frsfcn Itctla<ti<mrn tlr,- (rrnrra h-onst it itt imicu i/r.t h'rau-i*knnrync<fr-t/n, 
in Archii: ftlr Lifrratur - and Ki rrhcvi/rsihirhtc <lrs Miftcfa/trr*. VI, Krciburg IS!»2, 

JW; rf. HUI. 


(2) Ebrie, Anhiv, VI, 11. 

(H) Talem codicem memorat Ebrie, 1. e. II, Anm. 1 ot S4. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 (1404). 


09 


Gaudens icitur quae sequuntur Statuta Provincialia suscepi 
edenda, quilms quippe non solum illustratur inclytae Provinciae Sa- 
xoniae historia, sed et exordia lil>erae evolutionis Statutorum Provin¬ 
cialium apud Observantes l ltrainontanos (1). Statuta namque hic 
edita condita fuerunt vigore Decreti Capituli Generalis Observantium 
Ultrainontanorum, anno 1407 Montis Lucii (Montluv-on) celebrati, quo 
cuique Provinciae data fuit facultas redigondi propria Statuta Pro¬ 
vincialia (2). 

Antequam tamen ad qwa perveniam Statuta, opus est nonnulla 
praefari, quibus tam historice (piam critice illustranda esse videntur. 

Regularis Observantia inde ab anno 1421 in Provinciam Saxo 
niae introducta 04), |>ost varias vicissitudines anno 1452 firmissimas 
coepta est agere radices. Eo enim anno S. Ioannes Capistrantis Prae¬ 
ses fuit in capitulo provinciali Provinciae Saxoniae ab Observantibus 
celebrato in conventu Arenstadiensi (Arnstadt), ibique «salutares 
fecit, et fieri suasit ordinationes » (4). Provinciae Vicarius tunc elec¬ 
tus (vel confirmatus) (5) est FY. Hemiingins Sehle, qui usque ad an¬ 
num 14*18 otficio suo functus est, et anno 1472 iterum electus, denuo 
Vicarii Provincialis munus obivit; cuius tamen triennio nondum ex¬ 
pleto obiit (*»). En verba, quibus eum memorat Comjtendinm chrono- 
Intfictun mox laudatum: 

* R. I*. Heiiningius Sehle [Solem, Seelen. Zoleiij, Praesule S. Ioanne 
Capistrare» 1152 in Capitulo Arenstadiensi electus, ap|*riine Observantiam 
excrescere fecit. Vir hic erat omnibus numeris al>solutus, et ideo vigore 
Indulti (Congregationis Generalis successive rajietitis vicibus recinctus, a. 11U1 
a Pio II. facultatem accepit <|uatuor novos (Conventus aedificandi; a. 14<>7 
e Capitulo Brandcnburgensi Statuta Provincialia publicavit». 


(4) Sedulo animadvertendum est non unam scmfier apud auctores usurpari 
methodum in denominandis binis Observantium familiis. Quos ex. gr. De 
Gubernatis, natione Italus, vocat Observant*'» ITltramontanos, «*osdeni Nicolaus 
G lasslsirgor, natione Germanus, vocat Cismontanos vel Citramontanos; et 
vice versa. Nos imitamur authenticum loquendi modum apud de Gul>ematis 
recte usitatum, illos vocantes Ultra montanos, qui )>crtinebaut ad Familiam 
in partibus Europae septentrionalibus praecipue commorantem : Cismontanos 
vero nuncupamus, qui degebant in [jaitihus Italiae et Orientis. Cf. De 
Gubernatis, Orbi » Scraphun*, t. IV, Index secundus, p. 89 (in fine libri) 
et H. Holzapfel. JIanilbuch der (Jemhichfe des Franziskanerorden», Froiburg 
120 . 

i2) Cf. infra, in Statutorum Prologo, p. *19, nota *>. 

(H) Gonzaga, De orig. Seraph. Fietif/., Veneti is KKC-4. p. 7(i*». 

(I) Cf. Com/iemlinni chroHolofficinn Proritiriae Saxoniae S. Cruci » Ord. Fratr. 
Min ., Wamndorpii, s. a. (e. 1S74). p. 10-P*. — Utinam omnes Provinciae talia 
suae historiae — severiora tamen crisi — curarent edere Conq*endia! Non solum 
enim apud i|»sos Provinciae filios, (•orum quae maiores actitarunt augent 
notitiam foventque atnoram, sed et exteris administrant media necessaria, si 
quando de aliena Provincia scribere eis contingit. 

(’)) Compendium r.hrouofofjir.nm etc., p. 10. 

(<>) Eodem anno 1472 Fr. Henuingius Sehle die 14 Augusti Congregationem 


habuit Provincialem in conventu Cellensi. Cf. L. 


Leimnens, Niede.r*(ichxi*c.he 


Franziskaiicrk/iisfer ini Mittelallcr, Hildeslteim 1H5H», S. 2*1, Anm. 5; P. Albert, 
Maithias Diirinf/, ei» deufmdicr Minorit des /.». Jahrh. Stuttgart 1W>2, S. 74, Anm. (i. 
Tabulam Congregationis Oellensis (non i|»sas ordinationes, si quae forte factae 
sunt) tvpis balH« vulgatam a R. P. Leon. Lemmens in opera Jahrbueh der 
SdchxiscUcH Franziskancr-Provinz com //. Kreuze, Diisaeldorf, 1907, S. 1-9. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


100 


STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494). 


Et alibi: 

€ R. P. Henningius Sehle a. 1472 iam denuo reeleotus, regularis di¬ 
sciplinae zelator eximius Provinciam strenue gubernavit. Triennio necdum 
expleto beato fine quievit in Domino, in Capitulo Generali Audomarensi 
cum laude recommendatus (lj*. 

Statuta in Capitulo Brandenburgensi promulgata, iterum fuerunt 
revisa in Capitulo Luneburgensi per Vicarium Provincialem fr. Hen- 
ricum Voss, cuius idem Compendium meminit his verbis: 

«R. P. Henricus Voss, a. 1492 iterato in Vicarium Provincialem electus 
est, qui Statuta Provincialia, in Capitulo Luneburgensi reco¬ 
gnita publicavit (2), quae inter alia provident ne Vicarii Provincialis 
tempus ultra triennium extendatur (8) *. 

Haec ipsa igitur Statuta Provincialia, in Capitulo Brandenbur- 
gensi anno 1467 sub Henningio Sehle edita, et in Capitulo Lunebur¬ 
gensi anno 1494 sub Henrico Voss revisa publici hic fiunt iuris. 
Statutorum textum inveni in codice Bibliothecae communalis Amste- 
lodamensis, sign. I E 29, fol. 44a-52b. Quem codicem iam fuse descripsi 
in hoc AFH I, 108-115, ita ut non amplius opus sit de eodem denuo 
disserere. 

Praeter haec Statuta aliae in alterutro vel in utroque Capitulo factae 
fuisse videntur ordinationes, quod eruitur ex his verbis (II. 18): 
< Item omnes et singuli gwardiani sint solliciti quod ad laudem dei 
genitricis marie, ad minus in sabbatis, missa de domina semel in 
quolibet mense cum nota decantetur. Item offitium votiuum de beata 
virgine et spiritu sancto secundum variacionem temporum seruetur, 
provt in praesenti capitulo est determinatum (4), et ad 
singulos conuentus est transmissum». Hae ordinationes tamen in no¬ 
stro codice non inveniuntur. 


Quoad modum, quo haec Statuta curavi notisque illustravi, haec 
memorare liceat. 

Nonnullibi in ipsis Statutis expressis verbis laudantur auctori¬ 
tates, a quibus Patres Definitores suas mutuati sunt ordinationes. 
Ubique conatus sum fontes istos accurate determinare. Quod tamen 
haud semper potui, cum plurima quae laudantur documenta nondum, 
quod sciam, sint typis vulgata. Hoc autem maxime obtinet in Sta¬ 
tutorum nostrorum Capitulo II, quod est de rebus liturgicis. 

Saepius namque laudantur Rubricae conditae in Capitulo Ge¬ 
nerali Pisano (II. 5. 6. 7. 10) anno 1263 habito, quae tamen teste 


(1) Compendium chronologicum, p. 26 et 27. — Notatum velim, apud De 
Gubernatis, Orbia Seraphicua, III, 128, coi. 1, inter nomina defunctorum, quae 
in Capitulo Observantium Ultramontanorum anno 1475 Audomari (St. Omer) 
celebrato memorantur, Fr. Henningii Sehle nomen non inveniri. Sola ibi po¬ 
nuntur nomina Ioannis Psatelli, Nicolai de Orbellis et Ioannis Brugman. 

(2) Quod factum est anno 1494. Cf. Prologus Statutorum. — Eodem 
anno 1494 Bartholdus Episcopus Hildesheimensis celebravit Synodum Dioe- 
oesanam * apud Fratres Mino ros ». Lemraens, NiederaOchsieche Franzitkt *- 
nerkltfater, S. 22, Anm. 1. 

(8) Compendium chronologicum, p. 28. — Quoad determinationem de Vio&rii 
Provincialis triennio vide infra VII, 10. 

(4) Haec determinatio facta esse videtur in Capitulo Luneburgensi. Vide 
infra, p. 102. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494). 


101 


R. P. Ehrle nondum fuerunt typis vulgatae (1). Semel allegatur 
Capitulum Generale Ferrariense (II. 13), sed quae ibidem dicuntur 
constituta, minime reperies in actis Capitulorum Generalium Ferra¬ 
riae olim habitorum annis 1383, 1424 et 1472 (2). Laudatur insuper 
nonnumquam € modus noviter ordinatus » (II. 2), et alibi «Capitulum 
Generale» (II, 2 [in nota critica] 5. 8. 13), quin definiatur, ubi vel 
quando sit habitum (3). Alia praeterea citantur documenta, quae huc¬ 
usque mihi videntur inedita, ex. gr. Rubricae quaedam constitutae 
a SS. Pontificibus Ioanne XXII (II. 8. 9) et Clemente VI (II. 3. 4); 
provocatur quoque ad « scripta nostra (II. 21; VII, 5) vel ad * prae¬ 
scripta nostra» (II. 6. 22. 30) (4), vel ad consuetudines sive ipsius 
Provinciae Saxoniae (II. 14. 15. 19), sive solius Conventus Branden- 
burgensis (I. 1), sive aliarum Provinciarum (II. 26), sive demum Curiae 
Romanae (II. 9). 

Ad plures contra locos apposui notitias congruas, quae ad textum 
illustrandum videbantur apta vel necessaria. Non semel quoque lau¬ 
davi decreta Capitulorum Generalium Observantium Ultramontanorum 
inter annos 1451 et 1494 constituta, id est post condita anno 1451 
Statuta Barchinonensia (de quibus cf. infra in nota 4 ad Statutorum 
Prologum), et ante reductionem Luneburgensem anno 1494 definitive 
stabilitam. Praecipue autem id feci ubicumque laudantur * Statuta 
generalia », vel « Statutum », vel « nova generalia ordinis instituta » 
(cf. Prologus et II. 24. 27; VI. 1 [bis]; VII. 3 [bis]. 5. 6. 8 [bis]. 
9 [bis]). Nonnullibi deinde adduxi oniinationes, quae in Provincia 
Argentinensi, Saxoniae Provinciae terra et moribus contigua, eo tempore 
erant in usu, quasque invenire est in Chronicis a Nicolao Glassberger 
lepide conscriptis. Utriusque enim Provinciae hoc tempore eadem fere 
erant fata, eaedem vicissitudines. Eodem imo agebantur spiritu, Sancti 
inquam Ioannis a Capistrano, qui in utraque Provincia Observantiae 
Regulari stabiliendae strenue adlaboravit, cuius etiam Constitutiones 


(1) Perpaucae inveniuntur in Chronologia hiet. leg., I, 27, coi. 2. Integrae 
exstant manu scriptae in codice B 51 bibliothecae Capituli Paduani, et partim 
in cod. Vaticano 7839, fol. 116b-117b. Cf. Ehrle, Archiv, VI, 87 seq. not. 1. Ait 
tamen I. H. Sbaralea, Supplementum ad Scriptores, Romae 1806, p. 165, i. v. 
Bonaventura, ri. 99. Rubricas in Cap. Generali Pisae 1268 conditas exstare 
impressas in libro Familiaris Clericorum , edito « Venetiis an. 1580, & 1561, in 8°, 
typis Juntae & Bindoni •. Idem Sbaralea, 1. c. p. 60, sub Anonymus Italus XXXIII 
Florentinus, scribit eundem librum Familiaris Clericorum editum fuisse: «Ve¬ 
netiis an. 1517 per Gregorium de Gregoriis, deinde alibi in-8°». Hunc tamen 
librum Familiaris clericorum (cuius editionem Venetiis an. 1542 typis ousam, 
una cum integro libri titulo memorat J. Ch. Brunet, Manuel du libraire et de 
famaleur des livres, II, Paris 1861, s. v. Familiaris) nullibi in his regionibus 
invenire potui. — Ceterum huius Cap. Pisani an. 1268 Rubricae in hoc AFH 
mox vulgabuntur, a R. P. Hieron. Golubovich. 

(2) Apud De Gubernatis, III, 76, 82, 121. 

(8) «Capitulum generale * quod ad II, 2 (in nota critica) laudatur, cele¬ 
bratum fuit, ni fallor, post annum 1517, cum in codice eadem (tertia) manu 
fuerit adscriptum, quae exaravit notam ad IX, 1, in qua sermo est de Mi¬ 
nistro Provinciali. Cf. infra, p. 102. Ad alia duo loca (II, 5 et II, 18) ubi 
etiam provocatur ad «Capitulum generale», in notis addidi*ea Capitulorum 
Generalium decreta, quae spectari mihi videntur. 

(4) «Iuxta p re scripta nostra >, quod II, 28 occurrit, significat Ordinarium 
Divini Offudi. Cf. infra ad h. I. Cer. Vt. denotat editionem Ceremonialis Ve¬ 
tustissimi O. M. hoc fiasc. 64-81 factam. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


102 


STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 0404 ). 


depictum invenitur signum J, q 
drenses videntur assiirnari. Id > 


uo additiones 
saltem in uno 


et Declarationes, anno 1448 editas (1).’ Statutis Provinciae Saxoniae 
intime esse coni unctas, cuique intuenti statim patebit. 

Quaenam ex hisce Statutis Provinciae Saxoniae decreta fuerint 
anno 1407 in Capitulo Brandenburjrensi, quae vero in Capitulo T^u- 
nebur^ensi fuerint addita vel mutata, ipse codex nullibi manifestat, 
uno excepto loco (VII. 5), ubi expressis verbis dicitur: «exdetermi- 
nacione capituli presentis, scilicet b r a n d e n b u r^e n s i s ». Ex quo 
etiam eruendum esse videtur, alio loco, ubi scribitur « in presenti 
capitulo* (II. 18), quin addatur aliquod distinctivum, Capitulum Lu- 
nelmnrense intelli<ri debere (21. Nonnullibi tamen in codice manu, ni 

n n 

fallor, coaeva atramento 

7 

et. immutationes Lunehui 

I ' 

loco certum est. Ex libro namque iam saepius laudato Comp. vhrnnnl ., 
p. 28 patet, in Capitulo Lunebur»ronsi luisse determinatum, ut munus 
Vicarii provincialis ultra triennium non protraheretur (cf. supra, p. 100). 
Haec autem determinatio exstat in Statutis infra editis VII. 10, his 
verbis: * Item oditium prouincialis vicary ad plus de cetero non nisi 
ad triennium extendatur *. Post verbum vero * extendatur » in codice 
ipsum s i «r num | ponitur. Quidquid est, omnia si^na, etiam minima, 
lineolas quoque omnes quas in codice inveni textui adscriptas, dili¬ 
genter curavi suis locis aduotandas in notis criticis. Post alios enim 
codices forte detegendos adminiculo esse poterunt, ut Statuta Bran- 
denburoensia a Lunebur^ensilms ad amussim discenii queant. 

Ad textum prout in codice exstat duae praesertim manus aetate 
diversae hic illic nonnulla addiderunt vel in ipso textu aliqua muta¬ 
verunt. «Secunda» et «Tertia» manus a me vocantur. Secunda ma¬ 
nus, ipsi amanuensi paene coaeva, nonnulla in margine ad scripsit 
claritatis plerumque «rratia (sc. ad I. 4: IV. 8. 4: VII. 8. It. Tertia 
manus non solum in margine novas quasdam addidit determinationes, 
sed et nonnullibi verba ex ipso contextu abradere aliaque superscri¬ 
bere est ausa icf. notas criticas ad II. 2. 8. 12: IV. 4; VI. 2; VII. 

% • 

2. 8. 8; IX. 1). Haec tertia manus certo videtur sua edisse post.an¬ 
num 1517. Notavit enim nd IX. 1 : « Item misse ]>eiq>etue in conven¬ 
tibus numquam recipiantur neque mcmorie sine expresso consensu 
R. p. ministri provincialis». Fratres vero Observantes ante 
annum 1517 non haImisse Ministros Provinciales sed solummodo Vi¬ 
carios Provinciales, non est quod hic moneam. 

Medii aevi orthographiam duxi retinendam. Hac enim edendi me¬ 
thodo ma^is delectantur viri jierili, et facilius explicantur atque in¬ 
dicantur lectiones variae, quae in aliis codicibus, quos sj>ero dete¬ 
gendos, offeruntur. Solam inter i et j litteras nejrlicendam putavi dif¬ 
ferentiam, cum in ipso codice incerta scribantur et adhibeantur 
methodo. Ubique icitur i litteram posui. Interpunctionem tamen ipse 
addidi. Ipsum tandem Statutorum contextum per singula capita nu¬ 
merorum distinxi serie, ut promptior sit cum aliis Statutis iam editis 
vel |>ostea edendis collatio. 


CI) Tvpis halxMitur vulgata apml Do fi abortiatis, III, 85-1(1»; Chmnoloyia 

/i ixtorii <t /rf/o //,<r, 1, II 12. 

(*2) Ct'. supra, p. ldi, nota 4. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 (1494). 


103 


[tol. 44a] Incipiunt statuta prouincialia edita anno dni. 1467 in capitulo braadenbur- 
pensi et iam aliqualiter inmutata Anno dni. 1494 in oapitulo luneburgensi (a) 
per ablaoionem quorumdam abolitorum et insertionem quorundam magis 
accont odorum. 


PROLOGUS. 

Quoniam Reverendus pater noster Vicarius generalis (1) in capitulo 
generali, Anno domini 1407 in conuentu montis luci i prouincic bur- 
gundie profesto penthecostes celebrato, voluit, vt singule prouincic de 
statutis reuerendorum patnun generalium et prouincialium vicariorum illa 
eligere et habere possent, alys dimissis, que amplius pro manutenentia ac 
directione obseruantie regularis conducere viderenturC->, Propterea reue- 
rendus pater ct frater Henningus Se 1 en Vicarius prouincialis, ac 
didinitores eum ceteris patribus Anno domini 1407 in conuentu bran- 
denbu rgen s i profesto assumpeionis gloriose virginis Marie capitularitcr 
congregati, de omnibus statutis eorumdem patrum vicariorum aliqua 
que magis vtilia et salubria videbantur extrahere et in vnum, ne igno¬ 
rantia sit occasio delinquendi, redigere | Mttjtjtle: decreuerunt] secundum 
ordinem capitulorum statutorum generalium barcinone^l) edi¬ 
torum, vt facilius eorum noticia haberetur, provt presentium tenor 
ostendit — feceruntque omnibus aliis seclusis quia etiam iam in vsu 
habentur — [eaque] citra peccati vinculum ab omnibus fratribus huius 
prouintie Saxonie vicariatui subiectis voluerunt et stutuerunt obseruari. 


(a) Post luneburgemi in codice depictum exstat signum ], de quo cf. su¬ 
pra, p. 102. 


(1) Scilicet R. A. P. Ioannes Philippi, primo electus die 17 Maii 1107. Ct. 
de eo Glassberger, Chroni a, in Ana/. Franc., II, p. 428 et in Indico, p. 012. coi. 1. 

(2; En verba Capituli Montis Lucii, anno 1407 celebrati: «Item ordinatum 
est ad conscientiarum pacem et tranquillitatem, quod de statutis et ordina¬ 
tionibus, tcui|>orihus retroactis j>er quoscumquo prelatos. tam Vicarios Gene¬ 
rales quam Provinciales et editis, tantum illa delieant observari, quae Capi¬ 
tulum Provinciale cuiuslibet Provinciae videbuntur ad regularis observantic 
conservationem et incrementum idonea». Sjum/um Minorum, Rothomagi Indi», 
I, 73a; Firma mentum, Veneti is 1518, 1. 8!>b2; G lassi »erger t Chronia (ed. cit.), 
p. 1:50. — Hoc statutum desideratur apud I>e Gul>eruatis, Orbi* Scraphhut, 

III, 118. 

(8) I)e quo, vide supra, p. 00-10). 

(•\) Celelierrima sunt ista Statuta Generalia Barcliinonensia, «piae anno 1151 
in capitulo generali Observantium Pltramontanornm, Barcbinonae (Barcelona) 
celebrato, sunt condita. Sunt quasi nova redactio Constitutionum Narbonen- 
sium, quas edidit S. Bonaventum, in capitulo generali Narbonensi anno 1200. 
Statuta Harehimmensin per qiiatuor saecula et amplius, nomine licet non- 
nunquam suppresso, et variis licet in redactionibus et formis, fundamentum 
fuerunt Statutorum Generalium, quae apud varias Observantium familias 
olim in usu erant. Eorum imo vestigia adhuc rej»oriro est in novissimis Or¬ 
dinis Fratrum Minorum Constitutionibus Generalibus, a fel. mem. Leone 
Pj>. XIII anno 1807 approlwtis. Typis exstant vulgata Statuta lltirchiiionensia 
in o|M*rc Monumenta Ordini* Minorum, Sulnianticae 1500, III, 210; item in ed. 
Salniuanticac 1511, 11,205; insujXT in Monumenta Franemutna, II, ed. R. Howlett, 
London l>+52 (ili lieram /irilan niea mm medii aeni ttrriptores), p. 81-110. Compen¬ 
dium vero, idquo lingua medii aevi Anglica, prodiit in Monumenta Francisrana, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


104 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. I. 


[I]. De nouiciorum receptione. Primum capitulum. 

1. Ordinamus quod pueri de cetero etiam sedecim annorum, nisi de 
speciali vicary prouincialis licentia, non recipiantur ad ordinem (<*). Et 
in nouiciorum induitione seruentur benedictiones et huiusmodi secun¬ 
dum morem conuentus brandenburgensis. Et de breuiario, aut panno, 
seu alys prosequendis, uel de prandio, uel alys, conuentui dandis, nul¬ 
latenus per fratres directe uel indirecte informetur (1). 

2. Et non sic indifferenter et inexaminate recipiantur habitum pe¬ 
tentes: et qui recipiendi erunt, cum summa diligentia instruantur, ac in 
humilitate et sancte oratio[nis stu] dio ( b ) per magistros ydoneos sibi de¬ 
putandos, bene probentur et exerceant[ur, ita quod] huiusmodi magistri, 
quantum fieri poterit bono modo, secundum conuentuum dispositionem 
[in aliis] non ocupentur (2). 

3. Et induendi absoluantur illa magna auctoritate Bonifacy Octaui(3) 
per vicarium prouincialem uel custodem uel commissarios eorumdem, 
quibus ipsi in hac parte hanc auctoritatem dederint; qui commissary 
hanc auctoritatem alys fratribus subdelegare non poterunt. Nec ad pro¬ 
fessionem recipiantur nisi de consensu maioris partis conuentus seu 
loci vbi probati fuerint. 

4. Qui nouicy (c) per circulum conuentus bis uel ter ad minus in 
anno sue probacionis visitentur, et visitacione audita, ipsis vocatis ad 
capitulum, coram [fol. 44b] fratribus eorum pronunctientur defectus, vt 
se sciant ex hoc eo melius emendare, et etiam postea non sit eis locus 
excusacionis. 

5. Item fratres conuentuales ad nostram familiam recipi cupientes 
et de licentia ministri, saltem petita, spe et intentione vberioris frugis, 

.(<*) Post ordinem habetur in oodioe signum ]. 

(b) Hio in oodioe desunt quaedam litterae, eo quod folii pars fuerit evulsa. 
Duae, quae mox sequuntur lacunae, ex eodem oriuntur defectu. 

(e) Manus.secunda in margine addidit: a gardianis. 

[I], ed. J. S. Brewer, London, 1858 (in Rer. Briit. med. aevi Scr.), p. 574-578. — 
Optandum esset, ut Statuta Generalia Barchinonensia in oommodum praesertim 
eorUm, qui antiquis Ordinis nostri Statutis investigandis dant operam, denuo, 
critice tamen, ederentur, oum huousque non inveniantur nisi in libris ra¬ 
rioribus. 

(1) Vetitum informandi apud novitios de eorum bonis iam dedit Cap. 
Gen. Obs. Ultr., Fontinaci (Fontaneti) Comitum.(Fontenay-le-Comte) anno 1457 
celebratum. Cf. «Spec. Min. 1509, I, 71a; Firmamentum, 1618, I, 88b2. 

(2) Incisum quod 2 notatur fere integrum habetur inter ordinationes Ca¬ 
pituli Fontinaci Comitum (cf. not. praeced.). Verba in' codice mutila ibi 
habentur hac forma: «ac in humilitate et sanote orationis studio per magi¬ 
stros idoneos sibi deputandos probentur et exerceantur, ita quod huiusmodi 
magistri in aliis non occupentur secundum ordinationem capituli generalis». 
Spec. Min., 1509, I, 71a-b; Firmamentum, 151H, I, 88b2; of. etiam Glassberger, 
1. o., p. 875. 

(8) Id est privilegium Bonifacii VIII: Volente$ vestro aggregari consortio, 
quod deest quidem apud Sbaralea, BuUarium, t. IV, sed quod exstat in variis 
Constitutionibus antiquis, ex. gr. in Constitutionibus quas « Farinerias» vo¬ 
cant (tit. I), sub Guilielmo Farinerio, Min. Gen., in Capitulo Generali anno 1854 
Assisii habito oonditis. Nuper has Constitutiones denuo vulgavit C. Eubel, 
O. F. M. Conv., BuUarium Franciscanum, VI, Bomae 1902, p. 68988. Exstat 
etiam bulla Bonifacii VIII in Statutis Barchin., Cap. I, ed. Howlett, p. 84. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



STATUTA PBOVmOlAE 3AZONIAE ANN. 1467 (1494) OAP. I-H. 105 


non ad fugiendam correctionem venientes, et bene et diligenter exami¬ 
nentur et probentur, ac in humilitate debita tam in loco inferiori quam 
in alys teneantur, et sic post spatium certi temporis, vnius anni uel 
dimidii, mayoris quoque seu minoris, secundum personarum morum 
qualitatem, per vicarium prouincialem ad nostrum gremium recipi po¬ 
terunt (1). Recepti autem non cito et faciliter ad offitia ordinis promo- 
ueantur. 

6 . Inhibetur quod nullus frater nostre f&milie tam nouicius quam 
professus audeat litteras mittere alicui intra uel extra ordinem, nec 
etiam litteras sibi missas ab alio recipere uel aperire sine licentia gwar- 
diani sui, uel in eius absentia, alterius presidentis, cum commode non 
poterit aduentus gwardiani exspectari. Et si quis contrarium fecerit 
grauius punietur (2). 

7. Professi tamen vicario litteras mittere possint, nec est necesse 
quod eas gwardianis ostendant. Item nullus frater laycus nesciens lit¬ 
teras eas adiscat, nisi dumtaxat Confiteor, Suscipiat dominus, Miserere 
mei deus. Benedicite, Gratias (3), Et de profundis, sic tamen quod lit¬ 
teras alphabeti non adiscant. Nec detur alicui licentia studendi pro cle¬ 
ricatu, licet in seculo didicerit litteras. 

[II]. De diuino o/fitio. secundum capitulum. 

1. Quoniam secundum Augustinum beatum Divino officio nichil pro¬ 
ponere licet, Hinc est quod, vt ipsum diuinum oftitiuin reuerentius ac 
decentius possit persolui, Ordinatur quod cantores et ceteri officiarii ad 
hoc deputati, nec non et fratres iuuenes sollicite prouideant ea que le¬ 
genda uel cantanda sunt in ecclesia; et illi qui in hoc deprehensi fue¬ 
rint culpabiles debite puniantur. 

2. Item de laudibus ferialibus in aduentu seruetur modus nouiter 
ordinatus, videlicet de feria nocturnaliter obseruanda. Item in aduentu 
fiant offitia ferialia feria 4 1 2 * * * * * 8 *, 5 U , sexta et sabbato quatuor temporum. 
Item in vigilia natiuitatis cristi quantum ad genu[flec]tiones (a) et pre- 


(a) Quae hio et duobus sequentibus loois notantur lacunae oriuntur ex 
defectu, supra ad L 2 memorato. 


(1) « Fratres Conventuales, volentes nostro aggregari consortio, probentur 
plus vel minus infra annum secundum qualitatem personarum, iuxta Vica¬ 
riorum Provincialium discretionem cum consilio Discretorum». Cap. Gen. 
Obs. Ultr. Basi leae, an. 1454; ap. Olassberger, p. 347; De Gubernatis, III, 
111. — Idem fuit decretum in Cap. Gen. Obs. Ultr. Basileae, an. 1472; vide 
De Gubernatis, III, 122. 

(2) Vetitum de scribendis litteris exstat inter deoreta Cap. Gen. Obs. Ultr. 

Tolosae 1496. Cf. Glassberger, p. 514; Sper. Mtn I, 77a; Firmamentum, I, 42b 2; 

De Gubernatis, III, 137. — Idem iam fuerat statutum pro Provincia Argenti- 

nensi (Strassburg) anno 1464 in Convocatione Provinoiali habita in oonventu 

Heidelbergensi. Cf. Glassberger, p. 414; F. Hueber, Dreyfache Cronickh von 
dem, dreyfachen Orden dea groaaen H.... Fronciud in Teutachland, Miiuchen 1686, 

Sp. 415. 

(8) « Gratias » vocabantur orationes quas Fratres dicebant gratias agendo 
post mensam. Memoratur etiam infra, II, 27. Cf. Ordinarium Divini Offirii, 
Cap. V, De genuilexione, Spec. Minorum, 1509, III, 220a. Vide etiam Cap. Gen. 
Obs. Ultr. an. 1487 Tolosae habitum, in Sper. Min., 1509, I, 76a; Firmamentum, 
1518, I, 42a 1; De Gubernatis, III, 132. — Vide ap. Ducange, Qloeaarium, s. 
v. Gratiae. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




10G STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 14G7 (1404) CAP. II. 


cos habeant se fratres sicut in festo duplici (1); ympni autem.[To 

Deum?], Kyrycleyson, Sanctus, Agnus dei, Beant icamus, dicantur sicut 
in simplicibus] solemnibus. Versiculi et responsoria breuia ab vno tan¬ 
tum dicantur ( a ) (2). 

3. Item secundum ordinacionem clementis paj>e sexti: Si festum pu- 
rificacionis marie venerit in septuagesima, benedictio candelarum fiat 
eodem die, et processio cum secularibus. Sed offitium purificationis trans¬ 
feratur in crastinum. 

4. Item 4'* feria cinerum quodeumque festum venerit, etiam duplex, 
transferatur, sicut idem clemens papa sextus statuit (3). Item in qua¬ 
dragesima et in 4 or temporibus, quando festum occurrit, vtraque missa 
tam do tempore quam dc festo complete a conuentu decantari uel legi 
debeat, non interponendo horas seu in silentio enrumdem missarum 
ipsas (fol. 45a] horas inchoando; nec tunc in missa de festo fieri dcl»ot 
commemoratio de tempore iuxta notulariuin(4) expressum. Et «emper 
missa de tempore seu de vigilia vltimo debet dici. Et hoc post sextam 
finitam. 

5. Item. Si contingit festum annunctistionis beate virginis venire 
in ebdomoda ante pasca, et a secularibus anticipari contigerit, ipso 
die quo a secularibus celebratur idem festum debet anticipari et cele¬ 
brari cum populo, secundum determinaoionem patrum in capitulo ge¬ 
nerali (5). Item in triduo ante pasca dicatur jmter noster flexis genibus 
ante principium horarum. Et nonum responsorium dicatur tantum a 
duobus, ex capitulo pysano. 

6 . Item ympni inter pasca et ascensionem domini dicantur etiam 
in quibuscumque festis duplicibus in tono pascali, cum hoc nobis ex¬ 
presse prescribatur. Item in festo sancti Iohannis ante portam lati nam 
dicitur in missa ewangelium quod legitur in nocte. Tres lectiones le- 


(o) Manti tertia infra in margine additur: Item in Octava S. Stepkani di¬ 
citur Credo (juia sic per capitulum r/cnerale noscitur diffinitum. Et in dic S. Fran¬ 
cisci tantum (Addita post an. 1517? Cf. supia, p. 102). 


(1) Cer. Vt. § 84 ss. 

(2) Ad verba quae hic in codice adseribuntur in margine (cf. notam 
criticam Cn)), notandum est, quod iam in Capitulo Bnigcnsi (Brugge, in Belgio) 
anno 1484 celebrato, concessum fuit: «quod possumus dicere ('r&lo in festo 
B. P. N. Francisci, et per eius Octavam ». Cf. Spec. Min. 1500, III, 2Hh; 
De Gubernatis, Ortas Seraphirns, III, 225. De octava 8. Francisci idem iterum 
fuit constitutum in Gap. Gen. Obs. Ultr. Mecbliniao anno 14tK) habito; of. 
Sftec. Min. III, 208b. Mirandum sane est, quod additio manus tertiae in codice 
manifestis verbis ('.redo permittat «in die S. Francisci tantum». 

(H) Quod idem decrevit Cap. Gen. Obs. Ultr. Basileae an. 1454 habitum 
(ap. Do Gubernatis, III, 111), atque renovavit Gap. Gen. Obs. Ultr. Basileae 
an. 1472 celebratum. Cf. Sjtcc. Min. III, 208a; G)assl>erger, p. 451. 

(I) « Natularium » erat, ni fallor, libor vel charta in qua « notulae » de 
Divino Officio seu Rubricae haliebantur descriptae. Vox «-notula» infra etiam 
occurrit II. !>. 11 (bis) et 18. Sed alio loco (II. 15) significat notam musicam. 
Cf. Dueange, Gfommriunt, s. v. Notalariuni. 

(5) « Quodsi contingat., festum Aiimintintionis 1 natae Virginis venire in 
triduo ante Pascha, transferatur secundum Ordinarium ». Ita (Jap. Gen. Olis. 
Ultr. Montislueii (Monthu.ion), anni 1107 , ap. G lassi neger, p. 42!*. • Onlinn- 
rimn » hic non signili< , at Ordinarium Divini Officii ili nostro Ordine ah initio 
usitatum, sod potius ordinem Ollicii in Ecclesia Romana tunc temporis vi¬ 
gentem, sicut infra p. 1U8, nota 1. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 





STATUTA PROVINCIAE 


ANN. 1467 (1494) CAP. ii. 107 


guntur de ipso die, et 8* lectiones 2' nocturni de legenda ipsius, sci¬ 
licet Secundam post neronem (1), in qua fit mentio de isto miraculo 
vsque ad benedictu* qui venit. Etiam pro eo quod lectiones, que assi¬ 
gnantur in breuiario vix sufiitiunt pro tribus; Sicut alias etiam fuit 
ordinatum in capitulo generali pysano. Item ad ympnum ihesu nostra 
redemptio, non dicatur gloria tibi domine. Sed vltimus versus cantetur 
Tu esto nostrum gaudium. Et cantetur futurus et non futurum secun¬ 
dum mammetractum (2). 

7. Item infra octauas in quibus festa occurrentia celebrantur, non 
dicuntur occurrentia que veniunt ipso die uel etiam die octaua. Et 
post octauam ascensionis, quantum ad duos dies sequentes, ymmo festa 
que cadunt in dicti9 octauis et in dominicis diebus, nullo die sequenti 
infra octauas celebrentur, quia non sunt occurrentia in aliquo die sed 
fuerunt (3). Item quarta feria infra octauas penthecostes (Horia in ej'~ 
celsis dicitur post prophetiam, ex capitulo generali pysano. 

8. Item quandocumque festum sancti bernhardini venerit infra 
octauam penthecostes, transfertur in 2"" feriam post trinitatis. Et si 
eadem die venerit festum translacionis sancti francisci, ipsum transfer¬ 
tur in 8 ,m feriam. Si vero festa sanctorum bamabe et Anthony ambo 
uel alterum illorum venerit intra octauas penthecostes, transferantur 
post dominicam trinitatis, ita quod festum sancti barnabe primo cele¬ 
bretur secundum ordinacionem capituli generalis. Et si octaua sancti 
anthony infra octauam corporis cristi venerit, fiat de ea commemoratio 
tantum. Sed alia festa non duplicia transferantur secundum detcrmi- 
nacionem johannis pape 22. Festa tamen terrarum celebria in populo 
ibidem celebrari poterunt, quia transferri non debent [a) *4). 

9. Item in die corporis cristi et per octauam vniformiter dicatur ad 
ympnos Gloria tibi domine, (pii natus es de, vbi potest applicari. Et in 
prima ad responsorium breue Criste fili dei: versus Qui natus es, sicut 
in natiuitate cristi, quia sic facit curia romana. Et alleluya non additur 
nec in breui responsorio completorii. Item in 2 1 2 * 4 * vesperis et per totam 
octauam festi eukaristie dicantur antifone de primis vesperis scilicet 


(a) Infra in margine manu tertia: Item « octava S. Bernhardini venerit in 
die aerennioni* vel in die pentheeoete* aut 2* vel .7* feria nichil tum• agetur de ea. 
Setl de octava S. (.'lare fit commemoratio que venit in die S. Liulouici. 


(1) Est Vita S. Ioannis Evangelistae auctore Pseudo-Mellito; recensiones eto. 
vide in Bildiothera hagiographica Isitina, Bruxellis 1998-1901, tin. 4820 et 4821. 

(2) Cf. Mammotrertun, Tit. Hymni, in Ascensione Domini ad Vesperas (ed. 
Argeutinae 1IH0 [Hain • I05<i8], fol. 101a2), ubi legimus : « Es futurus 
premium; non futurum ». — De huius libri auctore, fr. Marchesino de 
Regio Lepidi, vide ap. Wadding, * Srrijdore* Ordini« Minorum , Romae 1800, 
p. 169; 1906, 166: et Sbaralea, Supplementum, p. 509. 

(8) Haec verba sio interpretari oportet: Infra octavam Ascensionis Domini 
et in duobus sequentibus diebus, item in diebus Dominicis non celebrentur 
festa translata. — Similem rubricam a*Capitulo Generali Tolosano anno 1487 
conditam videsis apud De Gubernatis, Orbi» Seraphiru$, III, !*2 et 224. 

(4) Cap. Gen. Obs. Ultr. Palenzuelae (Palenoiolae, Palencia) iam anno 1470 
deolaraverat, quod festum in foro locale deberet a fratribus celebrari, id que 
« eo die quo cadit ». Spe c. Min., 1509, III, 206a. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




108 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. II. 


Sacerdos in etemum (1). Et de festis occurrentibus infra octauam corporis 
cristi vnifonniter notula Iohannis pape [fol. 46 bj vicesimi 2 J ab omnibus 
obseruetur. Item ipso die corporis cristi et per integram octauam singulis 
diebus ante S*" 1 2 * 4 ' exponatur solemniter cum ceroferarys, sono, tintinabula 
et cantu sacramentum altaris in monstrantia uel pixide super altare; 
et sub recordare { 2) simili modo debet reponi. 

10. Item festum solempne in aliquibus locis non transfertur de loco 
suo, etiam si venerit infra octauam in qua festa occurrentia non cele¬ 
brantur, Preterquam infra octauam resurrectionis et penthecostes; ex 
capitulo pysano. Item in ipsa octaua die apostolorum petri et pauli 
Antifona scilicet Gloriosi principes dicatur ad benedictus. Et petrus apo¬ 
stolus ad magnificat, eodem modo et ordine sicut per annum (3); sed 
versiculi dicantur de communi apostolorum (a). 

11. Item notula de dominicis vacantibus, que ponitur in festo sancti 
iohannis baptiste, de cetero obseruetur; que etiam in cedula in loco pa¬ 
tenti affigi debet. Similiter et de hystorys inponendis, Et de mense 
septembri notule affigantur. Item festa maiora duplicia et minora du¬ 
plicia, semiduplicia et solemnia celebrantur sicut sunt scripta; et in 
quolibet conuentu in patenti loco similiter affigantur. Item festa patro¬ 
norum conuentuum tam principalia quam minus principalia pro maio¬ 
ribus duplicibus celebrentur. 

12. Item festa sancte Marie magdalene et sancte katherine et sancte 
barbare in hac prouintia pro minoribus duplicibus peragentur, provt in 
capitulo generali Tolosano Anno domini 1437 die 28 may auctoritate 
sanctissimi domini nostri pape Eugeny quarti celebrato, huic prouincie 
spetialiter fuit concessum (4). Item festum indulgentiarum portiuncule 


(a) Post apostolorum abrasa fuerunt plurima verba per spatium 2 */* linearum. 


(1) «Item in Festo Eucharistiae antiphonae de primis Vesperis scilicet 
Sacerdos in aeternum debent dici in secundis Vesperis eiusdem diei, et per 
totam Octavam, cum iste modus servetur in Cappella Domini Papae; et de 
hoo ( Spec. Min. addit: «speciale») Ordinarium habeatur». Cap. Gen. Obs. 
Ultr., Audomari (St. Orner) anno 1447 habitum, apud De Gubernatis, III, 1(10; 
Spec. Min. III, 207 b. 

(2) Antiphona Recordare etiam infra (II. 20) memoratur cum suo versiculo 
In omni tribulatione et Collecta Omnipotens sempiterne Deus. — Videtur fuisse 
recitata pro determinata aliqua tribulatione, v. g. contra Tureas. Cf. huiusmodi 
antiphonam apud De Gubernatis, III, 120 inter aota Capituli Gen. Obs. Ultr. 
Montislucii 1481. 

(8) Intellige: in Suffragiis Sanctorum ad Laudes et ad Vesperas. 

(4) Capitulum Generale Tolosanum anni 1487, non die 28, sed 18 Maii fuit 
celebratum, i. c. in Vigilia Pentecostes. — Eugenius IV sua Constitutione 
Romani Pontificis, iam die 28 Martii 1487 Ministro Generali aliisque Superio¬ 
ribus, in Capitulo Generali congregandis, concesserat facultatem reformandi, 
ordinandi et abrogandi in Divino Oftieio quidquid sibi videretur, dummodo 
haec a duobus Capitulis Generalibus immediate subsequentibus confirmarentur. 
Bulla exstat apud Wadding, Annales, ad an. 1487, n. 81 (cf. Alva et Astorga, 
Indiculus, I, 845. n. 1(>). Ipsum Capitulum Generale deinde decrevit: « Eae 
dumtaxat Festivitates celebrentur, quae Kalendario Romano inscriptae sunt, 
non quae ad libitum soliguntur ex Martyrologio. Festa ix*culiaria Provincia¬ 
rum et Conventuum Minister Generalis iuxta suam prudentiam pro qualitate 
Sanctorum, rerum et locorum circumstantiis dignificet. Duplicia faciat maiora 
vel minora». De Gulwruatis, Orbis Seraphv-.us, III, 92; Wadding, 1. c., n. 80. 
Ex his intelligitur, Ministrum Generalem anno 14i87 ex facultate sibi ab Eu- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. II. 109 


pro minori duplici celebretur; et fiet offitium de dedicacione. Item de 
festo transfigurationis domini nostri ihesu cristi, quod celebratur sexta 
die augusti, fiat festum maius duplex. Et fiat eo modo et forma provt 
est a summo pontifice ordinatum, quod videlicet offitium habet pro ca¬ 
pitulo Saluatovem exspectamus, Et pro primo ymno Gaude mater pie¬ 
tatis (a) (\). Item in festo sancti fudowici episcopi fit commemoratio 
sancte clare virginis. 

13. Item in festo sancte Sabine et Felicitatis fiat offitium totaliter de 
vna vidua, Excepto quod primum Responsorium dicatur Veni sponsa 
cristi, et Responsorium Media nocte, obmittatur; Et octauum Respon¬ 
sorium erit Regnum mundi (2). Item de festis sancti eustachy et 
angnetis 2*, si in dominica venerint, transferantur in 2 ,m feriam, et 
ibi celebrentur, si ibidem impedimentum non fuerit; et fiant de eis no- 
uem lectiones (8). Item in festo vndecim milium virginum fiat offitium 
de virginibus sicut alias in capitulo ferrariensi fuit determinatum ; et 
est festum semiduplex (4). Item ad introitum misse in die sancti fran- 


( a ) Tertia manus in margine addit: Rem festa domini Sabaoth tot an habeant 
secundas vesperas. 


genio IV concessa, decrevisse, ut festa SS. Catharinao. Barbarae et Mariae 
Magdalenae in Provincia Saxoniae celebrarentur ritu duplici minori. — Ce¬ 
lebres praecipue apud medii aevi Germanos erant SS. Catharina et Barbara, 
quipfie quae numerabantur inter XIV Sanctos Auxiliatores. Cf. A. Franz, 
Die Messe im deulschen MittelaUer, Freiburg 1902, S. 171 flf. et libros ibidem 
laudatos. De S. Barbara cf. Glassberger, pp. 499 et 529. — Festum S. Mariae 
Magdalenae pro tota Familia factum est duplex minus in Cap. Gen. Obs. 
Ultr. Tolosano 1490 «prout voluit Dominus Apostolicus» (Alexander VI). Cf. 
De Gubernatis, III, 187, 226; Sper, Min., III, 209 a. 

(1) Festum Transfigurationis Domini a Calixto Pp. III, anno 1157 insti¬ 
tutum vel potius universaliter extensum fuit in memoriam victoriae a Tureis 
reportatae «in qua victoria.... frater Iohannes de Capistrano plurimum labo¬ 
ravit*. Sper. Min. 1509, I, 71 b; Firmamentum, 1518, I, 88b2. — Ordinatio li- 
turgica supra laudata iam facta est in Cap. Gen. Obs. Ultr. S&hnanticae 
(Salamanoa) anno 1401 habito; of. De Gubernatis, III, 115; Spec. Min., III, 207b. 
Renovata vero fuit in Cap. Gen. Obs. Ultr. Montislucii, an. 1407; cf. Glass- 
Ijerger, p. 429. 

(2) De SS. Sabinh et Felicitate iam idem decrevit Cap. Gen. Obs. Ultr. 
Montislucii an. 1467. Cf. Spec. Min., III, 208a; Glassberger, p. 429; De Gu¬ 
bernatis, III, 118. 

(3) Eadem decreta de SS. Eustachio et Agnete 2” vide in actis Cap. Gen. 
Obs. Ultr. Montislucii an. 1467, ap. Glassberger, p. 429; De Gubernatis, III, 
118. In Spec. Min., III, 2U8a idem dicitur de festo S. Agnetis 2°, sed deinde 
additur: «quod non sic erit de sancto eustachio». — De festo S. Agnetis 
2*’ vide etiam Glassberger, p. 401 inter acta Convocationis Capitularis in con¬ 
ventu Moguntinensi Provinciae Argentinensis. 

(4) Iu actis Capitulorum Generalium Ferrariae annis 1888, 1424 et 1472 
habitorum (De Gubernatis, III, 76, 82, 121) nihil huiusmodi invenitur. Non 
una olim erat sententia quale Officium esset recitandum de XI Millibus Vir¬ 
ginum, de Martyribus nempe, an de Virginibus. Ordinationes Divini Officii, 
auctae et promulgatae a Raynaldo Gratiani de Cotignola, Min. Gen. Ord. 
Min. anno 1508, quae exstant in opere Firmamentum, Parisiis 1512, III, 47bss., 
praescribunt: «Item acceptatur constitutio quae dicit, quod de undecim mi¬ 
libus virginibus fiat de Martyribus, iuxta ritum Romanae Curiae *. Firma¬ 
mentum, 1512, III, 54b2. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




110 STATDTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 14G7 ('1404) CAP. II. 


cisci Versus infeUexixfi eof/itat?onex meas ab omnibus vn Morini ter obser- 
uetur (/*). Item de sancta clisubcth et sancto loscpb et de sancta Arma 
liat festum mimis duplex sicut in capitulo generali fuit ordinatum (i i. 

14. I tem in adueiitu in diebus dominicis dicuntur ymni horarum 
sub nota rertntm sa/pernum. in festis vero solemniter, sicut solent dici 
alys temporibus. Et in |fol. K»a] <|uadragesima sub nota muti Isatit/ne con¬ 
ti itor usque ad dominicam do passione. Et deinceps sub notii rvxiUa re- 
t/ix prodeant. Item (Horia in excelsis semel tantum incipiatur in die 
natalis domini in qualibet missa, et Similiter sequentia (irates nnne 
omnis tantum semel cantetur. Item Ite missa est ante septuagesimam 
non cantetur cum duplici allcluya, vt fieri consueuit; neque addatur 
alleluya ad reliqua otficy, nisi ]>rout in missali continetur. 

15. Item ymnus iste confessor cantetur in duplicibus sub nota ymni 
Vt t/aeant. l/i.ris. Item Matjni'/icat, et Itenetlicfns de plano et non cum 
notis elimatis post medium ab omnibus vnifonniter cantetur. Item nane 
dimittis in lesto in tono semper solemni dicatur; similiter et toto tem¬ 
pore pascali etiam in feivs. Item in line ymnorum cum dicitur nmen, 
non liat tale neuina sic prolixum vt consuetum est, sed tantum dicatur 
cum tribus notulis, vt fit in alys prouincys. 

16. Item ut fratres possint rccollectione mentali vacare ordinatur, 
quod completorium dicatur sic, quod hora sexta post meridiem ucl saltem 
prope peilitiatur. Item gcuuHcctnnt (2) fratres chori et etiam ministri 
altaris, quando a sacerdote cantatur in missa Uratiax at/amus. Item 
Kj/rietryson infra pasca et |*entliecost.en de cetero taliter cantetur, quod 
in festis maioribus et minoribus duplicibus et sctniduplicibus cantetur 
sicut de eisdem festis proscribuntur j.v/V*|. Ki/rielet/son vero quod dicitur 
pascale (G), de quo nicbil proscribitur aliud nisi quod in vigilia pasce 
et penthecostes incipiatur, solemniter cantetur infra octauam pasco et 
et jKintbccostes, feria 4 1 ", 5 ,a , 0 l ' et sabbatlio; Et infra octauam ascen¬ 
sionis ot duobus diebus post octauam ascensionis, et in festis solemni- 
bus et diebus dominicis. In festis vero IX lectionum simplex proprium 
| cot/. p‘" , |, et aliud in ferys. 

17. Item pulsetur in missa pro sanctissimo sacramento cum parua 
campanella quando incipitur Sanctas. Et iterum pulsetur ]>arumper ante 
t/ni pridie. Et semel in eleuacione sanctissimi corporis «tristi unico ictu. 
Similiter et in eleuacione calicis (t). 


(a) Veri» Item tui introitum usque ad ttltterue/ur atramento deleta fuerunt., 
quibus manus aliena saec. XVI ineuntis addidit in margine: attnu/atum sicut 
c.t multa otia. 


(E Cap. (ion. Obs. Ultr. anno 14X9 (vel 1490: cf. Anni. Franc., 11.505, nota 7) 
in ronventu IV Eunto apud Rn|»ollam (La Jtochelle) congregatum decrevit: 
• Eesta etiam JS. Iosopli, S. Annae, .S. Elisa1s‘th. duplicia minora de ca<*tero 
fiant». Cf. IV (rulx»rnatis, III, liti. — Sed Cap. (ien. Obs. Ultr. iam anno 11(51 
Sulmunticao decreverat: * ot de Sanctis [siej Ioscph S|»onso 11. M. Virginis 
maius duplex. 19 Martii». Dc (i ul>ernatis. III, 115. Olassl»org<tr tamen ait 
p. 9X9: « IV sancto losopho, XIX die Martii festum solomno, fiatOlKcinm de 
(smfossore non Pontifice ». Et Spcr. Alio., 1509, III, 2<8a: « Item quod festum 
sancti loseph s)N>nsi virginis Murie, XIX die Marcii celebretur». 

«2) Cf. Fer. Vt. § 62. p. 09. 

(9; Aliud di.suvtuni de Kt/ric clcison jiascliali, emanatum in Capitido Pro¬ 
vinciali Tiibingensi anno 1155 (pro Provincia Argentinae) vide apud Glass- 
berger, p. 644. (4; Cf. Ver. Vt. § 4. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1407 (1404) CAP. II. 111 


18 . Itoni omnes et singuli gwardinni sint solliciti, quod ad laudem 
dei genitricis marie, ad minus in sabbatis, missa de domina semel in 
quolibet mense cum nota decantetur. Item oditium votiuum de beata 
virgine et spiritu sancto secundum variacionem temporum seruetur, 
provt in presenti capitulo est determinatum, et ad singulos conuentus 
est transmissum; quorum offitiornm notula ad singula missalia debet 
scribi. 

19. Item secundum [coti. 2"'] priuilegium allexandri 4 ,! , datum Anno 
domini 1254, fratres in missis votiuis de sancto spiritu et de beata vir¬ 
gine ymnum angelicum (Horia in /uceelsix, et sequontias competentias, 
tam in missis conuentualibus <|uam priitatis, cantare possunt (1). Item 
Antifono de beata virgine scilicet Sal ne re//i na, Alma, Ane re// i na, Ile- 
//ina reti post completorium concorditer cantentur et non alie. Et foria 
H’* et sabbato cantentur Salite, re/fina, Et alma secundum consuetudi¬ 
nem conuentuum. Alias semper ane re/fina cantetur, nisi presidens 
aliam ali<|nando cantare iusserit. In quadragesima tamen semper Salite 
re/fina secundum communem consuetudinem cantetur. 


20 . Item antifona Iteror/lare (2) cum versiculo in 

p • 


omni tribnlaeione 


et cum collecta ( hnni/tofemt [fol. 4<ih] ttem/uferne /lens semper post missam 
conucntualcm principalem, cum nota cantatam dumtaxat, cum nota con¬ 
corditer cantari debet; sic, quod tam post missam quam completorium, 
sine mutaoione pro aliqua festiuitate (a) cuius [fit?] commemoracione 
[i. e. commemoratio?] dicatur; post missam sicut in parilis horis, ]>ost 
completorium vero solemniter concludatur. Item cantetur vbique secun¬ 
dum libros; et libri debite corrigantur. 

21 . Item fratres vniformiter post conclusionem horarum ad Anti- 
fonam Salne re/fina sint prostrati, et deinceps vsquo ad finem. Et in 
corona beate virginis se eleuent sub Ane maria , et post conclusionem 


(a) Verbum eiu* ab amanuensi hoc loco descriptum videtur abrasum. Ce¬ 
terum tutius huius }>erico]>es uexus atque significatio vix intelligibilis videtur. 


(1) Hoc Alexandri IV privilegium. Premn //rari orl/i* sarcina, datum fuit 
non anno 1254 sed vol KalcndLs Junii, vel Idibus Iunii 1250 fi. e. anno Pon- 
t i fi catus 2", tjui comprehendit dios 20 Dec. 1255 usq ue ad diem 10 Doc. 1254>). 
Bulla exstat apud Sbaraloa, Bull. Franr., II, j». 188; Woddiug, A minie.», Kog. 
Pont, ad au. 1250, n. 40; Speculum Minorum, 1500, I, 0a; Firmamentum, 1512, 
II. 1. 18bl: ed. 1510, I, 14al, et ubique emissa dicitur: Anagniae, Kal. 
Iunii. Pontificatus anno 2". Contra Alva et. Astorga eandem Bullam dicit 
emanatam: Idibus Iunii. Pontifioatus anno 2" (In/liculu* Bu/larii , I, (X), n. 8, 
ubi cani inepte jionit sub anno 1255; ef. AFH I, 111, nota 1;, eamque 
invenit, in Archivo Conventus SS. Apostolorum PP. Convontualium, Romao 
icf. In/lu-ulun, Apparatum, litt. A;. Locus cx quo Alexander IV hanc Bullam 
promulgavit ah Alva et. Astorga non memoratur, sed Gonzaga perhibet suo 
tinn 1 * 01*0 Parisiis asservatum fuisse authenticum exemplar, datum: « Laterani 
anno Pontificatus socumlo » {De ori/fine Seraph. Jleli/fioni*, [ed. 2], Venetiis 
UXJtl, p. 181;. — Ex ipso Bullae contextu, collata mentione qnain de ca faciunt 
Chronica XXIV (renera/ium, Analecta Franr,, III. p. 278 (cf. Ehrle, Anhic, VI, 
82. Amn. 5) eruitur Alexandrum IV idem privilegium bis concessisse, prius 


namque Fratribus (cantoribus; Parisicnsibus et dein toto Ordini. Cf. etiam 


Sl*ar»left, I. o., nota b; C. Euliel, Bu/larii Franri*rani Effit/nue, Quamcchi 11XW, 


p. 84, n. HUI. — Cf. Ver. Vt. p. 70, § 87s., 40. 

(2; De autiphona Recordare cf. supra, ad II., 0. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




112 8TATUTA PROVINCIAE 8AXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. II. 


vsque ad finem etiam se prosternant (1). Item vniformiter se proster* 
nant uel inclinent atque surgant ad signum ofiitiatoris in principio et 
in fine horarum. Item seruetur ordinarium misse ab omnibus vnifor- 
miter, nec addant aliqui tot cruces seu genufiexiones extraneas uel alia 
quecumque, in verbis aut signis, que in nostris scriptis non habentur. 

22. Nec in missa legens ewangelium signet librum sed se ipsum 
tantum secundum ordinarium (2), faciens dumtaxat vnam crucem sub 
hys verbis secundum Matheum etc. Nec misse ante diem aut auroram 
dicantur, nisi in nocte natiuitatis dominice, in qua prima tantum eius* 
dem sanctissime diei missa etiam media nocte dici potest. Sed pro se¬ 
cunda et tertia ipsius diei missa, etiam in priuato dicenda, debet aurora 
uel initium diei exspectari. Audiui tamen quod papa Sixtus 4'« 8 dedit 
fratribus itinerare volentibus uel in itinere constitutis, quod ante au¬ 
roram et lucem celebrare possunt (a) (3). Item pro missis de requiem 
uel alys quibuscumque votiuis cum nota cantandis non debet obmitti(b); 
quin etiam missa conuentualis, que est obligatoria, etiam cum nota 
cantetur; nisi quod ante aduentum domini et ante septuagesimam tales 
misse possunt, iuxta quod nobis prescribitur, pro missis conuentualibus 
in quibusdam diebus ferialibus interdum decantari. 

23. Item ordinatur, quod quamcicius commode fieri poterit, honeste 
piscine iuxta altaria construantur pro ablucionibus manuum sacerdota¬ 
lium reponendis. Item mappe altaribus seruientes et manutergia seu 
sudaria de cetero mundiora ac sepius lota, et presertim corporalia [sint] 
mundissima, nullo modo farina linita, quia sacramentum debet poni su¬ 
pra corporalia de puro lino (c), Vt habetur in canone Siluestri et Eu- 
seby (4), Duplicia ac quatuor plicas habentia, iuxta nostra prescripta (5); 

(at Hoc incisum inde a verbo Audivit atramento fuit deletum. 

(h) Videntur hic excidisse verba: mista, conventualis. 

(r) Inde a nullo motio usque ad puro Uno verba in oodice sunt deleta. 


(1) « Item, quod singulis diebus faciant coronam Virginis Mariae cum VII 
meditationibus, sicut VII sunt partes ipsius coronae, et cum genuflexione, 
dum dicunt Ictus, • etc. Cf. Litteras S. loannis de Capistrano ad Albertmn 
Puchelbach, Guardianum Norimbergensem (Ntlmberg), apud Glassberger, 
p. 842; cf. Wadding, Annales ad au. 1422, n. 6, ubi narratur legenda de ori¬ 
gine Coronae B. M. V. in Ordine nostro ab antiquis temporibus usitatae. 

(2) «Et signans se signo crucis, legat Evangelium supra sinistro oomu 
altaris*. Tract, Indutus p!anet a sacerdos, Cap. VI. De prosecutione Missae, Nota.— 
Sper. Min., 1509, III, 228b; Firmamentum, 1512, III, 55b2, § De corporalibus. — 
Cf. ('er. Vt. p. 77.; cf. § 11. 

f8) Inter privilegia a Sixto IV concessa tale indultum non invenio, nisi 
dixeris illud includi in celebri « Bulla aurea > (7 Kal. Aug. 1478), in qua idem 
8. Pontifex sub formula generali pro Fratribus tam Minoribus quam Prae¬ 
dicatoribus concedit, renovat et communicat multa privilegia. — Refert 
Sjte ulum Minorum, 1509, I, 58b, Innocentium VIII (1484-1492) oonoessis9e Fra¬ 
tribus Praedicatoribus Hispaniae, quod possent celebrare una hora ante diem 
et una hora post meridiem. Forsan huius conoessionis fama ad nostri ama¬ 
nuensis aures pervenit. 

(4) Vide Cap. 46, Dist. I, De Consecratione: « Item ex Epistola Eusebii 
Pa|>ae et Sylvestri *. Cf. etiam Lil*er Pontificalis, ed. L. Duchesne, t. I, Paris 
18H»>, p. 171 et p. 190, n. 24. 

(5) « Corporale vero, quod supponitur calici, habeat quatuor plicas in lon¬ 
gitudine et tres in latitudine*, ait Tract. Indutus p!anet a sacerdos, Cap. VI, 
De prosecutione Missae. Nota. — Spec. Min., 1509, III, 228b; Firmamentum, 
1512, III, 55 b2, § De oorporalibus. 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




STATUTA PROVINCIAE 8AXONIAE ANN. 1467 (1494) GAP. n. 118 


ac pelues munde pro abluendis digitds post secundam perceptionem ubi¬ 
que habeantur, nec non et parua coclearia pro quolibet calice, ad aquam 
infundendam. 

24. Item puluinaria seu cussini de lino pro reuerentia misse ac 
mapparum conseruacione habeantur. Et missalia lineys commisys (1) in¬ 
duantur. Item cingula fracta seu renodata seu alias profanata pro missis 
serui re non permittantur. Item pro missis celebrandis seu pro mini¬ 
strando in sacris, haberi debent calcei de corio etiam integri in com¬ 
muni, iuxta antiquissima statuta (2) ac etiam noua generalia ordinis 
instituta. Item habeantur Qui pridie et yloria [fol. 47a] in excelsis, Et 
credo in vnum deum in quolibet altari in cedula cum patenti littera 
scripta. Et in magno altari Gloria in excelsis habeantur notata. 

25. Item Crates seu cancelli clausi teneantur, et semper vbi tamen 
bono modo fieri poterit, non seculares sed fratres, in missis etiam pri- 
uatis, seruiant. Item ministri altaris assistere debent sacerdoti cele¬ 
branti, et cum eo introitum et alia consequenter, que a choro cantan¬ 
tur, legere. Et acolitus retro post dyaconum stare debet. Ceroferary 
vero in duplicibus ad dexteram et ad sinistram diaconi. Et sic ad mo¬ 
dum crucis vsque ad finem misse se teneant, nisi pro iuuamine chori 
interdum eos ab altari oporteat recedere. Item in diebus dominicis, se- 
miduplicibus et duplicibus post calicis oblacionem debet fieri thurificacio 
super oblata. Et fiant tres cruces concorditer cum turribulo super ea. 
Et deinde altare. Sed in alys festis, etiam ferys, thurificetur tantum al¬ 
tare post calicis oblacionem, vt in ordinario continetur (3), siue una 
missa siue plures dicantur, de feria uel de sanctis; dummodo tamen 
ambe sint conuentuales. 

26. Item sanctissimum eukaristie sacramentum de cetero non re- 
nouetur in qualibet dominica, sed quando semel in mense aut minori 
tempore renouandum erit, sacerdos tunc celebrans, hostiam se commu¬ 
nicando, accipiat quam ipse confecit, nec magnam hostiam, sed ad minus 
tres paruas ad reseruandum dimittat seu reponat. Item cum non sit 
conswetum in alys prouincys, quod fratres in processionibus quas fa- 
tiunt deferant vexilla, Ordinatur quod vbicumque fuerint in conuenti- 
bus huius prouincie ammoueantur, nec de cetero ullo modo in proces¬ 
sionibus deferantur. 

27. Item seruetur statutum de preparacionibus ante horarum prin¬ 
cipia, ita quod [ad] primum pulsum fratres, qui necessarys alys non 
impediuntur, ad ueniendum ad chorum se disponant (4). Item servetur 
statutum de pulsando prolixe omni die pro missis conuentualibus. Ad 
omnes autem horas canonicas, quando distincte dicuntur, sicut in ordi- 

(1) Idem ac «camisiis», id est, involucris ex lino confbotis. 

( 2 ) « Et habeantur oaloeamenta pro oelebrandis Missis in oommuni, et 
Fratres oooasione Missarum illis tunc et non alias oaloientur». Constitutione* 
Narbonenses (an. 1260), Rubr. II, in S. Bonaventurae Opera omnia, VIII, 1896, 
p. 451, coi. 2; Ehrle, Arrhiv, VI, 91. — Cf. Cer. Vt. § 88. 

(8) Ordinarium Div. Off., Cap. XII, De th urificatione (Speculum Minorum, 
1509, III, 221 b), (X)liato Cap. XIII, De officio Missae (ibid. III, 222a); Firma- 
mentum, ed. 1512 respective III, 52bl et III, 58b2, § De agendis in diebus 
dominicis eto. — Cer. Vt. § 99 ss. § 77. 

(4; Cf. Statuta Barrh., Cap. II, ubi legitur: «Statuimus et ordinamus 
quod ante horarum et missarum principia fratres omnes quos causa rationa¬ 
bilis non excusat, ad chorum conveniant, praeparaturi Domino corda sua; 
ibique sine discursu» (etc.). Ed. Howlett, p. 86. — Cer. Vt. § 1. 

Archivum Frandscanum Historicum. — Ah. HI. 8 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



114 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAB ANN. 1467 (1494) CAP. II. 


nario continetur, pulsetur (1). Si vero plures hore continuate fuerint 
sine interfallo, tunc solum ad horam primam pulsetur ut predictum 
est. Quando tamen sextam uel nonam misse continuari, Et nonam post 
Gratias in choro statim dici contigerit, tunc semel dumtaxat pulsari 
debet. 

28. Item fratres layci, excepto coco et portario quando sunt impe¬ 
diti legittime propter offitia sua uel alias legittimas causas, Ueniant 
omnibus diebus ad principium matutinarum, Te deum laudamus, Be - 
nedictus, Et ad principium prime de mane, Et ad confiteor; licet in 
hyeme ad benedictus, si videbitur, possit cura eis dispensari. Similiter 
ad confiteor ante completorium, Et ad principium vesperarum in die¬ 
bus festiuis et celebribus, et ad magnificat. Et ad canticum beate vir- 
ginis marie post completorium omni sero (2). Item festa localia, que tam 
a clero quam a populo solemnizantur, seruare et de eis oditium facere 
debemus, et in eisdem ab operibus seruilibus abstinere. Item tabula 
officiariorum diuini officy vbique conscribatur et coram conuentu pro- 
n uncti etur. 

29. Item cum principalis et quasi totalis causa multarum exorbita- 
[fol. 47b] cionum et relaxacionum sit defectus sancte orationis priuate 
et recollectionis interne, hortamur et obsecramus in domino, vt fratres 
in singulis conuentibus per eorum superiores ab exterioribus euagatio- 
nibus et invtilibus occupacionibus cum summo studio retrahantur, et 
ad interiora quantum erit possibile, vt de deo et spiritualibus ac de sui 
status sublimissima perfectione in bonitate sentiant, verbis et exemplis 
diligentissime reducantur; Vt diuino offitio deuote et cum multa dili¬ 
gentia persoluto, tempus etiam aliquod apte captent, in quo spiritum 
domini et mentem Banctissimi patris nostri francisci sibi inbibere va¬ 
leant, cristi vnctione et gratia se eis dulcius infundente (3). 

30. Item omnes et singuli fratres seruent silentium eo modo quo 
nobis prescribitur, etiam in refectorio tempore hyemali dum calefactum 
fuerit (4). Et si quis contra fecerit, dicat culpam suam in capitulo, ubi 
ei secundum quod deliquerit, penitentia cum misericordia inponatur. Et 
nichilominus in alys locis a verbis superfluys et ociosis, sicut decet re¬ 
ligiosos, cauere studeant. Item gwardiani sint solliciti, quod deponant 
seras omnium cellarum fratrum quam cicius poterunt bono modo, ita 
quot [sic) nulla cella in dormitorio habeat clauem, exceptis cellis pa¬ 
trum vicary et gwardiani; et similiter et fratris sacristani propter 
sigilla, litteras, claues et huiusmodi conseruanda. 

Woerden (Holland) mense Septembri lU(/7. (Continuabitur). 

P. Fr. Bonaventura Kruitwaoen, 0. F. M. 


(1) Quae de pulsatione oampanarum praescribuntur exstant ap. Ordinarium 
Div. Off., Cap. I, De pulsatione oampanae. Spec. Min., 1600, III, 219a; Firma¬ 
mentum, 1512, III, 48al. 

(2) Intellige: ad Antiphonam finalem. 

(8) Quae hio ponuntur sub n. 29 ad litteram fere fuerunt decreta in Cap. 
Gen. Obs. Ultr. Fontinaci Comitis (Fontenay-le-Comte) anno 1457 celebrato. 
Cf. Spec. Min., I, 71 a; Firmamentum , 1513, I, 38bl; Glassberger, p. 375. 

(4) « Porro, silentium regulare in locis calefactoriis et stubis, ubi habentur, 
etiam de die observetur» eto. Ordinatio facta an. 14G4 in Convooatione Pro¬ 
vinciali habita in Conventu Heidelbergensi Provinciae Argentinae. Cf. Glass¬ 
berger, p. 414; Hueber, Dreyfadie Cranickh, 8p. 415. — Cer. Vt. § 9. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




N&CROLOGE DBS FR&RBS MINEURS D’ADIERRK. 


115 


NfiCROLOtiE DES FRfiRES MINEURS D’AUXERRE. 


Le recueil necrologique que nous publions manque de titre. II figure 
au Cataloyue ymeral dex manuxcntx des bddiotheyuex de France (1), nous 
celui de: « Obituaire des Cordeliers de la province de France, en fran¬ 
gis, (couvents de Sens, Auxerre et Vezelay)....*. II eat inserit au n° 171 
(ancien 152) des manuserits de la biblioth^quc d’Auxerre, mesure 2b0 
sur 178 millim&tres et compte 187 feuillets de papier d’une ecriture du 
XVII 4 * siecle, tr6s lisible, mais de mains differentes depuis le XVIIP. 

II provient naturellement du couvent d’Auxerre qui fut fonde en 1225 
par deux compagnons de saint Fran^ois, les Fr&res Pacifique et Louis. 
Le8 religieux demeurerent cinq ans k Sainte-Nitasse a 1’extremite du 
faubourg Saint-Gervais, puis sur la paroiase Saint-Eusfebe pres de 
la porte d’Egleny. Enfin, au bout de vingt quatre ans enyiron iis 
s’etablirent definiti venient dans la cite pres du ch&teau des comtes 
d’Auxerre. Le couvent fit primitivement partie de la province de France, 
en 1243 il appartenait k celle de Bourgogne, mais en 1247 il etait revenu 
4 sa province d’origine qu’il ne quitta plus. En 1505 il se reforma sous 
rinfluence des Coletans. En 1771 il passa sous la juridiction du geueral 
des Fr&res Mineurs Conventuels et fut desaffecte vingt ans plus tard 
par la Revolution. L’ancien couvent des Fr&res Mineurs a fait place k 
un marche couvert, seule la rue dex Corddiorx rappelle k Auxerre le 
souvenir d’un etablissement qui dura pres de six si^cles. 

Le necrologe de ce couvent avait frappe le P6re Fidele de Fanna, 
Fr&re Mineur de la province de Venise, charge par le general Bernardin 
de Porto Gruaro de visiter les bibliotbeques d’Europe dans le but de la 
nouvelle edition des oeuvres de saint Bonaventure. 

Le desir du P6re Fidele e ut ete d’annoter le manuscrit avant de 
le faire paraltre en 1874(2). Ce qu’il n’a pu faire, nous avons essaye 
de 1’eutreprendre pour les personnages qui le comportent. Il est bien 
evident que ce n’est qu’un essai, vu la penurie des documenta k notre 
disposition. Lorsqu’on aura publie, par exemple, la serie des Protrin- 
ciaux de la province de France conservee k Sens (Archives de 1’Yonne, 
G 38), bien des additions et des correctiona sMmposeront peut-etre. 


(a) Summarium. Publicatur hic textus Necrologii Conventus Ord. Min. 
Antisiodori iu Gallia olim exsistentis ab anno 1225-1791. Necrologium istud a 
P. Hilario Coqui, guardiano conventus (obiit 1577) compositum, ab alio re¬ 
scriptura usque 1700, et a pluribus per saeculi XVIII decursum continuatum 
fuit. Pro totius Provinciae Franciae historia plurimas continet notitias magni 
pretii. [Nota Directionis]. 

(1) VI, Paris 1887, 65. 

(2) Dans la Revue Francitcaine, Bordeaux 1874, p. 19ss. Il y ins£ra seule- 
raent les notioes jusqu’au 14 avril inclusi vernent. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



116 


N&CROLOGE DES FR&RE8 MINEURS D^UXERRE. 


Quant 4 la valeur du document en lui-m&me, la parole est laisaee 
au P4re Fidele de Fanna(l). 

€ En’ parcourant les biblioth4ques de France, je trouvais, k Auxerre, 
il y a quatre mois, des manuscrits curieux: c’6tait le n^crologe ou obi- 
tuaire des P6res Franciscains de cette ville. Apr6s 1’avoir parcouru, il 
me parut digne d’§tre mis au jour. En effet, on y trouve sur nos reli- 
gieux de nombreuses notices qu’on chercherait vainement dans Wad¬ 
di ng et les autres historiens de notre Ordre. Il serait vraiment regret- 
table, au double point de vue de 1’histoire de l’Ordre Seraphique et de 
1’histoire de France, que la m6moire de ces hommes recommandablea 4 
plus d’un titre s’ensevelit dans un 6ternel oubli: qu’un 6v6nement im- 
prevu detruise l’unique manuscrit de ce pr6cieux n6crologe, c’en est 
fait de tout souvenir. J’ai donc cru etre agreable non seulement 4 nos 
Fr6res, mais encore 4 tous ceux qui s’appliquent 4 rassembler et 4 pu- 
blier les mat&riaux de 1’histoire de France, en arrachant au temps des 
souvenirs de cinq si4cles, par la publication de ce document in6dit et 
- unique. 

Pallam envoyer 4 Auxerre, pour transcrire ce document, un des 
collaborateurs qui me sont adjoints dans la recherche et la collection 
des manuscrits du Docteur saint Bonaventure, lorsque Monsieur 1’abbe 
Messager (2), vicaire de Saint-Etienne d’Auxerre, 4 qui je parlais de 
ma decouverte, s’offrit, avec une gracieuse obligeance, d’en prendre lui- 
meme une copie exacte. Aussitdt il se mit 4 l’oeuvre et il s’acquitta 
de son travail avec une scrupuleuse fidelitA II voulut bien en outre y 
joindre les renseignements que nous ont transmis les historiens d’Au- 
xerre au sujet du manuscrit en question. Voici ses notes: 

« Hilaire Coqui, Cordelier, gardien du couvent d’Auxerre en 1567, 
ayant retabli cette maison apr4s les guerres des Calvinistes, ramassa 
tout ce qu’il put pour en faire une histoire, et crut devoir auparavant, 
donner quelque chose sur les Antiquitas d’Auxerre. Ce morceau ne se 
trouve point, mais il subsiste un necrologe qui contient les morts de- 
puis environ trois stecles, commenc6 par ses soins, avec quelques no¬ 
tices g6n6rales sur les illustres de la maison. Ce p4re, natif de Saint- 
Florentin, mourut 4 Avallon, oh il pr&chait en 1577. Son corps fut rap- 
port4 4 A uxerre (3) *. 

«Les Cordeliers d’Auxerre embrasserent la r6forme (r4guli4re Ob- 
servance) en 1505, et se signal&rent par d’abondantes aumdnes en la 


(1) L. o. Janvier, 19 ss. 

(2) Monsieur l’abb4 Messager, aotuellement chanoine de la m^tropole de 
Seiis et archiprStre de Notre-Dame, de Tonnerre (Yonne), e9t bien meritant des 
gtudes franciscaines. C’est lui qui hebergea, en 1873, le P&re Pidfcle de Fanna 
4 son passage 4 Auxerre et copia pendant pres de trois ans des mss. pour la 
nouvelle collection des oeuvres de saint Bonaventure. L’6diteur actuel du 
Ntcrologe, a eu plaisir pendant le car£me de 1909, 4 entendre le v£n£rable 
archiprGtre raconter ses souvenirs sur le premier ouvrier des Opera omnia du 
Docteur Seraphique. 

(8) Leboeuf, Minuriret concernant Vhittoire ecclisiatlique el civile d* Auxerre, 
III, (Auxerre 1848-66, 4 vols.), 501. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


NECROLOGE DBS FR&RES MINEURS D’AUXERRK. 


117 


disette de 1581. Leur ndcrologe (manuscrit in-4°), compose par Hilaire 
Coqui gardien mort en 1577, est un ouvrage interessant pour toutes 
les familles anciennes d’Auxerre, contenant des anecdotes historiques (1)». 

Le Necrologe que nous editoris, est-il bien celui dont parient les 
auteurs precit6s? II y a lieu d’en douter, en comparant ce,qui prec^de 
avec ce que nous allons dire. En effet, d’un cdt4, le manuscrit est de 
la mSme main, jusqu’4 l’ann6e 1700, Puniformit6 des caract£res en fait 
foi; de 1’autre, le P6re Coqui est mort en 1677; il est donc 6vident qu’il 
n’a ete ecrit ni de la main de ce P6re, ni d’un autre k qui il aurait 
confie ce soin, mais qu’il est la copie d’un necrologe plus ancien com- 
mence par le P&re Coqui ou par ses soins, et ensuite continui jusqu’& 
1700 par un auteur inconnu. Enfin, pour quelques notices po? \erieures 
k 1700, la diversite des caract^res de 1’ecriture nous am&ne k conclure 
qu’au moins trois auteurs de diverses epoques ont concouru & la com- 
pilation de ce necrologe. Je crois devoir faire remarquer aussi, que si 
l’on trouve dans ce manuscrit les anecdotes historiques interessant les 
familles d’Auxerre, elles ne sont peutAtre pas en aussi grand nombre 
que sembleraient le faire croire les paroles de l’abbe Courtepee. Il ne 
contient pas non plus seulement totus le# morts depui# environ trois 
xitcles, comme 1’affirme 1’abbe Lebeuf, mais tous les religieux illustres 
de la province de France qui se sont distingues depuis 1’origine de 
1’Ordre Seraphique, jusqu’au commencement du XVIII 1 ' si^cle. De plus, 
dans son histoire d’Auxerre, Tabbe Lebeuf all&gue comme tires de ce 
manusqrit plusieurs faits qu’on y chercherait en vain maintenant. Quel- 
ques-uns, je dois en convenir, se trouvaient peut-etre dans la partie du 
necrologe dont les feuillets sont detruits, car ce necrologe divise en 
chacun des jours de Tannee se termine aujourd’hui au 22 decembre 
mais il en est d’autres, se rapportant k des jours anterieurs de l’an- 
nee, qu’on dev^rait trouver, si le continuateur du P6re Coqui ne les 
avait ornis comme n’interessant nullement 1’Ordre Seraphique, ou peut- 
etre comme n’ayant aucune importance pour le but qu’il se proposait. 

Quelque soit 1’auteur de ce necrologe, quelques modificatione qu’il 
ait subies, il fera autorit4 aux yeux de tout homme sense, car, si de 
tous les religieux qui ont illustri la province de France dans le XIII® 

et XIV P si&cle il est fait mention d’un si petit nombre, n’est-ce pas une 

# 

preuve que 1’auteur n’a rien voulu avancer que d’apr6s les rares docu- 
ment du XIII® et XIV® sifecle parvenus jusqu’au P&re Coqui? 

L’abbe Lebeuf, par exemple, pariant d’un certain Guillaume Rose, 
recteur des ecoles, dit: «Le necrologe des Cordeliers qui lui donne la 
qualite de Gy-l’ev§que, marque qu’il mourut le 27 mars 1548*. Autre 
part, citant ce mdme necrologe, l’abb6 Lebeuf dit (2): « Luis de Gaillard, 
gouverneur d’Auxerre mourut en 1525 et fut inhume k Auxerre en de* 


fl) Courtepee, Descriptiori g&ruhrafe... (historique et topographique) du duchi de 
Bowgofpie, VI, (Dijon 1774-85. D® 6dit ibid. 1847-48), 689. 

(2) Depuis le passage du P6re Fidele de Fanna k Auxerre, en 1878, plu- 
sieurs feuillets ont 6t6 retrouv6s. Au ms. qui s’arr6tait alors au 22 decembre, 
il ne manque plus que le 28 et le 24 de oe mois. (Note de Fiditeur). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


118 


N&GROLOGE DBS PHERES MINEUR8 D’AUXEBRE. 


hors de la grande porte de l'6glise des Cordeliers: c’est aujourd’hui le 
yestibule de ces religieux. Isabeau Trouve,-son epouse, y fut aussi in- 
humee. Anciennement, ce lieu qui avait la forme d’une chapelle, etait 
appele du nom de Notro-Danto des A venturos *. — Ces deux faits ne 
sont point re lates dans le necrologe que nous avons. 

Lies erudita qui liront ce necrologe, saisiront sans peine son utili te 
pour combler certaines lacunes de 1’histoire de 1’Ordre Seraphique et 
m6me de France, comme aussi pour recti fier certaines Allegatione.... 
Tout petit et incomplet qu’il soit, ce necrologe renferme, en effet, des 
notices sur plusieurs eveques, conseillers et confesseurs des souverains, 
orateurs celebres, grand nombre de docteurs des Universites, auteurs 
d’ouvrages remarquables, provim-iaux qui gouvern&rent avec prudence 
la province de France, sur des religieux qui ont combattu avec vigueur 
les heretiques de leur temps, qui sont morts en odeur de saintete, ou 
meme ont recueilli la palme du martyre, enfin, sur une foule de reli- 
gieux qui furent des modeles de vertus(l)». 

On remarquera les frequentes variations d’orthograpbe pour le mfeme 
mot, parfois dans la meme phrase. D’unc fa^-on generale nous nous cn 
sdmmes tenu au texte du inanuscrit. - Une table faisant suite au 
inois de decembre donncra la liste chronologiquc des religieux par ordre 
de deces. Deux autrcs indiqucront les ministres provinciaux et les fr6- 
res promus k P6piscopat. 


Janvier le //’ 

Au convent de No i sy (2) deceda le Rcverend Pere O u i 11 a u m e de 
Brecord, docteur de Paris, ex-dift'eniteur general, ex- provincial 
de la province. 11 a este inhume sous le choeur de Peglise du mesme 
convent dont il estoit profez (3). 

Janrier le 2/ 

Le Tres Reverend Pere et Maistre Jean Guymonelly, docteur 
de Paris, profez du convent de Chartres(4) tres scavant predica- 
teur. II enseigna au grand convent de Paris Ia Bible l’an 1331, le 
livre des Sentances Pan 1333, et quatre ans apres il prit le bonnet de 
docteur. Lequel apres avoir gouverne la province de France en qualite 
de ministre provincial avec beaucoup de zelle et de prudence Pespace 
de vingt quatre ans, scavoir depuis le chapistre tenu k Saint- 
Quentin(5) Pan 1404 jusqiPa Pan 1423, et depuis le chapistre de.... 
tenu Pan 1428 jusqiPA Pan 1432. 11 se trouva au concile general de 
Consta ii ce pendant son premier provincialat. Il fit en presence de 


(1) P. Fidele de Fanna, 1. c. p. 21. 

(2) Noisy-le-Roi (Seine-et-Oise), eant, de Marly, an*, «le Versailles. 

(3) (x. de Brecor«l n’est f>as ant«>rieur au XVIl* si»'*cle, car le oouvent de 
Noisy ne «late que de «*ettc Apotjue. 

(4) Chartres (Eure-et-Loir>. 

(5) Saint-Quentin, (Aisne) ch. 1. d’arr. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



N&CBOLOGB DBS FRftRES MINEURS D’AUIERRE. 


119 


tous les Peres assemblez un sormon, le jour de la Nativite de Nostre 
Dame le B'' septembre 1410, qui ravit d’admiration tous les auditeurs. 11 
deceda enfin le 2® du mois de janvier de l’an 1430, au convent des Freres 
Mineurs de Ne u fchasteau (1) dans la custodie de Lorraine, et fut 
inhume au milieu du coeur soub la lampe devant le grand autel. Re¬ 
quiescat in pace. Amen (2). 


Janvier le 3.* 

Le Reverend Pere Bernardin d’Estienne, natif de la ville de 
Paris, bon predic&teur, religieux d’un grand exemple. II fut receu dans 
cette maison le 27 e juin de l’an 1029 et Pannee suivante 1030 il fit sa 
profession entre les mains du Tres Reverend Pere Vinot docteur de Pa¬ 
ris et pour lore gardicn, le 20° du mois d’aoust. II a este gardien trois 
ans au convent d'Es te m pes (3), trois ans 4 celui de Se /anne (4) et 
trois a M e a u x (5) auquel il deceda le 8 janvier, aage d’en viron soixante 
et dix ans, Pan 1678. 

Janvier le 5 / 

Frere Richard laic profez de la maison d’Estempes. Il a exerce 
dans ce convent Pofhce de despensier avec grande oeconomie, fort as¬ 
sidue au travaille et k la priere. Peu de temps apres sa profession il 
fut envoye icy et y demeura jusqu’4 sa mort qui arriva la veille des 
Rois le 6® janvier de Pan 1523, et fut inhume dans le cloistre. 

Janvier le 6.* 

Reverend Pere Louis Jolly, profez du convent de Soisson (0), cu¬ 
stodie de Picardie, bon predicateur terminairo (7), lequel ayant este 


(1) Neufch&teau (Vosges), ch. 1. d’arr. 

(2) « Anno Dni BfPOCCOXXXVI", obiit venerabilis et reverendus magister 
in sacra facultate theologie Parisiensi, frater Johannes Guimonelli, filius na¬ 
tivus istius venerabilis conventus Carnotensis, qui multum seriose et pacifice 
hanc venerabilem provinoiam Francie XX 1 2 * 4 * 6 7 quatuor annis tanquam minister 
et pius pastor laudabiliter rexit, sepultusque est in ecclesia et in medio chori 
sub lampade conventus No vi castri. Orent fratres pro eo». 

Obiluaire de» Frtre*-Mineum de Chartre », dans A. Molinier, Obituaire* de la 
province de Setu, Paris 1906, II, p. 813. — Annal. frane., II, 261. — D’apri‘3 Wad- 
ding, Ahm. 1416, IX, 885, ce fut Jean de Gorello regent des studes au cou- 
vent de Paris, qui prononga le sermon du 8 septembre k Constancc, il assistait 
au concile en qualite de procureur avec pleins pouvoirs du provincial de 
France: donc ce dernier n’y 6tait pas. — Il fut re$u le 7® 4 la lioenoe en 1897 
4 Paris. Cf. Ordo fvxnt., Bibi. Nat. Paris., latins 15440, p. 18. U est marqu6 
90 us le nom de «Quaymaville •, mais une pi4oe des Arch. Nat. J 517, n° 176, 
oitee par le P. Denifle dans le Chartul. Utdv. Pari t., IV, 27, oorrige en «Qui- 
monelly». II est probable que le vrai nom est Guimone) ou Guimoneau. 

(8) Etampes (Seine-et-Oise), ch. 1. d’arr. 

(4) Sezannc (Marne), oh. 1. de c., arr. d’Epemay. 

(6) Meaux (Seino-et-Marne), ch. I. d’arr. 

(6) Soissons (Aisno), ch. 1. d’arr. 

(7) L’cxpirssion « prodicateur terminairo» manque eneore »Pune expli- 
cation absolumcnt liettc. Oomino Porganisat.ion exterieure des Gordeliers se 
rapprocliait licaucoup dc colle des Dominicains, il faut, jusqu'4 plus ample 
infonnation, s’cn tenir pour le stns du mot, 4 1’exposc du R. P. Mortier, Huf. 
tle» Mattre* COntranr de POrdre fle» Frtre» PrfrJteur*, in 8", Paris 1907, III, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



120 


N&OROLOGE DBS FRERES MINEURS d’AUXERRE. 


envoye au convent de Vezel&y (1) pour y demeurer de oommuneaute 
et estant venu prescher 1’Avend au villag de Lindry (2) et autres 
lieux circonvoisins, il y tomba malade environ la feste de No£l. Sa 
maladie augmentant, il se fit conduire dans cette maison dans laquelle 
il deceda apres avoir receu tous les sacrements le jour des Roys si* 
xiesme janvier de Pan 1668, et fut inhume dans le chapistre. R. i. p. 

Janvier le 8/ 

Tres Reverend Pere et Maistre Jacques du Moutier, profez du 
convent de Peronne (8) docteur de la facultA de Paris. Lequel apres 
avoir exerce plusieurs charges avec edification dans la province, il fut 
eleu ministre provincial pour la premiere fois au chapistre de 
Compiengne(4) tenu l’an 1688, et pour la seconde fois au chapis¬ 
tre de La Qarde(5) tenu Pan 1662; enfin il fut choisy Pan 1666 
pour gouverner le grand convent de Paris en qualitA de gardien 
en la place du Reverend Pere Jean More 11 e. Il y deceda le 8* 
janvier de Pannee 1666. Son corps fut inhumA au milieu du coeur(6). 

Janvier le 9.' 

Reverend Pere Frere Nicolas du Puis, religieux profez du con¬ 
vent d’Abbeville (7) en Picardie, bon choriste, fort assidtle et devot au 
Service divin. Ayant estA envoyA dans cette maison pour y estre de 
communeautA, il y deceda d’une mort subite, espece d’apoplexie, le 9* 
janvier, sur les onze heures du matin, de Pannee 1659. Son corps fut 
inhumA dans le cloistre, du costA du chapistre. R. i. p. 

Janvier le it/ 

R. P. F. Claude Blanvillain, natif da Maligny(8), Pan 1572, U 
fut receu dans cette maison et y prit 1’habit des mains du R. P. G u y n o t 
pour lors gardien, aagA de treize ans Pan 1584. C’estoit un religieux 


299-804. Selon PAminent narra te ur un «terme» Atait une ft*aotion du terri- 
toire relevant de ohaque oouvent pour le ministAre spirituel. Un oouvent tel 
qu’Auxerre pouvait avoir, je suppose, dix termes comprenant ohaoun entre 
six et dix paroisses. Le couvent louait aux prAdicateurs les termes suivant 
leur importance, aveo liberta aux terminaires de faire leur profit partioulier, 
en sus du prix de looation, par leur industrie personnelle. En eflet, Pauteur 
du NAcrologe loue parfois la gAnArositA d’un dAfunt qui a enrichi la sacristie 
ou 1’Aglise par Poffrande d’un vase saorA ou d’un tableau, fruit < de ses au- 
moenes», ce qui suppose une oertaine rA serve laissAe A la disposition de oha¬ 
oun. Evidemment, oette conoeption de la vie religieuse est loin de 1'esprit 
primitif de 1’Ordre, mais la vAritA historique avant tout! 

(1) VAselay (Yonne), oh. 1. de o., arr. d’Avallon. 

(2) Lindry (Yonne), oant. de Touoy, a*. d’Auxerre. ' 

(8) PAronne (Somme), oh. 1. d’arr. 

(4) CompiAgne (Oise), oh. 1. d’arr. 

(5) N. D. de la Garde, oom. de La Neuville-en-Hex, oant. et arr. de Cler- 
mont, (Oise). 

(6) La liste des Gardiens de Paris (Aroh. Nat. LL. 1527*) lui donne oet 
Aloge: • vir doctissimus, facundus oonoionator, in rebus arduis gerendis sa- 
gaoissimus». — D fut ro<ju le 12* A la lioenoe en 1580 (Bibi. Nat., Paris, la¬ 
tina 15440, p. 69). — Gonzaga, 654; Waddiug, 1246, III, 160. 

(7) Abbeville (Somme), oh. 1. d’arr. 

(8) Maligny (Yonne), oant. de Ligny-le-ChAtel, arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



NtiOBOLOGE DES FRftRBS MINEUR8 D’AUXERRE. 


121 


trea dovot et assidtle A 1’egliae le jour et la nuit. II a procure toutea 
sortes de biens k ce convent et y a exerce l’office de depensier 1’espace 
de vingt cinq ans avec beaucoup d’oeconomie. II a fait faire de aes au- 
moanea an grand tabi ea u oh est represent£ la Cenne de Noatre Sei- 
gneur qui estoit autrefois au refectoire et qui eat maintenant dans la 
sacristie, qui lui revenoit k cent livrea; plus il a donn6 un fort beau 
calice de vermeille dore qui a couate 250 livres, item plusieurs or- 
nementa et differenta meublea de la aacriatie pour le prix de troia 
cent livres. Enfin il deceda un dimanche XI' janvier dans 1’octave des 
Roya, &&gS de quarante neuf ana, et fut inhum6 au milieu du cbapistre 
ou est maintenant la aacriatie, l’an 1621. R. i. p. 

Janvier le 12/ 

R. P. F.(1) Pierre Miat, jeune preatre profez de cette maison; 
il poBBedoit lea sciencea et la predication au dei k de ce que deman- 
doit aon aage, ce qui le faiaoit regarder avec admiration de tout le 
monde. La mort qui l’enleva de ce monde k 1’aage de vingt aix ana 
et demy fit perdre k ce convent un aujet qui luy auroit procure dans 
la suite beaucoup d’honneur, elle arriva le douziesme de janvier de 
l’an 1522. Son corpa fut inhum6 proche le pillier de 1’eglise qui est au- 
pr£a de la porte pour monter au dortoire. 

Janvier le 13/ 

R. P. F. 6 ui lia ume Lorin natif de la ville de Vezelay, profez 
de ce convent, il en avoit este gardien et lecteur dea jeunes avant 
que lea Conventuellea 1’eusaent cede aux Obaervantina. 11 fut 
beaucoup honnore pour aea vertua et pour sea fervantea predicationa; il 
persevera toujours dans aon premier estat de Conventuelle et mourut 
enfin le 13" janvier de Pannee' 1531. Son corpa fut inhum6 dans le clois- 
tre qui eat attenant la muraille de 1’egliae. 

Janvier le 14/ 

R. P. F. Daunoia religieux profez du convent de Verneuil(2), 
cuatodie de Normendie, predicateur et bon terminaire, il fut envoye 
d’obedience en cette maison ofi il resta juaqu’& sa mort qui arriva le 
14" janvier de Pan 1536. Son corpa fut inhum6 dana le cloiatre attenant 
Pegliae. — R. i. P. Arnen. 

Janvier le 15/ 


R. P. F. J aeques Sauvage natif de la ville de Tonnerre (3), 
dioceae de Langrea (4), religieux profez de cette maison, prestre, fort 
bon choriate et fort exacte au service divin. Il fut envoye pour de¬ 
mearer de communeaute au convent de Troyea (5) ou il deceda le 15 e 
[janvier] de 1’annee 1601. — R. i. p. 

Ce jourd’huy mardy environ lea deux heurea du matin, deceda R. 
P. F. Nicolae. L e Na in, natif du paya dea Ardennea, prestre predi- 


(1) Dor6navant nous abr^gerons oes titres: T. R. P. F. = TrAs R6v6rend 
Pftre Frfere. F. = Frtre. R. i. p. = Requiescat in pace. 

(2) VerneuilHSur-Avre (Eure), ch. 1. de o., arr. d’Evreux. 

(8) Tonnerre (Yonne), oh. 1. d’arr. 

(4) Langrea (Haute-Mame), oh. 1. d’arr. 

*(5) Troyea (Aube). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




122 


NECROLOGE DES FRfcRES MINEURS D^UXERRE. 


cateur, profez du convent de Rhims(l). 11 estoit cure d’une paroisse 
dans son pays avant que de se rendre religieux. La guerre ayant des¬ 
truit son village, et ayant embrasse le party fran^ois au prejudice des 
espagnols, il fut oblige de tout asbandonne, estant pour lors &ge de 46 
[ans]. II fut 4 Rhims ou il prit 1’habit et y fit la profession environ 
l*an 1680. Il a este plusieurs fois nomine maistre des humaniste, estant 
fort bon gramerien. Enfin il fut envoye dans ce convent l’an 1695. 11 
a este asse longtemps k deservir dans les villages de la campagne jus- 
qu’4 ce qu’enfin [en] 1700 estant k Merille(2) en qualit6 de vicaire et 
allant port4 le Bon Dieu un vendredy dans 1’octave de la Pentecoste, 
4" de juin, il tomba en une appoplexie qui degenera en paralysie de la 
moitie de tout son corps, qu’il a gardee jusqu’a sa mort. Il a donne 
pendant cette maladie de trois ans et demie sans sortir de Pinfirinerie 
des marques de grande patience et d’une grande resignation k la vo- 
lonte de Dieu. Il a est£ inhume dans le cbapistre au bas de la fenestre 
au cost£ droit en entrant, aage de soixente et six ans. 

Janvier le 16., 

T. Reverendissime P. en Dieu, F. Jeande Medinc, religieux profez. 
du convent de Sens(B), evequedeSudeen Medie, (Episcopus Si- 
niensis) et su ffragant de Monseigneur Tristand de Sala/.ar archevesque 
de Sens. Il consacra Peglise des P. Celestins de laditte ville de Sens, 
Pan 1512. Il deceda dans le convent au milieu de ses freres le 16 r janvier 
de Pan 1529. Son corps repose dans le choeur de Peglise, proche la porte 
qui conduit k la sacristie sous une grande tombe de pierre (4). 

T. R. P. et Maistre Antoine Du Feu, docteur de Paris, religieux 
profez du convent d’Araiens ^5), lequel a gouverne la province de 
France en quatite de provincial, par deux fois, avec beaucoup de 
zelle et une grande edification. Il fut elen la preraiere au chapistre 
de Bayeux (6) Pan 1627 et la seconde a celuy de Rhims tenu Pan 1636. 
Il a fait de grands biens au convent d'Amiens entre autre les qua- 
tres cloistres et les deux dortoires qu’il a fait construi re. Il y deceda 
le 16* janvier de Pan 1653, et son corps fut inhume dans Peglise (7). — 
R. i. p. 


(1) Reims (Marne), oh. 1. d’arr. 

(2) Merille n’existe pas; c’est sans doute Mezilles (Yonne), aiT. dc Joigny, 
eant, de Saint-Fargeau. 

(3) Sens ('Yonne), oh. 1. d’arr. 

(4) « Vicarium eius ("Tristandi] generalem agebat Johannes de Medina 
episcopus Siniensis 1518, 29 Maii». Gallia christiana, t. XII, p. 88. — Gams 
Series epiecop., p. 454. — Wadding, Ann. 1282, V, 118; Ann. 1524, XVI, li)5. 

(5) A m iens (Somme). 

(6) Bayeux (Calvados), ch. 1. d’arr. 

(7) Il fut re<;u le 23° k la licence en theologie 4 Paris en 1620. (Bibi. Nat. 
de Paris, latius 15440, p. 147). — « Antoine du Fou s’6tant fait religieux cor- 
delier, fit de bonnes et.udes et. re^ut le bonnet de docteur en thtiologie de la 
Paculte dc Paris. De gardien cjuMI etoit 4 .Chartres, il parvint par son seul 
merite 4 la dignite de provinoial. Ce bon religieux enti^rement detaoh<! du 
monde s’oublia toujours pour ne songer qu’4 Dieu seul. On auroit d it qu’il 
4toit moins ne pour lui que pour le bien public. Il ne se servoit «lu i*ai*e 
es|)rit dont il 6toit orne, et du respeot que sa reputation lui attiroit, que 
pour maintenir la r£gularite et r^tablir Pamour de Petude et des lettix^ dans 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



NECROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE. 


123 


Janvier le 18/ 

R. P. F. Edme Laurent natif du village de Hery(l), religieux 
profez de ce convent, predicateur et bon terminaire, tres affectionne 
poar le bien de cette maison. II deceda le dix-huitiesme du inois de jan¬ 
vier de Pannee 1581. Son corps fut inhumo dans le cloistre vis k vis le 
chapistre ou est maintenant la sacristie. 

Janvier le 20/ 

R. P. F. Germain Fleury natif de [Saint] Brix (2), religieux pro¬ 
fez de ce convent, prestre et zelez cboriste, fort assidue au Service di- 
vin. Ayant este envoye au convent de Seus pour y domeurer de com- 
muneaute, il y deceda le vingtiesme du mois de janvier de Pan 1<*05. 
Son corps fut inhum6 dans le chapistre dudit convent. 

Janvier le 21/ 

R. P. F. Jean Harpin, religieux profez de cette maison, en son 
temps tr&s grand predicateur et fort zelez pour son estat. Apros avoir 
exerce roffice de gardien dans ce convent avec grand honneur, il de¬ 
ceda le vingt nniesme de janvier, l’an 1475, et fut inhume dans le cha¬ 
pistre. 

Janvier le 23/ 

F. Didace Vollos, natif de la ville de Coigniac(3) en Gascongne, 
laic, religieux profez de cette maison, y ayant pris Hiabit le 2'Y octobre 
des mains du R. P. Jean Rousseau pour lors gardien, et fait pro 
fession Pannee suivante 1678. Il estoit deja avance en aage lorsqu’il 
se rendit religieux, son metier estoit de cordonnier. Trois ans apres sa 
profession on 1’envoya k Troyes et il y deceda le vingtroisiesme janvier 
de Pan 1633. Son corps fnt inhume dans le cloistre. R. i. p. 

Janvier le 24/ 

R. P. F. Claude Jossot, natif du village de Bleny(4), religieux 
profez de ce convent, bon predicateur et trez zel£ pour le bien de cette 
maison dans laquelle il a vescit avec grande edification pendant cin- 
quante six ans Enfin il y deceda un mercredy vingt quatriesme janvier 
de Pan 1618, k 1’aage de soixente et onze ans et fut inhume le lende- 
main vingt c-inquiesme dudit mois dans le chapistre ou est maintenant 
la sacristie, au coste droit de la chaise ou se mettoit le superieur. 

R. i. p. 

1& pro vince. Il savoit distinguer et placer les savants. Humble dans la pros- 
perite, courageux dans Padversite, il etoit egalement pauvre dans Puu ct. 
dans Pautre etat. Apr&s avoir fait du bien au couvent «PAmiens ou il avoit 
6t6 6leve, il mourut, ad inire et regrette de la provinee, le 16 janvier l(i53, 
&g6 de plus de soixante ans». Daire, Hiatmre de Monditlier, Amieus 17li5, in-8 1 * 
2M. — Il fut elu gardien d’Amiens, le 25 avril 1644, au ohapitre provinoial 
d’Auxerre. Ardi, de VYoime. H 1382. 

(1) Hery (Yonne), eant, de Seignelay, arr. d’Auxerre. 

(2) Saint-Bris (Yonne), eant, et arr. d’Auxerre. 

(3) Cognac (Charente), ch. 1. d’arr. 

(4) Bleigny-le-Carreau (Yonne), eant, de Ligny-le-Ch&tel, arr. d’Auxerre- 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




NtiCROLOGE DBS 7R&RES MINEURS D’AUXERRE. 


124 


R. P. F. Pier re Le N o b 1 e, natif et profez duconventde Troyes. 
II fut re<?u d’abord pour la laicature, mais comme on s’aperceu qu’il 
avoit de tres grandes dispositions aux lettres et qu’il estoit tres ver- 
tueux religieux, il fut admis k Pordre de prestrise et passa ainsi de la 
laicature k la clericature par la permission de ses superieurs. II deceda 
dans cette maison oh il estoit de communeaut6 le 24' janvier de Pan 
1544, et fut inhum£ dans le cloistre entre les deux pilUers de 1’eglise 
pres de la porte qui conduit au dortoire. 

Janvier le 25/ 

R. P. F. Davion natif de la paroisse de Chevannes (1), religieux 
profez de cette maison dans laquelle il prit 1’habit le 20 feuvrier de Pannee 
1605, aag6 de 17 ans et profession le... l'an 1607, aage de 19 ans, entre 
les mains du R. P. F. Jean Chapelle pour lors gardien. Predicateur, 
bon terminaire, il emprit par deux fois le voyage de Rome; il faut 
croire que ce fut par devotion. A son retour la seconde fois il deceda 
dans ce convent le 25* janvier de l’ann4e 1652. Son corps fut inhum6 dans 
le chapi8tre qui est aujourd’huy notre sacristie au costA droit en en- 
trant, proche de la muraille. 

Janvier le 26/ 

R. P. F. Pierre Vouillier, religieux profez de cette maison, pre¬ 
dicateur terminaire, lequel apr&s avoir exerc6 1’office de maistre des 
novices et des jeunes avec beaucoup d’edificatiOn, il deceda le 26° du 
mois de janvier de Pannee 1585. 

R. P. P. EdmePoullet natif de cette ville. U prit 1’habit dans 
ce convent le 4* juillet de Pan 1620 et fit sa profession Pannee suivante 
aage de 16 ans, le 19" juillet entre les mains du R. P. Maitre Cha¬ 
pelle, pour lors gardien. Il procura beaucoup de bien k cette mai¬ 
son par ses predications k la ville et k la campagne. Il donna pendant 
les dix dernieres annues de sa vie des exemples d’ une grande patience, 
supportant avec joye pour Pamour de Dieu les cruelles douleurs de 
la goutte qui le rendirent pendant tout ce temps perclus de tous ses 
membres. Enfin il deceda munis de tous les sacrements, le 26* de jan¬ 
vier 1646, aag6 de quarante deux ans. R. i. p. 

Janvier le 27/ 

F. Denis Boute, natif de la ville de Seniis (2), religieux prof&s de 
cette maison. C’estoit un jeune homme de grande esperance, tant aux 
Sciences qu’& la vertu. Il deceda au convent de Paris pendant son 
cours de philosophie et fut inhum6 dans le cloistre, le vingt septiesme 
du mois de janvier de Pannee 1584. 

Janvier le 28/ 

F. Jean Montmoret, natif de cette ville d’Auxerre, paroisse 
Saint-Eus6be, religieux profez de ce convent, lequel ayant este envoye 
au grand convent de Paris pour y faire son cours de philosophie, il y 
deceda aage do dix huit ans, fort regrette pour sa vertu et sa piete, 
le 28" du mois de janvier de Pan 1525. 


(1) Chevannes (Yonne), eant, et arr. d’Auxerre. 

(2) Seniis (Oise), oh. 1. d’arr. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


N&CROLOGR DES FR&BES MINEURS DEDUCERE. 


125 


Janvier le 29/ 

R. P. F. Bernardin Du Val, natif de la Marche(l), paroisse 
proche de la ville de Dijon en Bourgongne, religieux prestre, bon cho- 
riste. II fut receti k la profession dans cette maison par le R. P. Bo- 
naventure Pincot pour lors gardien, le 17“ du mois de aoust 1646. 
CTestoit un homme de bon exemple et fort affectionne au bien temporel 
et spirituel de ce convent. II fut envoye k la paroisse de Cherbuy (2), 
en 1’absence de Mr. le cure pour y faire ses fonctions. 11 y deceda le 
29 janvier de Pannee 1668, et fut inhum6 dans 1’eglise paroissielle du- 
dit lieu. R. i. p. 

Janvier le 30/ 

R. P. F. Augustin Grif, natif du village de Chitry(B), religieux 
de ce convent. D y fit sa profession fort jeune le 13' juin de Pan 1635. 
11 la renouvella faute d’aage entre les mains du T. R. P. Pierre Robbe 
pour lors provincia 1, dans le convent de Troyes oii il estoit etu- 
diant. II a demeure dans cette maison pendant tout le temps qu’il a 
este religieux, avec beaucoup d’edification tant aux champs qu’A la ville. 
II estoit fort devot et assidUe k Poffice divin; enfin il deceda le 30' jan¬ 
vier de 1’annee 1668 et fut inhume dans le chapistre ou est aujourd’huy la 
seconde sacristie au coste droit en entrant proche la muraille de la cour. 

Janvier le 31/ 

T. R. P. F. Jean Piate Ile, docteur en theologie, religieux de 
grande vertu, lequel fut eleu ministre provincial de cette grande pro- 
vince de F rance, dans une congregation generale qui se tint a Saint- 
Omer^) en Arthois, par le R. P. Jean Maubert, commissaire ge- 
neral, Pan 1444. Il ne resta pas longtemps dans cette charge puisque 
1’annee d’apr6s le R. P. Ni colas Guiotelly fut eleu au chapistre 
provincial tenu k Tournay(5). Il deceda le 31' janvier de PannAeen- 
viron 1450. R. i. p.(6). 

L’an 1674, 81 janvier, decez du P. Raoul. — Vide 31 octobre. 


Fevrier le l. n 

R. P. F. Michei Tin4 naquit k Gyen (7) ville de ce dioc&se vers 
l’an 1598, prit 1’habit des mains du R. P. Chapelle pour lors gardien 
le 30' may dimanche dans 1’octave de 1’Assention l’an 1604, et profes- 


(1) Prob&blement Lamarohe-snr-Sadne (C0te-d’Or), oant. de Pontailler, arr. 
de Dijon. (2) Charbuy (Yonne), oant. et arr. d’Auxerre. 

(3) Chitry (Yonne), eant, de Chably, arr. d’Auxeire. 

(4) Saint-Omer (Pas-de Calais), oh. 1. d’an*. (5) Toumai (Belgique). 

(6) Il parait difficile d’admettre que J. de Maubert nomm6 vioaire g6ne- 

ral des Ol»ervants en 1448 presid&t l’ann6e suivant A Saint-Omer, convent 
observant, une oongrAgation comprenant la provinoe enti^re. A cette date 
les fieres de l’Observance devaient se faire bien petits devant oeux de la 
Communaut6. ^4n. Fr. II, 308. — L’Or6t» Seraphicu», III, 106, donne la vraie solu- 
tion. Le chapitre de Saint-Omer de 1444 6tait compos^ des trois vicairies ob- 
servautes de Franoe, de Touraine et de Bourgogne; Jean Platel fut nomm6 
visiteur de la provinoe de Franoe, c’est-A-dire des couvents observante. Il faut 
donc le retranoher de la s6rie des Ministres Provinoiaux. Cf. Wadding. 
Aim. 1444, XI, 224. (7) Gien (Loiret), oh. 1. d’arr. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



126 


N&OROLOGE DES FR&RES MINEUR8 D’AUXERRE. 


sion k Paage de 14 ans le 80 raay de l’ann6e 1606 entre les mains du 
mesme. II estoit de son temps bon predicafceur terminaire et religieux 
d’une tr6s grande prudence et douceur. II fut gardien dans cette 
maison 1’espace de deux ans seulement, sacristain plus de vingt, vicaire 
et inaistre des novices fort longtemps, confesseur des damesUr- 
sulles plus de trante ans. Apr6s avoir vescu soixente et quatorze ans 
et avoir passe dans la religion soixente et deux avec grande edification, 
Dieu Peprouva les trois demi&res annees de sa vie par une maladie 
qui se repandit sur tout son corps, scavoir Ia gangrenne. II la supporta 
avec tant de patience qu’on ne Pentendit jamais se pleindre. Enfin il 
deceda le premier jour du mois de feuvrier de lan 1667 sur les trois 
heure8 apr&s midy. Son corps fut inhume dans le coeur proche celuy 
du R. P. Vinot, pr6s la porte de la chapelle Saint-Edme. 

Fevrier le 2.* 

R. P. F. Jean For me, docteur celebre en theologie de la faculte 
de Paris, religieux profez de cette maison k laquelle il a fait de grands 
biens particuli^rement pendant le temps qu’il y a este gardien. Il y 
deceda plein [de] vertus et de merites le deuxiesme feuvrier de Pan 1475 
et fut inhumd dans 1’eglise. R. i. p. (1). 

Fevrier le 8 / 

R. P. F. Bonaventure Pincot naquit k Varzy (2) Pan 1606, 
fut revestu de Phabit de notre ordre le 14** juillet de Pannee 1621 par 
les mains du T. R. P. Chapelle pour lors gardien et fit sa profession 
entre ses mains le 18 d*aoust de Pannee suivante 1622, estant, pour lors 
aage de seize ans. Ce fut un religieux tr&s exemplaire et tr£s affec- 
tionne pour le bien spirituel et temporel de cette maison dans laquelle 
1 a este gardien six ans. Il a exerce le m§me ofiice avec grande 
prudence & Anet (8) Pespace de douze ans, a Vezelay trois, ensuite 
procureurdela pro vince k Paris pendant trois ans, et custode de 
Champagne un trienne. Il accompagnia Monsieur le premier presi- 
dent de Paris Bellietire dans son embassade en Angleterre. A 
son retour i 1 commenda la constructiou de la biblioth6que et la mit 
dans Petat ofi elle est aujourd’ huy quant aux mures, convertures, vi- 
tres, planchers et buffets. Ses parents qui lui avoint fait une pension 
de cent livres sa vie durant k este change en une fondation pour Pen- 
tretien de laditte bibliotheque. Enfin ayant este nomme Superieur 
de Phospice d’Arcy(4) au dioc&se de T r o y e s, il y mourut le 8 e fev¬ 
rier de 1’annde 1678 et fut inhume dans la chapelle ou Peglise dudit 
convent ou hospice. R. i. p. 

Fevrier le 4 / 

T. R. P. Edme Vinot, natif de Saint-Aubin-Chasteaunenf (5) dans 
la vall6e d’Aillian, dioc&se de Sens, docteur de Paris, religieux de cette 
maison dans laquelle il prit Phabit, le 17 ( ’ juillet de Pan 1594, estant 
pour lors aage de onze ans et demy, des mains du T. R. P. Hugues 


(1) Wadding. Ann. 1252, III, 292. 

(2) Varzy (Ni^vi-e), ch. 1. de o., arr. de Clameoy. 

(8) Anet (Eure-et-Loir), ch. I. de o., de Dreux. 

(4) Arcis-sur-Aube (Aube), ch. 1. d’arr. 

(5) Saint-Aubin (Yonne), oanton d'Aillant, arr. de Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



N&CR0LO6E DES EREBEO MTNEUR8 D’aUXBRRE. 


127 


de Bray provincial actuel et l’an 1697 le 25° novembre il y fit sa 
profession aage de 14 ans entre le mains du T. R. P. Se i 1 lon pour 
lors provincial. 11 fut pendant toute sa vie un religieux tres eminent 
en toutes sortes de vertus et un exemplaire k tous ses freres. 11 passa 
par touttes les charges de la province, ayant este plusieurs fois de fi¬ 
nite urs, une fois custode de Champagne, gardien au convent de 
Noyon (1) Pespace de neuf ans, ou il a fait faire les chaises du coeur, 
une partie des cloistres, et le dortoire avec un bastiment ou est la 
chambre du R. P. provincial: pareillement agrandi le jardin, etc. Il a 
exercee de mesme Poftice de gardien dans ce convent k trois divers fois 
vingt huit annee pandant lesquelles il a fait et procurer de tres grands 
biens etc. comme la construction deschapelles Saint-Edme et 
des Avantures, le petit dortoire, le grand et petit refectoire, avec 
la cuisine entre deux, la chambre du T. R. P. Provincial et celle de 
son secretaire audessus. Il fut eletl provincial au chapistre d'A u- 
xerre Pan 1(>44. Toute sa vie a est un miroir de saintete, car jusqu’& 
1’aage de 83 ans il a toujors march6 dans la voye d’un veritable cn- 
fant de saint Fran^ois par 1’humilite et la pauvrete qn'il a garde jus- 
qu’& la mort. Jour et nuit il assistoit au Service divin avec grande 
(levotion, il ajoustoit encore Poffice de la Sainte Vierge qu’il recitoit 
avec les novices, il alloit les festes et les dimanches dans les villages 
circonvoisins prescher et instruire les paysans. Enfin plein de vcrtu et 
<le merites il deceda le 4 C feuvrier de Pan 1GGG en odeur de saintete et 
fut inhume dans le sanctuaire vis-a-vis la porte de la chapelle Saint- 
K»lme. Une partie de MM. de Saint-Etienne assista k ses obseques avec 
leurs musiques, pareillement MM. du presidial en corps, etc. (2). 

Fevrier le 5/ 

R. P. F. Jean Benoist religieux prestre profez de ce convent 
pour lequel il a beaucoup travailliez tant au spirituel qu’au temporel. 
Il deceda dans cette maison le cinquiesme jour du mois de feuvrier de 
Pannee 1490. Son corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p. 

Fevrier le 6V 

T. R. P. F. Sebastien Girard religieux profez du convent de 
Noisy, docteur de la faculte de Paris. Il a exerce beaucoup de char¬ 
ges dans 1’Ordre avec beaucoup de prudence, comme celle de ministre 
provincial k laquelle il fut eleu au chapistre de Soisson tenu 
Pan 1078, de deffiniteur general de tout POrdre de saint Fran- 
Vois, commissaire general sur toutte la province de S. Bonna- 
venture. Il mourut enfin le sixiesme du mois de fevrier de Pan 1G91 
et fut inhume dans le coeur de Peglise du convent de Noisy. R. i. p. 

Fevrier le 8/ 

R. P. F. Franyoist Le Goust, docteur de Paris tres celebre, 
religieux profez de cette maison qu’il a gouvern6e pandant plusieurs 
aunees en qualit6 de gardien avec grande prudence et zelle. Il a 


(1) Noyon (Oise), oh. 1. de c., arr. de Compiegne. 

(2) n fut re<ju k la licence en theologie le 81° en 1G18. (Bibi. Nat. de Paris, 
Latina 15440, p. 145). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


128 


NftOBOLOGB DBS FB&BE8 MINBURS D’AUXEBRE. 


joint la vertu avec la Science dans un degr6 tres sublime: la premiere 
l’a fait passer dans le monde pour un saint et la seconde l’a fait ad- 
mirer par les scavants dans 1’ouvrage qu’il a compos^ sur la Bible. II 
deceda dans ce conyent le 8* feuvrier de l’ann6e 1480 et fut inhum6 
dans 1’eglise. R. i. p. (1). 

Fevrier le 10 / 

R. P. F. Didier Ravin, religieux profez de cette maison dans la- 
quelle il a este longtemps gardien, la gouvernant avec grand zelle et 
prudence. II fut dans son temps un excellent predicateur, ce qui lui 
donna une grande reputation dans toute la province. II deceda enfin le 
dixiesme jour du mois de feuvrier de l’an 1478. II fut inhume dans le 
cbapistre. R. i. p. 

Fevrier le 11* 

Rme P. F. Nicolas de la Couture, religieux profez du convent 
d’Amiens, docteur de Paris, en son temps grand et ze!16 predicateur. 
Sa science et sa vertu le firent choisir pour estre sacre evesque Ebo- 
racenxis d’Hebron in partibus et suffragant ou plustot coadjuteur de 
1’eglise d’Amiens oli il deceda le XI C fevrier de l’ann£e 1517. — Je 
croy qu'il y a erreur dans cette date, qu’elle doit §tre plus basse et 
que ledit Pere Nicolas (Sutor) de la Couture estoit suffragans de 
quelqu’un de ces cardinaux qui furent evesques d’Amiens, scavoir le 
Cardinal Hemard qui deceda l’an 1540 ou du Cardinal de Givry ou de 
Pelleve ou de Crequy. Ce dernier deceda le 28 mai 1574.... Cela ce confirme 
par la dedicace de 1’eglise du nouveau convent des FF. Mineurs de la 
ville de Noyon qui fut consacree et dediee l’an 1582 par un evesque 
d’Hebron suffragant d’Amiens en 1’absence du R. P. en Dieu Jean Han- 
gest evesque de Noyon, pour lors estant 4 Paris (2). 


(1) De notes mss. sur le copvent d’Auxerre, provenant de la Biblioth&que 
Provinciale des Capuoins de Paris, portent: < Fran<jois Le Goust, homme de 
sainte vie, savant et dooteur de Paris, 1456, natif d’Auxerre ou il mouruten 
1480, autant estim6 pour son savoir et ses predications qu’aucun autre de 
son temps. MM. de 1’hOtel de ville lui avoient donn6 15 livres qui estoint 
une somme assez oonsiderable en ce temps 14 pour faire son besoin du degr6 
de theologie, et 1’obliger de venir prescher le peuple 1456, comme il fai9oit 
1471, ainsi qu’il est porte dans le registre de Simon Tribole reoeveur des de- 
niers commun dudit an. Il a tourne la Bible en rliytmes latins». — Il figure 
sotis le nom de Fr. Gothi dans le registre des Licenties de 1’Univ. de Paris 
au 6 C rang en 1462 (Bibi. Nat. Latins 15440, p. 86). — Aroh. de 1’Yonne, H 2500. 
— Cf. J. de S. Ant., BU>1 francisc. I, 890; Waddiug, Script., Romae 1906, 88; 
Sbaralea. Suppi, ad Script., Romae 1908, 272. La qualite de Sicilien que Sba* 
raglia avait oru devoir lui attribuer, ne lui appartient donc pas. 

(2) «Nicolas de la Couture, d'une famille qui remonte 4 l’an 1457, fut 
tou.jours indiff&rent pour les plaisirs tumultueux des societes mondaines, il 
embrassa la v^gle de S. Fran<jois chez les religieux Cordeliers de cette ville 
[d’Amiens.]. C’etoit un esprit fort ^teudu, un homme de bon conseil et de 
moeurs edifiantes. Son gout pour 1’etude fut suivi des suoo^s les plus grands. 
Il prit le bonnet de docteur en theologie de la facult6 de Paris; et malgrd 
l’humilit6 de son £tat, son marite pen;a 4 la cour, au point que le roi le 
nomma 4 rev£che d’H^bron, et suffragant de Fran<;ois de Hallwin 4v4que 
d’Amiens. En 1510 il fit pr4sent d’une des portes du choeur de la oath4drale. 
Il mourut en 1517. Son oorps repose dans le ohoeur de P4glise des Cordeliers, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




N&GBOLOGB DBS VB*BBS MIKEURS D^AUXERRE. 


129 


Fevrier le 13/ 

R. P. F. Laurent Grisard natif de la ville de Provins (1) et 
profez du convent de Me&ux, religieux fort doux et aftable. Ayant est£ 
envoye dane cette inaison pour exercer Toffice sacristain, apr&s troie 
mois de demeure il y mourut un lundy 13'’ feuvrier k XI heures du 
ioatin de Pannee 1(393, d’una pleuresye qu’il avoit gaigniee en allant 
.dire la messe k Jully (2), paroisse Saint-Martin dans la vallee, le jour de la 
Purification de la SAinte Vierge. Son corps fut inhumh dans le chapistre 
k main gauche en entrant. II estoit aage de vingt sept ans. R. i. p. 

Fevrier le 14/ 

F. Pasclial Truff6 natif de la ville de Provins, lequel ayant estd 
envoye par ses parenta pour estre religieux, et ayant receu 1’habit de 
notre Ordre le 30^ decembre 1692, il deceda dans le second mois de son 
novitiat, scavoir le 14° feuvrier de Pannee 1694 (sic). C’estoit un jeune 
homne aage de 28 ans, tres sage et qui auroit este bon religieux. On 
re$eu ses voeux avant sa mort qui ne fut precedee que [de] cing jours 
de maladie. U fut inhum6 dans le milieu du cloistre qui est du coste 
du chapistre, proche les barreaux du preau. 

Fevrier le 15/ 

R. P. F. Francis Le Prince, natif de cette ville, paroisse Saint- 
Renobert, religieux profez de ce convent, bon predicateur et d’une vie 
tres exeraplaire. Il accompagnia le R. P. d u B i e z k son voyage de 
Rome lorsqu’il y fut au chapistre general tenu Pan 1628 en qua- 
lite de pro-ministre, il le suivit pareillement jusqu’4 Jerusalem. A 
son retour ii entreprit par devotion le voyage de Saint-J aeques en 
Espagne. Il procura k cette maison beaucoup de biens par ses parents 
qui estoint les premiers de cette ville. Il employa avec la permission 
deses superieurs k la decoration de 1’eglise et k omements de la sacri- 
stie la somme de six cent dix huit livres. Il deceda enfin aage de soi- 


oh il est represent£ avec ses habits pontificaux ». Daire, c^lestin, Histoire lit- 
ttraire de la ville d’Amiens, Paris 1782, p. 68. — La date neorologique de N. 
de la Couture est bien 1517. L’ev6que d’H6bron suffragant d’Amiens en 1582, 
est Jaeques Ledoux b£n£dictin, consacr£ en 1541 et mort le 19 mai 1582; Daire, 
1. o., 68, 75. — Une ordonnanoe du ehapitre general de Cremone du 25 mai 
1488, rapportee par Sbaraglia, Suppi, ck/ S<~ript., p. 720 raentionne Fr. Nico¬ 
lao» Sulor [prov. Franciae] institutu» Bachalariu» in aliquo conventu Ordini» no¬ 
stri. — Eubel Hier. II, 167, 300, marque la date de 1502, c’est probablement 
Pannee de promotion. 11 le fait 6v6que d’Einbros, dans Pile de ce nom, prhs 
de la Chersonese. — Nicolas celebra pour la premtere fois le 14 juillet 1504 
la solennite de la dedicace de la cathedrale qui avait ete eonsacree au sitale 
procedent. En 1509 il etait Maitre de la confrerie du Puy. C’est sans doute 
k cette ocoasion qu*il donna un tableau ou il etait repr£sent£ en habits pon* 
tifioaux. 11 portait d’azur 4 trois epis de bl6 d‘or mis en pal, au chef de gueules 
charge de trois htoiles d’or mises en face. Cf. Manusrrit» de Pagi», Amiens 
1866-1862, in-12, I, 287; V, 106, 217, 858. — Les Archives munioip. d’Amiens, 
FF 160 conservent Pinventaire apr£s d6o£s des ineubles de Nicolas de la 
Couture. 

(1) Provins (8eine-et-Marne), ch. 1. d’arr. 

(2) Jully (Yonne), eant. d’Anoy-le-Frauc, arr. de Tonuerre. 

Archivum Frandecanwn Historicum. — Ax. III. 9 

Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



130 


N&OROLOGE DES FRERES MINEUBS D’AUXERRE. 


xente ana, plein de merites et de vertas le 15" feuvrier de l’&nn£e 1569 
et fut inhum6 dans la nef vis-4-vis la chapelle de la Visitation de la 
Sainte Vierge. 

Fevrier le 16/ 

Rme. P. F. Jean Pulchri dit Le Bel religieux profez da convent 
de S e n 1 i 8, docteur de Sorbonne, gardien da grand convent de P a ri s 
1’espace de deux ans seulement. Apr&s avoir passe par touttes les char- 
ges de la province il fut eleu au chapitre tenu & Troyes l*an 1497 
pour la gouverner en qualit£ de mini9tre provincial, ce qu*il fit avec 
beaucoup de pradence et de zelle pendant six ans. Sa Science et sa vertu 
le firent choisir par Alexandre sixiesme pour estre sacr6 eves- 
que [de] M agor es, ou comme d’autres disent de Tegite, Margovi - 
cerni# vd Tegitaneruns l’an 1502 et en mesme temps donne pour suf¬ 
fragant 4 1’evesque de Troyes nomme pour lors Jacques Raguer. H 
deceda k Saint-Jean-du-Fort, 1507, en faisant sans doutte la visite du 
diocese, et fut inhume dans le coeur de 1’eglise de nostre convent au¬ 
dit Troyes, proche la porte pour entrer k la sacristie au cost£ de 
TEvangille. II a fait faire une grande vitre qui est audessus de son 
sepulcre, dans laquelle il est represente k genoux, en habit de frAre 
mineur, une chape sur ses espaules, une mistre en teste et une crosse 
entre ses mains, priant devant un Saint-Jean-Baptiste (1). 

Fevrier le 18/ 

T. R. P. F. Jean de Brixia, docteur de Paris, religieux profez 
du convent de..., homme de grand merite et d’une tres solide vertu. Il 
gouverna la province de F r a n c e en qualite de provincial avec beau¬ 
coup de zelle et de prudence. Il eu 1’honneur pendant ce temps, k sca- 
voir l’an 1423 d’estre cboisy pour confesseur de la Royne Marie 
d’Anjou femme de Charles septiesme roy de F rance; il s’ac- 
quitta de cette cbarge avec beaucoup d’honneur. Il composa un docte 
trait£ en faveur des*Observantins et du decret qui avoit est6 rendu 
pour eux au concile de Constance. D y a apparence que cela lui sub- 
cita des ennemis et qu’il fut depos£ de sa cbarge de provincial, car il 
obtint des lettres du roy Charles pour ne point adberer au decret du 
chapistre de B o u 11 o n g n e (2) contre TObservance. Il deceda au grand 


(1) Wadd., Ann. 1248, III, 202. — Il fut re^u le 17* 4 la lioenoe en 1480. 
— (Bibi. Nat., Latins 15440. p. 44). — Le 15 decembre 1508, le chapitre ea- 
thedral de Troyes decide que le mattre de la fabrique prGtera une vieille mi- 
tre 4 1’eveque suffragant: cette mitre sera d’abord estimee et 1’emprunteur 
donnera caution de la rendre. Le 22 decembre Jean Le Beau (Pulori) 6veque 
in partibus de Margus (Margaritensis), suffragant de Troyes, vient en per- 
sonne notifier sa nomination au chapitre qui dgsigne des oommissaires pour 
prendre connaissance de ses bulles. Le 2 janvier (v. st.), oonsentement du 
chapitre 4 l’ex6cution des bulles du l cr juin p recedent, qui acoordeut audit 
Jean Le Beau, 6v£que de Margus, une pension de 200 livres sur la mense 6pis- 
copale de Troyes. (Aroh. de 1’Aube G. 2560). — Lettres de tonsure de Jac¬ 
ques Guillemet donnees par Jean Le Beau, docteur en th6ologie, cordelier, 7 
mars 1516 (v. st.) (Ibid. 2560). — Donc la date mortuaire de 1507 est iautive 
puisque le pr^lat vivait encore le 7 mani. 

(2) Boulogne-sur-Mer (Pas-de-Calais), ob. 1. d’arr. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



NftCBOLOGB DBS FB&BBB IflNBUBS D’AUXKRRB. 1S1 


convent de Paris le 18* fevrier de 1’annAe 1446 et fut inhume dans le 
chapistre. R. i. p. (1). 

Fevrier le 20.* 

R. P. F. Jean de Montereaa, doctear de Paris, religieax pro- 
fez de cette maison qu’il a beaucoup honnoree et edifiAe par ses vertus, 
aes predic&tions et ses disputes contre les herethiques. II fut gardien 
de ce convent 1’espace de dix-huit mois, et le gouverna avec beaucoup 
de prudence. II deceda enfin le 20' fevrier de l’ann£e 1684. Son corps 
fat inhumA dans 1’eglise, et de ses aumosnes ou fit faire un calice 
d’&rgent dorA qui a estA dans la suite rechange avec un autre. R. i. p. 

Fevrier le 21.* 

F. Jean.Pinon religieax profez da couvent de Sene. Ayant estA 
envoye dans cette maison pour y estudier, il y deceda n’estant encore 
que diae re le 21* du mois de fevrier de 1’annAe 1634. Son corpe fut 
inhumA dans le cloistre. R. i. p. Amen. 

Fevrier le 23.* 

R P. F. Etienne Gorgette, religieux profez de cette maison A 
laquelle il a procure beaucoup de bien par ses predications et bons 
exemples, p&rticuliArement apr&s 1’incendie de 1’eglise et de tout le 
convent qui ariva le 8* jour de juin de l’an 1486. Il aida beaucoup k 
le reparer. D fit faire de ses aumosnes une des trois vitres qui sont 
derriAre le grand autel. D deceda le 23" de fevrier de 1’annAe 1489 et 
fut inhumA dans le chapistre* R. i. p. Amen. 

Fevrier le 24.* 

T. R P. F. Pier re Robbe, docteur de la facultA de Paris, reli- 
ligieux profez du convent d’Am i en s auquel il a procure de grands 
biens. Son merite le fit elire ministre provincial de cette province, 
au chapitre tenu k Beauvais(2) Pannee 1641, qu’il gouverna avec 
grand zelle. U deceda au convent d’Amiens le vingt quatriesme du 
mois de fevrier de l’an 1666. Son corps fut inhumA dans le choeur de 
1’eglise. R i. p. (8). 


(1) J. de Brixia, appelA a assi J. * Brisse >, signe « Jehan Brixey • dans 
une piAoe des Aroh. Nat., J 617, n° 172. H est oitA le 16 aoht 1886 comme b&- 
ohelier A Paris. D avait AtA leoteur trois ans k Metz et A Toul avant d’6tre gar¬ 
dien A Paris en 1390. Son nom figure le 18° sur la liste des lioentiAs de 1896. 
(Bibi. Nat., Latins 16440, p. 18). — Wadding, Ann. 1844, VII, 814; 1488, X, 218. 
— Sharalea, Suppi. Scripl ., 899. — J. de S. Ant. Bibi, franc ., II, 189. — De- 
nifle, Charf. Univ. Pari»., III, 897, 898, 668 ; IV, 11. — Eubel, Bull. franc., VII, 
284. — On en a fait faussement un PiAmontais et on l’a oonfondu aveo Jean 
de Brixia, O. F. M., AvAque de Dolcigno en 1411. 

(2) Beauvais (Oise). 

(8) Il fut requ le 24® A la lioenoe en 1688 (Bibi. Nat., Latins 16440, p. 168). 
Le 25 avril 1644 il pr&ridait en qualitA de oommissaire gAnAral le chapitre. 
provincial d’Auxerre, dans lequel il fut Alu custode des custodes et gardien 
de Meaux. (Aroh. de l’Yonne, H 1882). — Pierre Robbe, oordelier du oouvent 
d’Amiens, possAdoit toute la thAologie soolastique et morale A un tel degrA de 
perfection, qu'on disoit oommunAment que s’il etoit possible de la perdre, on 
la retrouveroit en lui. C’Atoit en outre un homme trAs sobre, des plus sAlAs 
pour Tobservanoe rAguliAre. AprAs avoir gouvernA la provinoe quelque tempe, 
il mourut le 29 fAvrier 1666. Daire, Hiet, littfr d'Amien», in-8°, Paris 1782, p. 171. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 





132 


N&CROLOGE DES PR&RE8 MINEURS D^UXERRE. 


R. P. F. Jerosme Mathias natif du village de Hery, religieax 
profez de ce convent, lequel an sortir de ses estudes du grand convent 
de Paris, il vint dire sa premi6re messe dans cette maison. Deux ans 
apres il y deceda le jour de saint Mathias vingt quatriesme de fevrier. 
Son corps fut inhum6 le lendemain devant le chapistre, l’an 1568. 

Fevrier le 25.* 

T. R. P. F. J aeques Di ce, docteur de Paris, profez du convent 
de Meaux, qui avoit pass£ par plusieurs charges de la province. 11 
1'avoit mesme gouvern6e en qualite de provincial ou il fut elue au 
chapistre tenu k Estampes l’an 1696. D deceda audit convent le 
dimanche premier de caresme de cette annee sur les sept heures du soir, 
ayant este attaqu6 d’une appoplexie, aage de... L’an 1706 son corps a 
este inhum£ dans le.... de 1’eglise dudit convent. 

Fevrier le 27 * 

R. P. F. Etienne Maugis, natif de Saint-Fergeau(1), docteur en 
theologie de la faculte de Bo urges (2), religieux profez de cette mai¬ 
son, tres zelez predicateur, d’une vertu consommez, brulant pour la con- 
version des herethiques. Estant alie pour prescher le caresme k Varzy 
pendant les seditions ou guerres des Huguenots, il fut rencontre par 
une troupe de ces herethiques et reconnu quoyqu’il se fut deguis6. 
Iis le conduisirent au village de Coulange-sur-Yonne (3), et apres lui 
avoir fait souffrire beaucoup d’ou trage s, iis luy attacherent une 
pierre au coi et le jetterent dans la riviere aupres du pont, apres 
qu’il eut fait publiquement sa profession de foy et la confession de ses 
pechez. Cela arriva le penultiesme jour du mois de fevrier qui estoit le 
vingt septiesme de l’an 1563. On n’a jamais pu scavoir ou son corps 
s’ettoit arrestA R. i. p. (4). 

Fevrier le 28.* 

R. P. F. Robert Felix, natif du village de Senan(5) dans la val- 
lee, religieux profez de cette maison, tres zel6 predicateur. Il a exerce 
Poffice de confesseur dans le monastere de Saint Clere de Rhims 
avec grande edification, ensuite il fut nomine lecteur au convent de Se- 
zanne. Enfin il fut estably confesseur des religieuses de Saint 
Catherine de Provins oit il deceda le 28° jour de feuvrier qui ar- 
rivoit cette ann6e le dernier du mois de Pan 1558. Son corps fut inhume 
dans 1’eglise. 


Marn le 1 

T. R. P. F. Savinien Le Fort, docteur de la facult£ de Paris, 
religieux profez du convent de Provins. Il a gouverne la province de 
France en qualite de provinciale par deux fois avec beaucoup de 


(1) Saint-Fargeau (Yonne), oh. 1. de o., arr. de Joigny. 

(2) Bourges (Cher). 

(8) Coulanges-sur-Yonne, ch. 1. de o., arr. de Joigny. 

(4) Wadding, Arm. 1252, HI, 292; XX, 243. — Id., Scripl. Mari. 1908, p. 
247. — Arthur., Martyrol. franc .10 sept., 414. — Hueber, Menol. p. 1287. — 
Arch. de 1’Yonne, E 182. 

(5) Senan (Yonne), eant. d^Aillan-eur-Tholon, arr. de Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




N&CBOLOGE DES FB&RE8 MINEURS D’aUXERRE. 


133 


prudence, ayant ete eleu la premiere fois au chapistre de Seniis 
tenu Pan 1656 et la seconde fois k celui de Laon(l) celebre l’an 1665. 
II a orne 1’eglise de Provins tres magnifiquement par les chaises 
da coeur, le grand autel et le jube, le tout d’une tres belle structure avec 
de beaux tableaux entre les fenetres, pareiUement la menuiserie et les or- 
nements de la sacristie. Knfin il deceda dans ledit convent le premier 
de mars l’an 1670. Son corps fut inhume dans le santuaire du coste de 
reyangile, soub ane tombe de pierre ou sont gravez ses qualitez et ses 
vertas (2). 

Mars le 2 / 

Bme. P. F. Gregoire Bornisset, natif de Sougere(3), et frere Ma- 
thias Mathias natif de Hery, tous deux jeunes pr^tres profez de 
cette maison. Les heretbiques huguenots estant les maistres de cette 
ville et de toutte la campagne leur firent souffrire le martyre sur le 
chemin de Saint-Brix et jetterent leurs corps dans la riviere 
On n’a peu jamais en apprendre des nouvelles. Leur mort et leur mar¬ 
tyre arriverent le mardy gras avant le premier dimanche de caresme, 
2* du mois de mars 1568. R. i. p. (4). 

Mars le 4 / 

R. P. F. Reginalde Pollet, docteur de Paris, religieux profez 
du convent de Bea uva is, tres grand predicateur en son tcmps. Sa 
grande vertu le fit choisir par le pape pour estro sacre evesque Egi - 
nensis de Egme in partibus, et nomme en mesme temps coadjuteur ou 
suffragant de Pevesch6 de Beauvais qu’il gouverna avec beaucoup 
de zelle pendant Pinterr5gne qui fut entre la mort de Jean des Ursins 
et celle de Guillaume de Helande. II deceda le 4 P du mois de mars et 
fut inhume dans le choeur du convent Pan 1437(5). 

Mars le 6/ 

R. P. F. Jean Ancelot natif de cette ville, profez du convent de 
L’Illes-sou s-Montreal (6), province de Sain t-Bonnaventu re. A la 
demande de ses parente il fut re 9 eu dans la province et admis conven- 
tuel dans cette maison. C’estoit un religieux d’unc simplicite colombine, 
tres assidUe au Service divin, tant le jour que la nuit. Il deceda dans 
le bourg de Saint-Brix dans lequel il s’estoit retire avec d’autres pen¬ 
dant que les herethiques huguenots estoint les maistres de la ville, 
le 6* de mars de Pannee 1568. R. i. p. 


(1) Laon (Aisne). 

(2) Il fut re<ju le 26* 4 la licence en 1634 (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 163), 
et 6ln gardien de Troyes le 25 avril 1644 au chapitre d’Auxerro (Aroh. de 
PYonne. H 1382). 

(3) Sougeres; il y a deux localitto de ce nom dans Parr. d’Auxerre 
(Y onne). 

(4) Wadd., Amn. 1252, III, 292; 1568, XX, 248. 

(5) Eubel, Hier, cath., II, 91, 8(X), le d it seulement bachelier en th^ologie. 
D fut promu k Pev6ch6 d’Aegina, Ile de la Greoe, le 28 mars 1436, aveo une 
pension annuelle do 200 florins sur les re venus de la cath&lrale de Beauvais. 

(6) L’Islc-eous-Montr£al, aujourd’hui PIsle-sur-Berein (Yonne), oh. 1. de o., 
arr. d’Avallon. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


NftOROLOGE DBS PR&RBB MINEUB8 D’AUXEBBB. 


184 


Mars le 7.* 

T. R. P. F. Jean de Sareuto, celebre et tres renomme doctear 
de Paris, religieux profez du convent de Beauvais, fort zele pour 
son estat. 11 gouvema la province en qualit6 de provincial avec 
beaucoup de prudence 1’espace de dix huit ans, savoir depnis Fannie 
1880 jusqu’4 celle de 1897. Enfin il deceda au convent de Beauvais 
le 7• mars 1399 et fut inhum6 dans 1’eglise. — Son jour est marqu6 au 
3® septCmbre, je me suis tromp£ (1). 

Mars le 9.* 

R. P. F. Jean Pays, natif de Joigny(2), religieux profez de ce 
convent. Bon predicateur terminaire, tres affectionnA pour le bien de 
cette maison dans laquelle il deceda le 9 e jour du mois de mars de 1’an 
1491. Son corps fut inhum6 dans le cbapistre. R. i. p. 

Mars le 10.* 

L’an(8) 1763 deceda dans la paroisse de Charmois(4) le R. P. G i- 
rard Forest natif de la ville de Rhims, prof&s du mdme convent. Il 
6toit dans cette paroisse avec la permission de Monsieur Languet, arch- 
evlque de Sens pour la desservir et y nourrir sa mere et sa soeur 
qui etoient en necessit^. Il y mourut d’une fluxion de poitrine le sa- 
medi veille du premier dimanche de caresme, et est inhume au pied du 
grand autel de ladite paroisse. R. i. p. 

Mars le 11.• 

F. Didace de Montarlot. Il estoit engag6 dans le mariage avant 
que de se rendre religieux. Se voyant libre par la mort de sa femme, 
il quitta tout et vint prendre 1’habit en cette maison l’an 1646, et fit 
sa profession l’ann6e suivante 1647, le 17 p fevrier, entre les mains du 
R. P. Pincot pour lors gardien, en qualite de frere convers. C’estoit 
un religieux fort affectionn£ 4 son estat et fort assidUe au travaille. U 
a exerce la charge de despensier pandant plusieurs annee avec pru¬ 
dence et douceur. U deceda le XI* jour du mois de mars de Fannie 1668 
et fut inhum6 dans le doistre. R. i. p. 

Mars le 12.* 

Rme. P. F. Louis Hebert, fameux docteur de Paris, religieux 
profez du convent de Meaux, lequel apres avoir enseigni6 la philosophia 
pendant plusieurs annues avec grand aplaudissement, il fut cboisy pre- 


(1) Wadd., Ahh/ 1886, IX, 418. — Eubel, Bull. franc., VII, 266, 278, 274, 
290. — Ehrle, Arch. f. LiUerahtr at. Kirch., VI, 214. — Denifle, Chori. Umo. 
Pori»., III, 468. L’identifioation de Serouto, Sereni to, Sai*tuto, Sarcuto, par 
« Cereoux > dans la Charente-Inferieure, propos6e par le P. Denifle, ne paratt 
gu6re auioeptable. Il est 4 noter, que le Chartul., IV, 98, mentionneen 1408 un 
Guillaume « de 8arcuto » du dioc£se de Beauvais, maltre ha arta. Puisque lea 
deux personnages semblent appartenir 4 la m6me r6gion, ne serait-il pas plus 
vraisemblable que «Sarcuto • soit «Sarous » dans le oanton de Grand vi Hiera, 
arrondiasement de Beauvais (Oiae)? 

(2) Joigny (Yonne), oh. 1. d’arr. 

(8) Cette notioe est d’une autre main. 

(4) Probablement Charmoy t Yonne), oant. et arr. de Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 






mtOBOLOGB DBS FBBBBS MD1BTTB8 D’AUXBRBB. 




dicateur et confesseur du roi Henri troisiesme. Bnfln son me¬ 
rite et sa vertu le firent nommer par le prince k Pe v e s c h 6 de Ne¬ 
vere (1), mais estant k Rhims occup6 aux preparatifs de ea consecra- 
tdon, il y deceda le 12* de mare et fat inhum6 dane Pegliee du convent 
Pan 1680(2). 

Mars le 14.* 

R. P. F. Pierre Simonis natif de Ohevannes, religieox profez 
de oette maison, en son temps tres scavant et eclair6 predicateur, le- 
qnel an retonr d’un voyage qu’il fit pour la dame de Signelay (8), nom- 
m6e Loni8e de D’amoisy (apparamment en qnelque pelerinage), il deceda 
an convent d’A u t u n (4) le 14* mars de Pan 1546. R. i. p. 

R. P. F. Jean Rodot natif de Noyere(5), religieux prof&s de ce 
convent, tres docte et tres scavant predicateur, lecteur en theologie 
et philosophie dans plusieurs convents de la province. Il a gouvern6 la 
maison de Vezelayen qualite de g a r d i e n avec beaucoup de prudence 
Pespace de vingt ans et celle-cy dix huit mois. U a donne de ses au- 
moenes une croix d’argent avec un ornement blanc de satin. Il de¬ 
ceda le 14” mars de Pan 1595 et fut inhum£ dans le chapistre (ofi est 
maintenant la sacristie) proche la chaise du Superieur du coste de 
1’eglise. 

Mars le 16* 

R. P. F. Jean de Bethune, natif de Cambray(6) au Pays-Bas, 
religieux prof&s de cette maison avant la reformation des Conventuels 
en Observantins. Par un motif de devotion il fit le voyage de la 
Terre-Sainte, au retour duquel il deceda le 15* jour du mois de 
mars de Pannee 1551, et fut inhum£ dans le grand cloistre devant le 
chapistre oh est maintenant la seconde sacristie. R. i. p. 

Mars le 16.* 

T. R. P. F. Reginalde de Marescot, docteur celebre de la fa- 
culte de Paris, religieux profez du convent de Troyes. Sa grande 
prudence et son grand zelle lui ont merite 1’honneur de gouverner la 
province en qualite de provincial pendant quinze ans. Il a fait de 
grands biens au convent de Troyes. Il a este le second fondateur de 
la chapelle de la Passion avec le T. R. P. Nicolas Guyotelly, 
qu*il fit desdier et benir en 1486; il Poma de belles peintures Pan 1487; 
Il donna de ses aumosnes le grand pulpitre de cuivre qui est dans 
le choeur de Peglise et un tres beau calice de vermeil dor6 dans la 
sacristie, aveo plusieurs autres omements. Il deceda le 16 mars de 
Pan 1499 et fut inhum6 dans la chapelle de la Passion auprta du P. 
Guyotelly (7). 


(1) Nevere (Nidvre). 

(2) Requ le 8* k la lioenoe en 1572 (Bibi. Nat., L&tins 15440, p. 96). 

(8) Probablement Seignelay (Tonne), oh. 1. de o. t arr. d’Auxerre. 

(4) Autun (Sabne-et-Loire), oh. 1. d’arr.; convent de la prov. 8aint-Bona- 
venture de Bourgogne. 

(5) Noyers-sur-Serein (Tonne), ch. 1. de o., arr. de Tonnerre. 

(6) Cambrai (Nord), oh. 1. d’arr. 

(7) Il avait 6t6 requ 5* k la lioenoe le 26 mare 1466 (Bibi. Nat., Latina 
5667 A. f. 23vo et 15440, p. 88). En 1492 il tint un ohapitre provincial 4 Ver* 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


136 


NAOROLOGK DBS FRfcRBS MINEUBS D’AUXBBRE. 


Mars le 18/ 

F. Laurent Queamier natif de cette ville, paroiase de S&int-Pe- 
lerin, profla de ce convent, bon religieux et fort devot, frere lalc tra- 
vaillant fort aasidUement k toua lea ouvragea qui regardoint aon eatat, 
aurtout au jardin. II deceda le 18* de mara 1561 et fut inhum£ dana 
Pentr6e du cloistre proche la porte qui conduit k la porterie. H. i. p. 

Mars le 19.' 

T. R. P. F. Denis Bauaae, celebre docteur de la facult6 de Pa¬ 
ria, religieux profez dn convent de Pro vina. Son merite le fit choiair 
au chapiatre de Mentes (1) tenu Pan 1616 pour gouverner la pro- 
vince en quali te de miniatre provincia 1. Sa grande Science lui merita 
d’fitre predicateur ordinaire de la fameuse eglise collegiale de Saint- 
Quentin en Picardie. Enfin eatant arriv6 dana une grande vieileaae, 
piem de merites devant Dieu et devant lea hommea, eatant reduit comme 
un autre Isaac k ne voir goute par la perte de aes yeux, il deceda au 
convent de Provina le 1H" de mars l’an 1634, et fut inbum4 dana Peg- 
lise aou8 une tombe au milieu du choeur. R. i. p. (2). 

Mars le 21/ 

B. P. F. Jacquea Guynot, religieux profts de ce convent, grand 
predicateur en aon temp8, tres affectionn£ pour le bien de cette maiaon 
dana laquelle il a exerce avec beaucoup d’edification 1’oflice de lecteur 
en philosophie et theologie pendant plusieurs annees et celui de gardien 
durant deux triennes. Il y deceda d’une appoplexie un mercredy de la 
aemaine sainte, sur lea sept heurea du matin, comme il se preparait k 
monte r en chaiae le 21' mara de l’an 1585. Il eat repreaente dana un 

tableau, avec le P. Coqui et avec le P. Fournier, qui eat attach6 k la 

_ _ • | | 

lil U X lUllv» 

R. P. F. Jean Baptiate Gend6, natif du village de Buaay (3), 
dioceae de Sena. Il fut amene dans cette maison et y receut 1’habit dea 
main8 du R. P. Chape 11 e le 24 juin 1619, estant pour lors aag6 de 
13 ans et demy. Il fit sa profession Pan 1621 le 3' juin entre lea mains 
dudit P. Chapelle et la reitera enfin k 1’aage de 15 ana(?) le 15 may 
de Pannee 1624. Bacbelier de la faculte de Paria, religieux tres '* T er- 
tueux et tres /.elle pour le bien de ce convent, il fut nomm6 confea- 
seur des religieuses de Sainte-Catherine de Provina et y deceda 
le 21 * mara 1642, aag6 de 36 ana. R. i. p. 

Mare le 22/ 

R. P. F. Jean Voysin natif de Roye(4) en Picardie. Predicateur, 
bon terminaire, il a deme ure dana cette maiaon plus de trante ana avec 

dun. Cf. Marcel Godet, dana 1' AFH II, 1909, 400, 405. — Lea Arohives de 
PYonne, H 18 S 1 , conservent une lettre k lui adresato par le g6n£ral Fr. 
Samson en 1494. 

(1) Mantes (Seine-et-Oise), ch. I. d’arr. 

(2) Cest lui qui doit figurer sous le nom de «Dionis!us Barae • repu 18* 
k la lioence en 1612 (Bibi. Nat., Latina 15440, p. 138). 

(8) Bussy. Il y a deux localit£s de ce nom dana PYonne; Buaay-en-Othe, 
eant, de Brienon-l’Archevt*que, arr. de Joigny; et Buasy-le-Repoa, eant, de 
de Villeneuve-sur-Yonne, arr. de Joigny. 

(4) Roye (Somme), ch. 1. de o., arr. de Montdidier. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


NftOROLOGE DES FBERES KDTEUR8 n’AUXERBE. 


137 


beaucoup d’edific&tion. II avoit le don d’entretenir les amis et bienfec- 
tears de ce convent et de luy en procurer de nouveaux par ses bons 
entretiens, ees maniores honestes et ses bons exemples. 11 deceda enfin 
fort regret6 de tont le monde le 22* de mars de Pan 1521. Son corps 
fut inhum£ dans le doistre vis-4-vis le chapistre. R. i. p. 

Mars le 28/ 

Le (1) 23® mars 1725 est decedi de P. Lestienne de Lion, reli- 
gieux prestre et confesseur. H a tousiours yescn dans nne grande hu¬ 
milito et a travailli6 Pespace de trente annues A la peinture, il a 
reveille k matines qui se disoint k minuit pendant vingt sept a vingt 
huit ans, et le lendemain vingt quatre du mesme mois il a este inhum6 
dans le chapitre k droite en entrant. R. i. p. 

Mars le 24/ 

R. P. F. Hugue Roger natif de Charmoy, profas de oette maison, 
religieux fort exemplaire et trta assidtte au Service divin. Il a exerce 
1’office de portier dans ce convent avec grand humilite et y mourut de 
peste le 24® du mois de mars de l’an 1562. Son oorpe fut inhuml dans 
le cloistre attonant la muraille de 1’eglise. • 


Mars le 26/ 


R. P. F. Jean Martin i, natif de Vallan (2) profts de ce convent, 
en son vivant bon predicateur terminaire, religieux tres zelle pour son 
estat et fort affectionn6 pour cette maison. Pendant qu’il prAchoit k 
Charmoy lo caresme pour le convent de Troyes oii il estoit apparam- 
ment de communeaut4, il y deceda le 26 mars de Pan 1540. Son corps 
fut transporta au convent dudit Troyes et inhum6 dans le cloistre. 
B. L p. 

Mars le 26/ 


R. P. F. Edme Bonnault, religieux prof&s de ce convent, pres¬ 
tre et choriste tres affectionn6 au Service divin et fort port4 au bien 
de oette maison. Il y a exerc6 1’office de despensier pendant plusieurs 
annez. Il y deceda le 26* du mois de mars de l’an 1604, aag£ de soi- 
xente ana. Son oorps fut inhum6 k l’entr6e de 1’eglise. R. i. p. 


Mars le 27/ 

Ce jourd*hui 27* du mois de mars 1568, R. P. F. Guy de Peri- 
gny(8) natif du village de mesme nom, religieux profes de ce con¬ 
vent, bon predicateur terminaire, homme de vertu, fut mis a mort 
par les herethiques huguenots sur le chemin de Saint-Brix oii 
il s’estoit reti re avec d’autres pour eviter la fureur de ses cruels pan¬ 
dant qu’ils estoint maistres de la ville. On n’a peu scavoir ce qu’estoit 
devenu son corpe, s’il avoit est4 enterrl ou jett4 dans la riviere. R. i. p. 


(1) Cette notice est d’une autre main. 

(2) Vallan (Yonne). eant, et arr. d’Auxerre. 

(3) Perrigny. Il y a quatre looalitCs de oe nom dans 1’Yonne. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



188 


N&OROLOGB DBS FR&RE8 MINBUB8 D^UXEBRK. 


Mars le 29.* 

Cejourd’hui vingt neviesme du mois de mare deceda au monaatere 
de Neufchasteau en Loraine Pan 1588 R. P. F. Ambroise Per- 
rin natif du village de Hery, profes de cette maison, tres habille pre- 
dicateur. Apree avois pass6 par plusieurs charges de la province et s’en 
estreacquitd avec grand honneur, il fut nomm6 confesseur au susdit 
monas tere et y mourut en cette qualitd, et fut inhum6 dans le cboeur 
de 1’eglise. R. i. p. 

Mars le 80.* 

Cejourd’huy 80 du mois de mars de l’an 1800 deceda au conyent de 
Rbims T. R. P. F. Ricbard de Mediavilla, docteur de la facultd, 
nomm6, doctor solidus et copiosus, tres renomme; profez du convent de 
Rhims, tres ecler6 dans 1’Eecriture Sainte, ne cedant k aucun predi- 
cateur pour 1’eloquence et la subtilit6 du raisonnement. II fut elevd 
selon quelques auteurs et la tradition k l’archevesch6de Rhims, 
au moins il en a est£ suffragant ou coadjuteur selon 1’expression de 
ce temps-lA Il fut eleu le 10^ provincial de notre province (ensuite 
de la demission que le Pere Pier re.... avoit faite du provincialat au 
chapistre general d’A8sise Pan 1295) au chapistre qui se tint k Metz 
cette mesme ann6e. Dans Pacte de son election qui se conserve dans 
les archives de la province on luy donna ses eloges: Sacrae theologiae 
doctor, vir utique bonae famae, conversationis honestae, discretionis ido¬ 
neae et eminentis scientiae, zelator pacis communis et observantiae regu¬ 
laris.... Son corps fut inhum6 dans Peglise du convent. R. i. p. (1). 

Mars le 31.* 

Cejourd’huy 81® mars 1659 deceda R. P. F. Antoine Merat natif 
de cette ville, prof&s de ce convent. bon predicateur terminaire, reli- 
gieux fort zelle pour son estat, tres edificatif dans sa conduite, lequel a 
beaucoup procure de bien k cette maison tant spirituel que temporel. 
D fut inhumA dans le chapistre k la main gauche en entrant; ce lieu 
sert maintenant de seconde sacristie. R. i. p. 

Amient, (Picardie), 21 teptembre 1909. (A tuivre). 

Fr. Antoinb BAgubt 0. F. M. 


(1) Il s’agit du fameux docteur anglais de ce nom. Depuis plusieurs si&clee 
les historiens lui donnent la qualitA d’6vdque k laquelle il ne par&it auoune- 
ment avoir droit. Cf. AFH n, 462. 



Digitized by 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




CODICOORAPHIA 



DRSCKIPTIO cowcra LITCKHIOOUJH ANTIQUI CONVRHm 

S. LUCII O. F. M. PROPE HECHINGEN. 


Anno 1586 Eitelfridericus IV, oomee de Zollern, prope urbem 
Hechingen in Hohenzollern pro PP. Minoribus conventum S. Lucii 
fandavit (1), qui postea provinciae Bavaricae adnumeratus est et diu 
tam auctoritate quam numero membrorum floruit. Saecularizatio sae¬ 
culi XIX eum anno 1808 sustulit, quo facto bona Fratrum bibliotheca 
in possessionem capituli ruralis Hechinganae transiit, ubi hodiedum 
invenitur. In hac bibliotheca praeter alios pretiosos codices Franci- 
scanos etiam tria Breviaria ordinis nostri reperiuntur, quae modo 
describere intendimus (2). 

1. Breviarium Fr&nciscanum Cod. membr. 148X104mill. 
(Sign. antiq. bibi. S. Lucii: L (nigrum) I (rubrum) 20). 

Characteribus sat pulchris saeculo XIV conscriptus est, orna¬ 
tusque notulis musicis quadratis per quinque lineas dispositis. Ru¬ 
bricae promiscue in lingua Germanica et Latina insertae inveniun¬ 
tur. Initiales maiores et minores absque ullo ornamento minio 
confectae sunt. Folia numeris non distinguuntur, desideratur in fine 
folium unum. — Ob rubricas lingua Germanica exaratas, suspicamur 
breviarium e quodam plurimorum conventuum IU» ordinis S. Fran- 
cisd per Sueviam tunc exsistentium provenire, vel forsan e mona¬ 
sterio Clarissarum. 

Volumen hoc pretiosum tabulis ligneis corio coopertis ligatur, 
quae tamen ligatura recentioris videtur esse aetatis, videlicet sae¬ 
culi XV vel XVI. Continet: 

1. Invitatoria cum notulis musicis. Inc.: «In der golt fasten im 
advent invitatorium ». Contin.: « Dominica in passione Domini etc. *. 

Sequuntur diversi tonus psalmodiae pro cantu Magnificat et 
Benedictus, et versiculi Nocturnorum et Laudum feriae V, VI et 
Sabbati hebdomadae Sanctae. 


(1) J. 8oheUhammer, Der “ Uber benefactorum et mortuorum ” dee Frandeka- 
nerkloetere St. Luae* b. Hechingen, in Mittheilungen dee Vereme fur Gesckichte u. 
Altertumekunde in Hohenzollern, XVIII Jahrg. (1884-85) p. 65-90. 

(2) Dr. K. Th. Zengeler u. W. T. Laur, Die Bau m. Kunetdenkmttier in 
den Hohensollemechen Landen, Stuttgart 1896. Continet desoriptionem eoolesiae 
8t Lucii arte praestantis, p. 129-188 (cum imaginibus). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



OODIOOGRAPHIA FRANCI8CANA. 


140 

Deinde: « die nach geschriben invitatorium werden gesprochen ein 
ytlichft an ein sontag ordenlich vom andem sontag noch epiphanie piss 
zu dem sontag LXX (sic) vnd den Kalendas octobris piss zu Adveni ». 

2. Sequitur Psalterium cum antiphonis et hymnis correspon- 
dentibus, necnon Horae minores et Vesperae cum Completorio, quae 
notulis musicis sunt exornata. 

8. Postea: « hie heben sich an die hymnus ym (sic) adveni Ad 
vesperas ymnus (sic). Deinde adiunguntur hymni de tempore et de 
proprio sanctorum sine speciali rubrica. Ex his ad nostrum sunt 
propositum: € De scti anthoni (sic), [quae rubrica tamen recentioris 
est aetatis] ubi habes tres hymnos ad Vesp. Matut. et Laudes, qui 
hodie adhuc in breviario nostro inveniuntur. = De sota Ci.ara, 
ubi hymni nostri alio modo dividuntur: Concinat plebs fidelium ; 
Spretis nativo genere; Clarum lumen effunditur [nunc nomen pro 
lumen in Brevior, rom.-seraph. legitur]. = De kcto Francirco, Hymni 
uti in dicto Breviar. 

Adiunguntur deinde absque speciali rubrica antiphonae, versiculi 
et orationes (non vero lectiones) propriae de tempore usque ad Do¬ 
minicam II post Pentecosten. 

2. Breviarium Franciscanum. Cod. membr. 159X115 
mill. (Sign. olim bibi. 8. Lucii: 33, dura in praesenti Biblio¬ 
theca signatura, uti et alii codices, caret). 

Pulchro charactere hoc manuscriptum praestat Plores continet 
Initiales maiores variis decoratos ornamentis; pariter in multis pa¬ 
ginis diversae inveniuntur helices et volutae, quae vel totam paginam 
vel saltem partem ipsius circumornant, rudes tamen et exigui valoris. 
Initiales minores vicissira colore rubro et caeruleo depictae sunt. Folia, 
quorum in fine tria desiderantur, numeris non distinguuntur. In tertia 
parte litterae adhibentur minores quam in duabus aliis partibus. Haec 
omnia suadent manuscriptum hoc reponendum esse in alteram partem 
saeculi XV vel in primam partem saeculi XVI. Concordat et qualitas 
membranae, quae ininus diligenter praeparata est. Momentum tamen 
haec omnia non faciunt. 

Contradicit repertorium hymnorum. Ibi enim desunt hymni pro¬ 
prii S. Bonaventurae, S. Bernardini Senensis et hymni pro festo 
Stigmatisationis S. Francisci, qui tunc temporis certe iam erant 
introducti. Ambiguus igitur haesito, quia ex una parte character 
scripturae tam certus non est, utpote quia agitur de opere liturgico, 
quae communem scripturae evolutionem secuta non sunt. Ex altera 
vero parte neque hymni Sanctorum in libro nondum contenti, certum 
praebent criterium; desunt enim etiam hymni in festo S Antonii 
(qua tamen de re cf. infra 141. n. 3). 

Contegitur tabulis ligneis corio obductis. In operculo anteriori 
auro impressus invenitur Crucifixus, sub quo legimus: 1573. In poste¬ 
riori operculo item auro impressus est Christus resurgens ex mortuis, 
estque opus Germanicum. 

Continet Psalterium et Hymnarium . Ex proprio hymnorum ad 
nostrum finem spectant: 

In festo hcte Clark: Hymni isti: 1) Concinat plebs fufrlhtm; 
2) Generat virgo filias; 3) 0 Clara luce clarior; qui etiam in Breviar. 
nostro habentur. Additur pro II Vesperis: 4) Clara florens, labe 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




DESCRIPTIO CODICUM CONVENTUS S. LUCII O. F. M. 


141 


carens. Hic hymnus ap. Chevalier, Repertorium hymnologicum, I, 
n. 8298. Adest eius textus v. gr. ap. [Ens. Clop], Cantu* varii.... (Ord. 
Min.) Romae-Tornaci-Parisiis, 1902, p. 159. 

In festo s. ludovici episcopi et confessoris: Hymni: 1) Vergente 
mundi vesjjere, sol mundo misit Hesperum, qui micatis etc.; 2) Dum 
medium silencium, noctis nunc tenent omnia, cetus cantat fidelium ; 
8) Ut lux aurore rutilat; 4) Ludovicus ut amicus. Hos cf. ap. Che¬ 
valier 1. c. n. 21420, 4965, 2100G, 10721; eorum vero textus ap. Clop. 
1. c. 177-84. 

In festoS. Francisci consueti reperiuntur hymni. — N.B. Desunt 
in hoc Cod. II (itemque in HI) hymni in festo S. Antonii Pad. 

3. Breviarium * Franciscanum. Cod. membr. 164X123 
miII. (Sign. bibi. S. Lucii: A 37). 


Pulcherrimo charactere saeculi XV hoc breviarium exaratum est 
binas exhibens in singulis paginis columnas. Plures continet Initiales 
maiores, quae tamen artificiosa compositione non praestant- Initiales 
minores vicissim minio et colore caeruleo depictae sunt. Folia numeris 
non distinguuntur. 


Tabulis ligneis corio coopertis ligatur. Opercula monstrant or¬ 
namenta impressa, quae sunt opus manus Germanicae. 

Praeter Psalterium continet Hymnarium, ex quo ad nostrum 
conducunt propositum: 

1. Dk sancto berniiardino: Lux ex Olimjto prodiens ; Setia vetus 
civitas ; Bemhardinum qui didnuin. Sunt ap. Chevalier, 1. c. n. 10825, 
18721, 2472; editos habes ap. Clop, 1. c. 87, 88, 86. = 2. Bona ven¬ 
ture (sic). Virtutum praemia suggerit; Arborem celsus construit.; 
Sol claro fulget radio. Cf. Chevalier, 1. c. 21949, 1278, 19082; desunt 
vero ap. Clop. = 3. De sancta clara hymni ut supra n. II. = In 
sancti LUDOVici hymni ut supra n. 2. — 4. De stigmati rus sancti 
franci sci. Crucis Christi motis Air eme ; Crucis arma fulgenda. (Sunt 
hymn. ad Vesp. et Mat. Brev. rom.-seraph. 17 sept.). = In h. fkan- 
cisci hymni consueti: 

«Sequitur de sanctis trium lectionum cum suis collectis etc.». 
Desinit hic tomus (completus) cum festo S. Einerentianae, in qua 
calendarii parte non invenitur sanctus vel beatus ex ordine nostro (1). 


Gorheim (Sigmaringen). P. Gallus Haselbeok, O. F. M. 


(1) In definiendo tempore, quo haec breviaria conscripta sunt, benigne me 
adiuvit R. P. Ansclmus Manser O. S. B. in monasterio Beuron, cui hoc loco 
gratias exhibere non omitto. 



Digitized by 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BIBLIOORAPHIA 


Tocco, Felice, Le due prime Tribolazioni delV Ordine Fran- 
cescano con appendice sui valore della Cronaca delle 
Tribolazioni y Roma, tipogr. della R. Accad. dei Lincei 
1908, [Firenze, Seeber], in-8° pp. 112. (L. 3,00). — Estratto 
dai Rendiconti della R. Accadernia dei Linceiy Classe 
di Scienza morali storiche e Filologiche , Serie V, vol. 
XVII fasc. 1-4: p. 3-32, [Leg. Ant.]; 97-134 [I* Tribui.]; 
221-236 [II* Trib.]; 299-328 [Append.J. 

Introductionis instar narrat cl. y. F.T., quomodo integram Chronicam 
VII Tribulationum Ord. Min. [eam signamus ChT], Lutetiae Parisiorum 
[in Collection d’Etudes et de Documenta a cl. P. Sabatier edita] vulgan¬ 
dam paraverit, sed a proposito resilire ob difficultates quasdem coactus 
sit. Accessit, quod codex hucusque ignotus ChT in collegio S. Bonaven- 
turae exsistens, inserviturus sit novae editioni integrae ChT a Patribus 
Collegii evulgandae. Quibus rebus motus cl. F. T. ab integra ChT pu¬ 
blicanda discessit, ac solummodo duas primas Tribulationes edendi con¬ 
silium cepit. 

Usus est praeter tres codices iam notissimos, scii. Florentinos: Lau- 
rentianum plut. XX, n. 7 et Riccardianum 1487, (qui versionem italam 
ChT habet) atque S. Isidori (Romae) (cf. Ehrle, ALKG II, 107; 124) 
etiam codice italico Conventus Senensis O. F. M. ac interdum Codice 
Verna-Quaracchi latino. — De illo cf. Ehrle, 1. c. II, 107; Aflfb, Vita di 
Fr. Elia, Parma 1788, 18-9; ac praecipue Golubovich, Biblioteca bio-bib. TS. 
I, 44, 54 sgg.; de isto cf. period. La Verna, IV, 1907, 480-2. — Omnes no¬ 
runt cl. P. Fr. Ehrle Tribulationes III, IV, V, VI atque VII edidisse ap. 
ALKG II, 266-327; 125-65. Ipse vero Professor eruditus florentinus F.T. 
ap. Archivio storico itcd. 1886, XVTI partem Tribulationis VI, latinam 
cum versione itala, (e cod. cit. Riccard.) ediderat. — Sed neque prima nec 
secunda Tribulatio inedita censeri potest, cum iam, licet cum pluribus 
mendis ac omissionibus, publicata sit una cum praevia Legenda antiqua, 
ab Ign. Doellinger, Beitrdge zur Sektengeschichte des Mittelalters , II, 
Mtlnchen 1890, 417-466, (ubi p. 466-526 extracta aliarum Tribulationum 
sequuntur), e solo cod. Laurentiano. Ratione habita insufficientiae edi¬ 
tionis Doellingerianae, operae pretium certe fuit denuo et quidem inte¬ 
gras, adiuvantibus novorum codicum subsidiis, Tribulationes I* et 11° 
evulgare. Facilius sic in manus plurimorum Fr. Angeli de Clareno opus, 
non utique veracissimum, sed certe utilissimum poterit pervenire. De 
eius valore ac pretio hic nobis discutiendum non est, quamquam Ap- 
pendix docti editoris p. 88-112 quaestiones istiusmodi, aliasque eis con¬ 
fines minime exhauserit. Et re sane vera, quodsi cL F.T. ubique cita- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




BIBLIOGRAPHIA. 



tiones locorum, librorumque, de quibus ibi sermo occurrit, accuratas in 
notis posuisset, utilior lectu ac discussu appendix iste cessisset. 

P. 84 denuo cl. F.T. confitetur se iam non dubitare de Fr. Angelo 
de Clareno auctore ChT quae proin persuasio etiam in ipso titulo ex* 
primenda fuisset. — P. 86-6 censet Legendam antiquam a Clareno no¬ 
minari: Legendam I et II Thomae de Celano atque Scripta Fr. Leoni», 
Hoc vero nomine comprehendi (86): Legendam Trium Sociorum, Specu¬ 
lum Perfectioni» [ed. P. Sabatier 1898], atque Collectionem quamdam Pro¬ 
phetiarum S.Franci»ci (87-8) «quam, inquit, utpote facilius interpolatam, 
forma sua genuina restabilire, esset labor longior, forsanque desperatus » 
(88-98). Miramur, quod locos p. 7 1. 13—10 1. 27 atque 11, 21—14, £ tam¬ 
quam proprios Angelo de Clareno tribuere vult editor, cum p. 18,16*14,2 
manifeste nitatur atque utatur Speculo Perfectioni» ed. Sabatier, c. 10 
et 11, atque p. 12, 19-13, 3 nitatur omnino in cap. 26 eiusdem Speculi, 
— Quandoquidem Clarenus libere textus a se usurpatos immutat, con¬ 
cludi nequit (p. 90 not. 2) occasione statuae illius in visione S. Fran- 
cisco ostensae, redactionem capitis 26 Actuum B. Francisci (ed. Sabatier* 
1902), esse Angelo recentiorem. — Bene errores chronologici II* 0 Tribu¬ 
lationis notantur 101-106; sed Fr. Aegidius falso obiisse dicitur p. 102: 
die 26 aprilis 1261; obiit enim 22 april. 1262 (aut 1261), cf. Menge, Der 
ed, Aegidius, 1906, 114; cf. AFH I, 728 s. — De ceteris Tribulationibus 
brevius agit, 106-112. 

Ipee textus optimus dici nequit, cum plurimis naevis adhuc defor¬ 
metur. Denuo Codicem Senensem cum textu a F.T. edito conferentibus 
nobis plures defectus occurrerunt in variantibus lectionibus ex eo no¬ 
tatis ; v. gr. 70, 26 habet: circondarono con frate Hdya. P. 71, 3: e se¬ 
cando che esso si pensaua male, et essendo libero da; 71, 23 cheUa ani 
molita; Q (= Cod. Vemae-Quaracchi) animalitas, ubi ed. malignitas. — 
P. 78, 22 pro sumpto s. obedientie freno legendum cum Q spreto... freno; 
S(enensis): dispregando....; et mox S come muginj i senga capo. P. 72, 
18 pro frater Sermo (!) de Comitissa, Q fr. Simon, S Simone. P. 78, 20 
S add. (Bernardo) e de suoi compagni. P. 80, 21 S add. (sermonibus) per 
uolontd. P. 68, 14 S et Q post ad litteram plura add. (e Speculo Perf. 
c. 1, uti videtur cf. edit. cit. p. 269). — P. 67, 20 super premissis, S 
promesse. — P. 30, 10 lege dicebat (uti Q), pro decebat. — P. 90, 28 item 
cum Q prosternetur pro prosterneret. — P. 28, 10 Q servabo pro serbabo; 
L c. 14 cum Q munere pro numere. — P. 27, 21 fratres. — P. 24 26 Q pau¬ 
peribus pro paupertate; 1. c. 16 Q Christus Iesus pro Christo Iesu. — 
Lacuna p. 29, 8 suppletur ex Q et detectione [= retentione], et S reteni - 
mento; illa vero p. 23, 8, sic ex Q (cui S concordat) qui nudi domino 
extra secutum servierunt fide. — P. 21, 11 in titulo Q De confirmatione 
regulae. — P. 19 1. 22 Q legata quaeque pro quoque. — P. 16, 21 lege 
oportet pro opus. — P. 13, 2 hidicium pro indicium; 1. c. 28 inde etc. — 
P. 89 Ioh. Peccam simpliciter auctor Commercii Paupertatis dicendus non 
erat, cum hoc minime constet. 

Editio ergo nova et diligens duarum primarum Tribulationum a cl. 
v. F.T. curata, quamquam spem et exspectationem, ne dicam necessita¬ 
tem novae editionis aliquantum minuerit, eandem tamen non sustulit, 
moxque integrae editioni vulgandae certo erit adiumento, subsidioque. 

P. Miohasl Bihl, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



144 


BIBUOORA PHIA. 


1. Jacob Eugen, Johannes von Capistrano. I. Teii: Das Leben 
and Wirken Capistrans. — Breslau, Max Woywod, 
1903, 12°, pp. 214. (M. 2,70). 


2. Idem, Ioh. von Cap. II. Teii: Die auf der Koniglichen und 
Universitdtsbibliothek za Breslau befindlichen hand- 
schriftlichen Aufzeichnungen von Iteden und Tracta - 
ten Capistrans. I. Folge: Speculam clericorum. — De 
erroribus et moribus Christianorum cum libello , qui 
inscribitur: Planctus multorum Christianorum; Plan¬ 
ctas super errores religiosorum. — Sermones in sy¬ 
nodo Wratislaviensi praedicati. — Ibidem, 1905, 12°, 


pp. 466. (M. 5). 

3. Idem, Ioh. von Cap. II Teii: Die auf [etc. uti n. 2].... Ca¬ 

pistrans. II Folge: Materia triginta sex sermonibus 
Lipsiae praedicata — Tractatas de cupiditate , Ibidem , 
1907, 12°, pp. 472. (M. 5). 

4. Zden6k Nejedly, Ceska missie lana Kapistrana ap. Caso- 

pis Musea Krdlovstv) Ceskdho. — Praha, (Prag) 1900, 
LXXIV, 57-72; 200-42 ; 334-52; 447-64. 


5. Hocedez, E. S. J., Nicolai de Fara Pt'aefatio in vitam 
S. Joannis a Capistrano , ap. Analecta liollandiana , Bru- 
xellis 1904, XXIII, 320-24. 


6. Forster Gyula, Kapistran szent Jdnos arck&pe ap. Magy- 

arorszdg MuemWkci. — Budapest 1905, 115-119 [Cf. 
N° 13: Fdggeldk , p. 5-9]. 

7. Mietzschke, Wortliche Nachschriften von lh'edigten Kapi- 

pistransy ap. Archiv fur Stenographie f herausgegeben 
von Dr. Kurt Detoischeit , XLV, (Neue Folge I) Berlin 
1905, 373-6. 

8. [Lemmens, Leon. 0. F. M.]. Victoriae inii'abilis divinitus 

de Tureis habitae , duce vener. beato Ioanne de Capi¬ 
strano series , descripta per Fr. loannem de Tagliaca- 
tiOy illius socium et comitem atque b. Iacobo de Mar- 
chia directa; ex cod. IX. F. 62 bibi. nat. Neapolitanae 
nunc primum integre edita. Ad Claras Aquas, e typ. 
Coli. S. Bonav. 1906, 16° pp. V, 128. (Extr. ex period. 
Acta Ordinis Minarum , 1906, XXV, fasc. I-XI, fp. 28-31; 
62-8; 108-9; 188-90; 228-9; 290-2; 322-5; 352-7; 399-404]). 

9. Btihring, J., C rkuuden und Ausziige zar Geschichte Capi - 

stranos arui des Barfiisserklosters zu Aimstadt , ap. 
Alt-Amstadt , Beitrdge zur Ileimatkunde row A)*nstadt 
und Umgegend, Arnstadt 1906, 2 Heft, p. 71-82. 

10. Idem, Johans von Capistrano f des anddchtigen Vaters 
Aufenthaet in Arnstadt 1452; 1. c. 83-95. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BIBLIOORAPfllA. 



11. Cessi, Rob., Notizie e documenti intoimo alia vita di S. 

Giovanni da Capistrano , ricercati negli Archivi e nelle 
biblioteche di Padova , ap. Bollettino della sacietd di 
Storia Patria Anton Ludovico Antinori negli Ab?'uzzi, 
Aquila 1908, an. XX, ser. 2% puntata XIX, 41-62. 

12. De Kerval, L., Un Fr&re Mineur d*autrefois. Saint Jean 

de Capistran t Woluwe, (Belgique) 268 av. de Tervue- 
ren; Rome, 12 Via Giusti; Vanves, 16 route de Clamart 
1908, 12°, pp. XXIV, 167. (1 Fr.). 


13. (Anonymus) Kapistran szent Jdos levelezdse , in FiiggelAk: 
(Appendice) p. 10-66 ap. : Schematismus almae Provinr 
ciae S. loannis a Capistrano 0. F. M. in Hungaria ad 
an. Christi mCMIX, Kolozsv&r, typ. S. Bonaventurae, 
8°, pp. 42, XVII, 66. 


1. Occasionem sumentes ab operibus cl. v. Euobnii Jacob recensendis, 
aliorum quoque de S. Ioanne de Capistrano agentium notitiam, censu¬ 
rasque adunamus. E. Jacob, pastor ecclesiae, nunc protestanticae, S. Ber- 
nardini Senensis Vratislaviae, ab ipso S. Ioh. de Capistrano 18martii 1458 
fundatae, ob recurrentem ab hoc facto annum 450 uni , biographiae funda¬ 
toris conficiendae consilium laudabile ceperat. Vitam, quam an. 1906 
publici iuris fecit, E. J. intendebat esse biographiam continuam, accu¬ 
ratam, scientificam. — Revera continua evasit in tantum, ut ab exordio 
per 168 paginas decurrat, absque ulla in capitula etc. divisione. Facta 
factis addens, praeclarissimi praeconis et celeberrimi thaumaturgi, qui 
regna plura percurrens, populorum turmas miro impetu concitabat, ad 
poenitentiam et conversiones provocabat, languentium copias sanabat, 
curriculum vitae texit. Interseruit E. J. etiam considerationes quandoque, 
sed acri calamo et pungente Capistranum persequens, et torvo quodam 
oculo eius successus et mirabilia intuens. Suo modo diffidenti fontibus, 
quos omnino synchronos habemus utitur, magis naevos ac defectus 
quam dotes, virtutesque Capistrani conquirens attente, nec ipsi, nec 
sui temporis ecclesiae parcens. Quodsi igitur ad facta eruenda prae¬ 
sertim ea, quae per Germaniam et Austriam praeclare gessit, inservi¬ 
tura sit biographia ista Capistrani, iudicia atque sensus auctoris, quae 
minutatim hic refellere non iuvat, facile aequa lance discernet quivis 
lector attentus. Capistranus utique sui generis « Sanctus * exstitit, ne¬ 
que schemate ullo, sive monastico, sive alterius ordinis concludi nec 
comprimi potest. Quoad sanationes innumeras a S. Ioanne Capistrano 
operatas concludit exclamando p. 47: < In qualem abyssum, non solum 
superstitionis, sed etiam mendacii atque fraudis hic conspicere datur! ». 
Aesi aegroti illi propriorum dolorum sentiendorum incapaces fuissent! 
Quomodo tunc, quaeso, fama miraculorum Capistrani tot annos perdurare 
potuit? Neque ultima ratio miraculorum explicandorum ab adversario 
infesto Capistrani, scii, a Fr. Mathia Dtiring O. M. Conv. sumenda est. 
Alia iudicia iniusta c£ p. 10 1. 1-8; p. 7 1. 28-5 et 24 1. 3: de studio 
s. Scripturae 121 etc. etc. — Neque ullo modo Capistrani scripta hodie in 
conventu Aracaeli latent, p. 25 1. 26 seqq. Nomina propria saepius pes¬ 
sime vertuntur; « Mona Pessulanus > apud quem Observantes an. 1446 
Capitulum suum habuere, 19 1. 21, hodiedum vocatur MontpelUer! P. 18 
1. 17 pro: « ad pede* Albemi • legas « in vertice Alvemae * etc. — P. 169- 

Arckioun Frxmcucatwn Historicum. — Ah. III- 10 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BIBXJOGRAPHIA. 



214 notae sive apparatum, quem dicunt, exhibent. In genere pro bio- 
graphia sua texenda E. J. secutus est dissertationem 6. Voigt, Joannes 
von Capistrano ap. Sybels Historische Zeitschrift, X, Mllnchen 1863,19-96; 
cf. eiusdem Enea Silvio de?Piccolomini, II, Berlin 1862, 22-6; 178-83. 

2. Melius longe cl. E. J. de S. Capistrano meritus est, magna cura 
edendo aliqua scripta Sancti, quae ceteroquin rariora sunt. Primo loco 
tomi II p. 12-166 Speculum Clericorum venit, quod [partim] Capistranus 
qua orationem recitavit in synodo dioecesana in cathedraii Tridentina 
22 april. 1439. Maximam partem, omissis penitus ornamentis rhetoricis, 
consistit textibus ex utroque Corpore luris desumptis, in quibus versa- 
tissimiis apparet Sanctus. Primo agit de dignitate sacerdotali, secundo 
de sanctitate acquirenda, demum, et hoc qtiidem amplissime, de poenis 
et censuris, quas incurrunt istas obligationes contemnentes. Miratur 
editor p. 276-8 scientiam biblicam, theologicam et praecipue canonisti- 
cam Capistrani! Addimus iam Fr. Bernardinum Aquilanum, in sua Chro¬ 
nica FF. Min. Observantiae, ed. L. Lemmens, Romae 1902, 33, 51, Ca- 
pistranum nominasse: « optimum canonistam »! Citationes 995, quas Ca¬ 
pistranus hoc in opusculo instituit, editor summo amore et studio pro¬ 
secutus est, paginas 167-274 eis complens! Sequitur tunc, secundum 
morem ab editore ubique servatum, paragraphus inquirens, quid opus¬ 
culum ad biographiam etc. Capistrani conferat, p. 275-8. — Opuscula 
secundo loco in tomo II posita p. 282-410, ex iisdem duobus codicibus 
ac Speculum Cler. exemplata, ipse editor ope tertii codicis Dessaviae 
(Dessau) adservati recognovit esse non Capistrani, sed celebris Ia- 
cobi de Erfurdia (Jtiterbock, de Paradiso, de Clusa etc.; cf. Hurter. 
Nomenclator Utt. II*, Oeniponte 1906, 963-66). Imo codex iste tertius, 
aliis completior, contra S. Capistrani miracula invehitur; cf. p. 407: 
« Videndum est etiam, ut opera, miraque facta, dicta sint vera et per¬ 
fecta, non apparentia.... sicut etiam nuper fama volavit, < ut > quod 
quidam (glossa: hic loquitur de Capistrano) plures sanavit per contactum 
quarumdam reliquiarum, et experientia compertum est, numquam aliquem 
recte et plene fuisse sanatum. Et tamen absque debito examine clama¬ 
verunt socii illius ad populum nunciantes, quasi [quia] sanatus esset iste 
vel illa et receperunt instrumenta infirmorum pendentes in ecclesiis eorum, 
praedicantes mirabilia magna, quorum nullum erat verum... et tamen 
nullus contradixit >. Ceterum opusculum De erroribus etc. Iacobi Erford. 

O. Cist. iam 1488 prodierat Lubecae, nec certe in inscriptione libri Ca¬ 
pistrano tribui amplius debuit. 

Sermones duo, tertio in loco vulgati, 412-444, Vratislaviae, ubi Ca¬ 
pistranus degebat a 13 febr. — 90 april. 1453, habiti sunt, mense februario 
1458, uti «videtur. Uterque sermo revera unum solum efformat, cuius 
pars prior (i. e. sermo I) e Speculo clericorum extractus est. Eos inve¬ 
nit E. J. in codicibus Bibi. Univ. Vratisl. sign. I F. 274 et I Q. 884. 

P. 444-460 citationes 65 Oratoris exhibet modo suo nimis diffuso. — Quo 
longius in exemplandis opusculis istis progressus est diligens editor, eo 
familiarior et tutior factus esse apparet. Errata tamen plurima occur- 
runt, licet ab attento lectore in genere corrigi queant. Pauca, eaque 
correcta, adnotamus: P. 16 1. 24: vitam transigere; P. 17, 16 om. acce¬ 
dunt ; et lege gratiosum pro gloriosum, uti et codd. ABC [cf. infra] 
habent 13, 15 Collosens; 80, 26 fragrantia; 37 per tribum (pro tribuno ) 
Levi; 48, 26 degradatis; 58, 18 laqueus; 99, 15 falsificantibus ; 118, 25 
percusseiit; 286, 25 rationabili; 291, 9 eius; 302, 19 prelaturas; 382, 22 
poenitentiam, etc. etc. — P. 930, 18; 368, 27 de S. Antonio abb. agitur 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



HEBU06RAPH1A. 


147 


(non de Patavino) et locus habetur Acta SS. lan. II, 608; — P. 34, 26-7 
non allegatur hymnus: Salvete; cf. 172, sed est antiphona illa e Comme¬ 
morat. communibus. — Saepe textus scripturales, ad quos Capistranus 
alludit, non agnovit editor, quod mirum ceterum nullatenus est: P. 291 
1. 16: Ps. 65, 5; p. 298, 24: Gen. 6, 12; p. 326, 1: Sap. 5, 21 etc. 

Ad rem addimus etiam alios sermones tunc temporis a S. Capistrano 
Vratislaviae habitos in codicibus inveniri. Exstat v. gr. in Cod. Vaticano 
Palatino 469 (saec. XV) « Iohannis de Capistrano Passio domini nostri 
Ihesu Christi edita et predicata in Zvratisiania (sic! lege: Vratislavia) 
anno domini MCCCCLIII. Tempore in codice indicato, Capistranus re¬ 
vera Vratislaviae concionabatur (cf. supra). 

Occasionem nacti, codices a S. Ioh. de Capistrano collectos et in 
patrio conventu adservatos perlustravimus, quorum tres Speculum Cler. 
continent scii. Codd. II, XII, X, (eos respective A, B, C nominamus), 
quique ostendunt statim, quam incommode editor pro Spec. Cler. se ad 
solos codices Vratislaviae in Bibliotheca Regia et Universitatis adservatos, 
limitaverit: scilicet ad duos 1 F. 164 et 1 F. 545;' postea etiam textum 
editionis Venetae 1580, quam V appellamus adhibuit. Quia vero p. 94 et 
126-143 (ed. Jacob), alium numerandi ordinem V exhibet, suspicatus est J. 
editorem venetum ordinem illum suo arbitrio invertisse. Sed falso qui¬ 
dem. Quia A et C eundem plane ordinem exhibent ac editio nova, se¬ 
quens codices Vratisl.; B vero ordinem editionis V prae se fert. Patet ideo 
duas recensiones Speculi der. esse distinguendas, quae sola inversione 
aliquarum partium secundariarum inter se differunt. In lectionibus var 
riantibus praeprimis B se conformat V; saepe etiam A et C item se¬ 
quuntur V. — A B C titulum et occasionem Speculi expresse praebent: 
Incipit Speculum Clericorum. Sermo ad clerum in synodo tridentina edi¬ 
tus per fr. Ioh. de Cap. ord. min. an. dom. MCCCCXXXIX de mense 
apriUs recitatus in ecclesia cathedrali die 22«. 

3. Volumen tertium operis E. J. seu Partis II, series II, ut ipse illud 
designat, imprimis non, uti titulus portendit, 36 sermonum materias 
Lipsiae, ubi per Adventum usque ad 20 novembr, 1452 morabatur San- 
ctns, sed tantummodo compendium unius sermonis 7-12, et textum alte¬ 
rius praebet. Tertii sermonis anonymi compendium, in eodem codice con¬ 
tentum, quod in notis p. 21-3 J. evulgat, iure quidem Capistrano tribuit 
editor. Codex ergo ille III F. 14 Bibi. Univ. Vratisl. valde mutilus est. — 
Sequitur index 2841 et tractatus ipse de cupiditate 42-340; notae 341-60, 
denique quid de S. Capistrano doceat inquiritur 461-70. Etiam hoc in 
tractatu scientia vastissima Capistrani explicatur Canonum Corporis iuris 
can. et civilis, qui iterum maximam partem totius operis efficiunt. In hoc 
tractatu editor diligentissimus 1291 citationes enumeravit, digessit et 
adnotavit, p. 341460. Textus ipse castigatior prodiit quam in vol. II; in 
animadversionibus quoque animus editoris paulatim magis aequus evasit. 
Cum editor p. 471-2 Errata-Corrige subi unxerit, ab aliis subnotandis 
ultro abstrahimus. Textum suum desumpsit e codd. Bibi. Univ. Vratisl. 
m Q. 1; HI F. 4 et I F. 244. 

In codicibus Bibliothecae S. Ioannis Capistrani ter saltem invenitur 
hoc opus: Cod. XIV, VI atque XXVIII, quos XYZ resp. nominamus. 
Tres isti inter se maxime conveniunt in accidentalibus contra lectiones 
editionis, quas plurimas enumerare possumus: v. gr. 329 1. 6: coniun- 
ctos proximos pro convinctos. — X fol. 116 r aliqua omisit, p. 329, 831, 
338. Y Z alium prorsus explicit habent, quod 339 1. 27 subiungunt post 
< penalitatem etc. »: Restat nunc 3 A pars principalis, que dicebatur per - 

Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




BCBLIOORAPHIA. 


148 


terribili# iniquitatis confusio, [cf. edit. p. 83, 1. 1-10!), ubi breviter acten- 
dendum, quod ex eo etc.: sic Y fol. 167 r, Z fol. 48 r etc. sed non nisi 
pauca addentes, et expliciunt: medicinas multorum exprimentia (Z experi¬ 
menta) membrorum». Ex his ergo apparet in codicibus Vratisl. totam 
tertiam partem principalem de confusione avaritiae deesse penitus; in 
tribus vero codd. Capistranensibus nonnisi huius tertiae partis initium 
inveniri. — Quia insuper editor iuxta glossam cod. II Q. 1 , * sub Fre- 
derico tercio imp. 1450 * huic anno istum Tractatum adscripsit p. 461, 
notemus oportet codices X, Z occasionem et tempus operis, alio et cer¬ 
tiore modo indicare: Z fol. 1 ra: * In nomine... Incipit tractatus contra 
cupiditatem (X add. seu avaritiam ) ad instantiam et requisitionem ma¬ 
gnificorum... dominorum quorumdam militum et doctorum ac nobilium 
civium Veronensium editus per me fr. Iohannem de. Capistrano ord. min. 
minimum et indignum anno domini MCCCCXXXVIII die 26 mensis 


februarii prime indictionis, die mercurii cineris in capite quadragesime; 


premittitur tamen [i. e. in Z f. lr. a-b] quoddam consilium de... [heredi¬ 
tate et dirigitur:] Magnifico... viro Zacharie Bembo... potestati civitatis et 


districtus Veronensis...». 


Revera anno 1438 dies cinerum fuit 26 febr. et 


indictio prima. Titulus in Z insuper videtur esse a manu ipsa S. Iohan- 
nis conscriptus. Ipse enim saepissime titulos vel subscriptiones operum 
propria manu notavit, uti Codices Capistr. demonstrant. Manifestum est 
ergo dictum tractatum fuisse quadamtenus materiam sermonum quos 
an. 1438 Veronae habuit. Hoc exordium ap. Jacob, 42 iam innuerat: 
« .... Ut discuciamus... materiam quanto brevius poterimus... de die in 
diem prosequendo etc. *. Veronae certo an. 1438 Capistranus concionatus 
est; cf. Wadding, ad an. 1438 n. 10. 

4. Z. N. enumeratis fontibus et disquisitionibus, quarum optimam 
censet illam Voigt, iam sub N"'l allegatam, describit facta S. Capistr an i 
Austriam, Moraviam, Bohemiam, Poloniam, Germaniam peragrantis, 
1451-54; quomodo cum Hussitis tractaverit, quosque conventus funda¬ 
verit vel ipse vel alii paulo post per Bohemiam ac Moraviam. Inquirit 
deinde in methodos missionis bokcmicae S. Capistrani (uti titulus lert), 
quomodo ibi vixerit ac praedicaverit. Tunc doctrinam eius, praesertim 
in scriptis contra Hussitas contentam exponit, atque causas, cur apud 
Bohemos Hussitas nihil profecerit. 

5. E. H. e cod. Sessor. 125 (al. 1880) Bibi. Victoris Emmanuelis Ro¬ 
mae et e cod. 95 (I. h. 1-3 olim -f- i. 7) primus edit Prologum Fr. Ni¬ 
colai de Fara, 0. Min. in Vitam S. loannis a Capistrano, editam ap. 
Act. SS. Oct. X, 439-83. Clare profitetur Fr. Nicolaus, « qui eius (ait) 
peregvitiationis sex annos comes individuus fui, qui secum [i. e. Sancto] 
Italiam... Alamaniain... Bohemiam... Poloniam peragravi » (p. 232), contra 
quorumdam Sancti « detractorum... oblatrantium, venenata labia... conten¬ 
dentium hunc Dei virum fuisse iracundum et honoris avidum » (cf. A. SS. 
1. c. 381), se vitam scribere velle sinceram. 

6. F. G. describit ac publicat imaginem S. Capistrani, quam authenti¬ 
cam, uti videtur, an. 1459, i. e. anno tertio solum post obitum Sancti pinxit 
artifex venetus BartholomaeusVivarinus et quae nunc Parisiis in musaeo 
Louvre conservatur. Cf. P. Flat, Les premiers Venitiens, Paris 1899, 40ss. 
Capistranus senex macilentus figuratur, sinistra librum tenens, dextera 
autem vexillum, quod una ex parte Crucem largam habet, ex altera 
S. Bernardinum Senensem exprimit. Fascia superius evolata inscriptio¬ 
nem hanc fert: deo • autbm • cratias • ytu • dedit • nobis • victoriam • 


1*EK YHUSUM • CHRISTUM * DOMINUM * NOSTRUM. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BIBLI0GRAPH1A. 



Subtus post Sanctum legitur alia epigraphe: 
beatas iohannes * de * capistr ano * ordinis • mi 

norum de observanda obyt • 1456 • die 

vero * 23 • ottobris • in Vuylac vngarie • 

Qua in epigraphe transcribenda errores etc. a F. G. lectos et 1. c. 
[sub n. 9J p. 7 repetitos, uti ant pro autem, quae vox in plica fasciae 
est, etc. ultro correximus. 

7. Quia Ioh. Regularis, in Chronie. Belg. refert, quod Frater Minor 
orationes et sermones prolixos Capistrani: « de verbo ad verbum ... et in 
membrana seriem sermonis audiendo conscripsit *, M. inquirit, utrum 
scriba ille stenographia quadam usus sit. Concludit autem hoc nequa¬ 
quam obtinuisse, quia usus notarum Tironianarum iam diu ante saec. XV 
obsoleverat. Fieri ergo non potuit, ut Frater ille, licet scriba velocis¬ 
simus, tenorem sermonum Capistrani ad verbum scripto mandaret. 

8. Fr. Iohannes de Tagliacotio O. M. comes S. Capistrani, narrationem 
triplicis victoriae apud Belgradum de Tureis, auctoribus praesertim S. 
Capistrano ac Ioh. Hunyade reportatae (14-22 iul. 1456), in forma epistolae 
longioris, ad S. Iacobum de Marchia datae, scripserat, quam sat men¬ 
dose Waddingus, Annales ad an. 1456 n. 42 vulgaverat, et inde Bollan- 
distae Act. SS. Oct. X p. 366-80; § 27-30 repetiverunt. Hanc forma longe 
meliore e codice Neapolitano primum integram edidit Fr. L. L. O. F. M., 
quin controversias de vero duce seu salvatore in tertia pugna ante moenia 
Belgradi pugnatae discutiat. Aliquando vero lectio Waddingi nobis prae¬ 
ferenda videtur, v. g. 76' castra tristitia complentur; 85' compressus; 86' 
igne non exstincto. Notandum, quod narrator p. 125 refert de cantilenis, 
pugnas illas celebrantibus, de libris Sancti una cum reliquiis Sanctorum 
ac maioribus bombardis in interiore castro servatis, p. 71 etc. 

9. J. B. libros « receptorum et distributorum » urbis Arnstadt in Thu- 
ringia, qui ab an. 1440-60 servati sunt, perlustrans, invenit etiam sin¬ 
gula expensa, facta occasione adventus S. Capistrani in eam urbem, in 
qua 27 augusti 1452 praedicavit ac unde die 28 aug. iam Erfordiam 
abiit. I\ 71 expensa edit, quae alia occasione inter Miscellanea AFH 
proferemus. De fructu spirituali, quem Sanctus ibi operatus est, libri 
illi receptorum, etiam poenas sive multas enumerantes, iudicare vix 
sinunt, quia istiusmodi multae anno 1452, 1454 atque 1455 nullae, anno 
autem 1453 una sola habetur; sed neque 1443, 1449, nec 1451 ullae datae 
fuerunt et 1450 item una sola, p. 93. — Christ. de Varisio in Vita S. J . de 
Capistrano ap. Act. SS. Oct. X, 525 de Sancti mirabilibus Arnstadii factis 
loquitur, lugens quod, * non fuit, qui scriberet • p. 74. — P. 75 n. IV epi¬ 
stolam refert, qua consules Arnstadii a Pio II canonizationem Capi¬ 
strani efflagitavere, cf. Wadding, ad an. 1462 n. 58 unde eas sumpsit 
et C. A. H. Burkhardt, Urkundenbuch der Stadt Arnstadt, 1883, n. 636. — 
P. 75 n. V pro historia conventus Observ. Arnstadii extracta dat e Chro¬ 
nica conv. O. F. M. ad S. EUsabeth prope Isenacum, ed. M. Bihl, O. F. M., 
Fuldae 1906, p. 172. — P. 76-8 alia e Compendio chronologico Prov. Saxo • 
niae, 1873. — P. 78-9 ex Anal. Franc. II, 288 etc. — P. 80-82 ex E. Jacob 
(cf. supra n. I) Itinerarium Capistrani per Germaniam et Austriam colligit. 

10. Idem, usus fontibus praedictis et narrationibus eorum, qu,ae aliis 
in urbibus Germaniae facere solebat Capistranus, narrando refert, quae 
Sanctus Arnstadii gessisse videatur. De fructu spirituali (p. 93) supra 
iam sub n. 9 diximus. 

11. C. R. plura nova documenta circa actionem Ioannis Capistrani 
Patavii vulgat. Paduae an. 1460 iam praedicaverat, (cf. Chr. a Soldo, ap. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BTBLIOGRAPHIA. 


160 


Muratori, Rer. It. SS. XXI, 866); et 8 april. 1460 consilium urbis sta¬ 
tuit, Festum S. Francisci Assis, in foro semper celebrandum. Cessi, 
p. 42: ex Arch. civic. Pad. Acta Consilii II, 249. — Ad hunc etiam annum 
1460 refertur doc. II, p. 49-61,- ex Arch. Notarii. Pad. Alvuri Tor- 
resan, Instrumenti, III, 74. In hoc exponitur: quod Sibilia, uxor quon¬ 
dam Baldi de Plombino, suo testamento « hospitali S. Francisci de Pa¬ 
dua » quod spectabat ad Collegium Iuristarum Paduae, inter alia cam¬ 
pum « extra portam S. Sofie in contrata PurcUie * reliquerat. Sed ad 
c instantiam et requisitionem Fr. Iohannis de Capistrano, tunc predir 
cantis in civitate Padue » Collegium Iuristarum concessit dictum cam¬ 
pum « pro ibidem construendo unum monasterium pro Fratribus [3fm.] 
sub vocabulo S. Francisci de stigmatibus, ad quem locum [campum seu 
hortum] dicti Fratres volebant se transferre, dicentes tunc temporis [1460, 
tempore pestis] eorum ecclesiam et monasterium contiguum dicto hospi¬ 
tali, esse dictis fratribus periculosum presentia [C. R. praesenti] pestife¬ 
rorum, qui coTiducuntur ad dictum hospitale *. Nunc vero 1460 Collegium 
illum campum inalienabilem repetiit, quia Fratres conventum ampliare 
vellent; qui campum etc., hospitali restituerunt, et pro donatione et ca¬ 
ritate 176 ducatos receperunt. — Doc. I. p. 49 (e Mus. civ. Pad. acta Con- 
sil. III, c. 6.) 1460, 28 Dec. Quia in adventu S. Capistrani Paduam •fer¬ 
ctum fuerit pi'o honore eius nomine civitatis certum exbursum ipsi Do¬ 
mino Fratri Iohanni, et in eius recessu ipse... remanserit debitor aliqua¬ 
rum personaimn pro expensis oris factis per ipsum d. fr. Iohannem et 
socios... Padue... (scii.) libr. LX vel circa » statuitur 84 votis (uno con¬ 
trario !) illa solvere « de denariis civitatis ». — Doc. III p. 60 (e Mus. 
civ. 1. c. IU, 16.) 1461, mart. 1. Quia Capistranus misit Paduam iam 
circa 60 « conversos » et alii sint venturi, ut ibi habitum S. Francisci 
suscipiant, statuitur pro horum victu expendere usque ad libras 100 
parv., votis 76, nullo in contrarium dicente. — Doc. IV p. 62-8 (e MS. 
2029 Bibi. Univ. Pad.) 16 april. ?? Epistola Capistrani scripta « audita 
missa in capella s. palacii * ad Fr. Antonium de Bitonto O. F. M. Se 
excusans, quia hoc hesternis litteris non potuerit addere, Capistranus 
ei notum facit, quod Papa moniales « que pro treciis delatis de capUtis 
non infexis [?] propriis capitibus * ex constitutione Iohannis XXII excom- 
municatae erant, absolvi posse, concessit sibi vivae vocis oraculo. — Doc. 
V. p. 68-4. (Cod. cit.). Venetiis 20 april. 1461. Idem eidem eandem con¬ 
cessionem « Eugenii IV » denuo confirmat. — Doc. VI, p. 64-6. (Cod. 510 
eiusd. BiW.).Wiennae 7 iul. 1451. Capistranus Udalricum Wentunschuch [?], 
benefactorem FF. Min. eiusque familiam in communionem suffragio¬ 
rum etc. trium Ordinum S. Francisci suscipit. — Doc. VII p. 66-6. (Ex 
eod. cod.). Wiennae 22 dec. 1464. Idem eandem gratiam dat Ioanni Hacke, 
Canonico Tarbatensi. — Doc. VIII, p. 67-62. (E cod. 475 eiusd. Bibi.) Con¬ 
silium anonymum de vescendis, emendis et vendendis carnibus anima¬ 
lium a Iudaeis mactatorum, p. 66-7, quod sua discussione canonistica 
subnexa p. 69-62, Capistranus absque peccato fieri posse negat. — Non satis 
curavit editor textus a se editos, v. gr. p. 66 1. 4 et 66 1. 17 lege poe¬ 
nitentiarum pro premiarum et primarum! 58, 1. 6 (infra) Avenionensi 
pro Amonensi; 51, 1. 13 litteris (f) pro literibus! 48 n. 1 penitentiales pro 
proemiales. — P. 47 tenorem Doc. VI et VI erronee explicat editor. 

12. Non documenta ignota vulgare, sed Capistrani vitam, actionemque 
ad vivum depingere sibi proposuit cl. L. de K. Modestia eum a bio- 
graphia completa Sancti texenda arcuit, verum eruditionem in notis ne¬ 
quaquam neglexit bic biographus, rapido calamo, eoque habili Capistra- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BZBUOeBAFHU. 


151 


num describens. Capitibus sex virum, eiusque gesta perstrinxit, de < San¬ 
cto » disserens 1-17; de « Reformatore Ordinis Min. * 18-36; de < Apo¬ 
stolo * 38-67; de « Inquisitore * 68-90; de « Theologo » 91-120 (ubi tamen 
editiones E. Jacob negligens, solum exponit, quid Sanctus de Papae au¬ 
ctoritate senserit), atque demum de « bellatore > 121-140. Problemata nova 
non prodit, sed lectu gratus exsistit liber istiusmodi alacer, digressus 
rariores continens, quam editio prima eiusdem libri, de qua in titulo 
nihil, et in prooemio parum dicitur: St. Jean de Capistran, son si&cle et 
son influence, Bordeaux, chez les Soeurs Franciscaines et Paris, chez 
Haton, 1887, 12°, pp. XX, 182. Eiusdem versio italica prodierat Hornae 
1887: S. Giovanni da Capistrano, suo secolo e sua influenza. Traduzione 
dei P. Giacomo da Castelmadama, in-12", pp. 294. Maxima differentia 
inter editionem utramque an. 1887 et 1906 in eo est, quod mira, mi¬ 
rabilia etc. in nova editione longe pauciora narrantur. — Ea quae 
d. L. de K. in ed. 1 cap. I p. 1-6, stirpem gallicam Patris S. Capistrani 
propugnans dixerat, in edit. II in appendicem p. 141-9, magis dubius 
tamen, relegavit, ubi etiam p. 150-8: de reliquiis Sancti, (de quibus cap. 
VII edit. I, p. 145-53). — Aliae appendices editionis I, praeter Chrono- 
logiam 167-9, (quae est ed. II, 159-61), scii.: S. J. de C. et la Soctitt mo¬ 
derne 156-61, Une pritre de S. J. de C. 168-6; et Liturgia Sancti 171-7 in 
edit. II praetermissae sunt. — P. XX, Bonifinius prodiit Basileae 1543. — 
Lipse p. 29 est utique Leipsig. — Utinam L. de K. probaverit tantum 
iniiuxum Defensorii III Ord. Capistrani, quantum illum 35s. praetendit. 
— P. 115 s. dicta de praedicatoribus iam. p. 66s. repetuntur; cf. et VII. — 
P. 66 1. 8 legas Ange pro Antoine de Ckivasso. Quae de Spiritualibus et 
de Observantiae initiis habet p. 24 s. parum accurata sunt. — De Mar- 
tino [?] de Grabowo loco p. 66 cit. (Wadd. an. 1531 n. 8), nihil habetur; 
nominare forsan voluit Fr. Uriel de Grabow, de quo Wadd. 1623 n. 38. 

De origine et stirpe patris S. Capistrani proxime dicturi sumus, do¬ 
cumentum hucusque incognitum, ipsius scilicet Sancti manu certe con¬ 
fectum, et ideo controversiam decidens prolaturi. 

13. Praeter morem communem in «Schematismis» Provinciarum 
publicandis servatum, iste Hungaricus partem quoque historicam ad¬ 
nexam habet, collectionem 78 epistolarum a plurimis, Hungaris praesertim, 
ad S. Ioannem Capistranum directarum, vel eum tangentium. Singulae 
hic enumerari non possunt. Illustrant autem actionem sancti et efHca- 
cissimi praeconis per Hungariae plagas, ubi semper summo affectu ve¬ 
nerabatur et adhuc veneratur. N. 3—11, 13, sunt Ladislai, regis Hunga¬ 
riae ; n. 33-36, 54, 68, 64, 70, 72 sunt Ioh. de Carvajal, Cardinalis S. An¬ 
geli, apostolicae sedis tunc in Hungaria legati; n. 29, 37, 42, (80) Iohan- 
nis Hunyadis; aliaeque plures magnatum aliorum Hungariae. N. 45 Im¬ 
perator Capistranum de rebus in Hungaria gerendis certiorem reddit. 
N. 62 Fr. Ioh. de Taliacotio ad Sanctum scribit, hic etiam uti in sua 
Narratione [cf. N” 9], p. 21, 93, 123, dicta italica latino sermoni commi¬ 
scens. — N. 76 iam dictus Legatus 1456, oct. 27 i. e. 5 dies post obitum 
3ancti sub excommunicatione prohibuit, ne quis socios S. Capistrani im¬ 
pediret, quominus res eius in patrium conventum reportarent. Quia, 
ait, « Disposuit fr. Iohannes ipse, auctoritate summorum Pontificum ful¬ 
tus, ut reliquie et \ibri et alique alie res ad usum sui [ed. sue] concesse 
post eius obitum ad locum de Capistrano reportentur, ut est antiqua st 
honesta consuetudo ipsius ordinis semper [?] servata *. — Ultimo loco venit 
epistola, absque nota temporis, Blasii Kurthi de Baczmegie ad Sanctum, 
in qua B. K. aperte petit plura ab eo miracula operanda in se ipso « pa- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 





152 


BIBLIOGRA PHIA. 


ralytico », in aliis atque in quodam suo familiari, qui < qnandam ranam 
deglutivit et stat in guttere, quam nescimus cuiusmodi materia sit»(!!) 
— Editor epistolarum harum ubique locos, ubi prius vulgatae erant, in» 
dicare debuit. N. 1, i. e. Bulla cruciatae Eugenii IV (1444, ian. 25) mu» 
tila exhibetur; integra autem, et quidem cum Capistrani mentione, ap. 
Wadding, ad an. 1444 n. 46, (XI*, 211 s), habetur. Errores in editione 
non desunt: P. 66 1. 9 reciperetis(f) legendum pro repereretis. N. 781. 7. 
desudent pro desuderunt. N. 78 1. 6 coram pro cum. P. 64. 1. 16 lege be¬ 
nignissimae manus. P. 29 lege Capistr. trumph. p. 609-10. N. 1 1. 9 Ca- 
latraven; 1. c. 11 consulibus etc. Folium, titulum Schematismi praecedens, 
exhibet effigiem 8. Ioannis de Capistrabo, de qua supra n. 9 sumus locuti. 

P. Miohael Bihl, 0. F. M. 

1. Hoogeweg, H. Dr., Archivrat. Verzeichnis der Stifter und 

KlOster Niedersaehsens vor der Reformation. — Han¬ 
no ver und Leipzig, Hahn‘ sche Buchhandlung 1908, in- 
8°, pp. VI, 154. 

2. Schmitz-Kallenberg, L. Monasticon Westfaliae . Verzeich¬ 

nis der im Gebiet der Provinz Westfalen bis zum 
Iahre 1815 gegrundeten Stifter , KlOster und sonstigen 
Ordensniedeidassungen. — Mdnster, Coppenrath 1909, 
in-8°, pp. VI, 108. 

Ex multo tempore inter historiae peritos Germaniae desideratur 
elenchus vel catalogus conventuum et monasteriorum, quae elapsis sae¬ 
culis innumera fere per omnes huius imperii provincias exstiterunt. Plu- 
res iam pro diversis regionibus conscripti erant catalogi; ultimis hisce 
temporibus viri doctissimi duos novos ediderunt elenchos, qui magnam 
historiae nostrae aderunt utilitatem. 

Hoogeweg enumeravit conventus quoscunque, qui ante tempora Lu- 
theri fuerant in provincia Hannover et adiacentibus territoriis, quae 
tunc constituebant Saxoniam inferiorem (Niedersachsen). SchmUz-Rair 
lenberg vero omnes domus religiosas, quae ab initio usque ad annum 
1816 in provincia hodierna Guestfaliae fundatae sunt, sedulo indagavit. 
Uterque primum brevissime historiam, deinde fontes, dooumenta, chro¬ 
nica, libros, qui de singulis conventibus tractant, indicavit et plures in¬ 
dices accurate conscriptos addidit. 

1. In Saxonia inferiore medio aevo fuerunt 17 conventus ordinis Mi¬ 
norum: Braunschweig, Bremen, Goslar, Gflttingen, Grossfaldern, Ham- 
burg, Hannover, Hildesheim, LUneburg, OsnabrUck, Stade, Celle, Ganders- 
heim, Lemgo, Osterode, Stadthagen, Winsen a. L. Sex ultimi conventus 
pro fratribus Observantibus fundati sunt. Hoogeweg pag. 86 in conventu 
Grossfaldern (Emden) fratres « Gaudentes » habitasse dicit, quos tertiam 
quandam Minorum familiam fuisse putat; Gaudentes diversis Germa¬ 
niae locis nuncupabantur Conventuales sive Minores non-reformati. 
Marquardus ex. gr. Spirensis episcopus (1660-1681) in relatione Romam 
transmissa scribit: « Est in civitate Spirensi monasterium fratrum Mi¬ 
norum (quos Gaudentes vocant), a iurisdictione episcopali exemptum et 
senatui Spirensi sublectum planeque ruinosum (1)». Permagna est diffi¬ 
cultas in nominandis conventibus, qui a Conventnalibus saeculo XV ad 

(1) Archivum Vaticanum, Aim. I t. 8 fol. 625. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BTBLI06EUPHLA. 


158 


Observantes transierant. Plures apud auctores hac in re inveniuntur 
errores; nonnulli etiam ab Hoogeweg sunt recepti. Conventus Gttttin- 
gensis 1462 et Luneburgensis 1489 fratribus Observantibus traditi sunt(l). 
Conventum Hamburgensem ad Observantium familiam post annum 1517 
pertinuisse, elucet ex Chronico Monasterii Ribbenicensis a Fratre Lam- 
berto Slagyert conscripto, qui ad annum 1522 refert, in conventu hoc 
celebratum esse capitulum provinciae sancti Ioannis Baptistae a provin¬ 
ciali Fr. Gerardo Funck(2). Ex eodem etiam Chronico deducere possu¬ 
mus, conventus civitatum Braunschweig et Hannover dictae provinciae, 
ideoque familiae Observantium fuisse ^3). 

Unum solum monasterium sororum S. Clarae Hoogeweg nominat, 
quod fuit in civitate Einbeck, et quatuor domus sororum tertii ordinis: 
Celle, Detmold, Gbttingen, Hameln. 

2. Multo maiorem numerum conventuum triplicis familiae seraphicae 
Schmitz-Kallenberg afferre potuit, quippe qui et saecula XVI usque ad 
XIX respexerit. Praeter plures domus Annuntiatarum, sororum S. Clarae 
et tertii ordinis, 14 enumerantur conventus Observantium, 11 Conventua- 
lium ac 10 Capuccinorum. Observantes praeterea 13 residentias seu mis¬ 
siones et Conventuales plures domus pro colligendis eleemosynis ( Ter - 
minei ) habuerunt. Conventus Observantium fuerunt in civitatibus At- 
tendorn, Bielefeld, Dorsten, Geseke, Hamm, Mtlnster, Poderborn, Reck- 
linghausen, Rheine, Rietberg, Siegen, Vreden, Warendorf, Wiedenbrtlck. 
Conventus Siegensis anno 1534 fuit suppressus, fratribus fortiter pro 
ecclesia catholica decertantibus expulsis. Conventus Dorsten, Paderborn, 
Rietberg, Warendorf, Wiedenbrtlck adhuc a fratribus nostris inhabitan¬ 
tur; reliqui ineunte saeculo XIX a gubernio occupati sunt. Ubique 
Schniitz-Kallenberg maxima cum diligentia et rerum peritia omnia do¬ 
cumenta et chronica indicavit, ita ut vix aliquod desideretur. — Historia 
Provinciae Thuringiae a Fratre Adamo Bllrvenich scripta, quae p. 73 
citatur, non in conventu Fuldensi, sed inter libros a cl. Binterim relic¬ 
tos in bibliotheca civitatis Dusseldorpiensis asservatur. In hoc libro 
Btlrvenich plura documenta ad historiam conventus Attendornensis af¬ 
fert; confer etiam • Nachrichten Uber das hbhere Schulicesen zu Atten¬ 
dam vom Anfange des 17. JahrhundeHs bis zur Errichtung des Progymna- 
siums daselbst », in relatione progymnasii pro anno 1857-1858; quo loco 
p. 18 sqq. plura de schola ibi a fratribus nostris instituta dicuntur. 

Speciali cum laude nominamus notitias, quas auctor de pluribus ter¬ 
tii ordinis domibus praebet. Inter tot ex ampla historia Franciscana 
quaestiones difficiles quaestio de tertio ordine regulari peculiares praebet 
difficultates; vix enim adsunt monumenta et memoriae. In Germania, 


(1) Cfr. librum nostrum NiederaOchsiache FranziaknnerklOster im Mittelalter, 
Hildesheira 1896, p. 21 et 22. 

(2) Chronioon denuo editum est a Fr. Teohen in primo tomo Mecklenbur- 
gieche Geechirhfaquellen, Sohwerin 1909, sub titulo Die Chroniken dea Kloatera 
Ribnitz. Cfr. ib. p. 56 et 128. 

(3) P. 128 enim refertur, provinciam 8. Ioannis Baptistae 1521 in Neubran- 
denburg celebrasse capitulum: aliunde Vero scimus — cfr. librum nostrum 
supra citatum, p. 58 n. 1 — in hoc capitulo interfuisse conventum Brunsvi- 
oensem, in specie fratrem Eberhardum Runge, qui postea (1. o. p. 06) habitavit 
in conventu civitatis Hannover. — Hinc oorrigenda sunt quae diximus in 
BettrOge zur Qeachachie der aOchaiarhen Franziskanerprovinz vom hl. Kreuze, Dtis- 
seldorf 1909, p. 188, H&mburg, Braunschweig, Hannover Conventualibus tri¬ 
buentes. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




154 


BIBLIOGRAPHIA. 


praesertim ex saeculo XV, plurimae domus dicto ordini fuerunt, quarum 
vestigia plerumque tantopere evanuerunt, ut vix nomen et recordatio 
supersit. In solo territorio provinciae Coloniensis cl. P. Patritius Schla- 
ger in suo libro GeschicMe der ktilnischen Franziskaner-Ordenxprovinz 
wdhrend dea Reformationxzeitalters, Regensburg 1909, egregie conscripto 
9 domus fratrum et circiter 70 domus sororum tertii ordinis enume¬ 
rare potuit. Historia tertii ordinis regularis, in specie tribulationes a 
multis domibus saeculo XVI perpessae, adhuc scriptorem adspectant. 

Monasticon West foliae historiae nostrae studiosis magnam praebet 
utilitatem. Clarissimo auctori enixe pro labore suscepto gratias agimus. 

P. Leon. Lemmene, 0. F. M. 

Reisch, P. Chrysogonus, 0. F. M. — Geschichte des Klo- 
sters und der Kirche St. Dorothea in Breslau , nach 
nieist ungedruckten Quellen bearbeitet. Mit 28 Illustra- 
tionen und einem Lageplan. — Breslau, Goerlieh & Coch 
(Rudolf Sprick) 1908, in-8° pp. XII-425, (M. 5,00). 

Opus erudite, lepideque compositum R. Patris Reisch, cui iam de¬ 
bemus opusculum Kurze Geachirhte der FranzLskaner in Breslau, Bres¬ 
lau 1900, nobis donavit describendo et illustrando fata ecclesiae, con¬ 
ventusque annexi S. Dorotheae Wratislaviae (Breslau in Silesia). Eccle¬ 
sia haec pulcherrimo stylo, uti aiunt, gothico posteriore constructa, fun¬ 
data a. 1351, cooperante Carolo IV, rege Bohemiae et Imperatore Ger¬ 
maniae, Eremitis S. Augustini tradita est in quorum manibus usque 
initium saec. XVI mansit. Plura curiosa hac ex periodo enarrantur, ex. 
gr. «bellum de cerevisia» pp. 16-18). Augustiniani Wratislavienses, 
proh dolor, fere statim doctrinas confratris Wittenbergensis, Martini 
Lutheri, receperunt, et sic ecclesia S. Dorotheae derelicta et devastata 
est. Parum post Fratres Minores Conventuales S. Iacobi, Praemonstra- 
tensibus traditi, occupaverunt ecclesiam et conventum S. Dorotheae 
(1530, 10 ian.). Sed nec hi resistere potuerunt (pp. 61-67) et magnificus 
conventus, solo relicto P. Martino Bonengel, 1534, 30 oct. municipio 
traditus est, (cf. Instrumentum p. 399-02); sicque cum ecclesia certae 
ruinae devotus videbatur. Revera 80 annos municipium Wratislaviense, 
novae religioni deditum domum Dei usui profano tradidit, donec decreto 
imperatoris Mathiae, 10 nov. 1612, Fratribus Minoribus Conventualibus 
Prov. Bohemiae, restituta est. Conventuales ad saecularisationem usque, 
a. 1810 in Silesia in effectum deductam, perstiterunt ibidem. Auctor plura 
ex hac periodo, quae nostra magis intereat, nova attulit ex monumentis 
ineditis diligentissime collecta. 

Notatu sane dignum est apud cives Wratislavienses, maxima ex 
parte Confessionis Augustanae asseclas, PP. Conventuales fuisse in non 
parva aestimatione et gratia. Id praesertim apparuit manifeste, cum 
PP. Societatis Iesu, Wratislaviae collegium erigere studuissent, et qui¬ 
dem in aedibus 8. Dorotheae, (1648). Omnia secrete parata erant, edi¬ 
ctum Imperatoris latum, et tamen Iesuitae numquam intrare in possessio¬ 
nem potuerunt, cum populus protestanticus accurreret, et e partibus Con- 
ventualium staret. Haec primum bene illustrasse meritum auctoris est. 
Hinc in luce plane singulari apparet narratio de hac « quarta persecu¬ 
tione • Societatis lesu Wratislaviae a P. Coturio S. I. conscripta et a 
P. Reisch pp. 135-141 edita. Superato hoc periculo, Conventuales con¬ 
ventum paulatim ad magnum florem adduxerunt: Bibliotheca sat dives, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




BIBLJOG BAPHIA. 


166 


scholae atque disputationes scholasticae publicae, infestatio aemulorum, 
labores in cura animarum id satis comprobant, sicut etiam posses¬ 
siones ita locupletes, ut vel Friderico II, Borussiae regi, mutuum dare 
potuerint conventuales, (p. 211). Divisa Silesia ab Austria, et Borus¬ 
siae annexa, erecta est nova Provincia Conventualium promovente gu¬ 
bernio civili, ex conventibus Silesiae a provinciis Bohemiae et Moraviae 
separatis, et sic magnus conventus S. Dorotheae a Provincia matre 
Bohemiae avulsus est (p. 228). Post a. 1810 sacerdotes saeculares usque 
hodiernum diem Ecclesiae S. Dorotheae inserviunt et hortatu praesentis 
parochi, D. Hermanni Bber, R. P. Reisch hunc librum scribendum su¬ 
scepit pulchrum, doctumque, qui plura documenta evulgat primum, in 
ipso operis corpore et in appendice. Hic praeter fundationis instrumenta 
(379-83), habes etiam protocollum (883-92\ et Theses (393-5) Disputationis 
celebris in templo S. Dorotheae a 20-24 april. 1524 habitae, inter novae 
et antiquae religionis asseclas et ministros, in qua < Fr. lohannes 
Wunschalt s. theol. baccalaureus et custodie Wratislaviensis ordinis 
minorum [Conv.] custos », theses a Praedicantibus propositas singula- 
tim, in eorum sensu, declarabat (885). P. 390-8 habes instrumentum, 
quo a. 1530 < Honorabiles et religiosi viri Dni Ioannes Sr.ulMi, Guar- 
dianus [conventus] B. Virginis in Sveintz [Schweidnitz], Martium Sc.ul- 
teti similiter Guardianus [S. Iacobi], Matthaeus Sutoris lector, Hye- 
ronimus Werchem sacristanus *, aliique Conventuales S. Iacobi conven¬ 
tum suum urbis magistratui cesserunt. P. 402-4 instrumentum legitur, 
qno S. Dorotheam Minoritis Conv. assignat Mathias Imperator, et p. 405-6, 
mstr. quo Leopoldus I. imp. conventum istum in protectionem susci¬ 
pit; p. 407-8 Decretum P. Ioan. Bap. Constantii de Assisio, Min. Glis 
0. Conv. novam Provinciam « Silesiae Prussianae » erigens, 10 aug. 1754. 
— Inter Lectores studii « Generalis > S. Dorotheae, in quo philosophia 
et theologia ad mentem Scoti tractabatur, eminebat certe P. Antonius 
KaUcstein, * nobilis theologus * c. 1730 (200 sqq). 

Liber diligentissime, optimeque scriptus, charta lucidissima impres¬ 
sus, plurimis imaginibus perbelle illustratur, conventus situm et aedi¬ 
ficia etc. exprimentibus. Commemoremus oportet ex his conventus ichno- 
graphiam (in fine libri), Sigillum Provinciae Saxoniae S. loannis Bapt. 
(83), aliud (85) anni 1391, atque tertium anni 1464 (87), sigillum Custo¬ 
diae Wratislaviensis an. 1280 (89). — Opus maxime varium R. P. Chry¬ 
sogoni Reisch critica sana compositum, pulchrum est documentum dil- 
gentiae et sollertiae indefessae cl. auctoris, atque in honorem Ordinis 
certe redundat. P. Livarius Oliger, O. F. M. 

Bihl, P- Michael, O/F. M. — Geschichte des Franziskaner- 
klosters Fraueriberg zu Fulda 1623-1887. Fulda, Ful- 
daer Actiendruckerei, 1907, in-8° pp. X-251. (Vol. III 
Collectionis: Quellen und Abbandlungen zur Geschichte 
der Abtei und der DiOzese Fulda. — Im Auftrage des 
Historischen Vereins der DiOzese Fulda herausgegeben 
von Dr. G. Richter). (M. 3, 80). 

Ex animo illius, qui unquam Montem Marianum, vulgo Fraueriberg, 
ante portas oppidi Fuldae situm, conscendit, certe vix discedet memoria 
pulcherrimi conspectus, qui undequaque in vicinam regionem, in prata, 
rivos, silvas, pagus patet. Nec miratur viator hanc ipsam regionem iam 
mille et ducentos ante annos attraxisse oculos Missionariorum, S. Bo- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



156 


BIBLIOGRAPHIA. 


nifatii sociorum, qui hic in ripa dextra fluvii Fuldae celeberrimum illud 
monasterium exstruxerunt. Etiam Mons Marianus a filiis S. Benedicti 
inhabitabatur, quibus iam diu abactis, Fratres Minores a. 1628 successe¬ 
runt. Huic conventui 0. F. M. P. Michael Bihl monographiam dedicavit. 
Et merito; si enim unquam conventus aliquis allexit doctum virum ad 
disquisitionem scientificam suscipiendam, est ille noster in Monte Mariano, 
qui trium saeculorum decursu interne et externe multiplicibus modis 
splenduit. 

Cum Reformatio lutherana undique pressisset territorium abbatiae 
Fuideiisis, fecissetque iam plura mala, Abbas Princeps, Iohannes Fri- 
dericus de Schwalbach, cogitabat de iterum sibi et territorio procurando 
actionem benignam et confortantem Fratrum Minorum, qui iam a. 1287 
Fuldam pervenerant, sed circa an. 1560 ex antiquis sedibus expulsi erant 
(1-8). Postquam Fratribus Min. Prov. Obs. Coloniae, Fuldam accercitis, 
12 febr. 1620 domum parvam iuxta ecclesiam S. Severi in oppido medio 
tradiderat, eos, successor ipsius, Bernhardus Schenk de Schweinsberg, 
in antiquum prioratum O. S. B. in clivo Mariano, die 81 mart. 1623 sol¬ 
lemniter transtulit (15-9), sperans ex eorum actione fructus uberrimos 
animarum religionisque catholicae fore manaturos. Nec spes eum fefellit. 
Etenim Fratres Minores, optimis • ducti Praesidibus (20-78; 213-89), mox 
maximam auctoritatem exercebant in populum; in periculis ei assiste¬ 
bant consilio et praedicatione, in cura animarum in non paucis pagis 
sacerdotum defectum supplebant. Ipsi erant capellani militares inde ab 
aiino 1711 (157 sqq.), et usque hodiernum diem remanserunt. Ad ipsos 
spectabat praedicatio in ecclesia cathedrali ab anno 1626 (145 sqq.), quod 
officium pariter adhuc explent. Studia vero adeo florebant, ut vel ipsi 
Benedicti ni scholas nostras frequentarent et inter Lectores non pauci 
invenirentur doctorum operum auctores. Eminent inter hos Fridericu* 
Stumelius celeber scotista, qui obiit 26 mai. 1682 (p. 123-25); P. Angeli- 
nus Brinkmann, eiusdem scholae assecla, celeberiorque P. Pdycarptut 
Schmitt, qui * professor emeritus * gymnasii publici e vivis cessit 21 
oct. 1841 ^219 88). Abolita Societate Iesu (1773), Henricus de Bibra, abbas 
Fuldensis plures professores pro universitate Fuldensi e nostris sump¬ 
sit: PP. Seraphinum Hipler (1780), pro exegesi, aliosque pro theologia, 
et praecipue P. Arxenium Rehm, tunc sat notum orientalistam, pro lin¬ 
guis hebraica et arabica (137-142). — Cum populo intime coniuncti, huius 
dolorum et gaudiorum participes erant Fratres Minores: belli tricenalis 
horrores et ruinas (p. 35 sqq.), sicut et turbationes invasionis gallicae 
tempore Napoleonis I (215), aspexerunt et demum et ipsi a. 1875 ex¬ 
pulsi a gubernio Borussico infelici illo Kulttirkampf, n populo catholico 
vehementissime desiderati, donec, agente R. P. Aloyxio Lauer, tunc De¬ 
finitore Gli. a. 1887 ad pristinas sedes redirent (Cap. XIII, 229-38). Eru¬ 
dite agit, e MSS. hauriens auctor, de piis confratemitatibus Chordae et 
Stigmatum S. P. Francisci (163-70), S. Antonii (171), de Via Cruci* 
(cf. AFH I, 59), deque aliis antiquis devotionibus (172 sqq.,). Accurate, 
quantum fleri potuit, describitur architectura aedificiorum priorum (78- 
79) conventus et ecclesiae, B. M. V. Gaudiosae nunc quoque dedicatae, 
quae die 29 mart. 1757 miserabili incendio periere; atque novorum 
postea, sub Fr. laico Cornelio Schmitt, architecto 1758-63 exstructorum 
(100-118). — Populus indefessum zelum atque integram vitam Fratrum 
videns, plena fiducia eos remuneravit et, testante vetuBto Libro benefa¬ 
ctorum, omnibus necessariis large providit, conventumque Marianum ut 
proprium institutum semper habuit. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BIBLIOGRAPHU. 


157 


Haec omnia et alia, quae hic nec obiter perstrinxi, auctor ex ordine 
narrat, rhetoricum modum prorsus devitans, quamvis nec ipse sermonis 
lepor desit, sed modo, qui decet seriam historiam, scientifico, et quidem 
cum tali scrupulo, ut vix inveneris assertionem, cuius in notis fons, ut 
plurimum manuscriptus, non statim assignetur. — Utinam omnes no¬ 
stri conventus tales monographias haberent! Tunc Provinciarum, tunc 
demum ipsius Ordinis res gestae scribi possent. Rhetorica quidem facilis, 
critica historica difficilis, sed fructus eius durant, multisque utiles sunt, 
dum libri historici rhetorico calamo conscripti nullius duraturae utili¬ 
tatis esse possunt. P. Livarius Oliger, 0. F. M. 

[Picconi, P. Giacinto; Ricci, P. Giovanni; Nanetti, P. Bar- 
naba da Cologna: 0. F. M.] — Barbarie e trionfi , ossia 
le Vitii rue illustri dei San-si in Cina ne lia persecu - 
zione dei 1900. Parma, Tip. Egidio Ferrari, 1908. In-8° 
pp. [6]-552. (L. 4). 

De ultima Sinensi in christianos persecutione, quae anno 1900 re¬ 
pente, ut aestiva procella, displosit, breviter duravit, sed post se immen¬ 
sam reliquit hominum et rerum nostrarum cladem et ruinam, plurimae 
iara prodierunt, tum ephemeridibus tum libris,narrationes et memoriite(l). 
Quae tamen, sive ob temporum nimiam proximitatem vel locorum di¬ 
stantiam, sive ob suscepti argumenti naturam vel ambitum, neque pu¬ 
ram et totam veritatem attigerunt, neque illorum eventuum plenam hi¬ 
storiam nobis adhuc praebent. Verum, quod hoc ultimum spectat, tem¬ 
pora, cum fuerint matura, dabunt; interim adlaborandum est, quot vi¬ 
ribus et modis concessum sit, in memoriis colligendis, in veritate tota 
et sola procuranda, ne de incuria, quam nos antiquis exprobramus, in re 
hac nostra tanti momenti definienda, dum erat possibile, a'posteris 
iustius incusemur. Talem sibi proposuerunt finem auctores huius libri, 
qui partem tantum illius eversionis quoad territorium tangit; sed eam 
quam plenissime heri potuit, ita ut per hoc opus omnes praecedentes 
narrationes eiusdem argumenti corrigantur et compleantur (cf. p. B39s.). 
Ad id enim obtinendum, simul, viribus unitis, operam contulerunt, qui 
maximam documentorum copiam prae manibus habebant; immo unus 
ex eis, P. Barnabas Nanetti, testis et pars illorum casuum fuit, atque 
postea loca semel et bis perlustravit, colligens religiosissime, ne peri¬ 
rent, reliquias martyrum et memoriarum. 

Plures in partes dividitur opus, cui brevis Introductio praemissa 
est (p. 1-9) de varia fortuna catholicae religionis in imperio Sinensi et 
specialiter in regione San-si, quae est theatrum huius narrationis. Et 
antequam ad relationem persecutionis deveniatur, opportunum visum 
est praemittere amplam biographiam trium praecipuorum virum, ex Or¬ 
dine Minorum et Provincia Bononiensi, qui illius christianitatis praepo- 

(1) Cf. ut pauca memorem, Acta Ordini» Fratrum Minorum, an. XIX (1900) 
116, 167-78; XX, 44-7, 80-8, 89-91, 111-4, 14WJ, 162-3, 173-6; XXVIII (1909)61-6. 
[D. Manini], Episodi della Rivoluzione Cineae 1900, Parma 1901. Vie de Ia Mire 
Marte- Hermine de Jitu» et de» »e» compagne» etc. Home, Vanves, Paris 1902. 
P. Barnaba [Nanetti] da Cologna O. F. M. Net Settentrionale det San-»i. Diario, 
in « Raeeegna Nazionale . an. XXV (1903), vol. 138, pp. 86-118, 292-313, 862-94 
(seorsim, Firenze 1903). L. De Kerval, Deux Martyr» franqai» de f' Onire de» 
Frires Mineur», le R. P. Theodorv: Balat et le Fr. A mire Bauer etc. Rorae, 
Vanves, Paris 1906. Mario Valli, Oli avvemvienti in Cina ne/ 1900 eto. Milano 
1906. Plurima alia opera* invenies, in istis et in eo, de quo loquimur, citata. 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




158 


BCBUOOBAPHIA. 


siti, maximam partem habuerunt in illis periculis, et duces et exemplum 
aliorum fuerunt ad martyrium. Sunt enim: Revmus Dominus 6’ regorius 
Grassi Episcopus tit. Orthosiensis et Vic. Apostolicus totius San-si sep¬ 
tentrionalis, Revmus Dominus Franciscus Fogolla Episc. tit. Bagiensis 
et Vic. apostolici coadiutor, et P. Elias Facchini . Aliquis forsan putet 
has biographias nimiam libri partem occupare (10-322) et efficaciam et 
famam, qua est digna, impedire sequentis narrationis; at videndus est 
sdopus auctorum: ne pereant memoriae; in hoc opere quidquid exstat 
erat colligendum: commentarium digerunt amplissimum de illis rebus 
et hominibus, futuris historicis inserviturum; denique his praeviis no¬ 
titiis narratio postea tota illuminatur et magis nobis familiaris fit. 

P. Hyacintus Picconi vitam intexit Exemi Gregorii Grassi (10-123) 
qui natus erat Gastellatii, in oppido Pedemontanae regionis, die 13 de¬ 
cembris 1833, ordinem intravit anno 1848, missionarius adivit in Sinas 
anno 1800, ubi episcopus et coadiutor Rmi Dom. Aloysii MoccagattaO.F.M., 
tunc vic. Apostolici San-si, anno 1876 renuntiatus est, eique in mu¬ 
nere successit a. 1891. Vir ferventissimae in Deum et proximum pietatis 
apparet ex suis epistolis, quae multae referuntur, et ex operibus, quae 
innumera narrantur atque illos sui 40 annos apostolatus magnifice 
impleverunt. Eius opera et nutu, Missio San-si inter florentissimas ex¬ 
surrexerat Imperii Sinensis; atque ipse memoratur ecclesias, oratoria, 
capellas per illam regionem aedificasse numero 60. 

P. Ioannes Ricci collegit memorias quae spectant Excmum Franci- 
scum Fogolla (124-248) et P. Eliam Facchini (249-322). Quorum prior 
Monteregio in Provincia Parmensi vitam hausit d. 4 oct. 1834, pro¬ 
fessionem in ordine emisit 1863, in Sinas profectus est a. 1867, ibi- 
que a. 1898 Episcopus et coadiutor Rmi Grassi promotus; alter vero in 
Castro Reno Centese apud Bononiam d. 2 Iulii 1839 ortus, habitum Fran- 
ciscanum induit a. 1858, et munus sumpsit missionarii in caelesti Im¬ 
perio a. 1867. Quanta ipsi quoque pro zelo Dei et salute animarum illic 
compleverint et sustulerint, longum est hic, etsi in compendium, referre; 
prior exuberantis vis animi miles Christi, loci linguae et morum peritissi- 
mus, negotiator efficacissimus apud reipublicae praepositis pro commodis 
missionis; posterior mitis et candidus, magister in Seminario Missionis et 
omnium consiliarius erat amantissimus. Tres isti, Missionis seniores, tam 
longo fatigati labore, requiem tandem expetere poterant: quam Deus, ut 
melius optaverant, concessit, per martyrium eos vocans ad praemium. 

Biographiae ad limen anni 1900 consistunt: quibus succedit narratio 
subversionis a P. "Barnaba Nanetti, tunc in San-si missionario, facta 
(323-548). Quam dividit in plures partes. Persecutionis praeliminares 
(325-39). in quibus causas explicat et facta praevia rebellantium motuum 
submittit. Persecutiones et caedes (339-403); eorum initia, partim mani¬ 
festa, partim fraude occultata: a die 26 Iunii pedetentim eventus sub 
ducatu scriptoris, qui documenta, epistolas, vagos rumores, notitias hinc 
inde in horas horribiliores allatas, inserit, sequimur vel potius nos quo¬ 
que quasi praesentes experimur, usque ad diem 9 Iulii, quo, vinculis 
mortis circum victimas in dies magis constrictis, vicerex ille crudelis¬ 
simus, lursien, ultimo hypocrisis velo e vultu deiecto, ad se duos episcopos, 
tres alios ex ordine Fr. Minorum, septem sorores Franciscanas Missio- 
narias Mariae, quinque alumnos seminarii et octo Missionis famulos, 
venire iubet et eos vel capite truncari vel alio barbarico modo occidi 
coram se facit. Sequitur (403-23) subversio totius Missionis, et prima per 
Deum martyrum fheta glorificatio et carnificum i usta vindicta. Pagg. 424-38 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




BIBLIOOBAPHIA.. 




anetor restaurationem adumbrat iuris et pacis deinde obtentam, et va¬ 
rios in Sinis et in ceteris mundi partibus martyribus celebratos honores. 

Cum hac praecedenti narratione auctor partem solummodo persecu¬ 
tionis singillatim describat, quae in Provincia, ut ita dicam, Tae-yuen-fu 
debacchata est, ubi Vicerex sedebat, et etiam multorum martyrum ibi 
occisorum tantum nomina hucusque sint referta; ut plenior, quo potuit, 
narratio evaderet, hinc tres Appendicem subnectit: I. Ceterae victimae 
primi et tertii Ordinis Franciscani (439-90), in qua breviter biographiam 
et martyrium narrat P. Theodorici Balat, Fr. Andreae Bauer, amborum 
0. F. M. et in martyrio comitum Episcoporum [supra n. 1], et septem sacer¬ 
dotum indigenarum tertii Ordinis. II. Sororem Instituti Franciscalium Mis- 
sionariarum Mariae (491-614) una cum episcopis occisae, ex quibus una, 
Maria Clara Nanetti, ipsius auctoris soror erat, culus in vita narranda, 
aliquid novi addens, ipse longius et iuste moratur [sup. n. 1]. III. Acta 
Martyrum San-si septentrionalis (616-48), ubi, a se revisam et correctam 
iuxta veritatem sibi comprobatam, publici iuris facit relationem P. Mi- 
chaglis Chiappetta a Mediolano 0. F. M. qui, tunc temporis cum esset 
missionarius in regione San-si ad occidentem Tae-yuen-fu, persecutionis, 
illam partem territorii depopulatae, diarium rogatu auctoris scripsit, in 
quo pene tot sunt martyres et heroici actus quot verba. 

Hic liber. Nemo putet P. Barnabam, qui martyrum socius et amicus 
fuit et facta refert quae examen nostrum et iudicium criticum fugiunt, 
facilem fuisse ad omnia credenda, quae popularis pietas aut vis mentis 
terrore vel veneratione ducta, etiam in Sinis immediate et postea vero 
adiunxit. Rectum et severum adhibet iudicium in factis secernendis: 
quae vera sibi comprobata sunt ut vera narrat, quae dubia, ut dubia, 
quae vero falsa, aperte reicit, etiamsi honori et gloriae martyribus essent; 
uti notitiam vulgatam, eis a iudice propositam apostasiam fuisse, ut pro¬ 
priae vitae parcerent (358 s). Cf. etiam p. 339 s., 357, 394-403, 413 ss. etc. 

Plurima sunt documenta, epistolae, edicta, quibus narratio fulcitur 
et illustratur, magnam partem inedita, utcumque pretiosissima neque 
alibi facile invenienda. Tabulae ad centum opus condecorant et declarant, 
quibus tamen una deest, charta scilicet geographica vel saltem topo- 
graphica San-si, qua melius lector narrationem sequi posset. 

Ceterum meminerit velim lector, hanc non esse formalem historiam 
omnibus punctis absolutam et perfecta methodo ordinatam illius ultimae 
cruentae nominis christiani persecutionis; sed tantum, et optime, fon¬ 
tium thesaurum, a quo, additis quae auctor tertio nunc in Sinis reversus 
invenire et certificare adhuc potuerit, historicus futurus possit facile 
haurire, ut posteris enarret, quomodo Ecclesia christiana et religio Fra¬ 
trum Minorum initium huius saeculi admirabili exemplo et sacro san¬ 
guine, in bonam futuri spem et benedictionem, consecraverint. 

P. Benvenutus Bughetti, O. F. M. 

Montgojnery O&rmichael, Francia*s Masterpiece. An essay 
on the beginnings ofthe Immaculate Conception in art. — 
London, Kegan Paul, Trench, Trttbner & Qo. Ltd. Dryden 
House, Gerrard Street, W. 1909, in-12°, pp. XXXIV, 167. 
(5 shill. nett). 

M. Montgomery Carmichael, consul anglais k Livourne, a consacrA 
ane 6tude trfes approfondie au retable que Francesco Raibolini, appel6 
commun6ment Francia, peignit pour 1’ancienne chapelle de lTmmacul6e 
Conception dans l’6glise de S. Frediano k Lucques (Lucca). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



160 


BtBLIOOBAPHIA. 


L’auteur proave (p. 80 ss), que cette image fut peinte apr6s 1611, 
et peutAtre peu de temps avaut la mort de Francia. Celui-ci mourut le 
6 janvier 1617. La donatrice en fut Donna Maddalena Stiatta (84), qui 
la fit peindre pour une chapelle de Tlmmaculee Conception dans 1’eglise 
de S. Frediano. Cette chapelle a ete re unie k celle de l’A. 89 omption (90as), 
et la toile de Francia apr&s plusieurs « peregrinations > que deerit le 
chapitre VI, (95 ss) finit par etre attachee k un mur de la dite chapelle. 
En la comparant avec d'autres peintures de Francia, M. C. M. prouve 
qu’il s’agit bien d’une oeuvre de ce maitre bolonais. Voici une courte 
description de 1’oeuvre de Francia qui est d’une beaute exquise. En 
haut de l’image, Dieu le P6rc touche, avec un sceptre, la couronne ou 
la tete de la Sainte-Vierge agenouillee k cdte de lui. En bas sont debout 
quatre personnages: k gauche (du spectateur) S. Augustin avec une 
banderole qui porte 1’inscription: In celo qualis est Pater, talis est filius; 
in terra qualis est Mater, talis est filius secundum carnem ; et S. Anselme, 
tenant une crosse en forme de croix et une banderole, ou on lit: Non 
puto esse verum amatorem virginis, qui celebrare, resjmit festum sue Con¬ 
ceptionis. A droite il y a le roi David touchant une cithare, et k cdte 
de lui le roi Salomon, qui ne tient qu’une bande avec le texte: Tota 
pulcra es amica mea et macula non est in te. Celle de David porte: In 
sole posuit tabernaculum suum. C’est le v. 6 du psaume 18; celui de 
Salomon est du Cant. Cant. 4, 7. — Celui de S. Augustin est pris du 
Sermo 20 ad Fratres, (Migne, P. L. 40, 1267), et celui attribue a S. An¬ 
selme du Sermo de Concept. B. M. V. (P. L. 159, 322). Aucune de ses 
quatre figures ne porte une aureole. II en est de meme d’une cinquieme 
figure, agenouillee au milieu du tableau entre les quatre personnages 
dej& decrits. C’est un franciscain, pieds nus, d’une main il tient une 
fiamme, comme on representait autrefois St. Antoine de Padoue. 

En parcourant les p. 10-13 et le premier appendice du livre p. 115-43, 
on sera etonne de voir combien de fausses appellatione et explicatione, 
de cette peinture de Francia ont ete avancees! (Couronnement de la Ste. 
Vierge, Assomption ete.), M. C. M. a donc recherche dans un chapitre 
special (15-31) le sujet, que Francia avait voulu representer par ce re- 
table. Ajoutons que dans l’arriere-fond de la peinture de Francia, il y a 
encore une espdce d’enclos en marbre parseme de fieurs: c’est le Hor¬ 
tus conclusus du Cantique des Cantiques 1, 18. — Nos lecteurs auront 
dej& compris tout le symbolisme, mis en oeuvre par Francia! Celui-ci 
ne voulut representer autre chose que VImmaculte Conception! Rap- 
prochez, en effet, du retable de Francia un autre, actuellement dans la 
Pinacoth^que, et antrefois dans 1’eglise San Francesco d Lucques , et 
toute ombre de doute s’evanouira. Les deux peintures sont presque iden- 
tiques quant aux figures et symboles representes. Toutefois l’arri6re- 
plan du retable de S. Francesco est plus riche : l’on y voit, outre le 
Hortus conclusus de Francia, le Fons signatus, la Plantatio rosae in Ie- 
richo le Cedrus in Libano, la Palma....in Cades, (voir VEcclus 24, 17, 
18, 20), tous des symboles de la Ste Vierge. Des deux petite vases pla¬ 
cas dans le Hortus conclusus l’un porte 1’inscription: Mirra, 1’autre,celle 
de Balsamum. En haut cependant le Christ est substitue au P&re Eter- 
nol. A cote de lui flotte la bande, qui porte: Non enim pro te, sed jrro 
omnibus hec lex constituta est. C’est donc une ali usion claire k Esther, 
15, 13. Le Christ 6tend son sceptre sur la Ste. Vierge; k c6te, et sur 
la bande se deroulant devant elle, on lit: Eruisti a framea, Deus, animam 
meam. Il y a plus cependant. Car le Franciscain agenoui!16 au milieu 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BIBLIOGRAPHIA. 


161 


des deux ev&ques et des deux rois, a, lui aussi, cette fois, une banderole, 
qui porte: Videtur probabile, quod est excellentius attribuere Marie. 

II resuite de tout cela, que Francia, quand il peignit le retable pour 
S. Frediano de Lucques, ne fit que copier — tout en le simplifiant — 
le retable de S. Francesco. D’ailleurs Dame Madeleine Stiatta connut 
certainement ce retable, puisqu’elle etait bienfaitrice des Freres Mi- 
neurs de Lucques, comme en temoigne encore son testament, p. 94. En 
commendant le nouveau retable elle aura, sans doute, exprime son desir 
d’omer d’un tableau semblable T6glise de S. Frediano. Or le tableau de 
S. Francesco fut peint pour la Confraternite de T(Immaculee) Conce- 
ption que l’on y avait fondee en 1477. On n’en connait point 1’auteur, 
il est du peut-£tre k un Franciscain peintre de Lucques. Du moins 
savons-nous, que les Freres Mineurs de ce couvent se distinguaient 
entre 1480 et 1550 dans l’art de la miniature, p. 28. Ce retable garni de 
plus de theologie encore que-celui de Francia, est, k en juger d’apr£s 
son style, anterieur k celui-ci. Il a plus du XV° si&ele. 

Cependant, selon M. C. M., p. 42 ss., ce peintre a puise, de son cote, 
toute sa symbolisation dans les deux offtces de VImmacvIte Conceptiori 
de Leon Nogarole et du Fr&re-Mineur Bernardin de Bustis. (Cf. Tedit. de 
1’Oflice Quaracchi 1904). Celui-lfi fut approuve par Sixte IV le 27 fevrier 
1477, et celui-ci le 4 octobre 1480. De ce fait M. C. M. voudrait deduire, 
un peu trop sommairement, (50), que le retable de S. Francesco ne fut 
point execute avant le *mois d’octobre 1480. Mais il faut remarquer 
que ces textes se trouvaient dej& dans quantite d’ouvrages, ecrits sur 
Tlmmaculee Conception bien avant 1480! Neanmoins, si le retable de 
S. Francesco a efie execute environ 1480, c’est bien k Lucques, au 
moins dans Tetat actuel des recherches, que revient Thonneur d’avoir 
le plus ancien tableau de Tlmmaculee Conception. Pour le culte de 
l’Im. Cone, k Lucques voir P. Guidi, VImmacolata a Lucra, Pavia 1905. 

Notons d’ailleurs que Ton trouve une reproduction du retable S. Fran¬ 
cesco de Lucques dans les Acta Minorum, Xxlll, Dec. 1904, 888, ou il faut 
lire, aaturellement, saeculi XV pour saec. X/V. A comparer aussi le ta¬ 
bleau de Teglise franciscaine de Sepino, reproduit ibidem; et qui y est 
dit de Tan 1519. — M. C. M. reproauit et deerit lui-meme le tameau de 
Pier de Cosimo dans T6glise de S. Francesco d Fiesole. Il reraarque, 
trfes k propos (153-5), que ce fut Toffice de Nogarole, qui guida Piero 
di Cosimo, et non pas celui de Busti. La date du tableau de Fiesole: 
1480, il la d£clare un faux (153), puisque Cosimo n’etait ne qu’en 1463. 
(Il mourut en 1521). 

Mais le Fr&re Mineur k genoux au milieu des peintures de Lucques 
qui est-il? Notons, k ce propos, tout de suite, que St. Antoine n’est 
point nomme dans Toffice de Bernardino de Bustis. Le passage que 
donne la bande sur le retable de S. Francesco, ne se trouve point dans ces 
ecrits. On ne peut pas dire, non plus, qu’il ait defendu Tlmmaculee Con¬ 
ception. Il faudra donc admettre avec M. C. M. (p. 23), que ce Fr6re 
Mineur n’est autre que Fr. Jean Duns Scot, le grand protagoniste de 
la Vierge Immaculee. Le texte bien connu de la bande du Franciscain 
se trouve d’ailleurs dans Scot, III Sentent. dist. 3, qu. I, Opera, Paris 
1894, XIV, 165, et Bibi. Francisc. Schol. med. aevi, III, Ad Cl. Aq. 1904,17. 

Si nous n’avons pas 6te convaincu, que la lunette, decouverte par 
M. C. M. dans le sacristie de S. Frediano, soit celle dont aurait 6t£ 
surmontee, autrefois, la peinture admirable de Francia (p. 6 ss.), nous 
acceptons cependant, de plein gre, ses explicatione des segnes de la 
predeUa de Francia. Ce sont de charmants clairs-obscurs, p. 53-72. En 
Arehwum Francucanum Historicum. — A>. III. 11 

Original from 

UNIVER5ITYOF MICHIGAN 



162 


BIBLIOGRAPHIA. 


voici les Bujets. Dya d’abord la sc6ne de l’abb£ Helerni us, qni ayant 
6 chapp6 au naufrage, apr&s avoir fait voeu de cdlebrer la fgte de la 
Conception, remplit cette promesse, (61-65). Voir Bourasse, Summa Aurea 
B. M. V. ed. Migne, XII, 1102. Bern. de Bustis, Offlc. Im. Cone. IV, lect. 
V. VI. ed. cit. 34 s. — Deuxiime sedne. Un Fr6re lai Franciscain, ayant 
donne, dans une sainte colare, un soufliet k un P6re Dominicam qui niait 
rimmacule Conception, s’offrit de monter un bucher avec ce dominicam, 
qui s’y refusa. Le franciscain y alia et fut preserve des atteintes du 
feu, (66-7). Cf. Bustis, Mariale, Milan 1493, fol. 48r; Sum. aur., XII, 
1106. — Le troisieme miracle est celui du chevalier d’Aquila que Marie 
empgche d’assassiner son ennemi, (67-8). Mariale, f. 43v. Sum. aur. XII, 
1140. — Le quatri&me clair-obscur enfin represente le miracle de Ber- 
game, ou la Vierge Immaculee pr^serva un enfant qui dtait tombe 
d’une terasse, (69-70). Mariale, 49r. Sum. aur. XII, 1127. 

L’ouvrage de M. C. M. est ecrit avec* un devoflment et un amour 
des plus grands. Cependant nous ne croyons pas, qu’il faille exposer au 
lecteur, toutes les demarches necessaires pour ecrire un tel livre, 
p. XXX. De cette fa 9 on tout l’expose devient trop prolixe, et k force de 
suivre 1’auteur dans toutes les etapes de ses recherches personnelles, 
le lecteur risque de perdre de vue la question scientifique, qui lui im- 
porte toute seule, apr&s tout. Consacrer au moins une page k chaque 
explication erronee du retable de Francia (p. 115-143), nous parait aussi 
un peu exagere, merae dans un livre d’une exeeution typographique 
aussi remarquable que le present volume, orne, en sus, a’excellentes 
photogravures. — Les textes latins dans les notes ne semblent pas 
&tre tout k fait corrects, p. ex. 45 n. 3; 82 n. 1. lisez capella, quam 
construere fecit; 83 n. 1 fiat pour fiatur etc. Les phrases de la p. 40, 
1 . 16 88. sont trop exager^es. 

En tout cas le livre tr&s consciencieux et tr6s instructif, surtout 
pour historiens de l'art, a une importance fondamentale pour une future 
histoire des representations artistiques de l’Immacul6e Conception. Et 
cette histoire, nous 1’esperons, sera 6crite par le savant auteur de la 
pr6sente monographie. 

P. M io hei Bihl, O. F. M. 

Goyens, J6r6me 0. F. M. Een Toonbeeld der Jonkheid of 
Levensschets van den E. P. Leo Van Acker 0. FM. — 
Maldeghem, Viet. Delille 1907, in-8° pp. IX, 166. (2 Fr.). 

CTest une simple narration de traits charmants qui caract^risent 
1 ’enfance, la jeunesse et la vie religieuse de Thumble religieux, que fut 
le R. P. IAon Van Acker O. F. M. D6s son enfance, on le voit se vouer 
avec un effort viril aux pratiques de pi6te, herdditaires dans la familie 
Van Acker. Ses annees d’etudes au collige d’Ecloo sont marqu6es par 
une conduite exemplaire et une application soutenue, qui lui fait rera- 
porter les premiers prix dans les classes d*humanites. II prit 1’habit 
franciscain k Thielt le 6 oct. 1881. Novice, il s’applique avec un z£le ardent 
& 1’acquisition des vertus franciscaines, qu’il perfectionne avec une ardeur 
extraordinaire durant ses annues d’etudes superieures. Ordonne pr§tre 
le 8 avril 1888, il devient Lecteur de Philosophie, Instructeur ou Mattre 
de Novices des Fr^res eleres, puis des Freres laies. Dans ces fonctions il 
se distingue par une prudence eclairee et une r6gularite au-dessus de 
toute critique. L’ auteur deerit ensuite les vertus qui ont merite au 
P. Leon tant de confiance de la part des hommes du monde, et de la 
part de ses confr6res. Il est mort k Lokeren le 2 octobre 1900. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



Il y a des traite fort jolis dans la biographie du R. P. L6on. Quel- 
ques divagations cependant la deparent en plusieurs endroits et on re- 
marque que 1’auteur — ancien Lecteur de rh£torique — connait k fond 
les auteurs classiques latina etc. dont il applique lea maximes, avec un 

art remarquable. — A la p. 65 ou il eat parle dea grands personna- 

gea qui ont porte le nom de Leon, lisez Lodi pour Lauda etc. On au- 
rait voulu, que 1’auteur edt dit quelquea mota aur lea resultata des re* 
cherchoa liturgiques entrepriaea par le R. P. Leon, v. p. 69 a. 

Certes, 1’ouvrage* est d’une lecture agreable, aurtout le tempe de la 
jeunesse y est bien depeint. Noua regrettons toutefois quelquea longueurs 
et 1’usage trop frequent des lieux communs. 

Tongrts . P. Staniilaw Va■ da Velde, O. F. M. 

Bartoli, Alfonso, I Documenti.per la storia dei Settizonio 
Severiano e i disegni inediti di Marten Van Heems- 
kerk. (Estratto dal « Bollettino d*Arte » dei Ministero 

della P. Istruzione. Anno III. Num. 7, Luglio 1909). — 

Roma, E. Calzone, 1909, pp. 17 in-4°. 

Una delle piu dolci memorie della vita di 8. Franceaco d’Aaaiai ai 
connette coi nome di un antico monumento di Roma, coi Settizonio, il 
colossale porticato a piu piani, eretto nel 208 da Settimio Severo ai 
piedi dei Palatino, presso la porta Capena, 1& dove la Via Appia — la 
regina viarum — iniziava il suo lungo e superbo percorso. Dico di « fra¬ 
ter Iacoba > de Septem Solis, la nobile matrona Romana di casa Fran- 
gipani, che fu la pia devota amica di S. Franceaco. — Il Settizonio, il 
cui nome ci b stato trasmesso sotto i nomi piu bizarri, venne abbattuto 
per ordine di Sisto V nel 1688-89; ma i disegni conservaticene, e in 
modo chiarissimo poi i due inediti che ora pubblica l’A., dimostrano 
come esso fosse in quel tempo ridotto ad una rovina tale, che di ora 
in ora minacciava di crollare. Ai lavori gi k esistenti sui Settizonio dei 
Jordan, dei Htilsen, Stevenson, E d’Alen 9 on, viene ora ad aggiungersi, 
e a completarli, questo dei nostro A., il aig. Bartoli, che b addetto al 
Gabinetto delle Stampe della Galleria Nazionale di Roma. Egli ha vo¬ 
luto appunto illustrarci due disegni inediti dei monumento posseduti 
dal Gabinetto, che sono di grande importanza, mostrandoci per la prima 
volta il fianco orientale dell’edificio, e la non-esistenza da tale lato, 
come si supponeva finora, della chiesa medievale di S. Lucia in Septem 
Soliis; i due disegni sono dell’artista fiammingo Martin van Heems- 
kerk, che dimorb a Roma tra il 1532 e il 1536. L’A. ne fa 1’esame e la 
descrizione; e molto opportunamente, esempio da seguire, arricchisce il 
suo lavoro dei due relativi regesti, quello di tutti i brani letterari che 
riguardano il monumento, e 1’altro di tutti i disegni che se ne cono- 
scono. Nella serie dei brani letterari non starebbe male anche quello 
dei Tractatus miraculorum S. Francisci dei Celano: (a. 1226) * Iacoba de 
Septem Solis claritate et sanctitate pari in urbe Romana, privilegium 
amoris praecipui meruerat apud sanctum > (Franciscum, cui astitit in 
morte). S. Francisci Ass. Vita et Miracula ... auctore Fr. Thoma de Ce¬ 
lano, ed. Ed. Alencon., Romae 1906. p; 363). 

Il signor Bartoli ha con questo suo chiaro e succoso articolo reso 
un vero servizio agli studiosi di arte antica e di storia medievale, ed 
anche indirettamente, agli studi su S. Francesco d’Assisi. 

P. U vario Oliger, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


164 


BIBLIOGRAPHIA. 


1. Raimondo, Giuseppe M. da Montevago, 0. F. M. — La 

Chiesa e il convento di S. Maria degli Angeli detlo 
volgar mente La Gancia. — 2.* Ed. Palermo, Impr. 
Gen. cTAffissione e PubblicitA, 1909, in-8°, p. 119 con 
figure. 

2. Ciavattoni, Giuseppe da Sulmona, O. F. M. — II Convento 

di S. Nicola di Sulmona dalle sue drigini ai giorni 
nostri. — Lanciano, Stab. Tip. Masciangelo, 1909, in-16 
pp. 346. 

Ecco due libri che noi vorremmo vedere moltiplicati, per troppi 
dei nostri conventi che non hanno ancora una storia. E chiunque 
8 ’adopera a riempire una di queste lacune con la diligenza e coscienza 
delPuopo, si rende quanti altri mai benemerito della storia e dell’Or¬ 
dine stesso. 

1. II P. Eaimondo ha per6 avuto nel suo lodevole tentativo due di- 
sgrazie: quella di non trovare documenti, e 1’ altra di doverne scrivere 
una conferenza. Cosi per la storia antica della Gancia ha dovuto li- 
mitarsi ai pochi dati dei Gonzaga (De Orig. Ser. Rei. 1608, 466), dei 
Waddingo ( Annales, an. 1430, n. 47, X, 217 s.) e di alcuni scrittori 
di cose siciliane: fondazione in ospizio dentro la cittA di Palermo per i 
frati e gl’ infermi dei convento di S. Maria di GesA, che ne era fuori, 
circa Panno ’1430 (15); principio dei suo ampliamento a grande convento, 
dopo Panno 1480 (16); mentre per la storia recente e precisamente per 
il fatto dei 4 Aprile 1860, che rese celebre la Gancia nei fasti della in- 
dipendenza italiana, si & diffuso assai piu, tanto nella conferenza (35-42) 
che ne\\'Appendice (54-89), illustrando minutamente il fatto e rivendicando 
1’ innocenza dei religiosi. Alia mancanza poi di storia nel passato, ha 
supplito con una particolareggiata descrizione e illustrazione della Chiesa 
e di ci6 che resta dei Convento, che furono e sono un prezioso Museo 
di arte siciliana (18-35). Ma il tono o sia la forma stessa della Confe¬ 
renza (non poteva convertirla in memoria storica, poichA la teneva ai 
membri della SocietA Siciliana per la storia patria?) Io han fatto per¬ 
dere in alcune digressioni (9-11, 32) e gli hanno impedito in certo qual 
modo la precisione schematica, la perspicuitA dell’ ordine e anche la 
compiutezza, alia quale per6 l’autore ha poi rimediato in parte con note 
e quindi con 1’ Appendice. Ma era vizio qualche volta insanabile. Per es. 
di tante opere d’ arte egli dice o congettura gli autori, i quali, come 
siciliani e ben noti ai membri di quella SocietA storica, dicevano loro 
anche il tempo dell’opera stessa; ma non ora a tanti lettori. Vedi a p. 16, 
nota 1, dove, pur con quelle date, 1’argomentazione dei testo pu6 lasciare 
perplessi molti. La nota 1 della p. 35 apre una lacuna, non la riempie. 
L’argomentazione non gli riesce sempre efficace. Quella a p. 17, n. 1, intomo 
alPunno della traslazione dei B. Benigno Romano dal coro alia sagrestia, 
si vede che non persuade neppure 1’ Autore, il quale a p. 98 non ne 
tien piu conto e vi contradice. E va notata (ivi) la differenza fra i due 
testi dati di una, supponiamo, stessa iscrizione che sta su 1’ urna o 
cassa dei Beato. A p. 49 riga ultiina, con un inciso pare distrugga la 
base della questione spiegata prima, sorta tra 1’ Arcivescovo di Palermo 
e i frati, di cui riporta subito dopo (p. 60-1) la lettera (donde presa?) di 
soluzione datavi da Giulio. II nel 1608. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BXBLIOORAPHIA, 


165 


Per ci6 che riguarda la polemica sui fatto dei 4 aprile, se cio6 i 
Frati avessero o no parte alcuna nel tentativo di sollevazione che parti 
dal locale della Gancia stessa, noi siamo con 1’ autore, che no. Ci sono 
testimonianze che danno un fortissimo convincimento morale. Ma poiche 
1 ’autore ha preso cosi giustamente a cuore la causa della verita, com- 
pia la difesa e precluda ogni adito ai dubbi awenire. La sentenza dei 
tribunale e autorevole, ma bisognerebbe unirvi lo stesso processo d’i- 
struttoria, ove si potesse ancora trovare. Poiche importerebbe sapere 
da quale criterio diretto, il Ministro di Polizia alcuni dei Frati arrestati 
rimando subito liberi al convento di S. Cosimo, e gli altri trattenne in 
carcere (56); e se i rilasciati cosi, furono poi in qualche modo inquisiti o 
interrogati. Alcuni anzi arrivarono a fuggire (57) prima che i soldati 
mettessero loro le mani addosso (bisognerebbe togliere la contradizione 
tra questa relazione dei P. Francesco da Rafladali e la lettera dei P. Fran- 
cesco Blasi (71), dove questa fuga si nega): se fuggirono, come si con- 
porto con essi il tribunale stesso? Se questi punti ancora incerti e non 
avvertiti non saranno spiegati, e da temere che 1’ errore venga poi, 
quando mancheranno gli ultimi testimoni, rinvangato. 

Da p. 94 a 103 1’ autore riporta alcune notizie bio-bibliografiehe 
su alcuni dei piu celebri Religiosi che hanno dimorato alia Gancia. Ma 
e 1’ autore stesso il primo a riconoscere che ci6 non & che P estratto da 
altri libri. Bisogna sperare, contro Fautore che terne, che FArchivio dei 
Convento non sia andato perduto quando fu trasportato in quello go- 
vernativo. Se in questo regna il disordine e 1’ abuso, come pare lamenti 
(p. 33), si deve insistere perche ci6 venga tolto, e i tesori nascostivi tor- 
nino alia luce. Allora, esplorando la e altrove, 1’infaticabile P. Raimondo 
potra riprendere da capo il suo opportuno lavoro. 

2. Piu fortunato nelle ricerche e nei risultati troviamo il P. Giu- 
seppe Ciavattoni, il lavoro dei quale noi non dubitiamo di giudicarlo 
un buon saggio dei genere. Benche abbia trovato anche lui delle la- 
cune nei documenti e nelle memorie di cui ha potuto disporre, questo 
materiale gli stava per6 ben ordinato e chiaro davanti, al principio dei 
suo lavoro; ed egli ha saputo trarne ogni vantaggio possibile, cosi che le 
lacune meno si sentono, e ogni parte vi & sufficentemente illustrata, 
e le questioni e i dubbi che sorgono a ogni passo si hanno la loro* ri- 
sposta. Il libro e diviso in due parti, ciascuna seguita da appendici. La 
Prima (16-153) svolge la storia dei convento e della chiesa, che Mem¬ 
brano edificati dai SuLmonesi nel 1443, in riconoscenza di una pace cit- 
tadina ottenuta loro da S. Giovanni da Caputfrano (p. 20ss), e poi furono 
ceduti ai Riformati nel 1592 (p. 30ss). Vi £ tracciata minutamente la 
storia dello sviluppo e delle vicende delFedificio, e quello della mol- 
teplice opera e influenza dei religiosi. £ impossibile dare un compendio, 
tanto nel libro tutto e concatenato e conciso: 4 una degna pagina di 
storia. Nelle appendici a questa prima parte Fautore tratta: A) degli 
altari e cappelle, che a far correre piu spedita la narrazione aveva 
prima tralasciati (77-101); B) delle liti e controversie corse nei vari 
templ tra la comunita religiosa e altri (103-21); C) dei Monti di Pieti 
fondati in Sulmona per opera di Francescani (123-53). E qui abbiamo una 
felice scoperta delFautore, che di gli Statuti (131-46) di un primo Monte 
progettato almeno fin dal 1471 a esortazione dei P. Paolo da Breacia: 
notizia sconosciuta, statuti inediti. Vengono riprodotti, dalla prima edi- 
zione dei Pansa (Firenze, 1890), anche gli statuti dei Monte frumentario 
isti tuito piii tardi, nel 1489, pure a Sulmona dal P. Arui rea da Faerna . 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


166 


BTHLIOORAPHU. 


La Seconda Parte dei libro (155-889) contiene 19 Biografie (157-810) 
dei principali Frati Minori nati a Sulmona o che viasero qnalche tempo 
in quel convento; dove la parte originale b un po’meno, ma non manca 
in particolari di qualche importanza, per le vite gi& note: ( B . b^iUppo 
deW Aquila (t 1456), p. 168-70, cf. AFH I, 657; B. Vincenzo dell’ Aquila 
(t 1504), 171-80, B. Antonio da Bulmona (t 1581), 181-6 ecc.; e per le al- 
tre e pid recenti 1’autore si b servito di fonti inedite. Notiamo che tra 
questi nomini piu celebri vi Bono il P. Pado da Sulmona, Commissario 
Generale dell’Osservanza, il P. Giovanni Mazzara detto da Napoli, Mi¬ 
nistro Gle dell’Ordine (1645-48) e il P. Venodo da Celano , anche lui Min. 
Gle (1860-56), il P. Bartolomeo da Pettorano (t 1682) e il P. Benedetto 
Mazzara da Sulmona, l’autore dei Leggendario Francescano, p. 289-47. 
Nell’Appendice A) di questa 2* parte (811-7) 1’ Autore d& il regesto di 
alcune lettere, 14, o ricevute o scritte dal P. Paolo da Sulmona durante 
gli anni dei suo Commissariato, e che riguardano vicende dell’ Ordine. 
Noi preghiamo 1’ autore a pubblicare per esteso questa corrispondenza, 
conservata nell’Archivio dei Conv. di S. Nicola: fari sommo servizio 
agli studiosi. L’Appendice B) b un elogio epigrafico dei P. Antonio da 
Frattura morto il 10 febbr. 1820, assai benemerito della Provincia, scritto 
dal Rmo P. Venanzio da Celano (819-22). L’ ultima, C) b la serie dei Cu¬ 
stodi, Vicari o Ministri Provinciali dell’ ex-Riformata Provincia degli 
Abruzzi, dal 1592 al 1907, compilata dal P. Cristoforo da Gallinaro in¬ 
terno al 1891 ma su la scorta di documenti sicuri, riveduta e annotata 
dall’ Autore (328-89). 

Il libro finisce qui, ed 6 peccato; poich6 1’Autore avrebbe dovuto 
aggiungere anche un indice particolareggiato dei nomi e delle coee 
piu importanti ricordate nel corso dei libro; il quale per6 non cessa 
anche cosi di essere un lavoro ben fatto, che i dotti si avranno caro, e 
che potri servire di modello a chi voglia dedicarsi a lavori cosi modesti, 
ma anche cosi belli e vantaggiosi. 

R. Benvenuto Bughetti, O. F. M. 



Digitized by 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




MISCELLANEA 



A propos (Time « Vie inedite de 8. Frmnpoit d'Asei»e ». — Une « Vie ine¬ 
dite de saint Fran^ois » en fran^ais medieval ne pent fctre qne la bien- 
venue, surtout si elle est « de plus longue baleine » et «d’un interfit plue 
vif * que telle autre dejk connue. 11 faut remercier le P. Ubald d’Alen- 
9 on, O. M. Cap., d’avoir, k 1’occasion du VII e centenaire de l’ordre des 
Freres Mineurs, porte son attention sur celle que contient le MS. 306 
(XV e sificle) de Qveen’x College d Oxford, jadis deerit par M. Paul Meyer 
dans Rovumia, 1005, p. 215-234. Le docte capucin vient, en effet, de la 
publier dans les Rtudox franeixeainex, t. XXII (1909), p. 442-483. En guise 
d’introduction, il a tente un essai sur «les rapports* de ce nouveau 
texte « avec ses sources», sur sa «date de composition, son lien d’ori- 
gine et sa valeur * : toufces questione k leur place, en verite; mais pour- 
quoi cet essai a-t-il plutfit l’air de notes jetees & la h&te que d’une 
etude approfondie ? 

Laissons la parole au P. U. «La source principale, dit-il, k laquelle 
8 ’est alimento 1’auteur de notre texto est xxlrement la l« rc legende de 
Thomas de Celano. Lorsque l’on met c6te & c6te les deux biogra- 
phies, on constate axsez faeilement leur dependance. Le MS. de Quecn’s 
College n’est cependant point une traduction; c’est un arrangemont 
nouveau des matiores, ou plutdt la construction d’une nouvelle biogra- 
pbie. L’ecrivain abrige, ou dtveloppe, ou prteise, suivant son genie pro- 
pre, le cbapitre ou la source qui lui sert de base. De plus, k partir du 
n° 75, il complMe son devancier et s’appuie alors, entre autrex cboses, 
peut-&re sur la 2* legende de Celano, peut-itre sur la legende des 3 
Compagnons, mais rGrement sur le texte connu par le MS. d’Epinal, 
publie par les Etudes francixcainex, t. XVIII (1907), p. 507-629. Un ta- 
bleau, mieux que tout commentaire, montrera les rapports qui existent 
entre le MS. 305 de Queen’s College et ses sources * (435) 435. — «Re- 
marquons le bien, le texte d’Oxford n’est pas toujours une traduction 
de son pendant cfilanien, loin de lfi, » (439). 

N’en deplaise k qui que ce soit, ces lignes ne sont pas avisfies. La D™ 
et la 2«'«c legende de Celano, celle des 3 Compagnons et celle du MS. 
d’Epinal n’ont rien k faire ici. Un rapprochement bien plus interessant 
et cent fois plus instructif meritait d’etre propose, auquel le P. U. n’a 
pas songe du tout. Mieux que son commentaire, mieux surtout que 
son tableau, ce rapprochement lui eflt permis d’eviter tant d’hypothfi- 
ses ou d’affirmations gratuitos en projetant de la clartfi k 1’eblouir. On 
est 8urpri8, disons-le de suite, qu*un franciscanisant comme lui ait ou- 
blie la legende de saint Fran^ois ecrite par Julien de Spire, legende dont 
il a ete parle beaucoup, sinon trop, et que les Analecta Bollandiana, 
t. XXI (1902), p. 160-202, ont rfieditfie avec grande Science. 

IA etait pourtant la clef du mystfire. 

Que la legende fran 9 aise du MS. 905 d’Oxford soit uniquement la 
traduction parfois fantive de Julien de Spire, mais rien de plus, nous 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



168 


MISCELLANEA. 


en avona la preuve Avidente en ce fait qu’elle le suit pas A pas, phrase 
par phrase, du commencement A la fin, meme < A partir du n° 75 > (435) 
oh elle semblait au P. U. a’appuyer, « peut-Atre » d’abord, puis « sflxe- 
ment», sur je ne sais quelles autres lAgendes. Les deux documenta 
sont de tout point parallAles, ainsi qu’on peut le vArifier, si bien qu’A 
aucun titre 1’expression « biographie nouvelle » prise dans le sens que 
lui attache le P. U., ne peut s’appliquer A celui que fournit le M*. an- 
glais. Le n° 128 de la «Vie inAdite * va jus4u’A reproduire 1’en-tAte 
mAme du chapitre XIII de Julien de Spire (1). 

Le P. U. ajoute un peu plus loin: < Par son rAcit des funArailles, de 
la canonisation et. de la translation, le texte d’Oxford se place absolu- 
ment dans la classe des narratione dues aux plumes de S. Bona ventu re 
ou de B. de Besse, du moins eat-ce une hypothAse possible » (440). Nous 
sommes tout A fait du mAme avis, pour la raison bien simple qu’il Atait 
difficile qu’il en fut autrement, puisque cea deux compilateurs. tout comme 
le traducteur, avaient aoua leurs yeux Julien de Spire. DAa lora, il n’y a rien 
d’Atonnant qu’ils donnent un rAcit identique. Mais de IA deduire que la 
lAgende fran^aise «fut Acrite aux environs de 1’annAe 1800» semble 
Atre une conclusion pour le moins risquAe. 

AprAs ce qui vient d’Atre Atabli, nous ne pensons pas qu’il y ait 
A faire grand cas de ce jugement portA sur la < Vie inAdite» : « Telle 
qu’elle est, dit le P. U. (441), la lAgende d’Oxford eat cependant remplie . 
d’interAt; son auteur resume bien les sources employees; il sait y ajouter 
le cUtail qui comble une lacune; Tensemble a beaucoup d'unite ». Et 
que penser de cette autre phrase narquoise: « On notera aussi que les 
faits ornis dans le MS. de Queen’a College sont en grand nombre ceux 
qui ont trait aux miracles, et peut-etre cette constatation fera-t-elle re- 
flAchir ceux qui ont des idAes vieillottes sur la rAgle douteuse du develop- 
pernent du merveilleux dans 1’Avolution des legendes »? Avant de dauber 
sur le voisin, ne siArait-il pas de mieux Atayer sea propres oeuvres? 

J’ai Acrit plus haut que la < Vie inAdite » est une traduction par- 
fois fautive. Cette remarque a sa portAe, vu que la possibilitA de recti- 
fier par le contexte latin les fautes du traducteur permet de determi¬ 
ner avec une nouvelle certitude le texte que celui-ci avait en mains et 
qu’il a mal rendu. Ainsi, le biographe fran^aia, A propos du dApouille- 
ment complet de S. Fran^ia devant l’Aveque d’Assise, 8’exprime, n. 17: 

« Demoura illecques tout nu et s’en voult dUer en exii en celle maniAre *; 
le latin porte, n. 9: Omnino nudus coram omnibus remanens in mundo 
se exulem designavit.. Ailleurs, n. 56, il traduit: « Le beneure confesseur 
sainct Francoya se gardoit A tout son povoir que il ne trespassast la 
muance de saincte pouvretA », et le P. U. interprAte < muance » par « va- 
riation ou vicissitude »; or, Toriginal latin porte metas, n. 32: Sanctus 
Christi confessor Franciscus, y lisons-nous, omni studio precavebat, ne 
sancte summeque paupertatis metas transiliens ... Evidemment, le modAle 
n’a pas AtA bien traduit ou compris. 


(1) Cette oonoordanoe par&ite reasortirait davantage enoore, si TAditeur, 
averti de la vraie souroe de sa biographie, se fut oontentA de 76 nos au lieu 
de 184 pour la division du texte et les qfit aocordAs avec ceux de 1’Adition 
latine. Le P. U. conseille de rapprooher le texte d’Epinal, Elude* francuc., 
t. XVIII (1907), p. 507-529, des textes analogues de I Celano ou d’Oxford. 
Pourquoi pas de Julien de Spire, pour tout ce qui va du n° 18 au n° 27 no- 
tamident ? 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



MISCELLANEA. 




Ces denx exemples suffisent. Iis antorisent k conci ure que le lec- 
teur ne doit pas se separer de Julien de Spire, s’il veut avoir une yraie 
intelligence du texte fran 9 &is tir6 du MS. 806 de Queen’s Gollege (1). 

Bordeaux, le 2 novembre 1909. P. Ferdinand M. Delorrae 0. F. M. 

De inetitutioae festi SS. Stigmatum e Cod. Wratislavienai narratio. — 

Plures narrationes notae sunt de facto cuiusdam Fratris Praedicatorum 
Ordinis stigmata S. Francisci in pictura quadam conventus ipsorum 
FF. Praed. abradentis. Praeter Waddingum (2) versionem aliam praebet 
Barth. de Rinonico, Pisanus (8), et Actus B. Francisci (4). Versio Codicis Bi¬ 
bliothecae Universitatis Wratislavienai s s. XV. I. F. 280(5) fol. 291r, insti¬ 
tutionem Festi SS. Stigmatum immediate cum abrasione a Fratre Praed. 
impie attentata, conjungit; remque accidisse dicit in quodam conventu 
Ord. Fratrum Minorum (6) in oppido quodam prope Avenionem, ita ut 
Papa Benedictus XII (1884-42) rem videre potuerit, et ad instituendum 
Festum, SS Stigmatum hoc portento motus sit. Institutio festi huius 
tribuitur tum Benedicto XI (1808-04), tum Benedicto XII (1884-42) (7) 
sed repetenda videtur ex solo decreto Capituli Generalis O. F. M. non 
quidem Caturd (8) an. 1887, sed Assisii habito an. 1340 (9). 


(1) Note de la Direction. Dans 1’entretemps on a appella 1’attention du 
R. P. Ub&ld d’Alen<jon mr la dgpendanoe qu’il y a entre la Lggende de Queent 
College et celle de Julien de Spire. Aussi en f&isant tirer 4 part (au oommenoe- 
ment de decembre 1909) celle-14 et celle du MS. d'Epinal (v. note p. 168) le R. P. 
Ubald a-t-il t&ch6 de r6parer son oubli. II y a ajout£, sur une feuille A part, la 
table de concordanoe entre la Vie de Queene College et oelle de Julien de Spire . 
L’Introduction au texte d’Oxford (8-10) est celle des Et. Franc. XXII, 484-41. 
Apr&s la vie de Queene College suit celle d’Epinal, 58-61, et enfin une oourte 
table 62-8. — Deux vies romanee de S. Frangois d' Atatise publtees par le R. P. Ub. 
d’Al. Paris, Pioard 1909, in-8°, pp. 68. — Au moment de mettre sous presse 
nons voyons aussi, que la feuille A part a 6t6 reproduite de m£me dans les 
Et. Franr. 1900, n° 182, D4c. XXII, 711-2. 

(2) Annales ad. an. 1287 n. 5; edit. II Romae 1782, II, 429 sq. Wadd. se 
rem desumere dioit e Chronica Fr. Mariani cap. 10, et e Legenda Oregorn [?]. 

(8) Uber Conformitatum, 1. III, oonf. III (31); edit. Mediolani 1510, fol. 
286r. ed. II, ibid. 1518, folio 112v. — Acta SS. Oot. II, 801 sq. 

(4) Ed. P. Sabati er, Paris 1900, cap. 40. — Similis versio in append. ad 
Passerini, I FioreUi dei glorioso meeeere S. Franoeeoo, Firense 1902, 290-1. 

(5) Pro isto Codioe mihi Paderbornam humane transmisso ol. diotae Bi¬ 
bliothecae directori hio gratias agere lioeat. 

(6) Actus 1. o. aiunt. « Cum dictus frater ' Praedicator ’ ultra montes in 
conventu praedicto [O. P. sed non nominato] oonsisteret» eto. Seoundum Pi¬ 
sanum, 1. o. oum Fr. ille Praed. < de loco suo ad alium locum esset trans¬ 
missus de familia, oontigit in dicto [nec nominato] looo Praedioatorum » eto. 
— Apud Waddingum Fr. ille Praed. est «cuiusdam religiosi instituti vir 
italus » qui « in conventum [O. M. ?] 8anoti Romani Custodiae Viennae* in 
Gallia venerat. Iuxta Pisani relationem 1. o., Fratres Praed., quia sanguinem 
e stigmatibus profluentem restringere nequibant, • miserunt pro Fratribus 
Minoribus qui erant in terra illa». 

(7) Wadding. ad an. 1804 n. 14 (VI 4 , 89), illam Benedicto XI ad scribit, sed 
ad an. 1887 n. 4 (VII*, 204) dubius est ob decretum Capituli glis Caturoi. 

(8) Sio Chron. 24 Oen., AF III, 528 et Chronol. hist. leg. I, Neapoli 1660, 62. 

(9) Waddingus minus recte hoc capitulum ipsum in dubium vocaverat; 
ad an. 1840 n. 12 (VIP, 288). Huius vero Capituli aota, festum hoc prsesori- 
bentia, habuit in Cod. MB. Antonius Pagi O. M. Conv.; of. eiusdem : Bre¬ 
viarium hist.-chron.-erit. Pont. Bom. IV, Antverpiae 1727, 119-20. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


170 


M1S0ELLANBA. 


[Fol. 291 r.] (Rubrica): Quomodo dies stigmatum sancti Fraoolaoi eat ia- 
stitiita. — Tempore domini pape Benedicti XII accidit prope Auinionem 
in nna civitate, in qua fratres habent claustrum, quadam die, dum fra¬ 
tres omnes essent in choro in officio divino, venerunt duo fratres alte¬ 
rius religionis et per ambitum transierunt. Tunc unus illorum vidit 
ymaginem sancti Francisci cum sacris stigmatibus in pariete depictam, 
dixit socio suo: € Illi minores volunt sanctum suum Christo assimilari ». 
Et accepit cultellum suum et dixit: « Ego volo stigmata illa effodere 
ymagini isti, ut non appareat Christo similis ». Et sic dictum opere per¬ 
fecit. Et cum illa quinque stigmata effodisset, tunc inceperunt largiter 
sanguinem emanare. Quod ille videns, valde stupefactus, dixit socio suo: 
« Eya, quid faciam > ? Qui respondit: « Valde mortale egisti. Sed con¬ 
sulo, cito curre ad confessorem et confitere». Quod et fecit. Et post 
confessionem rediit ad ymaginem et sanguis effluere non cessavit. Quod 
ille miser videns valde turbatus est et rediit ad confessorem et hoc sibi 
intimavit. Qui consuluit sibi, ut curreret ad papam, et sibi omnia hec 
intimaret et consilium ab eo reciperet, quid facturus esset. Qui quanto 
cicius potuit, iussa complens, ad papam pervenit et sibi omnia reve¬ 
lavit. Quod papa audiens, quesivit ab eo: si res in veritate sic esset. 
Tunc ille iuflamento firmavit sic esse. Tunc papa ait: « Ego utique vi¬ 
dere istud mirum volo». Et cum illuc venisset, vidit de illis sacris 
stigmatibus ymaginis sanguinem largiter emanare. Tunc dominus papa 
valde stupefactus, flexit genua ante ymaginem; extensis manibus in ce- 
lum dixit: «Sancte Francisce, dimitte hanc noxam illi miserrimo pec¬ 
catori, quia promitto tibi, quod volo instituere festum tuorum stigma¬ 
tum celebrandum, et precipue volo precipere fratribus tuis, ut per to¬ 
tum ordinem debent celebrare festum tuorum stigmatum sollempniter ». 
Et statim voto facto a domino papa, sanguis cessavit manare. Tunc 
papa iniunxit illi misero peccatori penitenciam. Et sic festum sacrorum 
stigmatum instituit, ut de cetero nullus audeat illis sacris stigmatibus 
detrahere. Et quicunque amplius hoc presumpserit hereticus est cen¬ 
sendus. Rogemus ergo sanctum Franciscum ut propter sua sacra stig¬ 
mata oret(l) dominum pro nobis, quod nos post hanc vitam ducat ad 
e ternam patriam Arnen ». 

Bonn. P. Ferdinandus Dselle 0. F. M. 

Epistola, qua Fr. Baptista do Montofeloone Ord. Mia. substitutum sibi usm iaa t 
pro oolleota peounlaria ooatra Turoas ferienda (1481). — Indefesso zelo Sixtus IV 
(1471-84), ex Minorum ordine ad Apostolatus culmen assumptus, expedi¬ 
tiones bellicas contra Tureas indixit, adiuvit, promovit (2), praesertim vero 
postquam Tureae 11 aug. 1480 Ortrantum urbem ceperant (8). Dominica 
Passionis, 8 april. 1481, Sixtus IV, inter alia, encyclicas dedit ad omnes 
Europae principes, ut eos ad bellum in Tureas hortaretur (4). Die vero 
18 et 19 Iulii dicti anni, Sixtus IV pluribus Vicariis Provinciarum 
0. F. M. Obs. (5) speciales litteras misit, quibus eos ad triennium in suis 


(1) Cod. ora. 

(2) Cf. Pastor, Getehichte der Pdtptte, (II* ed.) Freiburg i. Br. 1894, II, 

441 sqq., 490 sqq., 527 sqq. (8) L. o. II, 627. 

(4) L. o. II, 582. Raynaldus, Annale» ercl. 1481 n. 19 sqq. 

(5) Wadding, Annale» O. M. ad an. 1481 n. 19. (XIV*, 270-1). 

Ibi edita est ep. ad Vio. Prov. Obs. 8. Franoisoi, taoito nomine ipsius. Con¬ 
fecta ibi dioitor « XIX Iulii». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



MISCELLANEA. 


171 


provinciis deputavit, cum potestate subdeleg&ndi (1), ut pro sancto opere 
crnciatae contra Tureas praedicarent et pecunias colligerent. 

Evulgamus nunc istiusmodi litteras, quibus Fr. Baptista de Monte- 
falcone, Vicarius Prov.lis Prov. S. Francisci ad hoc subdelegavit Fr. 
Francittchinum de Eugubio, guardianum S. Onuphrii prope Bettonam in 
Umbria, dat. 22 octobris 1481. 

Exemplar authenticum in charta scriptum, mens. 80x20 cent., cum 
sigillo (2) et subscriptione Vicarii, habetur Romae penes PP. Hibernos 
S. Isidori. — Est autem ut sequitur: 

Frater Baptista de Montefalcone ordinis minorum observantiae Pro¬ 
vinciae Sancti Francisci vicarius, ac sanctissimi in Christo patris do¬ 
mini nostri D. Sixti divina providentia Papae IIII. per provincias no¬ 
stras commissarius, ut in brevi apostolico dignoscitur Romae dato Anno 
Domini M.0CCCLXXXI 0 die XVIII Iulii pontificatus eiusdem anno de¬ 
cimo. Venerabili in Christo patri fratri Francischino de Eugubio ordinis 
minorum de observantia loci Sancti Honofrii prope Bittonem guardiano 
benemerito. Cum per provinciam nostram Sancti Francisci, ex iniun- 
ctione mihi facta a praefato Sanctissimo domino nostro, debeam publi¬ 
care et publicari facere quasdam litteras apostolicas in favorem fidei et 
contra impium Theurcam confectas: et capsas constituere pro pecuniis 
colligendis, ac componere, dispensare, quitare, absolvere et cetera omnia 
peragere quae in praefato brevi apostolico continentur et etiam prae¬ 
dicta per alium, ut alias, exeeutioni demandare. Hinc est quod ego de 
tua integritate et idoneitate plene confidens, Auctoritate apostolica, qua 
fongor, te ad praedicari faciendum praedictas litteras apostolicas ac con¬ 
stituendum capsas pro colligendis pecuniis per totam questam praedicti 
loci Sancti Honofrii, meum commissarium ot substitutum, imo verius 
apostolicum, instituo et institutum denuntio per praesentes, cum potestate 
colligendi praefatas pecunias, absolvendi, componendi, dispensandi, qui- 
tandi et cetera omnia peragendi, tam erga personas praefatae questae 
tui loci quam erga personas undecumque ad te declinantes, quae ego 
vigore praefati brevis apostolici facere possem, si praesens personaliter 
essem. Cuius quidem Brevis apostolici copiam fideliter transcriptam et 
manu nostra subscriptam, ac sigillo vicariatus officii nostri munitam 
tibi relinquo^ Atque, ut praedictam commissionem nostram, imo aposto- 
licam, promptiori devotione suscipias et eam studiosius exeeutioni man¬ 
des, Tibi in virtute sanctae obedientiae iniungo, ut eam absque ulla ex¬ 
cusatione acceptes et exequaris, itaque laus Dei, fructus animarum, 
subsidium Fidei Catholicae et honor religionis non modicum accrescat. 
In quorum omnium fidem praesentes litteras fieri feci et propria manu 
subscripsi coram testibus infrascriptis ac sigilli vicariatus mei impres¬ 
sione muniri. 

Ex praefato loco Sancti Honofrii XXII Ottobris 1481. 

Ego Fr. Baptista ut supra manu propria subscripsi. 

P. Gregorius Cleary 0. F. M. 

(1) L. c. p. 471. Fr. Angelus de Clavasio 4 dec. 1480 ad illud munus nun¬ 
tius ubilibet & Sixto IV nominatus, talo officium renuerat. L. c. 470. 

(2) Sigillum ovale est, cerae rubrae impressum, effigiem referens 8. Fran- 
cisoi, dextera oruoem sinistra librum tenentis. Charta ipsa ad plicaturas pene 
detrita est, textu verborum minime labefacto. 

Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CHRONICA 



I. — Cronaca It ali an a. 

Conferense. — II Canonico Giuseppe Mambrini ha publicato la sua 
conferenza au: S. Francesco d’Assuti difeso daUe accuse dei moderni in¬ 
creduli, CittA di Castello, 1909, in-8, p. 86, da lui letta in quella cittA il 
29 Gennaio seorso, in risposta a un’altra tenuta su o piuttosto contro 
il Santo, ivi il 21 dicembre 1908, dal socialista Francesco — noi cre- 
diamo — Ciccotti. Bisogna confessare che della conferenza dei Ciccotti 
egli non seppe che per relazione di giornali e di amici; ma non ostante, 
la conferenza, con quel titolo specialmente, ci A sembrata troppo de bole, 
piena di amore al santo d’Assisi, A vero, ma scarsa di cognizione dei 
moderni errori su S. Francesco e, tanto piA, dei moderni studi cattolici, 
che soli li possono confutare. 

All’associazione Archeologica Romana il giorno 21 Novembre 1909 
la signorina Maria Rina Pierazzi tenne una conferenza, illustrata da 
proiezioni, su La Terra di Frate Francesco. 

D Prof. Francesco Sabatini, pure in Roma, nelle sede dei Cir- 
colo Pio X parl6 il 6 Novembre 1909 sui terna: Le memorie di S. Fran¬ 
cesco d’Assisi in Roma. 

*% A Faenza, nella sede della cattolica Casa dei Popolo, il P. Co- 
8tanzo Albasini 0. F. M. tenne il giorno 11 Dicembre seorso una con¬ 
ferenza con proiezioni, ripetuta poi il 18 a Parma, su S. Francesco nei- 
VArte; e il giorno 12, nella stessa sede, il Can.co Francesco Lanzoni 
parl6 su I primordii dell’Ordine Francescano a Faenza. 

Xibri. — Mons. Gbrbmia Bonomblli, vescovo di Cremona, ha avuto 
ultimamente occasione di pariare due volte, ne’ suoi scritti, di S. Francesco 
dVAssisi; e cio& nel suo libro: Viaggiando in vari poesi e in vari tempi, 
Milano, Cogliati, 1908, in-16, pp. X11-580, e precisamente al Cap. IV, alie 
pagine 169-76, e 208-19; e poi in una prefazione che va innanzi al libro: 
Rino Zeni, Celeste follia/ Milano 1908, per le prime XVI pagine. Nel 
primo descrive una sua escursione ad Assisi (169-76), dove (169 s.) ac- 
cenna a un’idea che svolgerA poi nella prefazione dei secondo (v. anche 
qui, a p. 213); e un’altra alia Verna (208-19), dove (214-19) dice ci6 che 
egli pensa intorno alia stigmatizzazione di S. Francesco, cioA che a una 
natura o spirito ben disposto la grazia divina s’aggiunse, a operare cib 
che fu miracolo. Nel secondo, alia domanda come S. Francesco sia tanto 
ricercato e amato dalla moderna socie tA, che pur A agli antipodi dal 
suo ideale di. virtA, il venerando Prelato si risponde delineando due 
caratteristiche dei Santo, che egli dice trovarsi d’accordo con le aspira- 
zioni della societA presente: la libertd evangelica nella piena - ubbidienza 
e lo spirito di caritd operosa e senza limite. Ora (noi facciamo della cro¬ 
naca), contro queste due opinioni dei Bonomelli sono sorti due contra- 
dittori: il P. Bernardino Sderci nel suo recente libro: Uapostolato di 
S. Francesco e dei Francescani, Quaracchi 1909 (cf. AFH II, 524), da 
p. 168 a 167, per la spiegazione intorno alie stimmate, e il P. Diomede 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



CHRONIO A. 


178 


Scaramuzzi O. F. M. con an articolo: La modemitd di S. Frane. d'As¬ 
sisa secondo il pensiero di un iUustre Prelato italiano, in * Crocifisso Re- 
dentore * Treia, anno IX (1909), pp. 108-14, 168-73, 258-62, per quelle 
due caratteristiche, e specialmente la prima. Noi, se abbiamo a dire il 
nostro parere, consentiamo ai contradittori nelle conclusioni, e cioA che 
ci6 che anche lontanamente attenta alia fede nel miracolo delle stim- 
mate va rigettato, e che S. Francesco mal si delinea e si spiega con 
ana o l’altra dote dei suo spirito, se non e quella che A tutto in lai, 
la piu perfetta imagine di Cristo; ma ci pare anche che essi abbiano 
visto troppo nelle parole dell’ illustre Prelato, tratti, il primo da ana 
paura che non esiste, e il secondo da un troppo ardito awicinamento che 
ha cercato tra la teoria dei Bonomelli a quella dei Sabatier. Tra: «ob- 
bediva quando la sua coscienza gli diceva di obbedire e non vi oppo- 
neva il suo veto», che, secondo lo Scaramuzzi, sarebbe 1’opinione dei Sa¬ 
batier, e: «al bisogno il comando ncevuto lo fari proprio e 1’eseguirA 
come se sgorgasse dalla sua volontA stessa» (Bonomelli, Pref. XIV), 
la differenza, come si vede, A enorme, e quesfultima non A che la dot- 
trina che scorga dalTubbidienza dei Santi. 

*** Per quello che riguarda il lavoro Rino Zbni, Celestte folliaf 
(Profili — sfumature — leggende, con Pref. di Mons. G. Bonomelli e il- 
lustrazioni dell’autore) Milano, Cogliati, 1908, in-16 pp. XVI-260, dice Mons. 
Bonomelli^ presentandolo, che «questa A una vita nuova dei santo [France¬ 
sco], o certo una vita dei santo presentata sotto un nuovo aspetto » (p. VII). 
Il che noi possiamo concedere in parte; benchA qualche cosa di qnesto 
nuovo ci sembra un po’ di stile romantico, e il resto, se nuovo in una 
vita italiana dei genere, non A nuovo in sA. Il migliore fra tutti A il 
capitolo X, La figura di S. Francesco (217-46), dove notato il libero 
sbizzarrirsi delle arti figurative intorno a S. Francesco, passa a quello 
ancora piu discorde della letteratura, scarta la concezione protestantica, 
quella socialistica, anche quella dei democratici cristiani, rivendicando 
a S. Francesco uno spirito eminentemente aristocratico nel primitivo e 
piu nobile senso della parola, e si ferma come alie migliori e piu vere, 
coi Novati alia 'concezione di Dante: 1’Archimandrita, e coi Pen- 
nacchi a quella dei Manzoni nel parallelo di Fra Cristoforo. Il libro 
poi non A proprio una vita di S. Francesco, ma piuttosto una rapsodia 
su di Lui; e una rapsodia che deriva tutta da autori moderni, anche 
con qualche imprecisione, come quella che la Regola di 23 capitoli sia 
dei 1210 (p. 72) ecc. 

Il P. Giacinto b’Auo8tino da Poj.lutri O. F. M. ha scritto 
per gli Abruzzesi una vita popolare di S. Francesco. Si studia di met* 
tere in evidenza specialmente tutte le relazioni, che si narra S. Francesco 
abbia avute con gli Abruzzi. Ma neppure intorno a queste 1’ A., coi suo 
aistema, ha guadagnato alcun che in risultati storici. Non bastava, per 
cid, contentarsi di mediocri autori moderni e non vagliate compilazioni, 
senza andare mai alie fonti. Cosi, pariando tanto diffusamente degli scritti 
di S. Francesco (p. 255-291), senza perA entrare mai nel loro spirito, 
come poteva servirsi 1’autore dell’ edizione fatta nel 1663, non dal P. Giov. 
d&lTAia (256 n. 1), ma dal P. Giov. De la Haye, e ignorare affatto 
tutte le ricerche moderne, anche 1* edizione critica di Quaracchi dei 
1904? Vi sono poi citazioni monche (p. es. 27, 50), e non pochi errori 
(p. 106, 111, 293, 303, 106). Ecco il titolo dei libro: San Francesco d’As¬ 
sisti e gli Abruzzi, Lanci&no, tip. Fr. Tommasini, 1909, in 12°, pp. XIV, 
322. (Lire 2). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


174 


CHRONIO A. 


*** Una vita di S. Francesco b pure la seguente publicata in oc¬ 
casione dei 7° Centenario dell’Ordine e dedicata ai Terziari Francescani. 
Fratk Giunipero O. F. M. 11 Prulre comune, Vicenza, Tip. Pont. S. Giu- 
seppe, 1909, in-16, pp. 111, con illustrazioni. Molto semplice e piana, fatta 
per edificare. L’ipercritica non ha che fare, dice 1’autore (p. 5), coi suo 
lavoro. Ma Tipercritica, pensiamo noi, e dovunque un’intrusa. Appa- 
gare la vera critica e la sana devozione, questo b il buono! Correggere 
p. es. a p. 30 sotto 1’illustrazione: Chiesa di S. Francesco, in Cbiesa 
di S. Damiano. 

*** Ancora molte lettere di S. Leonardo da Porto Maurizio resta no 
qua e IA inedite, e fa opera buona chi si studia di darne alia luce. Dieci 
di queste lettere, esistenti nell’Archivio della Cancelleria Vescovile di 
Assisi (scansia I, vol. 61) sono state publicate da [A(ni>kea) P(rioh) 
T(ini) V(icario) G(eneralc)], Lettere di S. Leonardo da P. M. (dedicate ai 
novelli Sacerdoti D. Dario Salemmi e D. Egisto Fagotti — Assisi 5 Aprile 
1908). S. Maria degli Angeli, 1908, in-8, p. [20]. Sono dirette al Vescovo delle 
cittA, riguardano la missione che il Santo tenne poi in Assisi nel no- 
vembre dei 1738, e vanno dal 13 ottobrc 1736 al 4 settembre 1738. Ser- 
vono assai bene ad illustrare quei due anni di vita dei Santo e le diffi- 
coltA che ebbe a superare per appagare il suo pur grande desiderio di 
predicare nella patria di S. Francesco. Non b stata aggiunta alcuna nota 
illustrativa, che avrebbe giovato, alie lettere stesse. 

E uscita la seconda edizione della conferenza che il P. Nhxjoia) 
Dal-Gal O. F. M. tenne ultimamente a Roma, Vicenza e Verona (Cf. 
AFH II, 521 e 384-397): Un Pittore mustico dei quattrocento: Domcnico 
Morone di Verona, e il suo capolavoro nel patrio chiostro francescano 
di S. Bernardino (1442-1517). 2 4 Ediz. Roma 1909. Tip. Pontif. dell’Istit. 
Pio X, in-8 grande, pp. 6-34. Vi sono aggiunti: un indice delle Opere 
consultate (3s) e Note iUustrative (31-4). — Delio stesso P. Nicoolo DaI/- 
Gai, b pur stato publicato il Discorso inaugurate dei P Congresso Re¬ 
gionale- Veneto dei TerztOrd. Francescano celebrato nella Cattedrale di 
Vicenza il 29 Aprile 1909. Roma, Tip. Bazzocchi e Casadei, 1909. In-8, 
pp. 18. Cf. AFH II, 521. 

*** G. D. Turrenius, I canti dei Trasimeno — La leggenda dei 
Santo. Perugia, 1907. in-8 grand. p. 7. Saffica intorno alia quaresima pas- 
sata da S. Francesco nelTIsola Maggiore dei Lago Trasimeno. 

Solenne commemoratione dei Card. Maseaia a FrascatL — Il 
giorno 26 Settembre ultimo seorso, centenario dalla sua nascita (Piava 
nell’ Astigiano, 8 Giugno 1801)), a Frascati nella chiesa di S. Pietro, dove 
b sepolto, fu, tra un plebiscito di accorsi e di aderenti, di ogni fede e 
classe, con solennitA imponente commemorato il Card. Gitolielmo Mas- 
naia, O. F. Cap., stato per 35 anni primo missionario e pioniere di ci- 
viltA nell’Abissinia. Vi lesse un profondo e alato discorso il P. Semeria, 
il quale discorso e poi stato publicato: P. Giovanni Semeria, 11 Card. 
Massaia, nel centenario della sua nascita , Roma, Tip. F. Fiordeliso, 1909. 
in-8, pp. 24. 

XTaovo affiresco Francescano. — Il giorno 8 Ottobre 1909 si inaugu- 
rarono a Vicenza i nuovi affreschi coi quali il pittore Domenioo Bruschi 
ha decorato il frontone dei Palazzo dei Monte di Picta. Dicono siano 
riusciti magnifici per intonazione e hellezza. Fra essi uno rappresenta 
S. Francesco d’Assisi, sotto il quale piegano il ginocchio i BB. Marco 
da Montegallo e Bernardino da Felire. 

P. Beovemito BufNetti, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




CHRONICA. 




Una nota d’arto a proposito degli «flMii di Pr. Paolo Ku- 
sini, O. Cap. — Uno dei grandi quotidiani di Roma, il « Corriere d* Ita¬ 
lia », (an. IV, n. 808) pubblicava recentemente un lungo articolo di un 
giovane studioso di cose francescane, il sig. Albekto Cappelletti, in* 
titolato: « Gli affreschi francescani di fra Pado Mussini *, ridenti, se- 
renamente, suile aeree pareti della chiesa dei Cappuccini di Ascoli Piceno. 
Con infinito piacere intellettuale ho letto la bellissima prosa, densa di 
sentimento squisito, di poesia buona, dei geniale scrittore, cosl fervida* 
mente innamorato dei dolce Santo dei Dugento, ma rimasi alquanto 
sorpreso nel rilevare che 1'opera classica Mussiniana rappresenta — se- 
condo il Cappelletti — la Vita di S. Francesco d' Assidi. 

Trovandomi, non k molto, per ragioni di studio, in Ascoli Piceno, 
anch’ io attratto dalla fama dei Mussini, bo voluto visitare il pittore-frate 
e vedere i suoi affreschi stupendi, cosl pieni di vita e di purissima idealitA. 
Or bene, quegli afireschi rappresentano invece alcuni episodi della vita 
di S. Serafino da Monttyranaro, l’umile laico cappuccino delle Marche, 
morto nel 1604. Ora se il Cappelletti ha veduto il lavoro dell’ artista emi- 
liano, resosi cappuccino, 1’abbaglio preso contrasta troppo con la sua 
cultura francescana; se non lo ha veduto, perch& recare giudizi sopra 
un’opera che conobbe soltanto imperfettamente ? 

Ma poi 1’abbaglio dei Cappelletti si spiega, in certo qual modo. La 
Verna nel suo numero di ottobre (an. VII, 1909) riproduce tre di questi 
afireschi dei Mussini (p. 297, 98, 99) e li dice, \k e a p. 801: dalla c vita di 
S. Francesco » dipinta da Fra Pado Mussini. La Verna avrebbe ispirato 
1’articolo dei Cappelletti? 

A parte Terrore da me qui indicato, fr. Paolo Mussini ha trovato, 
dei resto, in Alberto Cappelletti, un ammiratore intelligente della sua arte. 

P. Nlocold Dal-QaJ, 0. F. M. 

II. — CHRONIQUE fiTRANGiRE. 

ALLEKAOVE — Du riche contenu de la Festschrift zur Ertiffmmg 
dee KofJLegs der PP. Franziskaner St. Ludiciy bei Dalhcim (Rheinland) am 
4 Otober 1909, Mtinster (Westf.), WestfAlische Vereinsdruckerei, 1909, gr. 
in-8”, 212 pp. il nous faut relever les articles qui regardent Thistoire fran- 
ciscaine. Il y a tout d’abord p. I-XVI un qui relate la fondation de ce nou- 
veau Collige sdraphique de la Province franciscaine dite de Saxe (Saxonia). 
Situe en Hollande, tout pr6s de la fronti^re allemande, ce collige gran- 
diose fut construit de 1906 k 1909 presque enti&rement par des Frdres lais 
de la Province. Il fut inaugure le 4 octobre 1909. On y transfora le coi* 
l&ge de Harreveld, fond£ par la m£ine province en 1875, et dont le R. 
P. Patritius Schlagbr O. F. M. fait 1’historique, p. 16-88: Geschichte dee 
Kloeter8 H. — Cet article est pr6c£de de celui du P. Bbda Kleinschmidt 
0. F. M., recteur du Collige. Il traite de la Vie de S. Louis d’Anjou, 
(patron du noveau Coll&ge), et des oeuvres d’art qui le repr6sentent. Au 
fond c’est Tarticle publi6 dans T AFH II, 197-216. L’A. a ajout6 la belle 
reproduction d’un tableau de Cima (mort 1508), conserve a Vienne 
(musee imperial), et repr6sentant la Madonne entre S. Louis d’Anjou et 
S. Jerdme. Cependant les reftrences bibliographiques manquent k cet 
article ainsi qu’& plusieurs autres de la savante et splendide Festschrift. 
— Le R. P. Juniperus Zimmbkmann deerit (d’apr&s j,Thode) le celebre 
« portrait» de S. Franpois au Sacro Speco de Subiaco. Das dUeete BUdnis 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


176 


OHBONIOA. 


des hl. Franziskus von A. 39-48. — La savante dissertation da P. Ha¬ 
drianus Alroogen : Die SibyUe und ihre Weissagungen , 63-83, qui s’6tend 
plus sur 1’antiquite classique que sur 1’histoire des textes sibyllins, nous 
fait vivement regretter ses citations tronquees, surtout oti il parle p. 77 
de 1’influence de ces texte? sur les Franciscains. P. 78 1. 36 il s’agit donc 
de MSS. (cf. p. 79 1. 2-3) et non pas d’imprimas. — Notons aussi les articles 
des PP. Salesius Elsner, Schulfestlichkeiten und Jugendbelustigungen 
irn Mittelalter, 94-116; Frid. Brockmann, sur la Musique dans Vancien 
colUge de Harreveld, 117-27, et Herm. Schwethelm : Schulmittd und Sarnm - 
lungen der Anstalt, sur les collectione scientifiques tr6s riches etc. du 
nouveau collige, 167-199. — Le P. Xystus Montebaur esquisse la vie 
du grand missionnaire Jean de Montecorvino O. F. M. I. von. M. Ein BUd 
aus dem Missionsleben des 13. und 14. Jahrhunderts, 153-66. Nous avons 
cependant (p. 160) plus de deux lettres de J. de M., cf. Golubovich, Bi¬ 
bliotheca biodtibl. T. S. I, 806-9. — Un article du P. Bruno Feldmann, 
Bartholomaeus Anglicus, Der erste Lector der sdchsischen Ordensprovinz, 
200-212 clot dignement cette collection qui fait honneur au savoir et k 
1’esprit scientifique des RR. PP. Lecteurs du Collige de S. Louis pr&s de 
Vlodrop, en Hollande, ou pr&s de Dalbeim ^Province Rhenane). Le 
P. B. F. y vulgarise les recherches du R. P. Hil. Felder O. Cap. et du 
Dr. E. A. Schonbach. — P. 207 1. 4 il ne fallait naturellement pas parier 
d’un ouvrage encore « intdit» k une telle epoque. 

Le R. P. K. A Krosb 8. J., dejk bien connu par ses 6tudes de 
statistique religieuse, s’est occupe aussi de la statistique des Missions 
Catholiques. Katholische Missionsstatistik ; Mil einer Darstdlung des ge- 
genwdrtigen Standes der Katholischen Heidenmission, Freiburg, im Br., 
Herder, 1908, in-8° VIII, 129 pp. — Apr6s quelques mots sur d’anciennes 
statistiques oh il cite aussi p. 5 celles des Missions franciscaines en 
Chine de 1767 et de 1766, d’apr6s Le Missioni francescane in Pal. etc. 
VIII, 1897, 283-90 ; 359-63, l’A. enum£re les sources et les publications 
modernes k ce sujet. Les pages suivantes 16-60, sont de la plus grande 
importance pour ceux, qui doivent dresser des statistiques de ce genre. 
D’apr6s TA., et il a bien raison de 1’exiger il faudrait introduire plus 
de rubriques dans les tables des statistiques, afin que l’on pdt mieux 
juger de 1’etendue de 1’actiYite de nos Missionnaires et de leurs aides. 
Car ces derniers, on ne doit pas les perdre de vue, non plus. Suivent les 
statistiques de toutes les parties de 1’univers. Elles reposent en g4n4ral, 
sur les demigres publications, parues jusqu’6. la fin de l’ann4e 1907. 
(p. 52 n. 1). Cependant pour les Missions franciscaines 1’auteur ne cite 
que le Conspectus omnium missionum O. F. M. a. 1904-06, (p 9, 60, 60) 
(Quaracchi 1906). Or ce livre n’est qu’un extrait des Acta Ordinis Fr. 
Min. ou avaient paru, entre temps, plusieurs nouvelles statistiques tant 
g4n4rales que partielles des nos Missions; p. ex. 1906, XXV, 164ss; 
1907, XXVI, 134 ss, 53, cf. 406. Les Missioni Francescane, citees p. 9, 
comme paraissant encore k Rome n’existent plus depuis 1899! Les 
statistiques des Missions des PP. Capucins sont prises de leurs Analecta. 

Le clergt indig&ne dans les Missions, par le P. Ant. Huondbr 
S. J., n’est pas seulement un ouvrage historique, mais doit, dans 1’inten- 
tion de 1’auteur, servir k une active propagande en faveur d’un clerg4 
sorti des peuples dejA convertis. Der einheimische Klerus in den He- 
idenltindem, in-8°, Vlil, 312 pp. Freiburg i. Br., Herder, 1909, (4 M.) ( Mith 
sionsbibUothek II). L'expose historique montre, que dans les divers pays, 
les missionnaires ont suivi des systAmes tr5s differente. Son 5tude nous 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


CHRONICA. 


177 


fait ainsi penetrer dans 1’organisation mAme des missions. Elie montre 
aussi les resultata trAs di spara tes parfois des m&mes systAmes. Le ce¬ 
lebre Zumdrraga 0. F. M. Atait au moins disposA k confArer aux In- 
diens les ordres mineurs (18 ss); et 1’auteur a des parole d’eloge pour 
le collige de Tlatelolco fonde par Zumdrraga en 1536. Le R. P. H. 
y suit d'ailleurs surtout, Icazbalceta, Juan de Z. Ad. de Quaracchi 1891, 
et EI clero de Mixico durante la dominacidn espailola, MAxico 1907. — 
En arrivant k Goa S. Fran^ois Xavier y trouva le CollAge de Santa FA, 
que Diego de Borba [O. F. M.J venait de fonder pour former un clergA 
indigene. V. p. 67. Monumenta Xaveriana, I, Madrid 1899-1900, 38 ss. De 
Borba lui conila ce collAge du consentement de 1’AvAque Jean Albu- 
q u e r q u e, O. F. M* P- 58» 86 ss. — P. 66 l’A. mentionne 1’ancienne pro- 
vince de Franciscains indigAnes de Goa; Mtlllbauer, Gesch. der Kathol. 
Mission in Ostindien, Freiburg 1854, 320 ss. — Sur les Capucins aux 
Indes voir 87, au Congo, 214, en Abyssinie, 239. L’A. dAcrit p. 279 s. la 
tentative du cAlAbre Card. Massaja O. Cap. de fonder k Marseille 1866 
un collAge pour ses jeunes Abyssiniens, et p. 276s. celle du P. Giov. 
B. 01 i vi er i, O. F. M. qui, en 1864, fonda k Naples le Collegio dei Mori 
pour 1’Aducation de jeunes NAgres d’Afrique. — En 1703 le P. < Joseph 
Hierosolymitas > O. M. Ref. n’eut pas plus de succAs avec six Abyssiniens, 
qu*il avait amenes k Rome; (P. 273 d’aprAs les Archives de la Propa¬ 
gande, Acta, 1703-4,23 Jul.). Les nombreuses illustratione sont en gAnA- 
ral des photographies de prAtres «indigAnes». Ce pendant les deux chi- 
nois en babit franciscain (fig. 23), ne sont point du Tiers-Ordre, de S. 
Fran^ois d^ssise, comme le veut l’A. (p. 201), mais bien du prernier 
Ordre. — P. 99 n. 1 1*A. remarque que la congrAgation des « Frtores de 
S. Fran$ois » dans le diocAse de Madras, est la seule qui soit composee 
exclusivement d’Indiens indigAnes. V. Die Kathol. Missionen, Freiburg 
1908-9, 207; AFH II, 174. 

Publications prochain— . — Une traduction allemande des Opuscules 
de S. Franqois est sur le point de parattre. Elie est due au R. P. Materne 
Rederstorff O. F. M. actuellement pAnitencier k S. Jean du Latran. 

Le R. P. Chrysogonum Reisch O. F. M., auteur de 1& monogra- 
phie du couvent de Ste Dorothee k Breslau, v. s. p. 164-5, lancera sous 
peu une histoire dAtaillAe du couvent franciscain &'Annaberg, trAs cAlAbre 
pAlerinage de SilAsie. 

Lors de la rAunion de la Direction des Monumenta Germ. Hiet. 
(16-17 avril 1909), M. Holder-Egger, communiqua qu’il avait poussA plus 
avant son introduction k la chronique de Fra Salimbene, v. AFH II, 
443, 659. La Direction s*y reserva aussi le droit de reproduire cette Adi- 
tion dans la serie: Scriptores rerum Germanicarum in usum scholarum. 
Voir Neu. A rchiv, XXXV, 1909, 4. P. Miohel Bihl, O. F. M. 

AWilMQUX DE NORJ). C an ad a. — Lorsqu’en 1908 on cAlAbra 
k QuAbec, avec un enthousiasme gAnAral, le deuxiAme centenaire du 
Ven. Fran 9 ois de Montmorency-Laval, l er AvAque de Quebec (1669-1708) 
le Comite du Monument, que la ville Aleva k son grand evAque, publia 
un superbe • Suppl&ment de La Nouvelle- France: Le V&n. Fr. de MonJt- 
morency-Laval, prernier &veque de Qutbec. Souvenir des FHes du devxifrme 
centenaire, ctUbrtes les 2t, 22 et 23 juvi 1908, 1708-1908 ». Quebec, Im- 
primerie de 1’Evenement 1908, in 8°, pp. 96. — Dans cette I rc partie les 
lettres et Phistoire ont paye leur tribut k la gloire du grand evAque; 
& la 11° partie est reservA le tribut de 1'Aloquence. Relevons, dans la 
I» partie, 1'article du T. R. P. Colomban M. Drbybr, O. F. M. (provin- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



178 


CHRONICA. 


. cial de la Province de S. Pierre, qui a trouve un asile au Canada): Les 
RicoUets, pricurseurs de Mgr Laval, p. 5-18. En effet les Recollets fu¬ 
rent les premiers arrives; Champlain lui-m6me les avaient appel6s dans 
la Nouvelle-France; v. AFH II, 850. Diz ans apr&s 1’arrivee de Laval 
les Recollets, chasses par les Anglais, purent enfin revenir dans la mis- 
sion qui leur appartenait. Le T. R. P. Colomban publie pour la premi6re 
fois p. 11-2, la lettre que leur adressa Laval, le 10 novembre 1670, comme 
t6moignage publie de l’aU6gresse caus6e dans les populations canadiennes 
par le retour de ces fervents missionaires. — Dans 1’article: L’oeuvre 
du scalpteur Hiberi, p. 79-92, le R. P. Valentin Breton, O. F. M., de¬ 
erit, en fin critique, la belle statue de Mgr Laval, qui synth6tise d’une 
maniore veridique et artistique la vie et 1’episcopat du grand prelat. 

£tats-TTni*. — Une des plus grandes attractions de V Expositiori 
de. Seattle (Alaska-Yukon-Pacific Expolitiori), qui eut lieu en 1909, 
est, sans doute, la section consacree aux Missions Franciscaines dans 
ces Etats qui longent l’Ocean Pacifique: « Franciscan Misswn exhi - 
bit ». Cette section comprend les souvenirs historiques et 1’etat actuel 
de nos Missione de Californie. On y a recueilli des mannscrits, tableaux, 
statues, livres, candelabres, sonnettes etc. etc., en un mot, tout ce que 
l’on a pu y transporter de toutes parts. L’on y voit des mod&les des 
Missione elles-m6mes, couvents et dglises, representes soit dans leur 
etat primitif, soit en ruines, soit en 1’etat de restauration. Le tout 
est sous le patronage et la direction du celebre Smithonian Institute et 
du Bvreau dEthnologie de Washington. Cependant 1'organisateur en est 
M. le Dr. Georcie Wharton James, qui etant k la fois eminent ethno- 
logue et historien, s’est voue k 1’etude de nos anciennes Missione en 
Californie, dont il a deerit chacune dans un livre delicie ux: In and out 
of the Old Missions, Boston, Little, Brown A Co. 1906, pp. XX, 892. 
C’e8t k M. le Dr. James, et k M. Charles F. Luminis que revient 
l’honneur d’avoir eveille tant d’interet general pour nos, anciens mis¬ 
sionaires, qui ont d6friche et gagn6 k la civilisation les Etats le long 
du grand Pacifique. II a deerit lui-m&me, dans YAve Maria, vol. LXIX, 
n. 8, juill. 19, 1909, p. 65-9, tout ce que 1’exposition de Seattle contient 
d’intdressant, recueilli dans nos anciennes Missions. 

La 6 ,ue 6dition du livre de M. Samuel McChord Crothers: The 
Pardoners WaUet, Boston, Houghton, Mifflin & Co. 1905, pp. 287, nous 
porte k en signaler le court essai qui est consacrd k Fran$ois d^Assise, 
p. 199-220. Ces brillantes pages, tdmoignant d’une trfes exacte et haute 
intelligence de la mission du Poverello, dans un ouvrage d’un tout autre 
genre, sont intitulees: Un Saint recanonis^: A Saint Recanonized. 

Pnblioation proohaina. — M. Charles H. Waoer, Professe ur 
d’Oberlin College, Ohio, est sur le point de donner une traduotion an- 
glaise de la Chronique de Fr. Jordanus de Giano. II prend comme baae 
l’6dition de M. Bdhmer; cf. AFH, II, 647. Cette traduction compl6tera 
la s4rie des versions anglaises des nos anciennes L6gendes et Chroniquea. 

P. Pasoal Robinson, O. F. M. 

a iffflT.CTBB.itB — M. le Prof. A. G. Little vient d’enrichir la 
CoUection (TEtudes et de Documents de Mt P. Sabatier d’une edition trAs 
erudite de la Chronique de Fr. Thomas iVEccleston. Tractatus Fr. Tho- 
mae, vulyo dicti de Eccleston: De adventu Fratrum Minorum in Angliam, 
notis edidit et commentario illustravit; CoUection etc. tome VII, Paris, 
Fischbacher 1909, in-8°, XX, 227. — L’eminent franciscanisant anglais a 
refait la collation des MSS. du Tractatus Chronicae, qui constitue une 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



CHRONICA, 


179 


des sources franciscaines le pias attrayanfces du XIII" si6cle. Son texte 
est de heaucoup plus correet que celui des editions ante rien res. Dans les 
nombreux appendices M. Little a tr6s largement mis A contribution 
les tresors d’histoire locale, enfouis dans la longue serie des State Pa- 
pers du Rolls Office, de Londres. Ainsi son livre forme un manuel com¬ 
plet des Origines franciscaines en Angleterre. Nous nous en occuperons 
d’une fa?on plus detaillee dans un prochain numero de 1’ AFH. 

*% Quelques semaines avant la splendide publication de M. le Prof. 
Little, le R. P. Cuthbert O. M. Cap. avait lance une nouvelle edition 
de sa version anglaise de Poeuvre d’Eccleston. The Chronicle of Tho- 
mas of Eccleston: De adventu Fratrum Minoi-um in Angliam, tieidy 
done inio Englixh with Preface and Notes, Sands et Co: Edinburgh & 
London 1909, in-12°, pp. XL, 168. Le traducteur a eu, lui aussi, recours 
aux MSS. da De adventu, et s’est etudie egalement de mettre a profit les 
soarces et publications d’histoire locale d’Angleterre! La nouvelle edi¬ 
tion d’Eccleston et la nouvelle version remaniee, qui en est elle-meme 
k sa deuxi&me edition, montrent eloquemment combien les Anglais 
s'interessent a 1’histoire franciscaine de leur pays. 

BELGIQTTE. — Notons, pour le moment, la belle version damande 
que publie de la Vie de S. Frangois de M. Joh. JoKR(iEN8EN le R. P. 
Stanislab Van de Vei.de 0. F. M. Nous y reviendrons prochaineinent. 
De H. Francisctis van Assisie, naar het Deensch van J. Joergenson door 
P. Stanislas Van de Velde, Minderbroeder, Tongeren, Druk Fr. Vranken- 
Dommershausen, 1909, in-8" [VI], 4*, XCII et 392 pp. 

M. le Dr. A. Fierens, vient de publier k part les articles de la 
Revue d’histoire eccMsiastique, ou il a deerit si minutieusement le MS. 11, 
2326 de la Biblioth&que Royale de Bruxelles. II en sera parle dans no- 
tre prochain numero. La Question franciscaine. Vita S. Francisci ano- 
nyma BnureUejixix d’apris le. MS. II 2326 de la Biblioth&qne rogale de 
Belgique. Extrait de la Rev. d’hist. eccl. VIII, n. 1, 2, 8; IX, n. 1,4; X. 
n. 1, 2. Louvain, Bureaux de la Revue 1909 in-8” 122 pp. 

*% k 1’universite de Louvain, v. S&minaire historique, Rapport sur 
lex travaux pendant Vannte acadtmique 1907-08, Louvain, Jos. van Lint- 
hout, 1908, le R. P. Fr6d6oand Calley O. Cap. s’est attache k 1’etude 
de la Questum franciscaine au XIV sitcle, l c. 40-67, [433-60]. Le R. P., 
«candidat en Sciences morales et historiques» y expose rapidement 
cette question depuis l’av6nement de Boniface VIII jusqu’A ^ la mort 
de « Michel de Cbs&ne et de ses amis » entre 1336 [1340]-1350. A la fin 
il affirme, mais trop bribvement, (56-7), que ces Fraticelles p re pararent 
le terrain k Wiclef et k Hus. On ne saurait dire que le conferencier, au 
coorant des recherches sur ces questions, ait developpe des conceptione 
nouvelles. Il aurait m$me pu tirer plus d’avantage de quelques travaux 
cites dans la bibliographie, d’ailleurs pas absolument complete. Pour la 
p. 66 voir p. ex. 1’ouvrage de M. Finke, ou bien l’AFH II, 163, 187ss. P. 43 
n. 1. lisez Romae 1733 pour Lyon 1628. — P. 52 n. 1. il s’agit d’un ouvrage 
de Ern. Knotte, (et non pas de K. Mtlller) paru k Wiesbaden (pas k 
Munich). Voir en cons^quence p. 68 n; 64 n. 1 etc. 

Le R. P. Aubain Heysse O. F. M. a consacre une 6tude tr6s 
docoment^e k la « maison des Fr6res Mineurs > dans la ville de Hasselt. 
Het Minderbroederhuis te Hasselt, Hasselt, J. v. Langenacker 1908, in-8 A 
92 pp. — Cette maison, que les FF. Mineurs delaiss6rent en 1634, alors 
qu’ils fond&rent ailleurs dans la ville un couvent, servait de logement 
au P&re tcrmxnaxre du couvent frankiscain de Saint- Trond. C’etait donc 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OHBONIOA. 


180 

un simple hospice temporaire, une Terminet, comme on 1’appelait ailleurs, 
et aussi dans ces pays IA. Le Pire etait nomme terminarivx on statur 
narius. Ce demier terme se rapportait plutot aux predications du Tore A 
des epoques fixes; le premier au droit de quite qui resultait de ses pre¬ 
dications; ce droit etait circonscrit ou limite (terminus). En s’appuyant 
partout sur des documents contemporains, presque tous decouverts par 
lui, l’A. prouve, que cette maison, situee dans la Kapelstraat, existait 
dijA certainement en 1486 (p. 18). En outre dis avant 1838 les FF. 
Mineurs de Saint Trond occupaient une chambre dans la Maison de 
dame Marguerite de Hasselt, ve uve de Lambert de Fologne. Puisque 
le testament de Lambert date du 14 novembre 1319, le R. P. A. en 
conclut que les FF. Mineurs logeaient deja dans cette maison avant 
cette epoque (14 ss). Ceci n’est plus prouve cependant, pas plus que ce 
logement date de 1814, annee ou fut fondee la confraternite de la Virga 
Jesse dans la chapelle oii le P. Terminaire avait a preeher. On ne voit 
pas bien la connexion que l’A. voudrait etablir entre cette Confraternite 
et celle du Gonfalon fondee comme on dit, en 1270, par S. Bonaventure. — 
En tout eas, celle-ci n’a pas e te la toute premiere confraternite fondee en 
l’honneur de la Ste. Vierge. V. S. Bonav. Opp. Omn. X, 1902, 56 s. Le P. 
Terminaire devait preeher, avant 1684, les jours suivants: 1) Durant la 
ll e semaine de 1’Avent, 2') la II 1 ' semaine de Careme, 3 ) aux approches 
1’Epiphanie, 4") k La Saint-Jean; enfin le dimanche de la Kermesse (de- 
dicace de 1’eglise). 

tCOSSXL — L’ouvrage tris important et certainement fondaiucntul de 
M. Will. Moir Bryce sur les Fr&res Mineurs en Ecossd embrasse toute 
l’epoque et tous les couvents depuis 1281 jusqu’A la Reforme. 11 est 
orne de beaucoup d’illustrations, et consiste en deux volumes, dont le pre¬ 
mier contient 1’expose historique et le deuxieine les nombreux documents. 
Nous y reviendrons volontiers plus longuement. En voici, en attendant, 
le titre : The Scottish Grey Friars by Wttliam Moir Bryce. Vol. I: History, 
pp. XII, 492; vol. II: Documents, pp. XII, 538, in-8”, Edinburgli, Will. 
Green Sons, 1909. — V. Scottish Historical Revieic, VII, 1909, 84-7. 

ESP AGNE. — La pensee du R. P. Gabkiel Casanova O. F. M. de 
donner aux jeunes etudiants de sa province un abrege de son histoirc, est 
des plus louables. Aussi son Compendium Historicum Provinciae Fran- 
ciscanae S.Greyorii Magni Philippia arum, Matriti, G6mez Fuentenebro 
Via Bordadores 1908, in-12°, pp. 157, tout en n’etant pas fait de recher- 
ches originales et de piices inconnues, atteindra bien le but, que l’A. 
s’est propose. Apris avoir deerit les origines de cette province de mis- 
sionnaires tris fervents (7-25), le P. C. enumire les «ville9 * fondees par 
eux (24-30), et donne une liste, d’ailleurs trop sommaire des « Animae 
administratae * depuis 1597 jusqu’A 1896. Le zile des missionnaires ne 
leur permit pas de se limiter aux seules lies Philippines (34-41), ou iis 
ripandaient aussi k profusion tous les biens materiels 42-79; voir AFH 
II, 498 n. 4. Les chapitres 8 P et 9° p. 80-136, sont consacres A la biblio- 
graphie de la Province. Elie est bien succincte; et puisque l’auteur ne 
cite jamais ses sources, tant de titres etc. ou on ne voit pas, s’il s’agit 
de livres imprimes ou de manuscrits, restent trop problematiques. Voir 
d’ailleurs k ce sujet les articles du P. Lorenzo Perez dans 1’AFH I, 241 ss, 
686ss; II, 47ss; 2532 ss; 548ss. Presentement il n’y a plus qu’uu cou- 
vent de la Province A Manila et 68 religieux aux lies Philippines, mais 
la Province a, en Espagne, 15 maisons, presque toutes de fondation tris 
ricente. — Enfin ce risumi historique avait dejA puru dans les Acta Ord. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



CHBONICA. 


181 


Min. XXV, 1906, 93-7; 184-7; 2104; 249-61; 314-21; 347-61; et on ne voit 
pas, pourquoi Yextrait a sati te le chapitre: Huius Prov. progressus, ap. 
Acta 1. c. 131-4. 

FRARGE. — La longue serie des articles que le R. P. Rbn& de 
Naetes 0. Cap. a publie dans le Etudes Franciscaines, sous le titre: 
Quelques pages (Thistoire franciscaine, vient d’etre reunie en un volume 
a part: Histoire des Spirituels dans' Vordre de S. Fran$ois, Couvin, Mai- 
son S. Roch, Paria, J. de Gigord, 1909, gr. in-8” de XVI, 601 pp. Nous 
aurons 1’occasion de nous en occuper plus longuenient. 

La Table decennale des Etudes Franciscaines 1898-1908, ibidem, 
1909 in-8° (format des Etudes) 133 pp. sera la bienvenue k tous les lec- 
teurs etc. des EF. Au lieu de la rompre en plusieurs parties selon les 
differentes especes d’articles etc. on a prefere un tout, dispose dans 
1’ « ordre alphabetique, tempere par 1’ordre analytique *. Les nombreux 
renvois et repetitions, sons des rubriques differentes, permettent en 
effet de trouver facilement le sujet recherche. La disposition typogra- 
phique (petites capitales, italiques, gras et romains) fait d’ailleurs res- 
sortir assez clairement la nature des articles. Cette riche table des ma- 
tieres conlenues dans les dix premi&res annees des EF permettra de 
mieux exploiter les tresors amonceles dans 1’interessante et abondante 
revue, publiee par les RR. PP. Capucins de France. 

*** Le traducteur fran^ais anonyme de la Vie et gestes du trks il¬ 
lustre Pbre Jean Husbroch ou de Jiuysbroeck, suim de son Livre tr$s 
parfait des Sept degrts de Vamour, Paris, R. Chamonal, editeur, 1909, 
1 vol. in-16", J, 68 et J, 130 pp., a vise uniquement Tedification du le- 
cteur. CTeat pour cette raison qu’il a traduit la vie d’apr£s le « Latin 
de Surius » sans se soucier des publications plus recentes. Relevons k 
la p. 37 s., chap. XP de la Vie, la mention de la dame pieuse qui venait 
« frequemment visiter le saint homine, faisant deux milies, pieds nus*. 
Enfin confirmee par J. Ruysbroeck, elle « se rendit & Cologne et em- 
brassa la vie monastique dans Tordre des Clarisses, ou les religieuses 
de ce monastere aveo (p. 39) lesquelles elle persevera constamment et 
religieusement jusqu’6, sa derni^re heure, rendent meme encore temoi- 
gnage de ses progr&s dans les vertus». Ajoutons donc, que ce passage 
de Surius est tire de la Vie de J. Ruysbroeck par Henr. Pomerius (mort 
en 1469), qui ecrivit la vie du grand mystique belge entre 1414 et 
1421. Cf. cette vie, II part. cap. 19, ap. Anal. BoUarul. IV, 1885, p. 297 8. 
Palmerius appelle cette pieuse dame: * Domina., baronissa... de Marka *, 
qui habitait k Rhode-Sainte-Agathe, a mi-chemin entre Groenendael et 
Louvain. — Cette meme vie explique mieux ce que le traducteur a rendu 
par « un signe en forme de rose (!) fertum [lisez; sertum] rosaceum » 
(42s.), en disant p. II. c. 20, 1. c. 299: que J. Ruysbroeck « semper in 
op&re secum detulit Pater Noster ». 

RUSSUS. — Dans son article tr&s remarquable sur les couvents 
franciscains k Lemsal et a Kokenhusen M. H. Von Bruiningk a mis en 
lumiere une page compl^tement inconnue de Thistoire de TOrdre: Die. 
FranzlskanerkUister zu Lemsal und Kokenhusen dans les Sitzungsberichte 
der GeseUschaft filr Geschichte und Altertumskunde der Ostseeprovinzen 
Russlands, 1905; Riga 1906, p. 17-37; (tirage k part, 20 pp.). Ces notes 
prouvent, en effet, que c4s deux couvents ne furent pas emportes par 
la premi&re tourmente de la Reforme (1528 et suiv.). — M. H. v. B. publie 
(1-2) un extrait du testament de Hans Koskull de Lemsal, qui 6tant 
rest6 catholique (p. _3), voulut 6tre enterr6 dans le « barfusser doster 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


182 


CHRONICA. 


zu LembseU ». Or son testament date du 19 decembre 1542. Cinq ans 
plus tard, par testament du 12 mars 1547, Joh. Albedyll voulut aussi 
fitre enseveli « ini graven monicken kloster to LemxeU ». Celui de Georg 
Krtldener de Rosenbeck, du 6 juin 1642, est plus explicite encore. Car Kr. 
y lega aux « Frferes Gris » 50 marks, qui devaient etre distribues aux 
pauvres, si le couvent etait change ou supprime. • Fnnfzich mark den 
grauen brudern zu Kokenhausen, vati der rente irarhs zu kaufen, ihnen 
tcie. von alters her jahrUehs auf Lichtmissen zu geben. So aber das Klo¬ 
ster vorandert tmrde, srhaU de rente jarlichs den at-tnen gegeben irer- 
den * (4). Les deux couvents n’auront donc ete supprimas que par j’in- 
vasion russe, qui commenda en 1568. 11 est bien sfir, qu’il s’agit de Frferes 
Mineurs Observants (27ss). L’ auteur, dans son etude tr6s consciencieuse, 
donne ancore d’autres notices sur ces deux couvents (27ss) ainsi que sur 
celui de Riga (28ss) ou il y avait, en outre, un couvent de Tertiaires 
franciscaines dites les « grane Jungfruwen • , et depuis 1488 un couvent 
de Tertiaires franciscains, 29ss. — M. H. v. B. publie aussi deux lettres 
des arcbevSques de Riga, adressees, l’une aux Observants de Kokenhu* 
sen 1582, aout 9, et Tautre aux religieux du dioc&se en general, 1541, 
juin 28, (p. 35-7). — II nous faut aussi relever la resolution prise par 
1’assemblee des chevaliers, de Livonie pour la plupart protestants, le 
8 mars 1548. Iis y resol urent de conserver et de proteger les « couvents 
des inoines », — or il n’y avait plus que les deux de Lemsal et de Ko- 
kenhusen, — dont on avait besoin, disaient-ils, pour 1’instruction des 
« Uruleutschen * c’est dire des campagnards. 

SUiibE. — Sous le litre de Hei-ren gdr stora ting genom ddmjuka, 
(c’est-i-dire ch. 3, v. 21 de rEcclesiastique 1 ) M.lle Louise Hornunu publia 
dans le Fdrsandingsbladet (Journal paroissial) de Stockholm, VI ann£e, 
n" 7 (7 fevrier 1908) une petite etude sur Fr. Bernard de Quintavatle, 
premier compagnon de S. Francis. Ces pages reposent sur les FiorettL 
Notons, k cette occasion, que durant la Semaine Sainte de 1907 
1’Opera Royal de Stockholm a fait exAcuter, avec grand succis, le Saint 
Fran$ois d y Assute d’EixiAR Tinel. 

*** Dans la Kyrkohixtorisk Arsskrift de M. H. LundstrOm, IX an. 
Uppsala 1908, 890-4, M. Knut B. Wertman passe en revue, sous le titre 
de « Birgittalittcratur », trois ouvrages sur la grande visionnaire sue- 
doise. Il y parle 1) du livre de la Comtesse de Flaviony, Ste Brigitte 
de Suede, nouvelle edit. Paris, Oudin 1906, XII, 648 pp. (La I r « edit, 
avait paru en 1892, ibid. XII, 626 pp.); 2) de Tesquisse de M. Joh. Jobr- 
oensen dans ses Romerske HelgenbiUeder, Kbbenhavn, Nord. Forlag 1902, 
IV, 207 pp. et enfin 8) de la monographie de M. le Dr. K. Krooh-Tonning 
dont nous nous sommes dej k occupes AFH I, 495. M. K. B. W. estime 
p. 391, que le premier ouvrage, faisant preuve d’une connaissance appro- 
fondie de la matiere, a de grands merites, tandisque le dcuxi6me, ex¬ 
cellant dans les descriptions du milieu, n’est pas un ouvrage purement 
hislorique, 392. Le troisi&me ne lui parait pas Stre assez k la hauteur, 
392. En tout cas, c’est Tesquisse de M. Joergensen, qui a eu le plus 
d’influenco sur les ouvrages en langue suedoise, p. ex. sur Lydia Wahl- 
strbm, Den heliga Birgitta, Stockholm, Norstedt, 1906, 62 (et 1) pp. (n° 86 
de la Collection Fbreningen Heimdals fotkskrifter) et sur Grimberg, 
L/irobok i svensk historia, 1906. P. Miohel Bihl, O. F. M. 

N. B. Ob materiei abundantiam, cum aliis pluribus COMMENTARIA EX 
PERIODICIS, et CHRONICAM MINORITICAM ad fasciculum sequentem amandare 
oon st ricti sumus. Directio Periodici. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 







LIBRI RECENTER AD NOS MISSI 

Quorum praecipui in BibUographia huius Periodici accurate discutientur. 


Historia Francitcana. 

Albasini, Costanzo O. F. M. — S. Francesco ed i suoi a Bologna. Con- 
ferenza storica. Bologna, tip. Ditta A. Garagnani, 1909. In-8°, pp. 03. 

» * — Stilla tomba di Mona. Gabriele Neviani dei Mitiori. Me¬ 

moria funebre. Modena, tip. Ed. Bassi e Derri, 1909. In-8', pp. 72. 

[Anonymus]. — Festschrift zur Erdffnung de.s Kollegs der PP. Franzis- 
kaner St. Ludvrig bei Dalheim (Rhrinland) an 4 Oktober 1909, Mttn- 
ster, WestfhJ. Vereinsdruckerei 1909, gr. in-8°, pp. 212. 

* » — Table decennale des Etudeh Franciscaines 1898-190J, 

Couvin, Maison S.-Roch. Paris, Poussielgue, 1909. In-8 ft , pp. 133. 

» » — Le VII Centenaire de VOrdre franciscain k Quebec 2, 3, 4 

octobre 1909. Qu6bec, Aetion sociale 1909. In-8', pp. 61. 

Astrain, Ant. S. J. — Historia de la Cotnpauia de Jestis en la Asistencia 
de Espahei, tomo III. Mercurian-Aquaviva (primera parte) 1573-1615. 
Madrid, Adm. de Raz&n y Fe, Plaza S. Domingo, 14. 1 vol. In-8°, 
pp. XVIII-744. 

Beissel, Steph. S. J. — Geschichte der Verehruny Marias in Deutschland. 
Freiburg im Br. Herder, 1909. In-8°, pp. XII-678. 

Cambiaso, Domenico. — S. Francesco e U Terz? Ordine in Genova. Ge- 
nova, tip. della Gioventu, 1900. In-8°, p. VIII-248 (con figure). 

Cosmo, Umherto. — La Contradizione Francescana. Estratto dalla 
Nuova Antologia. Roma, 1909. In-8”, pp. 12. 

Dal-Gal, Niccol6 O. F. M. — L’ Isola di S. Francesco dei Deserto nelle 
lagune di Venezia. Roma, tip. Bazzocchi e Casadei, 1909. In-16°, pp. 32. 

Duhr, Bernh. S. J. — Geschichte der Jesuiten in den Ldndem deutscher 
Zunge im XVI. Jahrhundert, Bd. I. Freiburg im. Br. 1907., gr. In-8°, 
pp. XVI-876. 

Florens, A. — La Questum franciscaine. Vita S. Francisci anonyma 
BruxeUensis d*apris le MS. II. 3826 de la Bibliothique rogale de Belgi- 
que. Louvain, Bureaux de la « Revue d’hist. eccl.» 1909. In-8°, pp. 122. 

Frenz, Herm. — Studien zur kirc.KUchen Reform Josephs II. mit beson- 
derer Berilsksichtigung des vorder&sterreichischen Brevtgaus.. Freiburg 
i. Br. Herder, 1908. In-8°, pp. XXVI-831. 

Gazzi, G. — La patria di Frate Elia. Contributo agli Studi Francescani. 
Cortona, tip. Emilio Alari, 1908. In-8', pp. 27. 

Giacinto cTAgostino da Pollutri O. F. M. — S. Francesco d' Assisi 
e gli Abruzzi. Lanciano, tip. Franc. Tommasini, 1909. In-12°, pp. XIV-322. 

Hittmair, Rud. — Der Joseflnische Klostersturm im Land ob der Enns. 
Freiburg, im Br. Herder, 1907. In-8°, pp. XXX-576. 

Izaguirre, Bernardino O. F. M. — Historia de S. Francisco Solano, 
Tournai, Descite y Cia 1909. In-12°, pp. 466. 

Joergensen, Ioh. — De H. Franciscus van Assisie naar het Deensch van 
J. J. door P. Stanislaus Van de Velde O. F. M. Tongeren, Fr. 
Vranken-Dommershausen 1909. ln-8", pp. [VI], 4*, XCII, 892. 

Little, A. G. — Tractatus Fr. Thomae vulgo dicti de Eccleston: De ad¬ 
ventu Fratrum Minorum in Angliam. Paris, Fischbacher 1909, 1 vol. 
in-8", pp. XX-227 (Frcs 8) ap. CoUection cPEtudes et de Documents, 
tome VU). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


184 LIBRI RECENTER AD NOS MISSI. 


Mariotti, Candido O. F. M. — L' Eucaristia ed i Francescani. Fano, So- 
cietA Tip. Cooperativa, 1908. In-8°, pp. VHI-288. 

* * — II Nome di Gesu ed i Francescani. 2* Ed. molto accre¬ 

sci uta e migliorata. Ib. 1909. In-8°, pp. VIII-242. 

Rhode, Adiutus O. F. M. — Pater Ciententin Schmiiz, ein Framittkaner 
aus dem 19. Jahrhundert, Ahrweiler, Ad. Kirfel, 1909. In-8", pp. 106. 

Seebdck, Philibert O. F. M. — Das loojllhrige JubiUium der GrUndung 
des Seraphischen Ordens des M. Vaters Franziskus 1209-1909. Fest- 
schrift filr das Katholische Volk. Innsbruck, Feliz. Rauch, 1909. ln-8“, 
pp. 67. 

» > — Der ehricilrdige Diener Gottes P. Engelbert KoUand von 

Ramsau im Zillertale Fransnskanerordenspriester und Blutzeuge Christi 
zu Damaskus 1860. Ein kui % zes Lebensbild , Ibidem, 1904. In*32°, pp. 48. 

Schulte, Lambert O. F. M. — Skizzen zum Toojilhrigen JubiUium des 
Framiskanerordens , Breslau, Druck der Schlesischen Volkszeitung, 
1909. In-8°, pp. 20. 

Stateczny, Eunebius O. F. M. — Zywot Sw. Antoniego z Padwy napisal 
E. St. Byton G.-S. Czionkami Katolika, 1909. In-24°, pp. 214. 

llbald d’ Alenpon, O. M. Cap. — Detix Vies romanes de S. Franyris 
d’ Astrise. Paris. Alph. Picard, 1909. In-8 ft , pp. 63. 

Varia. 

[Anonfmo]. — Elementi di geografia fieica paleetinese, oon alouni oenni di geo¬ 
grafia politica. Gerusalemme, tip. dei Padri Franoescani, s. a. In-16°, pp. 48. 

» » Monte di Pietd di Livomo con sezione Catta di Rieparmio. Relatione e conto 

coneunlivo della gestione i907 (anno 283 dalla fondazione). Livomo, Arti 
Grafiohe S. Belforte e C. 1908. In-4° pp. 82. 

» » Statuto della Federasione Italiana dei Monti di Pietd , segnito dalla Re¬ 

latione dei Cav. Rag. Augusto Fanelli. Livomo, Stab. Tipo-Lit. G. Meuooi 
1909. In-8°, pp. 22. 

Baumgartnar, Ephrrm O. Cap. Dr. — Eucharistie und Agape im Urcltristentum. 
Eine literar-historisohe. Untersuohung, Solothurn, 1909. In-8°, pp. XVI-886. 

Bucafari, Giuseppe O. F. M. — II VII Centenario della Fondazione deW Ordine 
Francescano. Lettera oiroolare. S. Maria degli Angeli, tip. Ponduncola, 1909. 
In-8°, pp. 12. 

Caiua, Trossen O. F. M. — Schule und Alkohol. Ein Wort an Eltem und Er- 
meher, M (Inster i. W. Alphonsus-Buohhandlung, 1909. In-12°, pp. 176s. — 
[Est extractum ex Festschrifl supr. p. 1500 oit. p. 44-62]. 

Colagrossi, Mabiano O. F. M. — Catacombe di S. Sebeutiano. La Critia di un 
Martire, scoperta ed illustrata. Roma, tip. Eredi oav. A. Re fani, 1909. In-8°, 
pp. 42. (Estratto dal Giomale Arcadico ser. VI. an. IV, 1909). 

Dal-Gal, Niccol6 O. F. M. — Discorso inaugurate dei 1° Congresso regionalo-Vs- 
neto dei Ter* ’ Ordine Francescano (29 Aprile 1909). Roma, tip. Bassooohi e 
Casadei, 1909. In-16°, pp. 18. 

Dlanl, Adbiano O. F. M. — Dalla scuola al pulpito. Studi oratozj. Roma, Er- 
nesto Coletti, 1909. In-8 0 , pp. V11-299. 

Gemalli, Auo. O. F. M. Dr. — Non moechaberis. Disquisitiones medicas in usum 
Confessoriorum. Romae, F. Pustet, 1910. In-8°, pp, 248. 

Magaldi Vincenzo, Mugnai Fbancesco. — Vecchie memoris e rinnovate fortuno dei 
Monti di Pietd. Livomo, Stab. G. Meucci et C. 1909. In-8°, pp. 27. 

Malchiadat de Jeeus, L6pez O. F. M. — Paggaxod nang Labingtatlong Martis m 
San Antonio de Padua. May Kapahintulut&n, Maynila, Limbagan ni Santoe 
at Bemal, 1909. In-32°, pp. 128. 

Ronconl, Ottavio. — Per V onore di tre Beati ano dei quoti Lorensdno di Maro- 
stica. Vicenza, Libr. ed. eccleeiast. Giovanni Galla, 1908. In-8°, pp. 296. 


De lioentia Eooleeuurtioa et Superiorum Ordinis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DISCUSSIONES 


DE FR. ROGERO BACON 

EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 

(Finis) (1). 


IV. 

Transeuntes modo ad quaedam doctrinae Baeonis par¬ 
ticularia, videamus, in quonam praecise reponendus sit 
progressus, quem Bacon in re biblica sui temporis summis 
studiis affectare non cessabat. Quae inquisitio ansam nobis 
quoque dabit attingendi breviter, in fine articuli, sortem Ro- 
geri aliquantisper lugubrem, si vera dicenda erunt, quae de 
eius incarceratione et persecutionibus feruntur. 

Res tempore ss. Patrum et theologorum subsequendum, 
imo usque ad saec. XIV nimis neglecta erat studium lin¬ 
guarum biblicarum et orientalium; noster tamen Rogerus, 
sicut in scientiis naturalibus facile fuit princeps et tempora 
posteriora longo intervallo iam praevenit, sic studia linguistica 
maxime necessaria esse cognovit, summopere commendare 
et fovere in discipulis non cessavit; ipse exemplo suo 
alios ad imitationem excitare in desiderio habuit(2). 

1. Multoties in scriptis suis Bacon postulat, ut addiscantur 
linguae alienae. « Notitia linguarum est prima porta sapien¬ 
tiae, et maxime apud latinos, qui non habent textum theo¬ 
logiae nec philosophiae, nisi a linguis alienis; et ideo omnis 
homo deberet scire linguas et indiget studio et doctrina harum, 

(1) C£ AFH m, 1-22. 

(2) Ea quae Rogerus de studio linguarum praeclare scripsit, non 
omnia immediate tangunt s. Scripturam; tamen quia mediate etiam ss. 
litteris utilitati esse poterant, argumenta ipsius insimul tractamus. 

Jt m* TTT ^ 

AruUOMm XTOROUCOniwl Ja MQnCVn. — M. AU. Ad 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


186 DB FR. B. BAOON EIU8QUB SEN 


DB REBUS 




eo quod non potest eas cognoscere naturaliter, quia fiunt ad pla¬ 
citum hominis, et variantur secundum hominum voluntatem( 1)». 

Rationes ergo praecipuae generales quas affert, ut probet 
necessitatem studii linguarum, in eo fundantur quod tota La¬ 
tinorum scientia, sacra et profana, innitatur linguis alienis (2): 
vel uti ipse pulchre dicit, «totus textus sacer a Graeco et 
Hebraeo transfusus est, et philosophia ab his et Arabico 
deducta est (3)*. — Enumerat sequentes: 1° Quod in omni 
translatione, etiam hic valet: vis nativa phrasium in lingua 
aliena perfecte reddi omnino nequit «et ideo nullus Latinus 
sapientiam scripturae sacrae et philosophiae poterit, ut opor¬ 
tet, intelligere, nisi intelligat linguas a quibus sunt transla¬ 
tae * (4). — 2° Quia impossibile est, ut omnes expressiones 
alienae exacte lingua latina reddantur, interpretes multas ex¬ 
pressiones tales quales transsumpserunt; qui ergo linguas illas 
non intelligit, nequit expressiones illas intelligere neque rite 
pronuntiare.— 3° Multoties illi, qui libros verterunt, propter 
exiguam cognitionem materiae, linguarumque quasdam elocu¬ 
tiones male transtulerunt, uti accidit saepius in versione LXX 
virorum. Ideo s. Hieronymus quaedam ibi corrigens ob hoc 
laudandus venit. Attamen nonnisi linguarum periti bene 
intelligere valebunt rationes, quas in versione sua ille se¬ 
cutus est, ignari vero tamquam falsarium eum habebunt, 
non secus ac multi eius coaevi. — 4° Magnus et locupletis¬ 
simus thesaurus operum philosophicorum et theologicorum 
deest adhuc Latinis, quia defuerunt, qui illa latine verterent. — 
5° Absque cognitione linguarum impossibile est intelligere 
commentarios de operibus alienis scriptos, quippe in quibus 
cognitio linguae respectivae supponatur, multaeque expres¬ 
siones alienae occurrant. — Neque 6° fleri potest correctio 
mendorum, quae irrepserunt in textum versionum. — 7° Idem 
valet de falsa interpretatione expressionum synonymarum, 
quae, etiamsi bene conservatae sint, tamen propter ambi¬ 
guitatem diversos sensus induere possunt; hinc qui nescit 
bene vim modorum dicendi, quam auctor intendit, nequit 
eruere sensum verum (5). 

(1) Op. Teri. XXVIII, Brewer, 102. 

(2) Op. Maj. p. III, Bridges, I, 66 88.; IH, 80 ss. Cf. Op. Tert. c. XXV, 
Brewer, 88 ss.; Comp. stud. phil. c. VI ss., Brewer, 432 ss. 

(8) Op. Maj. p. III, Bridges, III, 80; I, 66. (4) L c. I, 67. 

(5) Cf. Op. Tert. XXV, Brewer, 94: * Septima causa quare oportet 
nos scire rationes linguarum est pro sensu literali sciendo, et spirituali 
eliciendo veraciter ex literali... Nam si litera est falsa, sensus litoralis 
et spiritualis sunt falsi ». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DB FB. R. BA00N SIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICI8. 187 

Hisce rationibus generalibus accedunt aliae (1): 

l°Ecclesiae cognitio linguarum necessaria est: a)« prop¬ 
ter officium divinum, eo quod Graecis, Hebraeis et Chaldaeis 
utuntur in officio sicut in scriptura ». Vocabula uti agios, 
o theos, athanatos, ischyros, imas, eleyson, Kyrie, Alleluia, 
Osanna etc. non rite proferentur vel saltem non devote pro¬ 
nuntiabuntur ab illis, quos significatio ipsorum latet. — 

b) < Propter sacramenta et consecrationes». Pro administran¬ 
dis Ecclesiae sacramentis requiritur intentio, quae fundari 
debet in cognitione actionis ponendae. 

< Et ideo per omnem modum expediret Ecclesiae, ut sacerdotes et 
praelati omnia vocabula sacrificiorum et sacramentorum et oonsecra- 
tionum scirent rite proferre et intelligere... Sed modo per universam 
Ecclesiam innumerabiles proferunt verba instituta ab Ecclesia, et ne¬ 
sciunt quid dicunt, nec verborum servant rectam pronuntiationem; 
quod esse non potest sine injuria sacramenti». 

c) « Multi Graeci et Chaldaei et Armeni et Syri et Arabes 
et aliarum linguarum nationes subjiciuntur Ecclesiae Lati¬ 
norum, cum quibus habet multa ordinare, et illis varia man¬ 
dare. Sed non possunt haec recte pertractari, et ut oportet 
utiliter, nisi Latini scirent linguarum hqjusmodi rationem. 
Cigus signum est, quod omnes dictae nationes vacillant fide 
et moribus, et negligunt ordines Ecclesiae salutares, quia 
persuasionem sinceram non recipiunt in lingua materna. 
Unde ubique apud tales nationes sunt mali Christiani, et 
Ecclesia non regitur ut oportet * (2). 

d) Quarta ratio invenitur in significatione profunda et 
mystica litterarum alphabeti pro doctrina Ecclesiae, cum 
dicat Dominus: « Iota unum aut unus apex non praeteribit 
a lege , donec omnia fiant * (3). 

« Et in huinsmodi consideratione mirabili notantor tempora se¬ 
cundam omnee statos Ecclesiae usque in finem, et per quot cente¬ 
narios annorum durabit quaelibet mutatio quae accidit Ecclesiae in 
decursu suo. Cui oonsiderationi mirabili si prophetias et testimonia 
digna necteremus, possemus per Dei gratiam praesentire utiliter ea, 
quae Ecclesia recipiet tam in prosperis quam adversis. Et ideo nihil 
utilius esset quam hujusmodi virtutem lite rarum considerare cum aliis 
considerationibus similibus.... Et nequeo satis admirari...., cum vi¬ 
deatur inexpertis habere debile fundamentum, scilicet literas alpha¬ 
beti, quae sunt prima puerorum rudimenta. Sed secundum documen- 

(1) Op. Maj. p. III, c. XI, Bridges, HI, 115 ss.; I, 92 ss.*; cf. Op. Tert. 
c. XXVI, Brewer, 96 ss. (2) Op. Maj. p. III, Bridges, III, 118 I; 96. 

(8) Matth. 5, 18. Est methodus apocalypticae numeralis! 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




tum Apostoli (1), minora sunt magis necessaria et majori honore circum¬ 
danda. Et sicut Deus elegit infirma, vi fortia quaecunque confundat (2), 
ita in rebus quas reputamus minimas posuit majestas majora, quam 
possit intelligere mens humana. Et sic est in his literis triplicis al¬ 
phabeti ; unde non sine causa in epitaphio Domini scriptum est He¬ 
braice, Graece et Latine, ut doceremur quod Ecclesia cruce Domini 
redempta habeat considerare virtutes literarum triplicis alphabeti; 
praecipue cum Ecclesia inoepit in Hebraeis, et profecit in Graecis, 
et consummata est in Latinis» (3). 

2° Rei publicae Christianae Latinorum cognitio 
linguarum maxime necessaria est propter tria: 

a) Primum est commercii utilitas et necessitas. 

« Unum est communicatio utilitatum necessariarum in mercaturis 
et negotiis, sine quibus Latini esse non possunt, quia medicinalia et 
omnia pretiosa recipiuntur ab aliis nationibus, et inde oritur magnum 
damnum Latinis et fraus eis infertur infinita, quia linguas ignorant 
alienas quantumcumque per interpretes eloquantur; nam raro sufficiunt 
interpretes ad intelligentiam plenam, et rarius inveniuntur fideles » (4). 

b) Idem dicendum de reparandis iniuriis Latinis illatis. 

c) Propter pacem et concordiam inter principes tuendam. 

« Et non solum nocivum est, valde verecundum est, quando inter 
omnes sapientes Latinorum praelati et principes non inveniunt unum 
hominem, qui unam 1 i teram Arabicam vel Graecam sciat interpretari, 
nec uni nuntio respondere, sicut aliquando accidit; ut intellexi quod 
Soldanus Babyloniae scripsit domino Regi Franciae, qui nunc est, et 
non fuit inventus in toto studio Parisiensi nec in toto regno Fran¬ 
ciae qui sciret literam sufficienter exponere, nec nuntio ut oportuit 
respondere. Et dominus Rex de tanta ignorantia multum mirabatur, 
et valde ei displicuit quod sic invenit clerum ignorantem» (6). 

3° Tertium demum motivum principale promovendorum 
studiorum linguisticorum est conversio infidelium. 

< Ideo pereunt Judaei inter nos infiniti quia nullus eis scit prae¬ 
dicare, nec scripturas interpretari in lingua eorum, nec conferre cum 
eis nec disputare juxta sensum literalem » (6). Et sic de aliis gentibus. 
Dolendum quam maxime adhiberi vim et media cruenta belli ad con¬ 
versionem procurandam, dum negligantur media persuasionis, quae 
sola proficere possunt. Nam aut vincunt hostes — et tunc res peius 
se habet, sicut videmus accidisse in clade, qua paucis abhinc tfempo- 

(1) L Oor. 12, 22. (2) t Cor. 1, 27. 

(3) Op. Maj. Bridges, HI, 118 s.; I, 96 s. 

(4) Op. Maj. Bridges, I, 96; HI, 119. 

(5) Op. Maj. Bridges, III, 120; textus 1. c. I, 96, truncatus est. 

(6) L. c. 120. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DB FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 189 

ribufl rex Franciae affectus fuit in Africa (1), — aut vincuntur, et 
tunc nonnisi contumaciores fiunt, sicut pariter videmus in Saracenis 
et sectis Prusaiam et Alemanniam incolentibus (2). Fides christiana 
non manu armata in mundum irruit, sed simplicitate praedicationis 
paganismum devicit. < 0 quam considerandum esset hoc negotium, et 
timendum est ne Deus requirat a Latinis quod ipsi negligunt lin¬ 
guas, ut sic negligant praedicationem fidei! Nam pauci sunt Christiani, 
et tota mundi latitudo est infidelibus occupata; et non est qui eis 
ostendat veritatem > (3). 

4° Ultimum demum motivum hoc potest assignari, quia 
per ista media persuasionis etiam in iis qui nolunt 
sese convertere plus proficimus quam per media vio¬ 
lenta. Ceterum tres linguae, hebraica, graeca, latina per 
sacra mysteria sanctificantur et consecrantur(4). 

2. Ingenium Fr. Rogeri sincerum iara a priori certos nos 
reddit, — si alia argumenta deessent — ipsum ea quae aliis 
tantopere commendavit in se non neglexisse, sed totis viri¬ 
bus in linguis addiscendis versatum fuisse. Linguae tamen 
arabicae scientiam non magnam habuisse videtur, cum 
ipse fateatur: « De Arabica tango locis suis; sed nihil scribo 
Arabice, sicut Hebraee, Graece et Latine... Nam pro stu¬ 
dio theologiae parum valet, licet pro philosophia multum, 
et pro conversione infidelium * (5). 

Linguae graecae ipsum peritissimum fuisse omnia 
eius opera probant, ubi toties ad graecum recurrens exem¬ 
pla illustrativa et ratiocinia subtilia non solum ab aliis sed 
ex proprio hausisse dicendus est. Suo Compendio studii phi¬ 
losophiae (6) tractatum, etsi incompletum, de lingua graeca 
inseruit. Imo in Bibliotheca Collegii Corporis Christi Oxonien- 
sis invenitur manuscriptum continens grammaticam graecam 
elementarem quam scripsit Rogerus; nostris diebus dom. 
Nolan in Bibliotheca Univers. Cantabrigiensis fragmentum 
aliud grammaticae graecae invenit, quod nomen Rogeri non 
quidem habet, sed tamen rationibus internis ipsius esse lu¬ 
culentissime demonstratur (7). Notandum est Rogerum in 
pronuntianda lingua graeca pronuntiationem, quam vocant 

(1) Anno 1250, qao a Saracenis captus est. Sepet M., St. Louis, Paris 
1898; Da via, The mvasion of Egypt in A. D. 1249 by Lewis IX, London 1898. 

(2) Recole pugnas ordinis equestris Theutonici; ap. J. M. Watterich, 
Die Grilndung des Deutschen Ordensstaates in Preussen, Leipzig 1867. 

(3) Op. Maj. Bridges, III, 122. 

(4) L. c. (6) Op. Teri. XXV, Brewer, 88. 

(6) C. IX 88., Brewer, 495 ss.; cf. Op. Maj. m, Bridges, I, 75. 

(7) Nolan-Hirach, Qreek Orammar, 1 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



190 DE FR. B. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE 



itacisticam, quamque duobus saeculis post Reuchlin contra 
Erasmum defendit, usurpasse, ita ut, si admonitiones Rogeri 
tunc temporis statim in praxim deductae fuissent, illa pro¬ 
nuntiatio ‘ Reuchliniana ’ ab ipso forsitan nominata fuisset (1). 

Tamquam specimen illius pronuntiationis, quam Rogerus a Grae¬ 
cis illorum temporum adhibitam fuisse testatur, ponamus exemplum 
transscriptionis salutationis angelicae in qua linguae graecae non 
ignaris differentia statim apparet: « Xere Maria kecharitomeni o Ki- 
rios meta su eulogimeni si en ginexi ke eulogimenos o Karpoe tis 
kilias su. Amin > (2). 

Hebraicam linguam Rogerus non novisse aliquibus vi¬ 
debatur (3). Fatendum quidem est ea, quae in scriptis Rogeri 
inveniuntur, non absolutam certitudinem creare quod lin¬ 
guae Hebraicae notitiam magnam, propriisque studiis acqui¬ 
sitam habuerit. Attamen non desunt rationes — etiamsi so¬ 
lummodo nota scripta respicimus — quae gravem, veramque 
faciunt sententiam, Rogerum linguae Hebraicae peritum non 
parum exstitisse. Praeprimis hoc eruitur ex modo, quo Bacon 
aliorum sententias commemorat. Non enim proprio iudicio 
abstinens, solummodo refert quid alii existiment, sed stfi ipsius 
animadversionibus et sententiis se rem intelligere et bene 
iudicare ostendit. Quod patebit unicuique, qui praeter Com¬ 
pendium Studii Philosophiae attente Opus Majus, Minus, 
Tertium perlegerit et modum animadverterit, quo Baco in¬ 
numerabilibus fere in locis explicationes S. Hieronymi trans- 
sumit, suisque ipsius verbis clariores efficit. Neque oblivioni 
dandum est Rogerum in omnibus istis, quae possidemus 
operibus, rem nonnisi per transennam tractare, ut Summo 
Pontifici ostenderet necessitatem reformationis studiorum, in 
Opere Majore, Minore , Tertio, quae spatio duorum anno¬ 
rum non completo conscripsit, summa tantummodo capita 
attingere potuit (4). Ceteroquin non omnia exempla, quae 
posuit, ex S. Hieronymo desumpta sunt, sed a Rogero ex 
propria scientia hausta esse videntur; vel, si forsan adiu- 
mentis litterariis usus fuerit, in hoc ipso toto coelo a vulgo 
theologorum differt, quod sensu et intellectu adiumenta illa 


(1) Hirsch, S. A., Eaiiy Englixh Hebraists, 1. c. 79; Essays, 60. 

(2) Nolan, 1. a 17 s.; cf. Bridges, I, Introductum , L ss., abi fasias. 
(8) Sic e. g. Steinschneider in diss. Christiiche Hebraisten ap. Zdt- 

8ckrift ftir hebrdische BibUographie edita a Brody, I, 53, scribit: « Mir 
ist nicht bekannt, dass aus semen (Bacon») phUosophischen Werken die 
Kenntnis des Hebrdischen ersichtlich xvdre ». 

(4) Cf. Martin, La Vulgate Latine, p. 61. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOI8. 191 

adhibere, fructumque ex eis capere scivit, dum illi propter 
ignorantiam linguarum thesauros istos ne adire quidem co¬ 
narentur. 

Ponamus aliqua exempla. Ierem. 25, 26 invenitur pro¬ 
phetia contra regem Babel prolata; attamen ne irritaret 
Babylonios, Ieremias non posuit Babel, sed Sesach (hebr. 
Scheschakh), utens illa conversionis forma dicta Atbasch, 
quae in eo consistit, ut pro litteris alicuius vocabuli adhi¬ 
beantur illae litterae, quae retrogradiendo a fine alphabeti 
haberentur, servato eodem ordine successionis (1); sic in no¬ 
mine Babel bis habetur beth, secunda littera alphabeti; hinc 
Ieremias, nolens exprimere clare sententiam suam, posuit 
bis schin quae in alphabeto hebraica est penultima; et pro 
lamed, quod est littera duodecima alphabeti hebraici ordine 
recto, posuit duodecimam litteram ordine inverso, kaph, 
sicque ortum est Sesak (Sesach, Scheschakh. Quod Rogerus 
istam subtilitatem intellexit, iam probare videtur ipsum ali- 
qualem saltem in lingua hebraica eruditionem possedisse (2). 
Aliud exemplum versatur circa verba S. Hieronymi in pro¬ 
logo praefixo versioni libri Danielis, adesse sc. in libro Ie - 
remiae pericopen in lingua aramaica scriptam; quae quidem 
verba iuxta Rogerum ab omnibus theologis intellecta fuere 
de libro Threnorum, ac si ab initio lingua aramaica exa¬ 
rati fuerint; de qua sententia Bacon modo suo iudicat: «Sed 
hic error intolerabilis est. Nam libellus Threnorum, ut omnes 
Hebraei sciunt, sicut scribitur literis Hebraicis, sic sermo 
Hebraeus est; quod quilibet sciens rationem Hebraei ser¬ 
monis potest percipere, et luce clarius intueri». Pericope 
ista invenitur potius Ierem. 10, 11, qui versus «literis He¬ 
braicis scribitur. Sed sermo est Chaldaeus; Chaldaeus enim 
sermo et Hebraeus differunt sicut idiomata unius linguae » (3). 

Aliud exemplum, quod iam per se sufficere posset, ponitur 
Comp. Studii Philos. (4). 

« Cum ....beatus Gregorius, in fine Job (42, 14), loquens de tertia 
filia eius, exposuerit ‘ Cornus tibii ’, licet videatur ei quod cornus non 
fixisset Latinum nec tibium similiter, sed sic inveniens in exemplari 
suo, non ausus fuit immutare, propter Textus Sacri reverentiam et 
propter eius summam humilitatem; cum illi qui modo soliciti sunt de 

(1) Ipsa vox Atbasch hoc jam explicat: pro A vel potius Aleph (’), 
quod est prima littera alphabeti ordine recto, ponitur tau (t), quod est 
prima ordine inverso; pariter pro beth (b) ponitur penultima, schin (sch). 

(2) C1 Op. Min. Brewer, 360 s. 

(S) Compend. stud. phU. VI, Brewer, 438. (4) C. VI, 440 s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




192 DB FR. R. BACON BIUSQUR SENTENTIA DB REBUS BIBLI01S. 

. f ' ~ *' -6 —- — 

veritate textus Dei, et qui sciunt Graecum et Hebraeum, possunt 
docere sine contradictione, quod exemplar beati Gregorii fuit oorrnptum, 
aut vitiose more antiquo scriptum; ut prima litera huius dictionis 
stibium, scilicet s litera, conjungatur cum ultima huius dictionis 
cornu; ut dicatur cornus tibii , cum tamen deberet dici cornu stibii 
Et sanctus homo forsan multis occupatus, non habuit tempus exami¬ 
nandi plura exemplaria, nec quid in Graeco vel Hebraico scriberetur. 
Nam in Hebraeo est cornu stibii, id est cornu plenum stibio, sepundum 
glossam Hebraicam; sicut vas aquae dicimus, id est plenum aqua. 
Nam idem vocabulum ponitur hic pro stibio, et quarto Regum, nono 
capitulo (v. 30), ubi dicitur, quod Jezabel depinxit oculos suos stibio. 
Stibium est mixtura quaedam alba, qua mulieres dealbant facies suas, 
quod alio nomine nuncupatur cerusa; similiter quia Graecum concordat 
cum Hebraeo. Sed tamen vulgus modernorum theologorum, disputans 
de his quae ignorat, nititur salvare expositionem beati Gregorii; et 
dum Scyllam vitare nititur, incidit in Charybdim ». 

Ceteroquin sufficere iam possunt ea, quae Rogerus de se 
ipso testatur, loquens de lingua Arabica , ubi fatetur se non 
tam bene callere hanc linguam quam Graecam et Hebrai¬ 
cam , quarum tantam peritiam adeptus fuerat, ut data occa¬ 
sione de ipsis scribere potuerit. Quae verba non ad sola 
ista exempla referenda esse, quae ponuntur in scriptis Ro- 
gerii, patet ex recenti publicatione per DD. Nolan et Hirsch 
facta. Re quidem vera in manuscripto, quod D. Nolan in 
Bibliotheca Univers. Cantabrigiensis invenit, in fine habetur 
fragmentum grammaticae Hebraicae a Rogero conscriptae, 
quod editioni iam citatae a S. A. Hirsch appendicis instar 
additum fuit. Etsi nonnisi delineamentum vel schema gramma¬ 
ticae esse videatur, nihilominus probat Rogerum cognitionem 
linguarum, quam aliis tantopere inculcavit et commendare 
non destitit, ipsum non ignorasse. 

Huc spectant, quae Bacon habet de instructione lingui- 
stica juvenibus ab ipsomet impertita et de facilitate addi¬ 
scendarum et docendarum linguarum. 

« De linguis... videtur esse valde difficile ...; sed certum est 
mihi, quod infra tres dies ego quemcunque diligentem et confidentem 
docerem Hebraeum t ut sciret legere et intelligere quicquid sancti di¬ 
cunt, et sapientes antiqui, in expositione sacri textus, et quicquid per¬ 
tinet ad illius textus correctionem et expositionem, si vellet se exer¬ 
citare secundum doctrinam datam. Et per tres dies sciret de Graeoo 
iterum; et non solum sciret legere et intelligere quicquid pertinet ad 
theologiam, sed ad philosophiam et ad linguam Latinam » (1). 

(1) Op. Teri. XX, Brewer, 66. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DE FB. R. BAOON EIU8QUE 8ENTENTIA DE REBUS BIBLIC1S. 193 

Qui modus loquendi multis videtur exaggeratus; attamen 
explicandus est iuxta ea, quae Bacon ipse hac de re habet, 
non prout littera sonat. Nam ipse claris verbis bene distin¬ 
guit tres gradus peritiae linguarum, quorum primus est, 
«ut homo sciat legere et intelligere ea, quae Latini tra¬ 
ctant in expositione theologiae et philosophiae et linguae 
Latinae. Et hoc est facile, ut dixi; quia si sciat legere po¬ 
test intelligere; nam auctores exponunt omnia et dant in¬ 
tellectum ». Secundus gradus consistit in eo, « ut homo sit ita 
peritus quod sciat transferre. Certe* hoc. est difficilius; non 
tamen ita difficile sicut homines aestimant ». Tertius demum 
gradus, «sc. quod homo loquatur linguam alienam sicut 
suam; et doceat et praedicet, et peroret quaecumque, sicut 
in lingua materna», est omnium difficillimus qui nonnisi 
praxi multiplici attingi poterit. « De istis duobus non loquor 
modo, sed de primo , nam hoc est quod pertinet ad meum 
propositum * (1). 

Alibi (2) pariter de his gradibus loquitur Bacon, ordine 
tamen inverso vocans gradum tertium , si quis «sciat le¬ 
gere Graecum, et Hebraeum,- et caetera»; reliqui gradus 
optandi quidem sunt et omni studio quaerendi; attamen i n- 
cipiendum est a gradu faciliori et paulatim procedendum, 
ne animus deficiat. 

(1) Ib., 66 8. — Quae explicatio non semper ab omnibus prae oculis 
habetur, qui Baconem iactationis et ostentationis intolerabilis accusant, 
aesi infra triduum quemcumque diligentem in perfectam linguarum no¬ 
titiam introducturum se promiserit. — Occasione libri S. Berger, Quam 
notitiam linguae hebraicae habuerint Christiani medii aevi temporibus, D. 
Soury scribit ap. Bibliothbque de VEcole des Chartes, LIV, 1893, 735 8.: 
«Que Roger Bacon, en ddpit de la tradition, n’ait pas plus su l’h6breu 
que Parabe, c’est ce que demontre manifestement la connaissance de ses li- 
vres. Des declaratione de principe en faveur de Petude de ces langues pour 
1’intelligence de la Bible, on en trouve chez Bacon comme chez tous 
les P&res et docteurs de l’Eglise (?), fussent-ils, comme saint Augu- 
stin, les plus 6trangers & la connaissance des langues hebraique et 
chald&ique. Bacon. avait certes 1’etoffe d'un linguiste, mais 
l’id£e, qu’il se faisait encore d’un helleniste ou d’un hebraisant montre 
assez qu’ici le sens des mots est tout, et que pour ce moine franciscain 
comme pour tous ses contemporains, «savoir le grec et Phebreu » n’a 
jamais signifie ce que nous entendons par ces expressione. N’est-ce pas 
Roger Bacon qui, dans son Epistola de laude S. Scripturae ad Clemen¬ 
tem IV, se faisait fort d’enseigner Ph^breu en trois jours?... 
Et de m§me pour le grec. M. S. Berger aurait bien dfi mediter ce 
texte». — Quae omnia evanescunt habita ratione eorum quae exposui¬ 
mus et exponemus; ipse D. Soury debuit potius meditari non solum¬ 
modo textum istum solum, sed et declarationes Rogeri totumque con¬ 
textum. (2) Comp. stud. phU., VI, Brewer, 488. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




194 DK FR. B. BAOON EI USQUE SENTENTIA DE 



« Stulti enim homines et imperiti, quum audiunt loqui de scientia 
linguarum, aestimant se obligari primo gradui et secundo, et ideo 
desperant et contemnunt tertium gradum facillimum; quamvis, si con¬ 
siderarent et diligentes essent a iuventute, etiam post triginta annos 
possent pertingere ad omnes gradus dictos et saltem ad secundum 
cum tertio. Nam tota difficultas consistit in primo gradu; ut nos qui 
talibus insistimus experimur » (1). 

Quilibet studiosus tertium saltem gradum debet attin¬ 
gere, quia secus « nec in sapientia divina nec humana pro¬ 
ficiet aliquo modo»; nam «velimus, nolimus, oportet nos 
linguis insistere, si volumus sapientiam doctorum hominum. 
Quoniam omnes libri eorum sunt pleni his linguis.... Sed sine 
expositionibus eorum non possumus proficere. Et ideo cogi¬ 
mur necessario ad debitam notitiam linguarum, aut erimus 
asini et vacui omni sapientia et doctrina * (2). 

Magistri quoque adsunt periti ad linguas docendas: 

« Doctores autem non^desunt; quia ubique sunt Hebraei, et eorum 
lingua est eadem in substantia ac Arabica et Chaldaea, licet in modo 
differant. Suntque homines Parisius et in Francia, et ulterius in o mni - 
bus regionibus, qui de his sciunt quantum necesse fuerit in hac parte. 
Graecum vero maxime concordat cum Latino; et sunt multi in Anglia 
et Francia, qui hoc satis instructi sunt. Nec multum esset pro tanta 
utilitate ire in Italiam, in qua clerus et populus sunt pure Graeci in 
multis locis et episcopatus et archiepiscopatus, et divites, ac seniores 
possent ibi mittere pro libris, et pro uno vel pro pluribus qui scirent 
Graecum; sicut dominus Robertus, sanctus episcopus Linoolniensis, 
solebat facere (3); quorum aliqui in Anglia usque ad haec tempora 
sunt superstites» (4). 

Opera quidem et studio opus est tam in docendo quam 
in discendo; nam difficultas studii non solumiqodo ex parte 
linguarum quaerendum est, « sed a parte doctorum, qui 
nesciunt aut nolunt docere utiliter et a parte addiscen¬ 
tium, qui vel non sunt diligentes aut desperant» (5). Ex 
parte quidem doctorum difficultas videtur esse maior; 
« non enim invenimus doctores utiles a juventute, et ideo 
languemus per totam vitam et parum scimus. Sed si habe¬ 
remus doctores sufficientes, non dubito, quin plus sciremus 
in uno anno quam modo infra viginti. Nam hoc paratus sum 
probare per effectum, et dabo caput meum, si deficiam » (6). 


(1) L. c. 434. Attendas, quaeso, quomodo Baco laborare se confitetur 
ut obtineat primum gradum linguarum! (2) L. c. 435. 

(8) Stevenson Fr. S., Robert Gros.sete.ste, London 1899, 62 ss.; 21 se. 

(4) Brewer, 434. Seniores hic idem ac Domini; gall. Seigneur. 

(5) Gasquet, EHR 1897, 607. (6) Op. Tert, XX, Brewer, 64 s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DE PR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 195 


Multi quidem « inveniuntur, qui sciunt Graecum et Arabicum et 
Hebraeum inter Latinos, sed paucissimi sunt qui sciunt ratio¬ 
nem grammaticae ipsius, nec sciunt docere eam: tentavi enim 
permultos. Sicut enim laici loquuntur linguas quas addiscunt, et ne¬ 
sciunt rationem grammaticae, sic est de istis. Vidimus enim multos 
laicos, qui optime loquebantur Latinum, et tamen nihil sciverunt de 
regulis grammaticae; et sic est modo de omnibus Hebraeis fere, et 
similiter de Graecis veris, non solum de Latinis qui sciunt Graecum 
et Hebraeum» (1). € Ex parte addiscentium nulla halatur diffi¬ 
cultas quae spectat aetatem; etiam senes addiscere possunt is'as 
linguas *. « Nam in linguarum cognitione et figurarum et numerorum 
videtur ignorantibus ea, quod sit magna perplexitas et difficultas; et 
vulgatum est quod juvenes melius addiscant huiusmodi. Sed certus 
sum, quod hoc est falsura : nam vidi senes longe magis proficere in 
his quam unquam aliquem juvenem. Et certus sum, quod de quacumque 
lingua mihi et isti iuveni [quem Rogerus Romam misit] proposita, ego 
plus addiscerem infra unum diem quam iste infra septimanam ». « Sciat 
igitur pro certo vestra sapientia, quod si senes confidant et velint 
esse diligentes et habeant doctores ita bonos sicut juvenes, quod plus 
addiscent in una septimana, quam juvenes infra mensem, de qua¬ 
cunque scientia » (2). 

Ex iis, quae Rogerus de eligendis magistris dixit, erui 
posse videtur, ipsum linguam hebraicam et graeeam a praecep¬ 
toribus indigenis didicisse vel saltem eorum ope perfecisse. 
Notemus oportet inveniri nullibi in libris Rogeri, id quod 
pariter de S. Hieronymo dicendum, vestigium ullum senten¬ 
tiae vel phraseos cuiuscumque, quae ab Hebraeis aegre ferri 
potuerit (3). Concordat pronuntiatio linguae hebraicae quam 
Bacon, scriptis suis testantibus, sibi acquisiverat, quae eadem 
erat, quam Judaei in Italia degentes colebant, quaeque 
postea in universitatibus Europaeis generalem in usum abiit: 
tam pathach quam kamez tamquam a pronuntiabantur, ch (h) 
et th: cheth et thet transscribuntur, (uno casu excepto, quo 
habet: heis et teis). Pariter cum Bacon linguae graecae pro¬ 
nuntiationem illam sequeretur, quam Graeci in Italia habi¬ 
tantes excoluerant, uno ex istis magistro usus fuisse suppo¬ 
nendus videtur, eo vel magis quod, ipso teste, aliqui ab amico 
Grosseteste in Angliam vocati, tunc superstites fuerint (4). 


(1) Op. Teri. Brewer, XI, 34. luxta hoc principium explicentur oportet, 
uti videtur, illae contradictiones de quibus pag. 20, nota 1 locuti sumus. 

(2) Ib. c. XX. Brewer, 64. 

(3) Cf. Hirsch, Early Enylixh Hebraixtx, 70; Exxayx, 49. — Guttmann, 
Ueber einige Theologen drx Franzixhanerordeiix und ihre Beziehungen zum 
Judentum, ap. Monatxxch rift filr Gexchichte und Wixxenxchaft dex Ju- 
deniums, 1896, 320ss. (4) Cf. Compend. stud. phU. VI, Brewer, 434. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




196 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 


V. 

Inter omnes materias, quas Baeon in operibus suis tra¬ 
ctat, nulla forsan est, de qua tanta vi, tantoque ardore lo¬ 
quatur, quam de cor rupti one Textus 8acri, de cor¬ 
rectionibus eiusdem ad illud usque tempus factis, deque 
methodo in hoc negotio sectanda. 

1. Possent videri exaggerata, quae Baeon de corruptione 
textus habet; attamen non una solum vice, vel quasi ab 
irato hac de re agit, sed iterum iterumquc hoc vulnus tan¬ 
git, neque rationes validissimas afferre cessat, quae malum 
revera inveteratum et pericula minans fuisse convincerent. 

« Quintum peccatum est maius omnibus praedictis. Nam textus 
est pro maiori parte corruptus horribiliter in exemplari Vulgato, hoc 
est parisiensi. Et ubi non habet corruptionem, habet tamen dubita¬ 
tionem tantam, quae merito habet cadere in virum sapientem (1), 
sicut timor approbandus est, qui cadit in constantem virum (2) ». 
« Nullus enim homo sciens hanc falsitatem et dubietatem potest se¬ 
cundum conscientiam uti litera, legendo et praedicando, quae est in 
exemplari Parisiensi.... Et quia infinitum est istud damnum et vi- 
tuperium sapientiae Dei, ideo probavi hoc diligenter (3) ». « Quod 
autem correctio sit necessaria, probo per corruptionis magnitudinem. 
Et quoniam violentius et periculosius erratur in textu Dei quam textu 
Philosophiae, ideo convertam linguarum potestatem ad corruptionem 
textus sacri, ut pateat necessitas eorum, propter corruptionem infini¬ 
tam exemplaris vulgati quod est Parisiense. Et Deus novit, quod 
nihil tam valida indigens correptione potest Apostolicae Sedi praesen¬ 
tari sicut haec corruptio infinita. Nam litera ubique in exemplari vul¬ 
gato falsa est... (4) >. 

Per operam correctorum status ille lamentabilis in de¬ 
teriorem adhuc partem mutatus est. 

«Nam quilibet lector in ordine Minorum corrigit ut vult; et si¬ 
militer apud Praedicatores; et eodem modo saeculares. Et quilibet 
mutat quod non intelligit, quod non licet facere in libris poetarum. 
Sed Praedicatores maxime intromiserunt se de hac correctione. Et 
iam sunt viginti anni et plures quod praesumpserunt facere unam 
correctionem, et redegerunt eam in scriptis. Sed postea fecerunt aliam 


(1) Brewer, p. 830 legit in omnem sapientiam. ; attamen ex phrasi 
sequenti, ceterum non insolita, l 2 in constantem virum * patet legendum 
esse 'in mrum sapientem ‘ Brewer abbreviationem non rite solvit, uti 
Denifle, ALKG IV, 277. nota 2’, recte monet; ceterum Brewer ipse in 
Op. Tertio, c. XXV, p. 92, recte legit eandem phrasim. 

(2) Op. Min. Brewer, 330. (3) Op. Tert. XXV, Brewer, 92 s. 

(4) Op. Maj. III, Bridges, I, 77. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



ad reprobationem illius; et modo vacillant, plus quam alii, nescientes 
ubi sint. Unde eorum correctio est pessima corruptio et destructio 
textus Dei; et longe minus malum est et sine comparatione uti exem¬ 
plari Parisiensi non correcto, quam correctione eorum vel aliqua alia» (1). 

Hic oritur quaestio: quid sit istud 1 exemplar Pari - 
sictise\ de quo Rogerus loquitur? Omnes concedunt hic ser¬ 
monem esse de versione Latina, quae inde a temporibus ss. 
Hieronymi, Augustini, Gregorii Magni in Ecclesia Latina 
communis erat seu illa 1 2 3 vetus et vulgata editio ’, quae postea 
in Concilio Tridentino (2) tamquam editio authentica decla¬ 
rata fuit, utpote ‘ quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ec¬ 
clesia probata' fuerat; erat igitur Biblia Latina, qua hodie 
utimur, utique non additis adhuc correctionibus Commissionis 
pontificiae saeculo XVI elucubratis. Attamen Bacon illam 
editionem Latinam non in abstracto vel in omnibus insimul 
exemplaribus corruptam esse dicit, sed nonnisi in 1 exemplari 
Parisiensi' summam inveniri corruptionem clamat. De quo 
exemplari Bacon haec habet: 

«... circa quadraginta annos [sunt] multi theologi infiniti, 
et stationarii Parisius parum videntes hoc proposuerunt 
exemplar. Qui cum illiterati fuerint et uxorati, non curantes, nec 
scientes cogitare de veritate Textus Sacri, proposuerunt exem¬ 
plaria vitiosissima et scriptores infiniti addiderunt 
ad corruptionem multas mutationes. Deinde novi theologi 
non habuerunt posse examinandi exemplaria; et crediderunt statio¬ 
nariis a principio... (3) >. 

Deni fle haec verba, si talia qualia sumantur, sic ex¬ 
plicanda esse dixit: Exemplar Parisiense erat textus ab ali¬ 
quibus doctis circa initium saeculi 13‘ exaratus seu consti¬ 
tutus, prout revera Martin (4) loquitur de *constitutione textus 
Parisiensis*. Ipse Denifle contra hanc sententiam militat 
probando, multas textus corruptiones, quas Rogerus tamquam 
novas et modernas adducat, non fuisse novas, sed iam in 
antiquioribus, Theodulfl praesertim Bibliis inveniri, praeci¬ 
pue exemplum Baconis praedilectum, desumptum ex Evan- 
gelio S. Marci 8, 38, ubi lectio praeferenda: qui me confu¬ 
sus fuerit ... confundetur non in omnibus inveniatur Bibliis, 

(1) Op. Tert. Brewer, 93s.; cf. Op. Min. Brewer, 330: « Nam anti¬ 
qua vocabula et sermones figurati non mutantur cum leguntur potitae... 
Sed hic quilibet lector mutat secundum caput suum, sicut patet per ea 
quae scripsi in opere quod mitto». 

(2) Sessio IV; Decret. de edit, et usu ss. librorum. 

(3) Op. Min. Brewer, 383. (4) La Vulgate lat., p. 26. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



198 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 

cum alia lectio recepta qui me confessus fuerit ... iam sae¬ 
culo VIII vel IX inveniatur (1). Illam tamen sententiam 
reiiciendam ab ipsomet Rogero defensam fuisse, patere dixit 
Denifle ex modo, quo Bacon per aliquot adhuc paginas de¬ 
monstrare conetur, quare illa verba qui me confusus fue¬ 
rit. quae ‘moderni ' ‘abraserunt a sacro textu' (2), resti¬ 
tuenda forent, et tandem concludit: Plus quam probabile est 
Baconis temporibus non amplius notam fuisse originem 
exemplaris Parisiensis; hinc libere de eiusdem origine discu- 
tebatur. Bacon in Bibliis antiquioribus, quas contulit, lectio¬ 
nem rectam inveniens, non tamen lectionem malam [qui me 
confessus fuerit ], hanc novam et singularem esse ratiocina¬ 
tus est, etiamsi concedimus revera forsan in exemplari Pari- 
siensi lectionem rectam abrasam fuisse (3). 

Ipse Denifle hanc potius fuisse originem exemplaris Pa¬ 
risiensis dicit, quod theologi, postquam iam a Stephano 
Langton capitula introducta fuerint, ad flnem vergente sae¬ 
culo XII, proposuerint tamquam typum abhinc sequendum 
exemplar aliquod iam sat mendosum, quod dein sive per 
incuriam scriptorum sive per corrigendi pruritum brevi ad 
illam summam mendorum devenerit quam Bacon lugeat (4'. 

Attamen cl. auctor contra sententiam dimicasse videtur, 
quae minime a Rogero defenditur; nobis quidem prorsus 
eadem sententia in Baconis scriptis esse videtur, quae a 
Denifle proponitur; expressiones quaedam, quibus ille inni¬ 
titur, non unice sed insimul cum aliis considerandae sunt. 

Bacon namque non unico exemplo isto ex Marco 8, 38 
desumpto (5) probare contendit exemplar Parisiense habere 
textum novum et singularem et proin reiiciendum, sed illo 
textu non nisi illustrandi causa utitur. Scribit enim: < An¬ 
tiqua vocabula et sermones figurati non mutantur cum legun¬ 
tur poetae.... Sed hic quilibet lector mutat secundum caput 
suuni, sicut patet per ea, quae scripsi in opere quod mitto. 
Nunc volo exemplum proferre pro bonis magnificentiae 
(pro vestra magnificentia...) (6)». Tunc sequitur illud exem¬ 
plum; finitaque discussione eiusdem prosequitur: < Hoc igi¬ 
tur exemplum, cum aliis, quae pono in tertia parte operis, 

et in quarta __ sufficiunt modo, donec dignetur vestra 

celsitudo requirere correctionem totius textus cum certa 

(1) ALKG IV, 279s. cf. p. 199, not. 2. (2) Op. Min. Brewer, 331. 

(3) ALKG IV, 281. (4) Cf. 1. c. p. 291 s. 

(6) Supra, p. 197. (6) Op. Min., Brewer, 330 s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE FB. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 199 

probatione correctionis il)». Hinc Bacon exemplar Parisiense 
non praecise eam ob causam novum et singulare appellat, 
quia ibi inveniatur iste textus (2); sed in Opere Minore 
nonnisi resumit totam probationem alibi factam. Quodsi in 
exemplari Parisiensi a ‘modernis’ illum textum abrasum dicat, 
hoc non involvit opinionem solummodo in textu Parisiensi 
illum deesse; imo potius Bacon, postquam textum ‘qui con¬ 
fusus fuerit* abrasum esse dixit, prosequitur hanc correctio¬ 
nem esse depravationem textus: «Nam antiquaeBibliae non 
glossatae in tota Ecclesia Dei habent Mar. VIII: Qui me 
confusus fuerit; idem qui me confundet (3) *: ergo saltem 
tacite illam corruptionem etiam in aliis exemplaribus inve¬ 
niri docet. Pariter si deinde monet Bacon, secutus axioma 
S. Augustini: « Exemplar Parisiense debet cedere antiquis, 
tum ratione suae novitatis, tum ratione suae singularitatis», 
non de unico illo exemplo loquitur, sed de summa exemplo¬ 
rum quae alibi posuit. Ipse Denifle concedit a theologis cor¬ 
ruptionibus, quas textus Parisiensis habuit quando constitue¬ 
batur, alias additas fuisse; nullibi tamen Rogerus omnes 
interpolationes et varias lectiones de novo in 
istud exemplar introductas fuisse docet, uti Denifle videtur 
supponere (4); loquens de *bibliis non glossatis* contrarium 
docet. Item, postquam per duas alias paginas de textu 
Marci 8, 38 disseruit, Baco testatur expresse se ‘ textum 
modernorum % qui debeat damnari, non tamquam textum 
omnino novum considerasse; sed eum olim a theologis et 
stationariis (i. e. bibliopolis) ignaris iam mendis scatentem 
propositum fuisse, posteaque magis vitiatum (5). 

Ex quibus patet Rogerura textum Parisiensem censuisse 
non omnino novum sed iam per glossatores et deinde per 

(1) L c. 333. (2) Uti dicit Denifle, 1. c. 280 s. Verba respectiva 

Rogeri ultima sunt haec: « Marci igitur octavo non dicitur esse, qui 
me confessus fuerit: sed alia litera modernis horribiliter } ropter igno¬ 
rantiam antiquae grammaticae. Nam debet ibi esse, Qui me fuerit 
confusus, quod est verbum deponens, habens significationem huius 
verbi confundo, sicut adhuc omnes experiuntur in Scriptura haec verba 
zelo, zelor in eadem significatione, unde sic solebat esse de confundo et 
confundor: idem enim antiquitus significabant. Sed moderni non 
habent hoc in usu. Et ideo abraserunt a Sacro Textu: Qui me 
confusus fuerit; et posuerunt, Qui confessus fuerit me». Op. Min., 331. 

(3) L. c. 331; cf. Op. Maj. III, Bridges, T, 78. 

(4) < Wozu da die Annahme, dass alie Interpolationen und Lesearten 

erst in das Exemplar hineincorrigirt und hineingeschrieben wurden *? 
ALKG IV, 288. (5) Op. Min., Brewer, 333; cf. textum p. 197. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



200 DB FR. R. BAOON ETUSQUE SENTENTIA DE REBU8 BIBLI0I8. 


theologos corruptum (1). De eo solo loquitur quia a studio 
Parisiensi per orbem divulgabatur necessario (2). Hunc ergo 
textum valde corruptum et vitiatum (3) proclamat, eumque 
omnino esse corrigendum, non per theologos Parisienses, 
huiusmodi rei sat imperitos, ut eorum correctio prior adeo 
mendosa probat. « Unde iterum, ait, proponunt immutare 
[textum sacrum] et maxime duo ordines, et iam incepe¬ 
runt corrigere *; sed adeo imperite, ut diversitatum ,in textu 
non sit finis’ (4); nam «quia caput non habuerunt, quilibet 
correxit sicut voluit *. Duo autem illi Ordines, sunt FF. Prae¬ 
dicatorum et Minorum (5). 

2. Priorum autem correctionum defectus hi a Rogero 
enumerantur. Deerat unitas et methodus in correctionibus; 
nesciebantque correctores quisnam textus eis foret restituen¬ 
dus (6). Etenim de textu in Ecclesia latina adhibito «credit 
vulgus theologorum, quod non sit translatio B. Hieronymi, 
sed alia versio mixta et compilata ex diversis. Et propter 
hoc cum maiori libertate miscentur vocabula quae volunt», 
et tamen « sola translatione Hieronymi utuntur ecclesiae La¬ 
tinorum, praeter Psalterium, quod est de translatione Septua¬ 
ginta interpretum » (7). Bacon ideo de singulis versionibus 
disserens, concludit ad solam versionem Hieronymi restau¬ 
randam debere tendere labores correctorum (8). — Sanctus 
ille, ne nimia scandala generaret, non immutavit nisi quae ne¬ 
cessario corrigenda erant, in caeteris « se conformavit trans- 

(1) Quare quoad substantiam Rogeri sententia cum iis congruit, 
quae ipse Denifle profitetur, ALK6 IV, 574 s. 

(2) Op. Tert. XXV, Brewer, 93. 

(3) Ibid.; cf. Op. Maj. p. III, Bridges, I, 78 s. 

(4) Op. Min Brewer, 333. 

(6) Brewer, 93 s.; cf. Op. Mai. p. III, Bridges, 78. Cf. textum p. 196-7. 
Fratres Praedicatores circa annum 1236 in conventu Senonensi (Sens) 
textum Parisiensem correxisse videntur (Cf. Denifle, Chartul. Univ. Pari*., 
I, 316, n. 287, nota 3); in Capitulo nempe Generali isto anno Parisiis 
habito praescribebatur, ut omnes bibliae iuxta bibliam provinciae Fran- 
ciae corrigerentur et interpungerentur, (cf. Reichert, Acta Capitulorum 
General. 0. Praed., I, 9); sed iam 1256 correctio ista utpote vitiosa abolita 
fuit (cf. Reichert, 1. c. 82), praecipue, uti videtur, quia interim (inter 
1230-1240) Hugo a S. Caro novam correctionem faciendam curaverat; 
cuius correctionis 8 saltem exstant exemplaria manuscripta; cf. Jarrett, 
Bede, 0. P., A Thirteenth Century Revision Committee of the Bible, (ap. 
The Irwh Theological Quarterly, vol. IV, Maynooth, Dublin 1910, p. 66s; 
qui auctor in genere diss. Denifle, ALKG IV, 263 ss. sequitur. 

. (6) Op. Min. Brewer, 339; Op. Maj. p. III; Bridges, I, 78. 

(7) Op. Min. Brewer, 534. 

(8) L. c. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DB FB. R. BACON EIU8QUB SENTENTIA DE REBU8 BIBUOIS. 201 

lationi Vulgatae» (1). — Ast non solum S. Hieronymi, alio¬ 
rumque versiones miscent correctores, sed etiam a Commen¬ 
tatoribus, a Flavio Iosepho, et ab ipsa Liturgia ecclesiastica 
textui sacro plura inseruerunt (2). 

Porro deerat correctoribus sufficiens notitia linguae Grae¬ 
cae atque Hebraicae, quinimo grammaticae antiquae lati- 
nae (3); saepius etiam iuxta alias versiones textum immu¬ 
tant, etsi textus sensum eumdem exprimat (4). 

Malum hoc iam tanto inveteravit, dicit Rogerus, ut solus 
Papa remedium afferre possit, auferens libertatem corrigendi 
ad libitum et committens opus tam arduum hominibus peritis, 
linguarum scientia, omnique S. Textus cognitione instructis. 

« Clamo ad Deum et ad voe de ista corruptione litterae; quia vo 
soli potestis apponere remedium sub Deo per consilium illius sapien- 
tissimi de quo superius sum loquutus, et per alios, sed maxime per 
eum... Oportet enim quod homo sciat Graecum et Hebraeum suffi¬ 
cienter et bene grammaticam Latinorum in libris Prisciani; et quod 
bene consideravit modos corrigendi et vias probationum verae corre¬ 
ctionis, ad hoc quod sapienter corrigat; quod nullus umquam fecit 
nisi ille sapiens quem dixi. Nec mirum, cum ipse posuit fere 
quadraginta annos in literae correctione, et sensu litorali exponendo. 
Omnes sunt idiotae respectu illius, et nihil sciunt in hac parte» (6). 

(1) L. c. 843. * Vulgata* hic est versio LXX, sive sumatur pro ipsa 
▼ersione Graeca, sive pro versionihus Latinis ex LXX derivatis. De- 
nifie, ALKG IV, 278 hoc loco Vulgatae vocem primum adhiberi sensu 
noetro hodierno dixerat; sed erronee quidem, uti probare contendit, 
Gregory, Textkritik des Neuen Testamentes, p. 616 ss., censens vocem 
sic usurpatam esse primum a Concilio Tridentino. Cf. eiusdem Eirdeir 
tung in das Neue Testam Leipzig 1909, 622 s., et 0. Rottmanner, 0.8. B., 
Zur Geschichte der Vulgata, ap. HistorischpoUt. Bldtter, CXIV, Mtinchen 
1894, 81 ss.; qui idem opinatur. 

(2) Op. Min. Brewer, 347 s. (8) L. c. 888 s. 

(4) Cf. supra 196s. Respicit hic Bacon correctoria praecipue FF. Prae¬ 
dicatorum, qui textum ex integro restituere satagebant, uti et Denifle, 
1. c. IV, 294 et iuxta eum Jarrett, 1. c. IV, 61 dicunt, concedentes ta¬ 
lem conatam tunc temporis necessario infructuosum fuisse. 

(6) Op. Tert. XXV, Brewer, 98 s. Rogerus hic multis de auctore Cor- 
rectorii, quod Vaticanum vocant (Vat. lat. 8466), loqui videtur nullo ta¬ 
men modo seipsum signasse censendus est, etsi aliqui hoc putent, illecti 
forsitan exemplo cl. Vercellone, qui tamen nullam hac de re probabili¬ 
tatem statuere intenderat. Scribit namque, Dissertationi accademiche di 
vario argomento, Roma 1864, 46: «Chi sia q uest’ nomo [de q uo Bacon 
loquitur tot elogiis] non ce lo dice: io pure, piuttosto che mettermi nel 
•campo delle congetture, preferisco dirvi che 1’ignoro». In annotatione 
addit: «Non posso negare che dopo aver lungo tempo inutilmente oer- 
cato nella storia letteraria di quella etk un nomo in cui convenissero 
tutte le circostanze notate da Rogero, pih volte mi si presentb alia 

Archivum Frtmdscamm Historicum. — An. QI. 18 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




202 DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBU8 BEBLICI8. 


Rogerus in operibus suis non solummodo principia) quae 
hucusque adhibita fuerint perversa vituperat, sed ipse pro¬ 
ponit criteria adhibenda in correctura textus latini; et plu¬ 
rimis exemplis rem illustrare non cessat. Lamentandum prin¬ 
cipia ista sana suis temporibus nonnisi in libris Rogeri la¬ 
titasse ; haec fuit sors ipsius ut, quae scripserat minus caute, 
ipsi cederent in laqueum, quae vero praeclare docuit et 
scripsit, a paucis dumtaxat acciperentur. Cum fautor eius, 
Clemens IV 29 nov. 1269 morte praematura ablatus sit, non 
statim principia et vota Rogeriana in praxim deducta sunt. 
Nec tamen in vanUm laboravit, cum semina, quae, quo po¬ 
tuit modo, spargere numquam omiserat, paulatim fructus af¬ 
ferre coeperint. Discipuli eius et amici, inter quos Willelmus 
Mara 0. Min. sensim studium linguarum promoverunt; et 
Concilium Viennense demum praeclarum hac de re decretum 
edidit, cuius verba ad scripta Rogeri alludere videntur (1). 
Correctio quoque Vulgatae, etsi nonnisi post tria saecula, ab 
Ecclesia Romana, uti Bacon optaverat, procurata fuit (2). 

mente il sospetto che quest’uomo fosse 1’istesso Rogero, 
n6 mi mancavano argomenti di qualche probabiliper rendere veri¬ 
simile questa congettura : tuttavia la cosa mi 6 sembrata 
troppo grave, n6 ardisco asserirla probabile. Si veda piut- 
tosto se V ignoto autore possa essere Andrea inglese monaco agostiniano 
di S. Vittore a Parigi ». — Certe ingenio sincero Baconis repugnare mihi 
quidem omnino videtur, quod seipsum Papae sic commendaverit. Berger, 
Quam notitiam, 35, putat Willelmum de Mara esse auctorem. Nam 
huic tribuitur expresse istud Correctorium (Cod. Vat. lat. 3466): in Cod. 
Monast. Einsidlensis 28, Bibi. Laurent. (Florentiae), Plut. XXV, sin. 
cod. 4, sed dubitandum, utrum Bacon de isto correctorio (ap. Denifle, 
IV, 266, classis D) loquatur, an de alio (classis E), scii, de Cod. Vatie, lat. 
4240 (saec. XIII), quod est cuiusdam Fratris Gerardi deHoio, et quod 
maiorem adhuc affinitatem cum Rogeri scriptis praesefert sicut et pariter 
aliud eiusdem Gerardi opus Triglossos. Cf. Denifle, IV, 266, 298ss., 477as. 
(Dolendum sane, quod cl.mus Denifle etiam disquisitiones istas mutilas 
reliquerit). Insuper Willelmum 40 annos in textu corrigendo laborasse 
vix an. 1267 dicere potuit Baco, cf. p. 201; et Willelmus, longe Bacone 
iunior, 40-60 annos vixit post annum 1267. De Fr. Guill. cf. Wadd. 
Script. O. M. 164; 106*; 106 3 ; Sbaralea, Suppi., 322-3; I*, 340-1; Little, 
Grey Friars, 215-6. 

(1) Videas decretum in Clementinis, 1. V. tit. I. 1; ap. Denifle, CharL 
Univ. Par., II, 1891,164 s., cf. 169. Clemens V. in decreto isto praecipue ad 
necessitatem praedicationis pro infidelium conversione recurrit, quae im¬ 
possibilis evadat vel saltem inutilis, si praedicator nesciat uti lingua au¬ 
dientium. Hinc ordinat «hoc approbante Concilio*, ut scholae erigantur 
in studio Parisiensi, Oxoniensi, Bononiensi, Salmantino, et « ubicumque 
Romanam curiam residere contigerit», in quibus instituantur duo «viri 
Catholici sufficientem habentes Hebraicae, Arabicae et Chaldaeae 
linguarum notitiam». (2^ Kaulen, Gesch. d. Vulgata, 310ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 203 

VI. 

1. Investigantibus demum nobis ipsum Baconis systema 
hermeneuticum occurrit praeclarissimus ille modus, quo 
sensum litteralem praeprimis quaerendum et supponendum 
hoc loquitur, quippe qui sit fundamentum et conditio sine qua 
non pro sensu typico seu spirituali investigando. 

Nemo nescit exegesim multorum ss. Patrum et theolo¬ 
gorum subsequentium nimis neglexisse sensum litteralem. 
Quodsi post aetatem illam theologiae auream magis ac magis 
haec doctrina de supponendo et imprimis investigando sensu 
litterali inclaruit, hoc magna saltem ex parte Rogeri fuit 
meritum, qui adeo hoc urgebat, totumque praeclarissimum 
scientiarum thesaurum ad hoc primarie dirigebat, ut inser¬ 
virent investigando sensui litterali, qui nisi prius rite in¬ 
ventus sit, reliquae interpretationes, etsi sagacissimae, fun¬ 
damento unico solido carerent. Innumeris fere in locis Rogerus 
hac de re agit, indefesse repetens: Si littera, eiusque veritas 
non rite intelligitur, nequit acquiri verus sensus spiritualis. 

€ Sextum peccatum [studii theologici] est longe gravius omnibus, 
et posset dividi in duo peccata maxima; unum est, quod sensus literalis 
habet quasi infinitas falsitates et alibi dubitationes intolerabiles, ita 
quod non potest sciri veritas; ex quo sequitur novum peccatum, quod 
tunc sensus spiritualis habebit eamdem falsitatem et dubitationem > (1). 

« Praeterea nos videmus, quod sensus literalis stat in cognitione 
naturarum et proprietatum creaturarum, ut per convenientes aptationes 
et similitudines eliciantur sensus spirituales . Nam sic exponunt sancti 
et omnes sapientes antiqui, et haec est vera et sincera expositio, 
quam Spiritus Sanctus docuit» (2). 

Ad inveniendum et enucleandum istum sensum, quem Spiritus 
Sanctus in S. Scriptura sub littera recondidit, necessario requiritur, 
ait Bacon, omnis generis scientia, etiam illa quae primo visu nullam 
cum verlx) divino relationem habere videri possit, uti est e. g. mathe¬ 
matica et geometria. «Nam omnia artificialia in Scripturis, ut arca Noe, 
tabernaculum, et omnia quae ad ipsum pertinent, et templa Salomonis 
et Ezechielis et Esdrae, et infinita alia, indigent magno artificio 
geometriae. Et necesse est, ut fiant haec coram oculis vestris propter 
intellectum sensus literalis et spiritualis eliciendi ex literali » (8). 

Eadem ratione, qua hic pro re geometrica et mathema¬ 
tica, Rogerus alibi pro reliquis scientiis probat necessitatem 

(1) Op. Min. Brewer, 349. 

(2) Op. Maj. IV, Bridges I, 17B. 

(3) Op. Teri. LVIH, Brewer, 226. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




204 DB FB. B. BAOON EI USQUE SENTENTIA DE 



indispens&bilem studii indefessi, cum alioquin thesaurus bi- 
blicus rite reserari ac recludi nequeat (1). 

Patet igitur Rogerum, etsi quidem in sensu litterali pri¬ 
mum investigando maxime institerit, non tamen neglexisse 
ac parvipendisse sensum spiritualem; imo potius in ipso 
reponit excellentiam praecipuam S. Scripturae prae ingeniis 
solo rationis humanae lumine illustratis: ipsa namque in 
littera haerent et ultro procedere nequeunt, quia, quae sub 
litteris latent, ad ordinem supernaturalem 1 2 * 4 gratiae et gloriae ’ 
pertinent, ad quem cognoscendum ac intelligendum specialis 
requiritur Spiritus Sancti illustratio mentis. 

«Impossibile enim est, qaod homo sciret veritatem creaturae 
ultimam, secundum quam accipitur in scriptura, nisi fuerit specialiter 
a Deo illustratus. Nam creaturae accipiuntur ibi propter veritates 
gratiae et gloriae eliciendas, quas philosophi nesciverunt, et ideo ad 
potestatem ultimam sapientiae creaturarum non venerunt, sicut sacra 
scriptura eam in suis continet visceribus. Unde tota philosophiae vir¬ 
tus jacet in sensu literali sacris mysteriis gratiae et gloriae decorata, 
tanquam quibusdam picturis et coloribus nobilissimis redimita» (2). 

Multa affert exempla de omnibus fere scientiis, quibus 
illustret, quomodo sensus mysticus fundetur in sensu litterali. 
Loquens e. g. de necessitate acquirendi sibi scientias geo¬ 
graphicas, haec habet (3): 

«Qui ignorat loca mundi, ei multoties non sapit cortex historiae 
per loca infinita, et maxime propter falsitatem multiplicem bibliarum 
novarum; atque per consequens ad intellectus spiritua¬ 
les impedietur ascendere et non nisi imperfecte poterit eos 
explicare. Qui vero imaginationem bonam locorum habuerit, et situm 
eorum et distantiam et altitudinem.... necnon et diversitatem eorum 
in caliditate et siccitate... et aliis conditionibus expertus fuerit, et 
optime placebit ei historia litoralis, et de facili atque magnifice po¬ 
terit ingredi ad intelligentiam sensuum spiritualium. Non enim est 
dubium, quin viae corporales significent vias spiri¬ 
tuales, et loca corporalia significent terminos viarum 
spiritualium et convenientiam locorum spiritualium...» (4). 


(1) In eiusmodi tractatibus Baco omnes fere iam quaestiones tangit 
quae nostris temporibus in Introductione generali et in Archaeclogia 
bibUca tractari solent; ibi etiam tamquam discipulum docilem S. Hiero¬ 
nymi 1 in exponendis Ss. Scripturis Doctoris maximi ’ sese exhibuit. 

(2) Op. Maj. p. II, c. VIII, Bridges III, 63; I, 44. 

(8) Op. Maj. p. IV, Bridges, I, 183 ss. 

(4) Ib. p. 186s. ponuntur varia exempla quibus triplex sensus mystici 
divisio adumbratur. « Paucas enim conditiones locorum praedictorum con¬ 
siderando, possumus magnificos sensus exprimere moraliter et aUegorice 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICI8. 205 

2. Multa remanent dicenda de modo quo Rogerus principia 
exposita applicaverit et thesaurum pene infinitum scientia¬ 
rum suarum ad explicandam S. Scripturam adhibuerit; sed 
expostulant studium speciale quod hoc loco praestari nequit; 
speciminis tamen gratia ponamus cap. 57. Op. Tert.> ubi 
Bacon disserit, quonam die Dominus noster mortuus sit (1). 

« Latini... dicunt, quod luna fuit quintadecima in die Passionis; 
ita quod Beda fulminat contra eos qui ponunt quartam decimam in 
die Passionis. Nam dicit in Libro Temporum (2), quod Dominus quinta 
decima luna, feria sexta, crucem ascenderit, et Dominica die resurre¬ 
xerit, nulli licet dubitare catholico. Et Magister in Historiis (3) hoc idem 
sententiat, et multipliciter nititur confirmare; et totum vulgus theo¬ 
logorum hoc asserit evidenter. Et quod octavo Kalendas Aprilis signatur 
dies Passionis, hoc dicit Augustinus, et Hieronymus; et totum vulgus 
Latinorum nunc tenet idem. Sed Augustinus, dicit in Libro de Quaestio¬ 
nibus Veteris ei Novi Testamenti (4), quod fuit passus quartadecima luna. 
Et hoc videtur per Evangelia multipliciter; quia in Matthaeo(5) dici¬ 
tur : « Non in die festo • , qui est dies primus Azymorum; et hic est in 
quintadecima luna, quia quartadecima fuit agnus occisus. Nam comede¬ 
batur post occasum solis, a quo occasu incipiebat dies quintadecima et 
quintadecima luna: ergo ante decimam quintam fuit occisus Salvator ». 

et anagogice. Iordanis quidem decurrit ab aquilone ad austrum, et jacet 
in oriente respectu Jerusalem, quae est in occidente non longe a mari 
magno posita (!), et inter illa duo primo a parte Jordanis est Jericho 
civitas cum sua planitie, deinde mons Oliveti, tertio vallis Iosaphat, ot 
tunc sequitur Jerusalem. Mundus autem, dicunt sancti, significatur per 
Iordanem secundum rationem interpretationis ejus [Bacon alludere vi¬ 
detur ad derivationem nominis hebraici Jarden a verbo jarad = descen¬ 
dere = se praecipitans] et propter ipsius proprietates, quia currit in mare 
mortuum, quod est instar inferni, et propter multa alia. Et Jericho 
carnem significat, ut volunt sancti. Mons Oliveti significat excellentiam 
et dulcedinem devotionis propter Oliveti rationem. Vallis Josaphat si¬ 
gnificat humilitatem propter rationem vallis, et viam coram oculis maje¬ 
statis, propter hoc quod interpretatio hujus nominis Josaphat est, in 
conspectu Domini [haec interpretatio, illecta forsan a minus correcta 
pronuntiatione Josaphat pro JoHaphat, confudisse videtur Saphat = judi¬ 
care, cum saphn = spectari]. Et Jerusalem significat visionem pacis, et 
moraliter est anima sancta quae habet pacem cordis; allegorice significat 
Ecclesiam militantem; anagogice Ecclesiam triumphantem». 

(1) Brewer, 221 ss. De tota hac quaestione cf. Nagl E., 0. Cist., ap. 
Der KathoUk, 1900 (Series III*, XXII), 200 ss.; 318 ss.; 417 ss.: 481 ss. — 
Sen leria, ap. Revue biblique, V, 76 s. Belser, Die Geschichte des Leidcns 
und Sterbens, der Auferstehuny uml Himmelfahrt des Herrn, Friburgi 
1906. Vide pariter litteraturam copiosam ap. Revue d'histoire eccWiiastique, 
V, 1904, 894 ss. Dictionai~y of the Bible, ed. Hastings, I, 410 ss.; Diction- 
naire de la Bible, ed. Vigouroux, II, 736 s. 

(2) I. e. liber de tempomm ratione, LIX, Migne, P. L., 90, 608 ss. 

(8) I. e. Petrus Comestor, Migne, P. L, 198, 1614 ss. 1636 ss. 

(4) Migne, P. L, 86, 2278 ss. (6) Matth. 26, 6. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


206 DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 


«Iterum, Iohannes octavo decimo [28]: Non introierunt praetorium, 
ut non contaminarentur, sed ut manducarent Pascha. Et ita in vespere 
post Passionem manducaverunt Pascha; et tunc incipit quintadecima 
luna, et non ante. Item Iohannes decimo nono [31]: Erat autem para¬ 
sceue Paschae, ergo eadem die ad vesperam paraverunt Pascha. Item 
Iohannes eodem [42]: Ibi igitur propter parasceren Iudaeorum, quia 
iuxta erat monumentum, posuerunt Iesum; et ideo acceleraverunt se¬ 
pulturam, ne in die quintadecima sepelirent. Nam in die Azymorum 
non sepelissent Eum, quia nullum sepeliebant in praecipuis festis, 
sicut est dies Azymorum, et Scenopegia, et huiusmodi. Item in Luca 
[XXIII, 56]: Et revertentes mulieres in die Crucifixionis paraverunt 
aromata, et Sabbato siluerunt secundum mandatum. Sed non licuit 
eis parare aromata in die Azymorum... Quapropter videtur, quod Do¬ 
minus fuit passus quartadecima luna. Et figura debet respondere ve¬ 
ritati. Sed agnus Paschalis fuit occisus in lege quartadecima luna 
semper. Et si hoc est verum, tunc Dominus praevenit Azyma; nam 
celebravit coenam in Azymis, secundum quod Ecclesia Latinorum uti¬ 
tur, auctoritate principis apostolorum fulcita. Et oportuit quod prae¬ 
veniret propter Passionem suam ». 

VII. 

1. Ut aliquoties' innuimus, Rogerus, etsi in multis iniuste 
appetitus fuerit, tamen ipse saepius ansam dedit passim in 
operibus suis disserens quae fidei sanae minus congrua esse 
videri poterant. Sic in libro De secretis operibus artis et 
naturae VI, loquens de pulvere explosivo, sic ait: 

«.... soni velut tonitrus et corruscationes possunt fieri in aere, 
immo maiore horrore quam illa quae fiunt per naturam. Nam modica 
materia adaptata, scilicet ad quantitatem unius pollicis, sonum facit 
horribilem et coruscationem ostendit vehementem, et hoc fit multis 
modis, quibus civitas aut exercitus destruatur ad modum artificii 
Gedeonis, q<ii lagunculis fractis et lampadibus, igne exsiliente cum 
fragore inaestimabili infinitum Madianitarum dextruxit exercitum (1) 
cum trecentis hominibus» (2). 

Huc referendus est pariter influxus, quem Bacon astris 
et stellis, eorumque constellationi tribuebat, quem non solum 
in eventus terrestres, fataque humana vim suam exercere 
astrologorum more convictus erat, verum etiam in eventus su- 
pernaturales; sic e. g. coniunctionem magnam Saturni et 
Iovis, quae XXIV anno imperii Augusti Caesaris locum ha¬ 
buit, signum fuisse nativitatis Christi ex Virgine mundissima 
sibi persuasum habebat. De coni unctionibus variis Iovis cum 
aliis planetis haec fere Bacon habet: 

(1) Iud. 7, 13-20. 

(2) Cfr. Narbey, Le moine R. B. RQuestH 35, 156. Cf. AFH I, 240. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DE FR. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 207 

«Volunt... philosophi Iovem ex sua coniunctione cum aliis planetis 
significare super sectam religionum et fidei. Et quia sunt sex planetae 
quibus complecti et coniungi potest, ideo asserunt sex fore debere in 
mundo sectas principales. Unde periti a lictores praedicti [ «Ptolemaeus 
et Albumazar et Alta vicus et Messehalac * (!)] et alii dicunt, si comple¬ 
ctatur Iupiter Saturno, significat libros divinos, et significat de seotis 
Iudaicam, quia est antiquior aliis et prior, sicut Saturnus pater planeta¬ 
rum et remotior et prior in exitu planetarum et ordine in esse. Et ipsam 
omnes confitentur, et ipsa nullam aliam, sicut Saturno omnes planetae 
complectuntur et ipse nulli, propter tarditatem sui motus.... Omnes 
quidem sectae appodiant se ad sectam Judaeorum, quia haec fuit prima 
et est radix aliarum, a qua omnes aliquod genus testimonii et consti¬ 
tutionis sectae habuerunt: unde philosophia accepit ab illa multa 
testimonia et multos modos constituendi sectam, sicut prius patuit. 
Si vero Iupiter complectatur Marti, tunc dicunt ipsum significare super 
legem Chaldaicam, quae docet adorare ignem, cuius naturae Mars est in 
naturali potentia et effectu. Si Soli, significatur lex Aegyptia, quae ponit 
coli militiam coeli, cuius princeps est SoL Si Veneri, significare dicitur 
super legem Saracenorum, quae est tota voluptuosa et venerea... Si vero 
complectatur Mercurio, tunc est lex Mercurialis. Mercurius enim habet 
respectum, ut dicunt, ad Deitatem et oracula prophetarum et credu¬ 
litatem et orationem, et maxime quando coniungitur ei Iupiter; quo¬ 
niam tunc significat numerum psallendi et numerum librorum divino¬ 
rum. Et dicunt, quod lex Mercurialis est difficilior ad credendum 
qnam aliae, et habet multas difficultates supra humanum intellectum. 
Et hoc convenit propter motus Mercurii difficiles.... Et propter hoc 
significat, ut dicunt, super legem quae habet difficiles arti¬ 
culos et occultas veritates, cuiusmodi est lex Christiana. 
Sed quia Mercurius est significator scripturae et scriptorum, et pro¬ 
funditatis scientiae in libris profundis..., significat quod tam authen¬ 
ticis scripturis et tot profundis scientiis.... defendetur, quod stabit 
semper in robore suo, donec ultima lex Lunae [= Antichristi] perturbet 
eam ad tempus.... Et dicunt quod haec lex est prophetae 
nascituri de virgine, secundum quod omnes antiqui Indi, Chal¬ 
daei, Babylonii, docuerunt quod in prima facie Virginis 
ascendit virgo mundissima nutritura puerum in terra 
Heb raeorum, cui nomen Iesus Christus» (1). 

Etiam tempora singularum religionum ex coniunctioni- 
bus stellarum definiuntur. 

« Nam non solum sio in universali investigant leges, sed determi¬ 
nant tempora inceptionum earum et finem aliquarum. Et hoc investi¬ 
gant per coniunctiones planetarum, et per revolutiones motuum eorum. 
Albumazar igitur... et caeteri astronomi determinant tres esse Saturni 
et Iovis coniunctiones, magnam scilicet, maiorem, et maximam... Et 

(1) Op. Maj. IV, Bridges, I, 255 ss. Cf. etiam Metaph. De viciis stud. 
TheoL, ed. Steele, 32 ss., 60 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



208 DE FR. R. BAOON EIU8QUE SENTENTIA DE REBU8 BIBLIOIS. 


una maior vel fere maxima fuit XXIV anno Augusti 
Caesaris, quam dixerunt sapientes astronomi significare super le- 
gem Mercurialem futuram. Et in libro, qui dicitur de mutatione vitae 
Ovidii (1),... refertur Ovidius Naso locutus fuisse de hac coniunctione, 
et ex eius dispositione prorupisse in admirationem sectae Mercurialis 
producendae in mundum per prophetam nasciturum de virgine absque 
maris commixtione, quam futuram esse praedixit post illam coni un¬ 
ctionem per annos sex, ita quod secundum ipsum nasceretur XXX 
anno Octaviani Augusti... Si enim revolvamus motus Saturni et Iovis 
ad tempus illud, inveniemus eos fuisse coniunctos per medios cursos (!) 
suos ante nativitatem Christi per sex annos, quinque dies, et tres 
horas» (2) eto. 

Rogerum omnia ista non afferre tantummodo ut opinio¬ 
nes aliorum, sed tamquam suam, ostendunt eius verba, ubi 
de destructione legis Mahometi loquitur, quae 

« secundum quod Albumazar dicit..., non potest... durare ultra sex¬ 
centos nonaginta tres annos... Et nunc est annus Arabum sexcentesimus 
sexagesimus quintus (3) a tempore Mahometi, et ideo cito destruetur 
per gratiam Dei, quod debet esse magnum solatium Christianis. Propter 
quod laudandus est Deus, qui philosophis dedit lumen sapientiae, per 
quod lex veritatis confirmatur et roboratur, et per quod percipimus 
inimicos fidei destrui debere. Et huic sententiae concordat Apoca¬ 
lypsis XIII capitulo. Nam dicit quod numerus bestiae est 663 (4), qui 
numerus est minor praedicto per XXX annos. Sed scriptura in multis 
locis subticet aliquid de numero completo, nam hic est mos scripturae, 
ut dicit Beda. Et hic forsan voluit Deus, quod non exprimeretur to¬ 
taliter, sed aliquantulum occultaretur, sicut caetera quae in Apocalypsi 


(1) < In libro [apocrypho], qui dicitur de mut. vite Ovidii, qui inscri¬ 
bitur de Vetida • ait Bacon ap. De vic. stud. theol., ed. cit. Habetur de 
Vet. (1. c. p. 51 cf. 45) III, c. 85, ed. Wolfenbtlttel 1662, p. 76. Bacon ( Op. 
Maj. 264) verba supposita Ovidii tradit hoc modo: « Loquens igitur Ovi¬ 
dius de coniunctione maiore et fere maxima dicit in metro suo hoc modo: 

* Una quidem talis fatali tempore nuper 
Caesaris Augusti fuit anno bis duodeno 
A regni novitate sui, quae significavit 
Post annum sextum nasci debere prophetam, 

Absque maris coitu, de virgine, cuius habetur 
Typus, uti plus Mercurii vis multiplicatur. 

Cuius erit concors complexio prima futurae 
Sectae nam nusquam de signis sio dominatur 
Mercurius sicut in signo virginis ’». 

(2) Op. Maj. IV, Bridg. I, 263 ss. Cf. De vir. st. theol., 45-6 50-2, ubi idem. 

(3) Bacon scripsit igitur anno 1266-1267; nam 665 anni computus 
arabici aequivalent circiter 644 annis communibus, quibus addendi sunt 
622 anni qui fluxerunt inter Christum natum et initium computus arabici. 

(4) Apoc. XIII, 18: « Qui habet intellectum, computet numerum 
bestiae ; numerus enim hominis est, et numerus eius sexcenti sexaginta 
sex *. Nescio quo pacto Bacon legerit: 663. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE FB. R. BAOON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIOIS. 209 


scribantur. Unde ante tempus ultimum quod isti sectae determinatur.... 
forsan continget quod Saraceni destruentur aut per Tartaros aut Chri¬ 
stianos. Et iam maior pars Saracenorum destructa est per Tartaros (1). 

2. Qui tales, aliasque eiusdem geiieris sententias legerit, 
intelliget profecto, Rogerum, si quas forsan persecutiones 
sustinere debuerit, non omni culpa caruissc. Equidem mirari 
non audeo, Superiores Ordinis propter tales aliasque opi¬ 
niones, quae excusari vix poterant, libros Rogeri vigilantibus 
inspexisse oculis. Ceterum praepositi immediati in re tam 
gravi nonnisi constitutionem praepositorum superiorum iuxta 
officium suum observaverunt (2), maxime quia nesciebant 
Rogerum, mandante Cardinali (et postea Papa), opera ista 
scribere, ut ipse expresse commemorat (3). Constitutio illa, 
ad quam alludit, lata fuerat, uti diximus, in Capitulo Gene¬ 
rali Narbonnensi (1260), gravibus ex causis. Causa immediata 
liber fuerat, quem, nescientibus Ordinis praelatis, Fr. Gerardus 
a Burgo S. Donnini anno 1254 Parisiis publicaverat, sub 
titulo: Introductor itis in Evangelhtm aeternum. Ne ergo 
in posterum Ordo per talia scripta suspecta et incauta in 
discrimen vocari posset, Capitulum Generale dictam consti¬ 
tutionem promulgavit (4). Insuper cum Ecclesia istis tempo¬ 
ribus tam acria contra astrologos et alchimistas promulgaret 
decreta, mirum non est. Superiores Ordinis Rogerum, qui non 
omnino liber a talibus opinamentis censendus videtur, voluisse 
praepedire quominus Ordinem seseque ipsum suspectum red¬ 
deret. Baconem vero non a laboribus revera scientiflcis re¬ 
motum et praepeditum esse a Superioribus invidia ductis, 
perspicuum est cuique rem ipsam, operaque tot tantaeque 
eruditionis contemplanti, quae omnia perfici nullatenus po¬ 
tuissent, nisi auctor libertatem quasi omnimodam habuisset 
et occasionem conferendi cum aliis viris doctis et compa¬ 
randi sibi, auxiliantibus amicis, quae necessaria erant ad 
componendos libros. 

Per quodnam tempus incarceratus fuerit nescimus; neque 
omnino certum est, imo improbabilissimum, eum iam antea 
Parisiis degentem eareeri per decem annos mancipatum 
fuisse (5); unicus fons istius sententiae sunt quaedam expres- 


(1) Op. Maj. IV, Bridges, I, 26(3; cf. De vic. st. theol. 52, cuius tamen 
alia pars ibi deficit. 

(2) Cf. supra p. 5s. (8) Cf. supra p. 7, Nota 2. 

(4) Chironica fr, Salimbene Parmensis, Parma 1857, 286; ed. Holder- 
Egger ap. Mon. Genti. H. SS. XXXII, 462; expresse a Fr. Gerardo hoc 
decretum repetit. (4) Cf. P. Feret, Les emprisonn., RQuestH 50,119 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




210 DB FR. R. BACON EIU8QUE 8ENTENTIA DB REBUS BIBLICI8. 


siones Rogeri exaggerantes, sicuti « instabant ineffabili vio¬ 
lentia, ut cum aliis eorum voluntati obedirem * (1). Nemo 
non videt hic non sermonem esse de incarceratione; pariter 
verba: « Angustiatus igitur supra id quod potest aesti¬ 
mari * (2) bene intelliguntur de magnis difficultatibus quas 
habuit, cum hinc Papa urgeret, inde Superiores, nescii istius 
mandati et conscii constitutionis Ordinis gravissimae, non 
concederent facultates. Aliqui scriptores censent, Baconem 
a Superioribus per 10 annos in exsilium missum fuisse 
Parisios, cum ipse dicat (3): ‘ recolens me iam a decem an¬ 
nis exsulantem sed numquid istud dicendum erit exsilium, 
ubi occasionem habuit conferendi cum omnibus studii Pa- 
risiensis doctis viris ? (4). Si attendimus ad indolem Ba- 
conis, non mirandum de talibus verbis. Neque urgendum, 
ipsum ibidem dicere se admirari ‘ quod a me iam omnibus 
inaudito, et velut iam sepulto et oblivione deleto, sapien¬ 
tiales scripturas petere dignetur (sanctitas vestra)’. Si quis 
tamen eiusmodi verbis velit insistere, Superiores nihilominus 
vituperandi vix erunt, ratione habita ad ea, quae diximus. 
Quis tandem miretur non omnes confratres et exteros Ro- 
gero fuisse amicissimos, si perpenderit, quam severe du- 
reque de celeberrimis illius temporis theologis opinatus sit, 
quantoque de eis despectu interdum scripserit! (5). 


(1) Op. Tert. III, Brewer, 1B. (2) L. c. 16. (8) Op. Tert. I. Brewer 7. 

(4) Cf. Liber exemplorum, ed. Little, 1908, p. 22; AFH II, 665. 

(5) In favorem tamen Rogeri dicendum, ipsum semper calamum 
temperasse, imo potius summa veneratione loqui de sanctis Patribus 
et antiquioribus theologis, etsi quoad rem contradicere eis aliquando 
debuerit. Recolas e. g. modum quo S. Gregorium excusat in Compen¬ 
dio Studii Philon., c. VI, Brewer, 440s. (cf. supra p. 191s). Pariter summo 
semper, vereque singulari affectu Summum Pontificem alloquitur, cuius 
affectus habes optimum exemplum in Op. Tertio, c. XX, Brewer, 62, 
ubi inter rationes, quibus commotus illum praecise iuvenem Romam 
miserit, haec habet: « Sicut vero vestrae sapientiae magnitudinem 
decet mediator prudens et bene instructus, sic et vestrae sanctitatis 
eminentiae sanctus convenit interventor. Et quia non decet, ut aliquis 
peccatis deditus vestrAm frequentet sanctitatem, ideo volo nuntii ido¬ 
neitatem in vita aperire. Vere nihil sibi conscius est de peccato mortali, 
sed virgo mundissima a me recessit, nec habens alicuius conscientiam 
mortalis peccati a sua nativitate. Nam hoc diligenter inquisivi et feci 
inquiri, et certus esse credo de hoc, sicut quod vos estis in sublimitate 
papali decoratus. Et in hoc valde inihi complacet, quod vestra clementia 
[alludit ad nomen Papae] re et nomine inveniet iuvenem clementem, be¬ 
nignum et mansuetum, fidelem in commissis, non loquacem nec bilin¬ 
guem, sed secretorum optimum celatorem. Et licet nihil conscius sit, 
tamen non in hoc iustificatus. Et ideo ut ab occultis suis mundet eum 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE FR. R. BACON EIUSQUE SENTENTIA DE REBUS BIBLICIS. 211 


Incredibile properaodum est, quot iudicia exaggerata 
contra Ordinis Superiores Ordinemque ipsum a diversis au¬ 
ctoribus prolata fuerint, quorum unus alterum allegat, quin 
de fonte primo et rationibus cogitet, et proinde alius alio se¬ 
verius ipdicat (1). Nihil mirum, Volta i re modo suo de 
Ordine iudicium proferre (2), sed mirum sane, etiam viros 
doctissimos et graves arbitria eructasse, qualia e. g. Suard, 
qui confratres Rogeri maluisse censet ipsum comburere (3), 
vel Daunou, qui nequivit intelligere, Rogerum Ordini 
Franciscano nomen dedisse potius quam Ordini Fratrum 
Praedicatorum, quos, etsi contra extraneos inquisitionis 
officium summo cum zelo exercuerint, tamen contra ipsos 
confratres benignissimos extitisse et certo certius Rogero in 
laboribus doctis opere ac sermone affuturos fuisse putat, 
dum Ordinem Seraphicum, a Ministris Generalibus parvi in¬ 
genii viris directum, studiis ingeniisque eminentibus obsta¬ 
cula semper parasse blatterat (4). Daunou nimio ductus zelo 


Deus, et de necessitatibus eius eruat eum, et ut sit Deo gratus de 
gratiis sibi collatis, ac propter custodiam suae sanctitatis, atque propter 
mundi peccata, adolescens pro loco et tempore gaudet carni suae cilicium 
adhibere». (1) Aliqua talia iudicia ap. P. Feret, RQuestH L, 120 ss. 

(2) Allegatur ex Dictionnaire philosophique a N. N arbey, RQuestH 
XXXV, 160: «Roger Bacon fut persecute et condamne 4 la prison par 
des ignorante. C’est un grand prejuge en sa faveur.... Parmi les cho- 
ses qui rendent ce Bacon recommandable, il faut premi^rement compter 
sa prison, et ensuite la noble hardiesse avec laquelle il dit que tous 
les livres d’Aristote n’etaient bons qu’4 briller. — Transportez ce Ba¬ 
con au temps ou nous vivons, il serait, sans doute, un tres grand 
homine... C’etait de l’or encroute dans toutes les ordures du moyen age ». 

(3) Biographie UniuerseUe anciennc et moderne, III, Paris 1811, 178 s. 
Narrat multis post Rogeri mortem annis cellam eiusdem monstratam fuisse 
Oxonii, * lieu de retraite oh il allait se refugier pour mediter en repos 
et ou il oubliait les sottises du monde et les calomnies de ses enne- 
mis. Il fut pendant sa vie admire et persecute, mais 1’admiration etait 
4 peu pr&s stdrile, et la pers£cution eut des effets trop cruels. Tandis 
que des moines auraient voidu le faire brdler comme magicien, quelques 
savants lui donnaient le titre de docteur admirable *. 

(4) Huttoire litt&raive de la France, XX, 230s: «On a quelque peine 
4 comprendre comment, au milieu de ses occupations savantes, il con^ut, 
pour le malheur de sa vie, la pensee de s’engager dans l’ordre des 
frtres Mineurs.... Roger, s’il voulait embrasser l’etat monastique, eftt 
bien mieux fait de se voter aussi aux freres Precheurs, inquisiteurs, il 
est vrai, et persecuteurs bors de leurs couvents, mais jaloux d’attirer 
et de conserver dans leur ordre tous les hommes qui se distinguaient 
per des productions scientifiques ou litteraires, religieuses ou philosophi- 
ques.... Les Franciscains, au contraire, toujours gouvernes, si Pon ex¬ 
cepte saint Bona venture, par des g£n£raux d’un minee talent et d T un 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





protegendi libertatem scientiae, oblitus esse videtur, sese ipsum 
praeter S. Bonaventuram, quem ministrum generalem magni 
ingenii fuisse concedit, etiam Joannema Parma magni 
fecisse in dissertatione, quam quatuor annis ante in eodem 
opere publicaverat (l). Et numquid parvi ingenii viri erant 
ministri generales, qui istis temporibus fere omnes doctores 
erant in theologia ? qui ordinaverunt, ut singulae provinciae 
mitterent clericos ad universitates, qui omni modo studia in 
Ordine promovere non cessabant (2), qui bibliothecas pretio¬ 
sas exstrui curabant (3)? Recolendum pariter, ipsos Fratres 
Praedicatores, quos Daunou merito tanti facit, ipsis 
iisdem temporibus similia omnino decreta protulisse ac Fra¬ 
tres Minores. Sic e. g. postquam Capitulum prov. Narbon- 
nense anno 1272 huiuscemodi decretum proniulgasset contra 
omnes fratres, qui libros de alchymia, magia et aliis artibus 
superstitiosis tractantes sibi procuraverint, conservaverint, 
non combusserint, et contra omnes, qui in posterum acturi 
et locuturi fuerint de his rebus, sub poena ieiunandi. in pane 
et aqua feria IV. et sabbato uniuscuiusque helxlomadae (4), 
Capitula Generalia celebrata Budae 1273, Burdigalis 1287, 
Treveris 1289, Barcinonae 1323, similia decreta promulga¬ 
verunt (5). Capitulum e. g. Burdigalis celebratum hoc statu¬ 
tum edidit: « Magister ordinis de consilio diffinitorum prae¬ 
cipit in virtute obediencie fratribus universis, quod in alqui- 
mia non studeant, nec doceant, nec aliquatenus operentur, 
nec aliqua scripta de illa scientia teneant, sed prioribus suis 

mediocre savoir, ne se sentaient qu’hu milies de la presence et de la 
gloire des hommes de marite qui s’etaient egares panni eux. Roger Ba* 
con a ressenti plus qu’aucun autre les effets de cette envieuse malveil- 
lance.... Rechercher librement ia verite et la dire avec franchise, etait 
une entreprise temeraire en tout lieu, trop perilleux au fond d’un cloT- 
tre, surtout chez des Franciscains. Que faisait parmi eux un hoiniue 
de genie, impatient d’acquerir des luini&res et de les repandre? 11 ne 
tarda point & s’apercevoir de l’ignorance des moines, des abus intro- 
duits dans leurs couvents, des desordres qui affligeaient 1’Egi i se en- 
ti6re...» etc. alia id generis. 

(1) Histoire litt&raire, XVI, 1-254: Discouvs sur Vitat de* lettres en 
France au XIII V siicle, p. 24. 

(2) Cf. hac de re excellens sane opus P. Dr. Hil. Felder O. M. 
Cap., Die wissenschaft. Studien, p. 107 ss. 

(9) Cf. P. Liv. 01 i g e r, 0. F. M., Zur Geschichte der iiltesten Fran- 
zixkanerbibUotheken, ap. Pastor Bonus, XIX, 408-414. 

(4) Cf. Narbey, RQuestH XXXIV, 157. 

(5) Cf. Monumenta Ordinis Fratrum Praedicatorum Historica, T. III, 
Acta Capitulorum Generalium, recensuit Fr. Bened. M. Reichert O. Pr. 
I, Romae 1898, 170, 288 s., 252; 11, Romae 1899, 147. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DE FR. R. BAOON KIU8QUE SENTENTIA DE REBUS BIBLIC1S. 213 


restituant quam cicius poterunt, bona fide, per eosdem prio¬ 
res prioribus provincialibus assignanda; et qui contra hoc 
de cetero fecerint et deprehensi fuerint, aut convicti, preter 
penam inobediencie carcerali custodie mancipcntur(l)*. 
Capitulum Barcinonense poenae carcerali addit excommu¬ 
nicationem. 

Recte igitur Narbey monet, publicationem primam 
Operis Maioris Fr. Rogeri Bacon occasionem et ansam prae¬ 


buisse Ecclesiae adversariis elevandi vocem contra Eccle¬ 
siam Romanam, totamquc aetatem mediam catholicam, ac 
Rogerum victimam inquisitionis et ignorantiae proclamandi, 
abstrahendo tamen a defectibus Rogeri et opinionibus erro¬ 
neis in operibus ccteroquin excellentibus hinc inde sparsis, 
abstrahendo etiam a facto numquam oblivioni dando, quod 
fuerit Papa, caput Ecclesiae blasphematae, qui animum Ro- 
gero indiderit scribendi Opus illud stupendum (2). 


Uti iam initio monuimus, haec, programmatis in¬ 
star discussimus; problemata voluimus innuere et lineis 
generalibus aliqualem ideam subministrare thesaurorum bi- 
blicae scientiae in Rogeri operibus reconditorum. Si Deus 
dederit, quamprimum tempus ceterique labores permiserint, 
ad hanc rem alibi profundius tractandam redibimus. 

Romae, CoU. S. Antonii. 

P. Theophjlus Witzel 0. F. M. 


(1) In transscribendo hoc textu adhibuimus interpunctionem diver¬ 
sam ab ea, quam adhibet editor, qui loco virgulae semper ponit punctum. 

(2) RQuestH XXXV, 134: <La publication qui en [Op. Maj.] fut 
faite k Londres,... eut du retentissement en Europe, et servit de th&me 
k de nouvelles declamatione contre Rome et le moyen-ftge. Le savant 
fut represente comme une victime des persecutione de 1’ignorance, on 
ferma les yeux eur lee torte, et iis etaient graves; on lui attribua plus 
d’inventione qu’il n’en avait fait, et, au lieu de savoir gre k ses fr^res 
de Tavoir seconde dans les travaux et les recherches ou il excellait,.., 
on ne vit que de basses jalousies s’attachant k etouffer lee creations 
de la ecience. On n’a pae meme remarque que c’est aux encouragcinents 
du pape Clament IV que l’on dut la composition de ce livre curieux >. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


214 UNA PAGINA DANTESCA 8U FBA GUIDO DA MONTEFELTBO. 


UNA PAGINA DANTESCA 
NOTIZIE INEDITE SIL CONTE FKATE GUIDO DA MONTEFELTRO 

(c. 1222-1298) (a). 


Io fui uom d'arme e poi fui cordigUero. 

Inf. xxvn, 67. 

Le quistioni sulla vita di Guido di Montefeltro hanno 
occupato tante volte i Dantisti. E se tutti sanno le molte 
micidiali guerre di lui, e conoscono il canto, ove Dante 1’ ha 
severaraente condannato fra i « rei dei fuoco furo » metten- 
dolo nella settima bolgia deir inferno tra i frodolenti, poco 
o nulla sanno della vita francescana di lui. 

DaDte e molti personaggi della sua Divina Commedia, 
sono intimamente congiunti ali’ Ordine de’ Minori; quindi 
anch' io come Minorita, non nasconderb una legittima sod- 
disfazione se, nel modo anche piii modesto di altri, avrd 
contribuito a schiarire un punto solo dei divino libro, ag- 
giungendo una sola pietruzza ali’immenso e magnifico edi- 
fizio che gli studiosi di tutti i secoli inalzarono alia lettera- 
tura dantesca (1). 

1. — Notizie generali sui conte Guido di Montefeltro. 
— La famiglia de' Conti Guidi, una delle piti famose e po¬ 
tenti di Toscana, vanta, seeondo alcuni, di discendere da 
quel Conte Guido, cavalier tedesco, che nel 948 scese in 


(a) Summarium. E chronico Fratris Eleemosynae (cod. Bibi. Nat Paris, 
lat. 6006), circa 1836 Assisii conscripto, editur primum Vita Comitis Gui- 
donis Novelli de Monteferetro (c. 1222-98), quondam ducis ferocissimi 
Gibellinorum, quos vocant, deinde Fratris Minoris (24 dec. 1296); obiit 
autem Anconae (1298), quo iverat, in Palaestinam profecturus. Novns 
fons, nova plura de Fr. Guidone stabilit, probatque quam iniuste eum 
Dantes ille vates in infernum detruserit etc. [Nota Directionis). 

(1) Non pensavamo di pubblicare per ora queste nuove notizie sui 
Montefeltrano; ma le vive e amichevoli insistenze dei ch.mo Felice 
Tocco, prof. negli Studi Superiori di Firenze, c’ indussero di darie presto 
alia luce per contribuire in qualche modo agli studi danteschi oggi 
tanto in flore. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



UNA PAGINA DANTE80A 8U FSA GUIDO DA MONTEFELTRO. 215 

Italia con Ottone I imperatore di Germania. La genealogia 
di questa insigne famiglia Ghibellina, giA illustrata prima da 
Scipione Ammirato (1), poi dal Cassinese Gamurrini (2), indi 
dai Dantisti e dai Dizionari storici, 6 si complicata, confusa 
ed imperfetta, che di buon grado lasciamo ad altri il merito 
di dilucidarla se gli riuscirA. 

A noi basti di sapere, che uno de' discendenti di Guido 
primo, fu Guidoguerra o Guido il vecchio, che verso il 1190 
sposava la contessa Gualdrada, decantata da Dante, (Inf. XVI, 
37), figliuola di messer Bellincione Berti de’ Ravignani pur 
ricordati dal Poeta (Par. XVI, 97-99). Da essi nacquero cinque 
figliuoli: Guidone, Tigrino, Rogero, Marcualdo e Aginulfo, 
filii quondam Guidonis Guerrae , cosi ricordati in un di¬ 
ploma di Federico II dei 1220, quando il loro padre era gi& 
morto, dicesi, nel 1213. 

Da Guidone o Guido (primogenito di Guidoguerra) e 
dalla contessa Giovanna nacquero due soli flgli: il nostro 
Guido da Montefeltro, primogenito soprannominato Guido 
Novellus, e Simone conte di Poppi. 

E qui, prima d’ inoltrarci nel racconto, tanto il nome dei 
castello di Montefeltro, che il protagonista Guido, resosi poi 
francescano, ci rievocano alia memoria la presenza di S. Fran- 
cesco nella casa paterna di Guido, quando questi non era 
aneor nato nel 1213 (3), ma vivevano il padre Guidone allor 
piu che ventenne, e i nonni Guidoguerra e Gualdrada. 

Francesco, percorrendo la valle Tiberina, e valicato 
1’ Appennino, giungeva alii 8 di maggio 1213 (4) nel castello 
di Montefeltro in Romagna. Nel castello, ora cittA, di S. Leo, 
«si faceva allora un grande con vito e corteo per la caval- 
leria nuova d'uno di quelli conti di Montefeltro (5) *; e udendo 
san Francesco questa solennitA,, vi and6 coi suo compagno 
frate Leone e fece una predica, proponendo per terna queste 

(1) Albero e storia det Conii Guidi, Firenze 1660, in-fol. con 1’ albero 
genealogico inciso. 

(2) Istoria genealogica deUe famigUe nobili Toscane et Umbre, Fi¬ 
renze 1668, tom. I, pag. 128-58. 

(3) Se A vero che Guido di Montefeltro si vesti frate nel 1296 al- 
1’ etA di 74 anni, egli dunque sarebbe nato nel 1222 quando anoor viveva 
S. Francesco. 

(4) Instrumentum donationis Montis Alvemae, nello Sbaralea, BuUar. 
Frandsc. t. IV, p. 156. 

(5) Actus B. Francisci et sociorum eius, ed. P. Sabatier, Paris 1902, 
cap. IX, p. 90 sqq.; Fioretti di S. Francesco, Delie ss. stimate, consid. I. 
Wadding, Annales Mtn., ad an. 1213 n. 27 sgg. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






216 UNA PAGINA DANTB80A 8U FRA GUIDO DA MONTEFELTRO. 

parole in volgare: « Tanto e il bene ch’ io aspetto, ch’ ogni 
pena mi 6 diletto ». Cosi gli Actus-Fioretti, che poi ci rac- 
contano come in premio S. Francesco si ebbe in dono la 
Verna da inesser Orlando conte di Chiusi nel Casentino (1). 

— Assfti piu tardi, cio6 ncl 1262, ambo i fratelli Guido e 
Simone dedicavano la chiesa di Poppi ad honorem Dei , et 
JJ. Mariae Virginis , & Francisci, S. loann . Evangelistae 
et omnium sanctorum (2); e un anno dopo, nel 1263, il conte 
Simone costruiva la cappella delle Stimmate sulla Verna (3). 

— E questo basti per di rei quale e quanta doveva esser la 
divozione per S. Francesco nella famiglia de’ Conti Guidi. E 
ritorniamo al nostro Montefeltrino. 

Guido da Montefcltro nacque, comc abbiarao congettu- 
rato, verso il 1222; e nel 1239, come ha 1’ Ammirato, era 
aneor giovanotto e rainorenne sotto la tutela della madre 
vedova, ma nel 1252 era ormai celebre pel suo valore nelle 
armi. Ma la sua celebritA toec6 T apice nel 1261, quando 
dal rc Manfredi fu fatto suo Vicario in Firenze e poi di 
tutta Toscana. Occupata Firenze, che era in potere de’ Guelfl, 
egli medito il progetto di annientarla dalle fondamenta per 
snidarvi i Guelfi, ma prevalse il saggio consiglio di Fari- 
nata degli Uberti, e la cittA, fu risparmiata (4). Guido, per 
tenervisi sicuro, come in una fortezza, occupd il Palazzo 
Vccchio dietro la Badia; e per essere piu sicuro e in con¬ 
tinua relazione coi suoi Ghibellini dei Casentino, fece fare 
una porta dietro al Palazzo e aprirvi la corrispondente via 
che tutt’ oggi porta il nome di Via Ghibellina (5). Da quel di 
le sue vittorie non si contano, n6 noi possiamo seguirlo nelle 
sue incessanti guerre. Ricorderemo solo due delle sue battaglie, 
quella dei 1275 ove al ponte di S. Procolo fece quattro mila 
prigionieri Guelfi c sette mila morti sui campo: e quella non 
meno terribile di Forli (1282) ove, a detta di Dante, fece 

...di Franceschi sanguinoso mucchio (Inf. XXVII, 44). 

il) Cfr. P. Saturnino Mencherini, O. F. M., Guida UUutrata della 
Verna, 2' ed. Quaracchi 1907 p. 335 sg. (2) Gamurrini, p. 140. 

^3) Gamurrini, p. 140; cfr. Mencherini, 198, 219. 

(4) Cfr. Infer., X, 91-94. Cfr. Davidsohn, Geschichte von Florent, II, 
I, Berlin 1908. 505 sgg. Secondo un documento accennato dal ch. Da¬ 
vidsohn, 1. c. II, II, 308 nota 2 (Carte Borghini, Firenze, Bibi. Naz. 
vol. 101, p. 141) Guido sarebbe stato minorenne il 5 inarzo 1239; ma il 
3 giugno 1247 egli ricevette la conferma dell’ imperatore per i suoi beni 
di famiglia. /iege.sta imj*erii (1198-1272), n. 3022. 

(5) Gamurrini, op. cit. p. 140. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




UNA PAGINA DANTE8CA SU FRA GUIDO DA MONTEFELTBO. 217 


Per queste sue feroci e micidiali vittorie che distrugge- 
vano il dominio de’Guelfi, e indebolivano il potere dei Pa- 
pato a beneficio degli imperiali e ghibellini, piu volte Guido 
fu scomunicato dai papi Urbano IV, demente IV, Martino IV, 
Nicolo IV, e ripetutamente assolto a vicenda corae piCi gli 
tornava conto. 

Ma finalmente, e questa volta sui serio, « il nobilissimo 
nostro latino Guido Monte feli ra no, calate le ve le delle mon¬ 
ti ane operazioni , nella sua langa etd a religione si ren- 
dette , agni mondano diletto e opera diponendo{ l)»; e de¬ 
posta la spada irisanguinata, ncl 1296, come diremo, vesti il 
saio francescano che porto seco sino alia tomba. 

Il fin qui detto e tutto quello che di Guido ci fu dato 
di poter compendiare da varii scrittori, i quali si dittondono 
nei fatti guerreschi senza badar tanto alia eronologia de'fatti, 
senza drrci nulla de'suoi figliuoli, quanti e quali fossero, 
meno poi dclla sua vita religiosa, e meno ancora dell’ anno 
e luogo precisi della sua morte, e della tomba di un si 
grande guerriero. Comunemente lo si dice entrato nelP Or¬ 
dine francescano nel 1296 (2) e vestito in Ancona (3); lo di- 
con morto nel 1298 (4), ma chi in Venezia (5), chi in An¬ 
cona (6), chi in Assisi e quivi stesso sepolto (7). 

A tanta defieienza e confusione di notizie ripareri non 
poeo una nuova fonte storica, fin qui ignorata, e contempo¬ 
ranea a Guido; e per giunta una fonte compilata da un suo 

(1) Dante, Convito, IV. 28. Dante scriveva il auo Convito precisa- 
mente nel 1298, e probabilmente prima dopo la morte di Guido. 

(2) Mura tori, Scriptores Iter. Ital., Ricob. Ferrar., Hi st. imperat. IX. 
144; Chron. A st ens., XI. 189; Anal. Caese nat., XIV 1114; Cron. di Pisa, 
XV, 983. Villani, Cronic. for., 1. VIII, c. 23. 

(3) Tosti, citato dal D’ Ovidio, Studi sulla Divina Commedia, Milano 
1901, p. 54. 

(4) Altri per6 nel 1293, come Davidsohn, 1. c. II, II, 868 not. 2; 
altri nel 1292, come gli Annales Aret., Muratori, XXIV, 862; ed. Pasqui, 
Documenti per la Storia d’Arezzo, IV, (1904), 42. — Cfr. Cantinelli, 
Chron. Favent., Mitarelli, Ad SS. Iter. It. aceess., 294. Annales Veron., 
ed. C. Cipolla in Antiche cronache verones i, 18JM3, 441. 

(5) Muratori, XI, 189. (6) Muratori, XIV, 1114. 

(7) Angeli, Collis Paradisi, {Histor. S. Conv. Assis iens is), Montefalisco 

1704, libr. I, tit. 45: «Guido,... quidquid in eum mordax Dantis licentia 
cecinerit, religiosissime in sacra Assisiensi domo obiit, ac in ca tumulatus. 
Id etiam contestantur, qui eo tempore vixerunt Marianus et Iacobus». 
L 1 2 3 4 5 Angeli fu seguito da quasi tutti i Dantisti, che piu o meno ci hanno 
anche imbrogliata la genealogia dei membri della famiglia dei Conti 
Guidi si spesso nominati da Dante: Infer. XVI, 37; XXVII, 61-129; 
Purg. V, 88; Parad. XVI, 97-99. 

Archivum Francucanum Historicum. — An. III 14 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



218 


UNA PAGINA DANTHSOA SU FRA GUIDO DA M0NT8FBLTB0. 


confratello in religione, anzi d’ un confratello della stessa 
Provincia religiosa cui fu aggregato Guido, e dello stesso 
convento ove forse ooabitarono insierae, o per lo meno le 
notizie che il cronista ci d& di Guido furono raccolte dalla 
bocca de’ confratelli che coabitarono coi Montefeltrano. 

2. — Nuova fonte storica su Guido: Cod. Parigino 
lat. 6006. — Ed ora, nel modo piu breve e chiaro, daremo 
poche notizie ma sufficienti sulla pregiata nuova fonte storica. 

II codice, o Chronicon che ci riserbb le interessanti no- 

% * 

tizie su Guido, fu prima di tutti noto e usufruito dal Wad- 
dingo (1) che lo dice avuto in imprestito da un amico « ac¬ 
cepi ab amico », ma che erroneamente lo attribuisce al 
B. Odorico da Udine t2); come, senz’alcuna ragione, lo Sba- 
raglia lo attribui ad un fr. Giovanni da Mortiliano (3)! Dalle 
mani deir amico dei Waddingo, il codice c. il 1693 da Roma 
passb, non sappiamo come, alia Colbertina di Parigi segnato 
coi n. 5496, dove il Baluzio se ne servi abbondantemente 
nelle sue Additiones alie vite de' papi Avignonesi (4), e poi 
T Echard t5), che crediamo sia 1' ultimo che lo abbia usu¬ 
fruito. Dalla Colbertina il codice passd alia Nazionale di Pa¬ 
rigi, ove tutt’ ora si trova segnato tra i latini n. 5006. Il 
codice tutto membranaceo, 6 tutfco d’ una mano, scritto in 
minutissimi caratteri a due oolonne, nella prima met& dei 
sec. XIV, si compone di 189 fogli scritti, di piccole dimen¬ 
sioni di centim. 20 X 13. La scrittura oltr’ esser minuta as- 
sai, non 6 di facile lettura, e spesso anche illeggibile per 
T antichitA e capricciose abbreviazioni. Sui primo foglio di 
guardia membranaceo, vane mani in epoche differenti nota- 
rono qualche parola; ma la piu antica, dei sec. XIV, sciisse 
alcune parole, che, nonostante deturpate dal tempo, si pos- 
sono leggere cosl: Hunc librum dat fr. Eleemos[ina\ (6) 
loco Gualdi (ovvero: lector Gualdi ); poi un’ altra mano dei 
sec. XVI: Chronica historiarum antiquarum manuscripta; 
poi un altra dei sec. XVI o XVII: Chronica Odorici , e questa 


(1) Nei suoi Annales Min., sotto gli anni 1806 n. 12; 1807 n. 6; 1321 
n. 1; 1326 n. 1; 1381 n. 7. 

(2) Wadd., Syllab. Scriptor., Romae 1660, 270; ed. 2», ib. 1806, p. 184; 
ed. 8“, ib. 1906, 181. 

(3) Sbaralea, Supplem. ad Scrijtt., Romae 1806, p. 444, 670. 

(4) Vitae Pajtar. Avenion., t. I, coi. 1412 eq. (ed. Paris 1693). 

(5) Scriptor. Ord. Praedicatorum, t. I, Paris 1719, p. 660. 

^6) Leggiamo: fr. Elcemosina, e non pro eleemosina , perch& il fr. 6 
chiaramente scritto, e non pu6 interpretrarsi che frater. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



UNA PAGINA DANTESCA SU FRA GUIDO DA MONTEFELTRO. 219 


nota indusse, come abbiamo detto, in errore il Waddingo 
da farne autore il B. Odorico. II titolo della cronaca, al- 
quanto lungo, lo si compendia cosi: Liber brevis hislorie... 
perducte usque cui annos domini M.CCC.XXXI; ma il rae- 
conto finisce propriamente coi 28 nov. 1836 sotto Bene- 
detto XII. Che P autore sia un Umbro, il su detto frate 
Elemosina come crediamo, e religioso dei S. Convento di 
Assisi, ove scriveva, lo si ricava anche dal fol. 170 r. ove 
appella alia testimonianza di « renientibus fratribus de 
Neapoli ad nostrum conventum in provincia Sancti Fran- 
cisci... ». 

Questo codice Parigino, che noi battezzeremo da qui in- 
nanzi come Chronicon fratris 'Eleemosyne, ha grande intimitA 
c relazione con Taltro quasi simile codice dei 8. Convento 
di Assisi, n. 341, il quale pure s’ intitola Liber historia¬ 
rum (U, e pure termina il suo racconto coi 1335 sotto Be- 
nedetto XII, e dal dotto P. Ehrle con sagace congcttura at¬ 
tribuito a frate Elemosina di cui si aveva un testamento dei 
1339(2); sicchA ora siamo in grado di asserire: 1° che un 
frate Elemosina ha realmente scritto un libro di storie; 
2° che tanto il cod. Assisano, quanto quello Parigino sono 
opera d’ uno stesso autore fr. Elemosina, il quale compilo 
due volte la sua cronaca: la prima compilazione, rozza e 
ineguale, ci si presenta nel cod Assisano; e la seconda com¬ 
pilazione assai meglio redatta e ordinata, nel cod. Parigino (3). 

3. — Conversione di frate Guido. — Il codice Pari¬ 
gino, ossia frate Elemosina, consacra due buoni squarci o 
capitoli della sua cronaca alia fama immortale dei conte di 
Montefeltro: nel 1° ci paria della sua conversione, e nel 
2° della sua morte. Ambo i capitoli, brevi e concisi, nella 
loro brevitA e concisione classica eondensano una serie di 
fatti riguardanti Guido, affatto sconosciuti. 


(1) Il codice Parigino principia il euo titolo cosi: In libro isto... 
ystorie..; e 1’ Assisano Liber iste... ystoriarum ... Vedi la descrizione dei 
cod. Assisano fatta dal ch. prof. Leto Alessandri, Inventario delV antica 
Biblioteca dei conv. di S. Fran. in Assisi coinj/ilato nel /38/, Assisi 11)06, 
p. 184-90: e il dotto studio dei P. Ehrle S. J. in Archir ftir Litt. w. Kirehen- 
geschichte, I, Berlin 1885, 496-507; riprodotto in italiano nella Miscell. 
francesc., t. II, Foligno 1887, 21-26; dove il num. dei cod. 6 sbagliato. 

(2) Ehrle, Archiv, I, 496, nota; Misc., II, 21. 

(3) Tutto questo, crediamo, risulterk piva chiaro dagli abbondanti 
sqnarci che riprodurremo da ambo i codici nel secondo volume della 
nostra Biblioteca bio-bibUografica della Teinra Santa e delVOriente france - 
«c ano, di cui uscl il primo yol. a Quaracchi nel 1906. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


220 UNA PAGINA DANTESCA 8U FRA GUIDO DA HONTEFELTBO. 

Inizia egi i il suo racconto coi dirci come 1* invincibile 
Guido, il vincitore di trentadue guerre (com’egli lo chiama), 
tocco dalla grazia divina, ando a prostrarsi ai piedi di papa 
Bonifacio VIII, ehiedendogli questa volta un perdono vera- 
mente sincero, e per giunta la grazia di poter entrare nel- 
T Ordine di JS. Francesco. E in prova della sua sincera con¬ 
versione, Guido, a’ piedi dei Papa, legava tutti i suoi beni 
alia Chiesa da esso piu volte danneggiata. 

Non 6 a dire se Bonifacio, vedendo ai suoi piedi colui 
che de’ proprii nemici era solito far un « sanguinoso rauc- 
chio », lo accogliesse con paterna amabilita e concedesse 
quanto ei gli chiedeva. Il cronista non ci dice Y epoca pre- 
cisa di questa conversione di Guido: ma d’ altronde abbiamo 
in proposito una bolla che ci prefissa Y anno e il mese della 
sua conversione. Bonifacio VIII, con sue lettere dirette al 
Ministro Provinciale de’ frati Minori di Ancona, d& a questi 
le opportune istruzioni sui come debba diportarsi riguardo 
ai beni e ali’ ingresso di Guido nell’ Ordine di S. Francesco. 
Le lettere sono datate da Anagni il di 23 luglio dei 1296 e 
son ben note ai Dantisti (1). Guido dunque nel luglio dei 
1296 era gia convertito, e dopo cinque mesi (nel dicembre 
dello stesso anno) vedremo il fiero milite vestire V umile 
saio francescano a Roma. 

Durante questi cinque mesi, dalla conversione cio6 alia 
vestizione di Guido, nulla possiamo dire: ma ci sar& lecito 
di congetturare in base alie citate lettere papali, che Guido 
frattanto si sia ritirato nel convento francescano di Ancona, 
per ivi sistemare i suoi affari domestici e prepararsi, coi 
consenso della moglie aneor viva, ali’ ingresso nell' Ordine 
de’ frati Minori. Intanto il cronista ci fa sapere, che Boni¬ 
facio VIII, detto da lui «discretus et prudens», restituiva 
a Guido tutti i beni confiscati per non defraudarne i flgliuoli. 

(1) Cfr. Sbaralea, BuUar. Franc., t. IV, p. 407-8, n. 86. — Eubel, 
Epitome BuUarii, p. 210 n. 2084. — Wadd. an. 1296 n. 10. Scrive il Papa 
al Provinciale di Ancona: « Il nobil uomo, Guido conte di Montefeltro, 
tanto da se, quanto per mezzo di persone degne di fede, manifestandoci 
i suoi desideri, ci ba fatto piu volte sapere che desidera finire i suoi 
giomi nel servizio di Dio, vestendo un abito religioso, onde far peni- 
tenza dei suoi peccati, con i quali offese Dio e la Chiesa Romana sua 
madre; tanto piu che la sua consorte gli ha gi& dato il consenso». 
Lodata quindi la risoluzione di Guido e date le disposizioni riguardo 
ai suoi beni, termina ingiungendo di lasciar libero Guido nella scelta 
deir Ordine dei frati Minori, onero d’ un ordine militare. Questa bolla 
indusse gli storici a credere che Guido si fosse fatto frate in Ancona. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



UNA PAGINA DANTE80A SU FSA GUIDO DA MONTBPBLTBO. 221 


4. — Uno dei flgli di Guido fatto vescovo di Urbino. 
— Guido dunque lascio de’ figliuoli prima di farsi frate. Ma 
quanti figliuoli abbia avuto Guido, non lo sanno ne 1’Ammirato, 
n6 il Gamurrini, n6 altri. II Gamurrini accenna a figliuoli 
di Guido, ma neppur li nomina; 1’ Ammirato invece ne ri- 
eorda tre soli: «tutti gli alberi convengono che egli abbia 
tre figliuoli * cio6 Guglielmo Spada langa, Manfredo e Fede- 
W^o(l). Invece ne troviamo qualcuno di piu: uno sarebbe 
Buonconte, morto nella battaglia di Campaldino (1289), ri- 
cordato da Dante (nel Purgatorio V, 88), e dai Dantisti detto 
figlio dei nostro Guido (2). L’ altro di cui nessuno mai seppe 
nulla, fu Conrado agostiniano e vescovo di Urbino, capitale 
de’conti di Montefeltro. Chi mai si sarebbe imaginato che, 
raentre il feroce conte di Montefeltro insanguinava le terre 
d' Italia, aveva in un chiostro un figlio, e un figlio frate, e 
per giunta consacrato vescovo da Bonifacio VIII? Il cronista 
ha queste poche parole, dopo averci detto che il papa re¬ 
stitui i beni ai figli di Guido: * E il figlio di Guido che 
era delV Ordine degli Eremitam di S . A g os tino, fu cletto 
e consecrato rescoro di Urbino *. Qui il cronista condensa 
due fatti di epoche diverse. 11 figlio di Guido (che daltronde 
sappiamo chiamarsi Conrado) pare sia stato consacrato ve¬ 
scovo di Cuna sotto Bonifacio VIII (3), ma la sua promo- 
zione alia sede di Urbino fu fatta piu tardi sotto Clemente V 
(il 6 aprile dei 1309) che ne confermava 1' elezione fatta da 
quel capitolo. Conrado, che dall’ Ughelli (4), 6 detto « vir 
longe doctissimus >, tenne questa sede sino alia sua morte 
avvenuta entro il 1317; e a lui succedctte ai 17 di marzo 
dello stesso anno un suo congiunto, Alessandro de’ Conti 
Guidi, figlio di un Aginulfo (5) che non possiamo credere 
zio ma eugino dei nostro Montefeltrino, se non erriamo. Di 
piil il cronista, come vedremo, ci daiA un altro partieolare 
tutto nuovo, che cio6 il detto vescovo Conrado volle esser 
sepolto (1317) presso le oeneri di suo padre Guido. 

5. — Guido veste V abito francescano a Roma: 24 
dec. 1296. — I precedenti storici non seppero precisarci il 
giomo e il luogo della vestizione di Guido: onde chi lo disse 
vestito in Ancona, e chi prefisse 1’ anno 1295 come anno di 


(1) Ammirato, op. cit, p. 15. Cosl anche ii ch. Davidsohn, 1. c. II, 524. 

(2) Vedi Paolo Costa, La Div. Commodia, Purg. V, 88. 

(8) Eubel, Hierarchia cath. medii aevi, Monasterii 1888, I, 587. 

(4) Italia mera, II, p. 786 2* ediz. 

(5) Cfr. Eubel, Hierarchia , I, 538. Gamurrini, p. 156. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




222 UNA PAGINA DANTE8CA SU PRA GUIDO DA MONTBFELTRO. 


vestizionc (1). Qui pure attingeremo nuova luce dal nostro cro- 
nista e riguardo al tempo preciso, e riguardo alia cittA dove 
Guido fu vestito. Egli in proposito nota una singolare ooinci- 
denza da cui usoirA la data precisa che ricerchiamo, ed 6 que¬ 
sta: ehe Guido vesti Y abito francescano nel di medesimo che 
si vestiva il giovane principe angioino, 8. Lodovico vescovo 
di Tolosa, ambedue riccvcndo 1’ abito dalle mani di frate 
Giovanni da Morrovalle generale delTOrdine e piA tardi Cardi¬ 
nale. E da questo curioso particolare, per noi di tanto valore, 
veniamo onnai a sapore di certo che Guido, in compagnia 
dei santo principe, vestiva 1’ abito a Horna, per mano dei 
detto Generale, nel di 21 decembre dei 121)0 , cinque mesi 
dopo la sua conversione come abbiamo notato piu sopra (2). 

Dopo questi particolari affatto ignoti, dobbiamo al eronista 
anche quest’ altro grazioso particolare di un sapore tutto 
dantesco, che cio&: Papa Bonifacio in questa circostanza 
mando a Guido il panno per Y abito, le scarpe, e la fune 
che doveva cingcrlo, come ad un poverello spogliato d’ ogni 
cosa, dice il'eronista. Poi aggiunse: Guido giA conte, e per 
lo avanti lupo feroce, ed ora convertito veracemente, visse 


(1) Il Mazzara, Leygendario Francescano, Venezia 1722, t. IX, p. 356. 
sotto il di 29 settemb., seguendo il Waddingo, ( Annal ., an. 1296 n. 9-12) 
e questi il Rubeo, Histor. Raren., lib. VI, an. 1295, lo dicono vestito Guido 
in Ancona il 17 nov. 1296, e morto in Assisi il 29 sett. dei 1298. — 
Cfr. sopra p. 217, nota 2 segg. 

(2) Si sa di certo che S. Lodovico si vesti e professb in un mede* 
simo giorno, in una vigilia dei S. Natale, cio6 il 24 dicembre (cf. AFH, 
I, 287). Ma in che anno? Comunemente si tiene pel 1296; ma qualcuno 
per farlo vivere un anno di piu nell’ Ordine e nel Vescovato, gii assegnd 
Panno 1295, (P. Leon, Aureola Sera fica, III, Quaracchi 1898,249). Peggio poi 
fa il nostro Mariano da Firenze, (cfr. AFH, II, 472), che lo dice vestito e 
professato circa festum jmrifirationis (1-2 feb. dei 1297!) — Se non che, si 
hanno serie ragioni per rigettare ogni altra data, fuori quella dei 1296, 
che e la sola certa. Primieramente: Lodovico, dopo la sua vestizione e 
professione (24 dec.), nella domenica seguente (30 dec.) veniva consa- 
crato e proclamato vescovo con la bolla Fons sapientiae (Sbaralea, BulL 
Fratic., IV, 422; Eubel, Ejtist. n. 2099), data Romae 3 Kal. [non 4 kal.] 
ianuarii anno secundo; ora sappiamo di certo (Potthast, Reg. Pontif. 
t. II, p. 1923s.), che Bonifacio VIII datava il 1" anno dei suo pontificato 
non dal dl della sua elezione (24 dec. 1294), ma dal dl della sua consa- 
crazione (23 gen. 1295): sicche il 3" kal. ian. dell’anno 2°, corrisponde 
esattamente al 80 dec. 1296. Di piu, tutti i cronisti sono unanimi nel 
dirlo vestito dal generale fr. Giovanni da Morrovalle: ora il Morrovalle 
fu eletto al generalato il 12 magg. 1296, e lo tenne fino il 16 maggio 
1304 (cfr. Analecta Franc., III, 432 sqq.); non poteva dunque vestirlo 
nel 1295. Dunque Guido, coi santo vescovo di Tolosa, entrb nelPOrdine 
di S. Francesco nel 24 dec. 1296. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


UNA PAGINA DANTESOA 8U FRA GUIDO DA MONTEFKLTRO. 223 

per alcuni giorni coi mansueto agnello, coli’angelico Lodo- 
vico, in molta umiltA e povertk, mangiando sulla stessa 
mensa, e dormendo nello stesso dormitorio: avverandosi 
cosi il detto dei Profeta Isaia: habitabit lupus cum agno. 

6. — Guido professa in Assisi: sua fama: oracolo 
de’ grandi. — Dopo aver dimorato per qualche tempo a 
Roma con 8. Lodovico di Tolosa, il nostro Guido fu desti¬ 
nato alia Provincia Serafica dell’ Umbria, e precisamente 
nel grande convento di Assisi, monumento dei genio immor¬ 
tale di un frate Elia (amico come lui di Federigo II), e culla 
dei rinascimento delle belle arti in Italia. LA in Assisi, 
presso la tomba di S. Francesco, Guido fu posto sotto la 
disciplina d’ un maestro: sub magistri disciplina constitutus: 
disimpegnando con diligenza i piu umili ufticii come 1’ ul¬ 
timo de’ frati. Lavava gli utensili (dice il cronista), serviva 
alia mensa, ed orava devotamente, si da ingerirc in tutti 
somma ammirazione. Molti personaggi illustri d’ Italia ac- 
correvano ad Assisi per rivederlo e parhn gli e consigliarsi, 
e si dipartivano da lui consolati e grandemente ediflcati. 

Guido era stimato come un oracolo d’ Italia per la sua 
grande prudenza: famosus in tota Italia prudentia { 1): e 
percio rieorrevano a lui tutti i circonvicini popolani, ma 
specialmente i grandi e i nobili lo infestavano, come si 
esprime il cronista: e da esso chiedevano in ogni lor briga 
e litigio consigli, chi buoni e ehi perfino malvagi. E qui 
stupendamente il nostro cronista fa eeo a Dante (2' che 
mette in bocca a Guido questa terzina: 

Gli accorgimenti e le coperte vie 
Io seppi tutte; e si menai lor arte, 

Ch’ al fine della terra il suono uscie. (Inf. xxvn, 76-8). 

Si, 6 vero, e la storia ce lo attesta, che Guido seppe sco- 
prire tutte « le coperte vie », e bene spesso ne usd ed abus6, 
con frode, dicon gli uni; con astuzia, dicon gli altri. Ma da 
che ei fu cordigliero, egli odio la frode, e non amd 1’astuzia: 

Ci6 che pria mi piaceva, allor m’ increbbe: 

E pentuto e confesso mi rendei. (Ib. v. 82-83). 

(1) Al nostro cronista fa eco il Villani, Cronica fior., VII, 80, che 
lo chiama « il piA sagace e il piA sottile nomo che a quei tempi fosse 
in Italia ». 

(2) L’ allusione a Guido che il prof. R. Davidsohn, 1. c. II, I, 524 e 
Forschungen zur Gesch. von Florenz, IV, Berlin 1008, 387, vuole aver 
scoperto nel processo di Filippo il Bello contro Bonifacio VIII, allusione 
che parlerebbe al quanto in favore di Dante, ci pare troppo vaga. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



224 UNA PAGINA DANTE8CA SU FRA GUIDO DA MONTBFRLTRO. 


E ch’ oi pentito si fosse sinceramente, e che ricusasse di 
dar frodolenti consigli ai grandi e agli amici che ne lo richie- 
devano con audace insistenza, ce lo assicura con pari insi* 
stenza il nostro cronista: E poich6 Guido (ei dice) non vo- 
leva dare de’ consigli fuorch6 buoni, e non voleva turbare 
1' anima degli amici antichi cui non poteva assentire nel 
male, n6 agire contro la propria coseienza e a danno dei 
prossimo, decise issofatto di abbandonare 1’Italia: niente 
meno! E‘per do ve? L’Italia era pur vasta, e poteva pre- 
stare un oscuro ricettacolo al grande «latino *, e nascon- 
derlo agli importuni amici. Ma no; 1’Italia era piccola per 
Guido che 1’aveva invasa tutta della sua fama; anzi questa 
fama aveva valicate le Alpi, e a Guido non si presentava 
altro ricovero che 1’ Oriente! Questa grave decisione di 
Guido di emigrare in Oriente la si ignorava, e veniamo a 
saperla oggi soltanto: e ne dobbiamo esser grati al nostro 
diligente cronista. 

7. — Guido arriva in Ancona per imbarcarsi per 
r Oriente. — Guido di fatti, dopo aver deciso di lasciar 
V Italia per isfuggire i potenti e prepotenti amici, chiese is¬ 
sofatto ed ottenne licenza dal Ministro Generale (1) di par¬ 
tire per la Terra Santa, per ivi come pellegrino vivere con 
quei frati nascosto,. e finire bene i suoi ultimi giorni 1& in 
qualche terra vicina a quella sacrata dalla presenza dei 
Divin Redcntore. — Guido allora avrebbe varcato il 76° 
anno di sua eta; e eid nonostante, non oi sorprende che 
egli abbia potuto ottenere, cosl vecchio, la licenza per 1*0- 
riente. A quei tempi, nomini maturi e vecchi varcavano 
1’Oriente non meno de’ giovani. Ricordiamo il solo esetnpio 
dei B. Giovanni da Parma, che, assai veccchio, ottuagenario 
(nel 1289), tento un seeondo viaggio per 1’Oriente (2). Del re¬ 
sto, poichd Guido mirava alia Terra Santa, egli non avrebbe 
oltrcpassato 1’ isola di Cipro, ove soltanto poteva trovare un 
ricovero in uno dei cinque o sei conventi (3) che col& vi aveva 
la monastica Provincia di Terra Santa, poichd i conventi 
della Siria c Palestina erano scomparsi nella catastrofe dei 
regno latino (1291). 


(1) Fr. Giov. da Morrovalle, quegli che vesti Guido. Non altri che 
il Ministro generale poteva dare una tale licenza di recarsi in Oriente. 
Vedi la Regola di S. Francesco, (1223) cap. 11, negli Opuscula S. JFran- 
ri.sri, Quaraccbi 1904, p. 73-4. 

Golubovich, Bibi, bio-bibl. di Terra S., I, 219-28. 

(3) Op. cit. I, 151, 229, 239, 345, 355 sg., 394 sgg. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




UVA PAGINA DANTBSCA 8U FRA GUIDO DA MONTEFBLTRO. 


225 


Dunque Guido lasci6 Assisi, coi cuore forse angustiato, e 
parti per la volta di Ancona per indi imbarcarsi per la Terra 
Santa. E giunse realmente in Ancona. II cronista non ci diee 
n6 il dl n6 1’ anno del suo arrivo, ma inveoe con un laco- 
nismo un po' brusco ne annunzia la morte. 

8. — Morte e sepoltura di Guido. — Guido giunto 
che fu in Ancona, « infirmus ibi occubuit *; e come a Dio 
piacque (soggiunge il cronista) egli spiro 1’anima in pace 
gi k ben preparato al duro passo, e dopo aver ricevuti con 
cristiana pietA gli ultimi sacramenti della Chiesa. 

In seguito per opera de' frati, le ossa di Guido furono 
trasportate da Ancona nella cittA di Urbino (resa gia capi¬ 
tale della contea di Montefeltro da Guido stesso) e la, per 
volontA certamente della faniiglia Guidi e specie di Conrado 
suo figi io, vescovo della citta, vennero riposte nella tomba che 
la sua famiglia si era preparata nella Chiesa di S. Francesco 
ile'Frati Minori d'Urbino. Presso le sue ceneri furono poi 
sepolti il suo figlio Conrado (f 1317) e i postumi nepoti: tra 
i quali verosimilmente anche Alessandro (f 1342) che era 
succeduto a Conrado nella sede d'Urbino (1). 


(1) Sembra che anche a TJrbino s’ ignori dove sia la tomba di Guido. 
Secondo che mi riferisce il B. P. Raffaele Tittoni, O. F. M., guardiano 
del convento di Sant’ Andrea Urbino, e professore al seminario dioce- 
sano, ci sono colit diverse opinioni; e la bella tomba, che tutt’oggi si 
vede nella chiesa di S. Donato, in cornu epistolae, e che ci rappresenta 
un duca vestito da frate, sarebbe quella del duca Guuiantonio, morto 
il 21 feb. 1443, come si rileverebbe dalla lapide stessa; ma secondo il 
Chronie. Eugubinum , Muratori, Script. H. /., XXI, 981, mori il 20 febr. 
1442. Questa sarebbe 1’ opinione comune secondo 1’Ugolini, Storia dei 
conti e duchi d’Urbino, Firenze 1859, I, 273, e ne paria anche il P. Ber- 
nardino da Scapezzano nelle sue Memorie MSS. (1723) sui duchi d’Urbino. 
Ma 1’opinione 6 certamente falsa, e quella data di 1443 si riferisce sola- 
mente ali 1 ultima traslazione delle ossa di fra Guido. Queste furono 
trasportate, la prima volta, da Ancona nel convento di S. Francesco 
entro Urbino (cf. p. 228), e non a S. Donato, che non fu dato ai Frati 
Minori 08S. che dopo il 1425, dai conti d’Urbino; cfr. Gonzaga, De origine 
*eraphicae religionis, Venetiis 1603,240. — Nel 1443 le ossa di Guido furono 
traslocate, con quelle de' suoi, a San Donato, e da questo anno in poi, 
i duchi d’ Urbino prescelsero le loro tombe nella chiesa del convento 
di S. Bemardino, anch’ essa attigua alia Chiesa di S. Donato. La tomba 
in 8. Donato di rimpetto a quella di fra Guido (cio& in cornu eran~ 
gdii) deve contenere le ossa del figlio Corrado e postumi nipoti sino 
al 1443. In proposito della tomba di fr. Guido, ci deve bastare la 
grave autoritA del Waddingo, il quale aveva preparata una speciale 
monografia storica sui conti di Montefeltro, ora sparita: « Quorum 
(Ducum) epitaphia dabimus aliquando in libello, quem separatim scrip¬ 
simus de Urbinatum pietate erga familiam francisc&nam », Annales 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



226 UNA PAGINA DANTE80A SU FRA GUIDO DA MONTKFELTRO. 


D cronista chiude il suo racconto con questa postuma 
giustiflcazione di Guido stesso, della cui veridicitA non pos- 
sono allegarsi ragioni in contrario. 

Guido (dice egli) interrogato dai frati, perch6 mai avesse 
combattute tante e si raicidiali guerre, rispondeva: «Io, prima 
di muovere una guerra, chiedevo sempre la pace ai miei 
nemici, o per lo meno una tregua per la pace, ed ero felice 
di accoglierla tutte le volte che mi si presentava. Io mai 
mos8i una guerra se non a malincuore; e guerreggiai per 
la giustizia e per cause gravissime ». Diceva pure ai frati, 
che durante la sua vita mondana e guerriera, mai aveva 
trascurato di raccomandarsi a qualche santo, perchfc questi 
gli ottenesse da Dio il perdono de’ suoi peccati; ed era per¬ 
suaso che quel santo avvocato lo avesse liberato da molti 
pericoli e gli avesse ottenuto la grazia dei pentimento c una 
buona prossima fine. — E qui finisce il nostro cronista. 

9. —• Quando mori Guido? — Il nostro cronista non 
precisa a rigore n6 1’ anno n6 il giorno della morte di Guido, 
e si contenta di da rei ad intendere che la morte di lui av- 
venne dopo quella di S. Lodovico di Tolosa con 1’ espressione 
« circa illa tempora *, cio& qualche tempo dopo . Ora si ha 
di certo che il santo di Tolosa mori il 19 agosto dei 1297 (1), 


Ord. Min., ad an. 1425 n. 18. Poi soggiunge: «Huc [in eccl. S. Donati] 
translatus est anno 1443 praeclarus ille Feltriae gentis princeps Guido 
Comes, mox franciscanus,... et lapideo donatus tumulo, insculpta effigie, 
habitu franciscano, apposito etiam ense gloriae militaris emblemate; 
haec habet carmina vetusto incisa charactere: 

Plorat in Hesperia tellus, plorate latini, 

Guido comes moriens liac requiescit humo. 

Non fuit e coelo princeps dementior alter: 

Praevalidas urbes rexit, et ipse potem: 

Non fuit in terris unquam qui sanctius heros 
Cappam Francisci posset habere sacri. 

Quem dedit aeternum probitas venerabilis aevo, 

Mors animam coelo reddidit alma suo. 

Vos igitur superi socio gaudete superno, 

Et divum servet curia sacra ducem. 

Mille quadringentis Domini decurrentibus anntN 

Quadraginta tribus februari vigesima prima. 

Questa iscrizione che si legge ancora a S. Donato, non pub riferirsi 
a Guidantonio, massacrato a furia di popolo, e quindi non morto col- 
1’abito minoritico; di piu: Guidoantonio sempre fu chiamato con questo 
doppio nome; perche mai nella lapide della tomba lo si avrebbe chiamato 
Guido? Il Waddingo 6 seguito dallo Sbaraglia, Bvll. Fr ., IV, 408, n. c. 

(1) I critici scartano la data dei 1298 dei Waddingo, e quella di 
Marco di Lisbona che lo dice morto nel 1299. Cfr. 1' antica leggenda 
dei Santo edita dal Presutti, nell’ AFH I, 289, ove crediamo si debba 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



UNA PAGINA DANTESCA SD FRA GUIDO DA MONTEFELTRO. 227 


e quindi qualche tempo dopo mori Guido. Se non che, in 
raancanza di testi immediati, ei basti 1’ autoritA dei grave 
storico Rubeo, citato con lode dal Waddingo, il quale pone 
la morte di Guido al .7° kal. oct. cio6 ai 29 di settembre 
1298(1), anno dei resto ammesso da tutti i recenti, sebbene 
alcuni errino nella data dei giorno c mese, come abbiaiuo 
gi& osservato (2). 

10. — Testo dei codice Parigino. (Bibi. Nation. Fonds 
lat. 6006). — [Fol. 168v] De conversione et absolutione 

FEROCIS COMITIS GUIDONIS MONTIS FERETRII. 

«... [Guido fuit] famosus in tota Ytalia, prudentia et fortitudine, 
«qui triginta duo bella fortiter dimicasse refertur, a nullo devictus». 

Segue quindi lo storico a dirci che Guido, tocco dalla grazia divina, 
si converti e si presentb a Bonifacio VIII che lo accolse paternamente: 
e che Guido cedette tutti i suoi beni alia Chiesa. Poi soggiunge: 

« Devote petentem comitem in Ordinem S. Francisci intrare, con- 
«cessit illi papa, cui pannum pro tunicis misit et scarpas et cordam, 
«tanquam pauperi omnibus denudato. 

« Eodem vero die, qua dilectus Dei et electus a Christo Ludovi- 
«cus indutus fuit tunica, Guido olim comes a fratre Yohanne gene- 
«rali Ministro indutus fuit tunica et chorda precinctus; cum illo 
* mansueto agno, Ludovico angelico, lupus olim ferox, conversus ve- 
«raciter, Guido humiliter habitavit, in multa paupertate insimul 
« manducantes et in dormitorio dormientes, sicut olim prophetaverat 
«Ysaias (3). Dominus autem Bonifacius papa, discretus et prudens, 
«omnia que Guidoni abstulerat, filiis eius restituit, ne egestate tor- 
«querentur. Et filius eius, qui erat de Ordine Heremitarum S. Au- 
« gnstini, episcopus electus et consecratus fuit Urbis natenus. (sic) (4). 

« Frater vero Guido in conventu S. Francisci (5) sub magistri di- 
«sciplina constitutus, ita diligenter servitia faciebat lavando paros- 
« sides, serviendo ad mensam, orando devote, quod admirationem omni- 
« bus inserebat; ad quem videndum et colloquendum plurimi nobiles 
« accedebant, et ab ipso confortati et hedificati plurimum recedebant*. 


leggere 14° • kal. xept. (19 ag.) invece di 4 n kal. (29 ag.). Di piu : che il 
santo sia morto nell’ agosto dei 1297 e non dei 1298, lo si ricava pure 
da cio che la sede di Tolosa ebbe il suo successore gi& dal 17 marzo 
1298. Vedi anche il processo accennato nell’AFH II, 382. 

(1) "Wadding. an. 1296 n. 11. Cfr. Muratori, XIV 1114. 

(2) Supra p. 217 n. 2 segg. (3) Is. 11, 6. 

(4) Il cronista incidentalmente ricorda qui Conrado figliuolo di Guido; 
non gi& che intenda dirlo promosso al vescovato di Urbino dallo stesso 
Bonifacio. Cf. supra p. 221 n. 3 segg. 

(5) Nel convento di S. Francesco di Assisi, dove si vede che Guido 
fu destinato dopo la sua vestizione a Roma. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



228 UNA PAGINA DANTE8CA SU FRA GUIDO DA MONTEFBLTRO. 

A questo punto il cronista riprende il racconto della vita di 
S. Lodovico di Tolosa, chiudendola (fol. 169r) coi capitolo: « De eius 
sanctitate et morte * ; e poi riprende a parlarci di Guido come segue: 

[Fol. 169r] De obitu fratris Guidonis et sepultura. 

« Circa illa tempora (1) frater Guido, cum ferre non posset in- 
«festationes nobilium et popularium concurrentium ad ipsum, et 
« propter brigas accidentes, consilia varia postulantes, cum ipse dare 
«nollet consilia nisi bona, et amicos turbare nollet antiquos, cum ipse 
« eis satisfacere non posset, nec vellet contra conscientiam et contra 
« proximos, deliberavit cito, et licentiam impetravit a Ministro de 
« Ytalia recedere et ad Terram Sanctam transfretare, ut ibi cum fra- 
«'tribus peregrinus et advena (2) Deo serviret et bene finiret. Cum 
«ab Assisio recederet et Anchonam pervenisset, ut inde transiret 
« ultra mare, ynfirmus ibi occubuit; et, ut Deo placuit, in pace mi- 
« gravit bene dispositus, receptis devote ecclesiasticis sacramentis. Et 
« processu temporis (3) ossa eius inde ablata, a fratribus ad Urbem 
« natenum reportata, in loco fratrum Minorum recondita fuerunt: et 
« iuxta ipsum filius et nepotes sepulti fuerunt postea. 

«Interrogatus igitur frater Guido a fratribus, quare tot bella 
« commiserit, ipse respondit: « Ego semper ab hominibus primitus 
« pacem quesivi vel treguam, et libenter aquievi, quando habere po- 
« tui, et nunquam libenter et sine iustitia et ardua causa pugnavi ». 
« Dixit etiam, quod omni die cuidam sancto reverentiam fecerat, et 
«credebat quod sanctus ille ipsum liberaverat a multis periculis, et 
«impetravit sibi fructum penitentie ac gratie, et feliciter terminare 
«cursum vite ». — Sin qui il cod. Parigino. 

11. — La Questione Dantesca. — Tracciata cosi alia 
raeglio la biografia dei nostro Guido sulla scorta della nuova 
fonte storica dei contemporaneo frate Elemosina, va spon¬ 
taneo il pensiero alia vecchia e sempre nuova questione 
storico-dantesca, dibattuta in modo speciale tra il Torraca (4) 
e il D’ Ovidio (5). Ed ora, non 6 improbabile che essa si ri- 
accenda di nuovo, dopo la grave testimonianza dei nostro 
cronista che colpisce direttamente Dante e d& piena ragione 


(1) Ciofe qualche tempo dopo la morte di S. Lodovico, cfr. p. 222 n. 2. 

(2) Cf. Ps. 38, 13; I Petr. 2, 11. 

(3) Certo prima dei 1336, anno in cui termina il racconto dei cro¬ 
nista; e verosimilmente prima dei 1317, quando aneor viveva il suo figlio 
Conrado vescovo di Urbino, che volle esser sepolto presso il padre, come 
si ricava da quel che segue. 

(4) Nuove ras segne, p. 332-37. 

(5) Studi sutla Div. Comm. } a p. 27-75, e p. 532-46; 6 la piu dotta 
e ampia discussione in proposito, condotta con copia di erudizione sto¬ 
rica e critica severa. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



UNA PAGINA DANTE80A 8U FRA GUIDO DA MONTEFELTBO. 229 


al D’ Ovidio, e ad altri (1). La questione si riduce a questo: 
Come mai Dante, il cantore della rettitudine e della giu- 
stizia, condanna fra i « rei dei fuoco furo» (Inf. XXVII, 
127) Guido, cui egli incolpa di un frodolento eonsiglio dato 
a Bonifacio VIII per soggiogare Preneste? 

Tutti sanno che Guido, nel concetto dei poeta, non cre¬ 
dendo di parlar con un vivo, ma con un morto, che « mai 
tornasse al mondo » (Inf. XXVII, 62), confessb a Dante il 
pereh6 egli era dannato. Bonifacio VIII, dice Guido, 

Domandommi eonsiglio, ed io tacetti, 

Perche le sue parole parver ebbre. 

E poi mi disse: «Tuo cor non sospetti: 

Fin d’ or t’ assolvo; e tu m’insegna fare, 

SI come Prenestina in terra getti: 

Lo ciel pos8’io serrare e disserrare, 

Come tu sai; per6 son duo le chia vi 
Che ’1 mio antecessor non ebbe care». 

Allor mi pinser gli argomenti gravi 
LA ’ve ’1 tacer mi fu avviso il peggio, 

E dissi: < Padre, da che tu mi lavi 
Di quel peccato, ove mo cader deggio: 

Lunga promessa con 1’ attender oorto, 

Ti farA trionfar nell’alto seggio». [Inf. xxvii, 98-111). 

Ed ora facciamo queste osservazioni: 

1°) — Abbiamo visto (2) che Dante nel 1298, quando 
forse ancora viveva Guido, elogia grandemente « il nobilis - 
simo nostro latino Guido Montefeltrano » ecc. Allora Dante 
nulla sapeva dei frodolento eonsiglio. Ne seppe forse qual- 
che cosa dopo? 

2°) — Ma anche quando Dante, entro il 1306 e 1308, 
compilava il suo Inferno, nulla poteva sapere dei perfido 
eonsiglio, poichfc chiaramente ci fa capire per bocca di Guido 
stes8o, che della supposta frode nessuno ne sapeva nulla nel 
mondo di sopra. Inf. XXVII, 61-3. 

3°) — Nessuna fonte sto rica contemporanea accusa Guido 
di simii colpa. E la testimonianza dei cronista Ferreto che 
scriveva la sua cronaca nel 1330 e ne protraeva il racconto 
tino al 1318; e quella dei Domenicano Pipino che scriveva o 
meglio tradueeva circa il 1321, continuando il racconto flno 


(1) Al Poletto, Dizionario Dantesco, Siena 1896, tom. III p. 17888, 
al Tomm&seo, al Tosti, al Foscolo, e tanti altri; e prima di loro al Mu- 
ratori. Script. B. It. t. IX, 741, 970. (2) Sopra p. 217. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



230 UNA PAGINA DANTESCA SU PRA GUIDO DA MONTEFELTRO. 

al 1314, non son altro che una meschina e pedissequa ripeti- 
zione perfino nei particolari dell' aneddoto dantesco. 

4°) 11 ch.mo Tosti, Tillustre storiografo e vindice di Bo- 
nifacio VIII, ha onnai dimostrato, che tutti i particolari pre- 
oeduti e seguiti alia conquista di Prenestc, sono c.ontro la 
concezione dantesea. Preneste si sottomise al papa (sett. 1298) 
senza condizioni e senza < lungo pronietter » da parte dei 
papa. Storicamente quindi 1’aneddoto dantesco 6 falso; o 
per lo meno Dante, ghibellino, e acerrimo avversario di Bo- 
nifacio VIII, si compiacque di raccogliere iniquos vulgi ru¬ 
mores, come si esprime il grave Muratori. 

Ma ci sia sacra la rettitudine delP immortale Poeta, e 
diciamola, come la crediamo realmente, una licenza poetica, 
con la quale ha inteso di coipi re piuttosto il suo preteso 
gran nemico, il papa, che non Guido. Dante, con la danna- 
zione di Guido mirava certamente di acerescer 1’ odio ghi¬ 
bellino contro Bonifacio eh’ ei eredeva sl perfido da perver- 
tire anche un’ anima eonvertita al bene! — Tu ti vanti (ci 
sembra dica il Poeta) di aver due chiavi, con le quali puoi 
serrare e disserrare il cielo e introdurvi od escludervi chi 
ti pare: tu puranco ti burli dei tuo santo predecessore Ce- 
lestino V, che non lc seppe usare: tu perfino eri capace 
d’ indur altri in inganno promettendo loro il paradiso; come 
hai fatto con altri, cosl avrai fatto con Guido, come corre 
la voce; ebbene, o gran Prete, io in protesta di questo tuo 
procedere, io che non ho chia ve nessuna, chiuderb il tuo 
Guido, e in persona di lui tutti gli a te simili, gli chiudero 
fra i « rei dei fuoco furo », e ci staranno a dispetto delle 
tue chiavi fino a che vivranno i miei versi. 

Tanto voleva dire il ribelle Ghibellino: metteva Guido 
nell’inferno peroh6 non poteva metterci ancora Bonifacio 
che era vivo nel mondo (1) quando (nel 1300) i) Poeta viag- 
giava « tra la perduta gente *. 

Firenze, 10 yennaio 1910. 

P. Girolamo Golubovich, O. F. M. 

G) Con pari desiderio, il Poeta aveva giA prima nel canto XIX pre- 
conizzato 1’ inferno a Bonifacio. — Cf. anche in Luce e Amore, VII, 
1910, 78-84, sui nostro nuovo testo un art. di volgarizzazione dei P. 
G. Cantini, O. F. M. 

-- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


GIAMBATTI8TA VI00 B LB SUB RJELAZIONI 001 FRANOBBCANI. 231 


GIAMBATTISTA VICO 

E LE SUE RELAZIONI COI FRANCESCANI. (a). 


{Fine) (1). 


Neir Anno che corre dalTestate dei 1724 alia primavera 
dei 1725, il Vico « restrinse tutto il suo spirito in un’ aspra 
meditazione (2)». Nel silenzio e nel raccoglimento interiore 
lott6 come gigante per dominare, raocogliere ed esprimere 
tutto il suo sistema mentale; e gittb dinanzi agli occhi degli 
uoraini la visione di un mondo inesplorato, i Principii di una 
Sciens a nuova (3). 

Quando si levd dal suo tavolino di lavoro con 1’ opera 
compiuta, egli sentiva una grande gioia. Ma era anche stanco 
per T immensa fatica, e scendeva nel suo cuore una pacifica 
raalinconia. Proprio questo stato d' animo si rivela nella 
lettera ch’ egli scrisse al Giacchi appena potette mandargli 
una copia dei suo libro. V' 6 in essa piu somplicitA di stile 
e nella facilitA dei periodi e delle espressioni una chiarezza 
che invano cercheremmo nelle antecedenti. L’ anima del- 
1’ au tore vi palpita piA davvicino. 

Questa lettera per6 non dev' esser la sola scritta al 
Giacchi dopo quella dei Giugno 1724; e che ve ne sia stata 
alnaeno qualche altra, apparisce chiaramente dal modo come 
il filosofo annunzia ali'amico la sua nuova pubblicazione(4). 


(a) Summarium: Prosequitor commercium epistolare inter I. B. Vicum et 
P. Bemardum M. Giacchi, O. M. Cap.; tunc agitur de eius relatione cum 
P. Michaele Angelo Regiensi, O. M. C.; sequi tui - Vici epistola Patrem quen- 
dam Conventualem tangens (1726). Porro agitur de P. Carolo Lodoli, O. M. Obs., 
veneto, qui Venetiis opus Vici Prine. Novae Scientiae denuo publicare volebat. 
Pauca attinguntur de rebus inter I. B. Vicum et P. Ioan. Chrysostomum Bo¬ 
noniensem, O. M. C. atque P. Ludovioum Luoia, O. M. Obs.; item de P. An¬ 
tonio M. de Palatiolo, O. M. C., qui Vico moribundo adstitit. 

[Nota Dirrctionis]. 

(1) AFH UI, 28-88. (2) Autob ., 886. 

(8) L. c. La prima edizione uscl a Napoli, Felioe Mosca 1725, in-12°, pp. 
270 (e 12 innum.) ool titolo: Prindpj di una aeienza nuova interno alia natura 
delle nazion* per la quale ei ritruovano i prindpj di altro eietema dei diritto na¬ 
turale delle genti. Per le ait re editioni eto., of. Croce, Bibi. 1-7. 

(4) Opere, VI, 28-80. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



232 GIAMBATTISTA VICO B LB SUB RELAZIONI OOI FRANCE80ANI. 


c Accompagnata dal sommo amore, che le porto, e da tutta la rive- 
renza, ch’ Elia merita, mando a V. P. Reverendissima la consaputa 
Opera. In cotesto Eremo ella goderA tanta pubblica luce, quanta ne po- 
trebbe nella pii celebre delle UniversitA dell’ Europa, alie quali 6 indi- 
rizzata. In questa CittA si io fo conto di averla mandata al Diserto: e 
sfuggo tutti i luoghi celebri, per non abbattermi in coloro, a’quali l’ho 
io mandata: e se per necessitA egli addivenga, di sfuggita li saluto: nel 
quale atto non dandomi essi nA pure un riscontro di averla ricevuta, 
mi confermano 1’ opinione, cbe io 1’ abbia mandata al Diserto. Io poi 
devo tutte le altre mie deboli opere d’ ingegno a me medesimo; perche 
le bo lavorate per mie utilitA, propostemi affine di meritare alcun luogo 
decoroso nella mia CittA; ma poiche questa UniversitA me ne ba ripu- 
tato immeritevole, io certamente debbo questa sola Opera tutta a questa 
UniversitA: la quale non avendomi voluto occupato a trattar paragrafi, 
mi ba dato 1’ agio di meditarla. Posso io avergliene piu grado di questo? 
chA mi spiace non potergliene professare altrove, che in cotesta vostra 
solitudine, dove gridando dico, cbe vorrei non avere lavorate tutte le 
altre mie deboli opere d’ingegno, e cbe restasse di me questa sola; per- 
chA le altre erano state lavorate per avere io alcuna Cattedra Prima 
in questa UniversitA etc... — (Paria poi dei ttuoi emuli piii fortunati, 
ma vili, e prosegue): ma i sapienti sono uomini di altissimo intendimento, 
di erudizione tutta propria, generosi, e magnanimi, che non altro stu- 
diano, che conferire opere immortali nel comune delle lettere, tra’ quali 
o il primo, o tra’ primi A V. P. Reverendissima, la quale ora io divota- 
mente priego ad accogliere con la solita vostra altezza d’ animo, come 
ba sempre fatto degli altri, questo mio ultimo, e piu di tutti tenero 
parto, il quale con la buona vostra grazia sarA piu agiato tra le vostre 
rozzissime lane, che tra le porpore, e i delicati bissi dei glandi, e fa- 
cendole umilissime riverenze mi confermo. 

Di V. P. Reverendissima. 

Napoli 25 Novembre 1725. 

Sempre piena di conforto, d’ incoraggi amento e di vera 
lode, giungeva poco dopo la risposta dei Giacchi(l): 

« Sig. mio, Sig. e Pad. sempr. Colend. 

Egli A giA passato il mese, Riv. Sig. Giambattista, da cbe per la 
via di Caserta, e da mano assai gentile vennemi reso il vostro libro dei 
Dritto naturale delle Genti (2): ma a tutt’altri, che a Voi saprebbe recar 
meraviglia il mio si lungo differire a darvene convenevol riscontro. 
Voi cbe ben sapete le grandissime cose, che nella di lui brieve mole si 
contengono, e quanto di attenzione e di studio si richiegga a giusta- 
mente comprenderle, mi stimerete presto, anzi cbe no, nell’ usarvi si 
difficile uffizio. Quante Voi, Signor mio, avete date Opere alia luce, tutte 
fuor di dubbio son degne di Voi; ma questa a me pare, cbe sia lo spec- 
cbio il pi& fedele dell’ ampiezza, della feconditA, e della fermezza della 
mente, dell’ ingegno, e dei giudizio vostro. Egli e il vero che in un Se- 
colo si snervato e molle eziandio nelle lettere, qual’ A il nostro, non in- 
contran fortuna libri si rigidi e severi; ma tanto bene non saran pochi 
quelli, cbe avidi della vera gloria vi terran dietro a qualunque fatica 

(1) Opere, VI, 30-1. \2) la Scienza nuova, vedine il titolo p. 231 n. 8. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




nel sublime cammino; ed awisati coi gire innanzi a qual’ alta eroica 
meta Voi gli scorgete, sian pur finalmente per rendervi la lode, che 
deesi ad uomo scopritor felice di un Mondo nuovo nella scienza pifa ne¬ 
cessaria, e piii utile ali’ umanitA. Feliciti il Sig. Iddio, prima cagione di 
ogni nostro bene, e questo mio giusto pensiero, e quante ho in petto 
tenerissime passioni per ogni qualunque vostro -Cristiano e Civile van- 
taggio, dappoich6 a mille titoli io pur sono 

Di V. S. 

Arienzo 20 Dicembre 1726. 

Riv. Obbl. serv. divotis. 

Fr. Bernardo M. Giacchi da Nap. Cappuc. 

E questa 6 V ultima lettera che conseiviamo della cor- 
rispondenza dei Giacchi al nostro fllosofo. 

Del Vico poi ce ne son restate altre due. Una, brevis¬ 
sima, senza data e senza precisa determinazione dei conte- 
nuto; r altra della fine dei 1729. L’ argomento della prima 
lettera ce 1'ha manifestato B. Croce (1). 

II P. Giacchi fece edificare la chiesa attigua al Convento 
d’Arienzo, che fu poi compiuta nel 1748. E avendo voluto 
che nel convento si collocassero i ritratti dei pid illustri 
Cappuccini, compose per ciascuno di essi un breve elogio 
latino, che mandb a rivedere al Vico. Fu proprio nel riman- 
dargli il manoscritto che il fllosofo gli scriveva(2): 

Per accertare V. P. Reverendissima quanto mi sia dilettato de’vo¬ 
stri Elogi, ho voluto seco gareggiare in qualcbe formola: perch6 i di- 
segni sono si belli, che non si possono migliorare. Sarit sua gentilezza 
se vorrit di alcuna di quelle varietA servirsi, e mia sarit la gloria di 
avervi solamente ubbidito, e con tutto 1’ ossequio resto rassegnandomi. 

Queste iscrizioni, che formano una serie biograflca di 
Cappuccini illustri, il Croce le trovb copiate di proprio pugno 
dal Vico, tra le carte dei Marchesi di Villarosa (3). E sono 
le seguenti: 

Fr. Antonius Barberinus, ab Urbano VIII. Pont. Max. germano 
fratre, nullo sanguinis studio, sed virtutis merito in Cardinalium Colle¬ 
gio cooptatus, dum omnibus pietatis officiis Romanae Religioni propa¬ 
gandae perennandaeque ecclesiae felicitati egregiam operam navat, vita 
cum summa sanctimoniae laude concessit. 

Fr. Anselmu8 Marhata Neapolitanus, vir plurima cristiana virtute 
et sacra facundia conspicuus, sacri oratoris munere in Palatio Apost. 
decem perpetuos annos functus, a Clemente VIII. Pont. Max. Cardina¬ 
lis creatus: mox a Paullo V in Archiepiscoporum ordinem adlectus, su¬ 
premum obiit. 

(1) Itcriaom latme di O. B. Vico pel Convento dei Cappuccini di Arienxo. In 
Napoli Nobiit*tima. Napoli 1904. Vol. 18° faso. 1°, pag. 4-6. 

(2) Opere, VI, 83. 

(8) B. Croce, Bibi., pag. 21. Esse furono ristampate (lalla Nap. Nob. nella 
Settmana. Napoli 29 Febbraio 1994 p. GU6. 

Archivum Fram de camm Hittoricmn. — A*. IU. 16 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




284 GIAMBATTI8TA VIOO B LB SUB RELAZIONI OOI FRAN0B90AMI. 

Fr. Franciscus Maria Casinus, Aretinus, vir christiana virtute et 
sacro eloquio praeclarissimus, qui quatuordecim annos cum singulari 
facundiae laude in Palatio Apost. sacri oratoris omnes partes absolvens, 
a Clemente XI. Pont. Max. in amplissimum Cardinalium Collegium con¬ 
sentientibus Christiani orbis studiis adlectus est. 

Fr. Embricu8 Hunqarus, ob plurimam virtutem Leopoldo Hom. 
Imp. adprime carus: eodem suffragante ab Innocentio XI. Pont. Max. 
invitus Viennae episcopus creatus: Cardinalis quoque futurus, ni, tractis 
comitiis, morte praereptus esset. 

Fr. Ioh. Baptista Estbxsis, Mutinae Rhegiique Dux, abdicato im¬ 
perio, in Capuccinorum Familiam adoptatus; christiana virtute et eloquio 
perinde clarus, ultimae necessitati aequa animi constantia concessit. 

Fr. Angelus Sojojacus, Dux, Par, et Mareschallus Franciae Occi- 
taniaeque pro Rege Moderator, multo post tempore, quam Capuccinae 
Familiae dederat nomen, sacris initiatus, Clementis VIII Pont. Max. 
iussu, Romanam Religionem, quam e suggestu eloquentissime adserue- 
rat, armis in acie strenuissime propugnavit; hinc Familiae secretis abdi¬ 
tus, de Rege, regno et ecclesia optime meritus. 

Fr. Antonius a Cajeta, ex patricia Laudatorum domo, primo iuven- 
tutis flore in Capuccinorum Familiam inductus, ad exactam Christianae 
vitae normam compositus, singulari summi Numinis pietate, et flagran- 
tissimo martirii desiderio ad meridionalis Africae oras adpulsus, post¬ 
quam gentes nefandis superstitionibus foedas, et omni sensu humani¬ 
tatis expertes, ad verae pietatis, christianaeque virtutis officia revocavit. 

Fr. Fidelis Sigmaringanus, foeda haereBeos late, qua natale solum 
inficiebatur, divinitus impollutus, humanas divinasque literas edoctus, 
et sacris initiatus in Capuccinorum numeris conscriptus, ob quampluri- 
mos sacris eius orationibus, vitae sanctimonia, prodigiisque ad Romanae 
Religionis castitatem revocatos ab infensissimis novatoribus gladio con¬ 
fossus. 

Fr. Iosephus a Lbonissa contumelias, carceres, flagra ob Evange- 
lium, quod perfosso pede suspensus triduo praedicare substinuit, fortis¬ 
sime perpessu8, martyrio divina ope superstes, omnis Christianae vir¬ 
tutis altitudine miraculisque inlustris. 

Vener. Fr. Bernardus a Corlbonb, siculus, vitae austeritate, om- 
niumque virtutum genere conspicuus, vivus mortuusque miraculis ad¬ 
mirabilis, iamdudum in Beatorum Album adscribendus. 

Fr. Thomas a Sancto Donato, Soranae dioecesis oppido, morum in¬ 
nocentia, vitae austeritate, aeternarum rerum contemplatione insignis. 

Fr. Alphonsus Suessanus, Suessanae Ecclesiae Canonicus, severioris 
Christianae vitae studio, aetate iam provectus, Capuccinam Familiam 
ingressus, morum gravitate, consilio et prudentia insignis, in Definito¬ 
rem Generalem eligitur, totius Familiae regimen obiturus, nisi suffra¬ 
gatorum animos ab eo sibi demandando munere eloquentissima humili¬ 
tate revocasset: annis onustus, meritis onustior. 

Fr. Hieronimus Pistoriensis, ob eximias virtutes, quae adstrictio- 
ris vitae Christianae virum decent, praeclarus; ob amplissimam Cardi¬ 
nalis dignitatem alto animo repudiatam clarior; ob mortem Cretae, ut 
pestilentia laborantibus adesset, ultro susceptam clarissimus. 

Fr. Laurenti us a Brundusio, in Capuccinae Familiae moderatione 
inlustris, legationibus ad Summos Principes praeclarus, aerumnis usque 
. ad venena pro vera Numinis Religione perlatis, Deiparae conloquiis, di¬ 
vinatione, miraculisque admirandus. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





GIAMBATTI8TA VICO B LB SUB RBLAZIONI OOI FRAN0B8CANI. 235 


Fr. Seraphinus Neapolitanus, pudicitiae instar, morum exemplar, 
pietatis norma, Barcinonem profectus, Capuccinam Familiam in iis re¬ 
gionibus protulit; sacra operanti Iesus sub Eucharistiae speciebas haut 
semel se conspiciendum exhibuit: divinatione, aliisque naturam praeter- 
gredientibus facultatibus divinitus inlustratus. 

Fr. Franciscuk a Castbllione, vir omnium virtutum genere orna¬ 
tissimus, Neapolitana Capuccinorum provincia feliciter administrata, ad- 
stricta annona per divinam ab eo imploratam opem Fratribus aliisque 
egenis ad miraculum laxata, aliisque prodigiis. 

Fr. Fuanuiscus Suessanus, ex uobili Pasclaliorum Familia, adstri- 
ctioris disciplinae laude sacri eloqu j Cama, et severissimae vitae exemplis 
obique locorum praeclarissimus. 

Fr. Frakcisouk Maria Philomarinus, spreta generis nobilitate in 
Familiam Capuccinorum inductus, tanta brevi enituit morum castitate, 
adstrictioris disciplinae studio, in rebus agendis desteritate, ut in Min. 
Prolem a Fratribus, popularis tumultus Neapolitani pacatorem a Prin¬ 
cipe, Sanctae Inquis, consultorem ab Ascanio germano fratre Philoma- 
rino Cardinali Amplissimo delectus, Capuccinae Provinciae disciplinam, 
Regno tranquillitatem, Ecclesiae pietatem auxit, restituit, servavit, octo¬ 
gesimum ferme aetatis agens annum.' 

Fr. Emmanuei. Neapolitanus, humanarum divinarumque rerum 
scientia, ac mira in sacris concionibus eloquentia praeclarissimus, suo¬ 
rum castimonia, rerumque gerendarum consilio ac dexteritate specta¬ 
tissimus: Diffinitoris generalis munere egregie functus, dum tertium 
Provinciam feliciter moderaretur. 

Ritratti ed iscnzioni, conchiude il Croce (1), non esistono 
piu nel Convento di Arienzo. II quale, dopo la soppressione 
dei 1866, concesso al Comune, fu devastato; e rimase in ab- 
bandono e cadente finoh6 alcuni Cappuccini non lo ricom- 
prarono, parecchi anni or sono, restaurandolo da cima a fondo. 
Nella biblioteoa 6 ora un pessimo ritratto dei P. Giacchi con 
una lunga iscrizione manoscritta latina, contenente un cenno 
biografico di lui; e due, non meno orribili, ritratti di cardinali 
dell' Ordine, con brevi iscrizioni indicanti il nome e la carica 
di ciascuno, si vedono nel Chiostro di entrata. 

L’ ultima lettera dei Vico al P. Giacchi, alia quale ab- 
biarno accennato di sopra, ha rapporto alie aspre e malvage 
critiche fatte alia Scienza Nuor a da un vigliaoco napole- 
tano nemico dei filosofo, e stampate tra i Nova literaria 
(aug. 1727) degli Acta Eruditowm Lipsiensia (2). A quelle 
menzogne e sfacciate insinuazioni, il Vico rispose colle sue: 
/. 11. Vici in Acta Eruditorum Lipsiensia , Notae (3). E di 
tutto avverte il P. Giacchi (4). 

< Come per lo eterao obbligo di giustizia, cbe io tengo con V. P. 
Reverendissima, le mando questo libricciuolo; cosl per 1’onore, ch’Ella 

(1) L. o. p. 6 . (2; Cf. Aufob., 406 sq. 

(3> Tutto 6 riprodotto nelle Opere, IV, 901-21. (4) Opere, VI, 81-2. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



286 GIAMBATTESTA VIOO B LB SUB RELAZIONI OOI FRAN0B8CANI. 


generosamente mi compar t i sce della sua confidenza, le scrivo ci6, che 
non ho potuto confidare alie stampe. II volume degli Atti di Lipsia 
dell’ anno 1727, ov’ 6 stampata una novella letteraria della nostra Scienza 
?iuova, era venuto qua in Napoli fin dal principio dei caduto anno 1728, 
e si teneva sotto chiave dall’ Autore, che 1’ aveva quindi scritta a’ Si- 
gnori Eruditi Lipsiesi, ed accortamente dissimulavasi da altri pochi, che 
n’ erano consapevoli con esso Autore etc ... (Poi narra come «finalmente 
nel passato mese di Agosto » gli Acta eruditorum comparvero pubbUca- 
mente in Napoli, e come egli si difese contro ogni punto dei surrifferito 
articolo). 

Questo & quello, di che doveva io ragguagliarla; dei rimanente le 
parleri essa Scrittura: la quale affidato nella di lei alta generositA av- 
viso, che la leggerA di buon occhio, come sempre ha soluto tutte le 
altre deboli opere dei mio afflittissimo ingegno, e facendole umilissima 
riverenza, mi confesso. 

Di V. P. Reverendissima. 

Napoli 4 Dicembre 1729. 

Se il lettore ci ha seguito fin qui nella lettura della 
corrispondenza tra il Vico e il Giacchi, ha finito certa mente 
con stimar questo degnissimo dell’ amicizia vichiana. Dalle 
sue lettere traspira ad ogni linea una soave calma interiore, 
una sinceritA squisita e una schiettezza nativa scevra da qua- 
lunque desiderio di adulazione o di disprezzo. Loda e inco- 
raggia senza vanitA di espressioni e dimostra al Vico un 
affetto fraterno nato dalla comunanza di anirae e d’ intelli- 
genze. 

E chi conosce un po’ la letteratura di quei tempi s’ ac- 
corge a prima vista come ii Giacchi anche nella forma delle 
sue lettere si riveli superiore quasi interamente al suo se- 
colo. Egli abhorre dalla ridondanza d’ imagini e di strane 
comparazioni allora tanto comuni e dagli infarcimenti mi- 
tologici. Di modo che il pensiero corre limpido attraverso 
le frasi nette e puramente toscane, con un fare che ti avvi- 
cina 1’autore a quei grandi dell’aureo Cinquecento, sui quali 
s' era cercato modellare (1). E il lettore stesso avrA potuto 
gindicare che, sotto questo punto di vista, le lettere dei 
Giacchi sono superiori a quelle dei Vico, le quali se pos- 
seggono piu densitA di pensiero, hanno perd dei difetti che 
non si trovano in quelle dei Cappuccino. E questi pregi let- 
terari si riscontrano in buona parte anche nelle sue Ora- 
zioni sacre, che potrebbero, anche oggi, essere modelli di 
lavori di tal genere, sia per la bellezza della concezione e 


(1) Cf. Vita dei P. Fr. Bemardo Maria Giacco, messa inn&nzi alie sue Ora¬ 
tioni tacre, Napoli 1747,* p. IX. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



GIAMBATTI8TA VICO B LB SUB BBLAZIONI COI FRANCESCANI. 237 


dei ragionamento, sia per la piacevolezza della disposizione, 
e la serietA, e direi quasi anche la modernitA, della frase. 

Con ci6 non vorrei affer mare che nulla di difettoso vi sia, 
letterariamente, nei lavori dei Giacchi; ma ho voluto notarne 
i pregi altissimi per far vedere com’ egli riuscl, in gran 
parte, a riformare \’ eloquenza sacra cosi guasta e corrotta 
in quel secolo, lavorando energieamente, e superando gli 
ostacoli e le contraddizioni che incontrava da parte di tutti 
i vecchi e viziosi oratori (1). E anche per mostrare che il 
Giacchi aveva buon gusto nelle lettere c conosceva e scri- 
veva bene 1’ italiano e il latino (2). E che pero non si puo 
giudicare sincera quella frase di Giov. Do m en ico C as¬ 
si tto, da Bonito, a proposito delle iscrizioni latine per il 
convento di Arienzo, riviste dal Vico. Nella lettora dei Cas- 
sito al Villarosa, dei 3 ottobre 1819, si legge tra le altre 
cose (3): 


« Io aveva una cosa curiosissima di Vico. Il P. Giacco fece gli elogi 
da inscriversi sotto ai ritratti d’ illustri Cappuccini, e rimise tal fatica 
al nostro Vico, il quale divinamente li riformb (?) Era un curiosissimo 
riscontro quel latino dei Giacco, che alquanto da Iungi olt‘bat hinnim, 
6 quel latino d’oro dei Vico. Credo che abbiate questa bella cosa. Val- 
letta me la partecipb con alcune lettcrine dei Vico istesso, e far6 dili- 
genza nel caos delle mie carte, nel caso che vi piaccia di averle >. 


Sarei stato desideroso davvero di poter vedere quelle 
iscrizioni come le aveva redatte il Giacchi e assicurarmi 
cosi, da vicino, della malevolenza dei Cassi tto (4). Ma tale 
redazione oggi non esiste; il Cassitto stesso riscriveva poco 
dopo al Marchese di Villarosa: « Subito feci diligenza per 
le carte dei Vico, e non ho trovato niente, le gittai chi sa 
dove ». Ad ogni modo per confermarc il giudizio dei lettore 
mi piace riferire qucllo che dei nostro illustre Cappuocino 
scriveva D. A. Mazzarella: 


« Fu sicuramente il Giacchi uomo fornito di sublime ingegno e di 
profonda moltiplice dottrina sacra e profana. Poich& non solamente fu 
egli valente maestro in divinita ed esimio filosofo, ma ebbe contezza di 
ogni culto 9apere. Addottrinato egli era nella canonica e civile ragione, 
ed ebbe gusto in ogni arte liberale, intendendo il bello della pittura e 
della scoltnra, e le bellezze gustando dei Toscani e de’ Latini poeti. Ver¬ 
sato egli non era nelle dotte lingue orientali, solamente avendo avuto 


(1) Cf. Vita dei P. Giacco, 1. c. p. X. (2) L. o. 

(8) Lettere iadiritU al Marchese da diversi nomini illustri pubbl. da Mich. 
Tarsia, Napoli 1844, 95-6; e di 14 riprodotta dal Croce, Bibi., 87. 

(4) Vedi per6 la lettera dei Vico stesso p. 283. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



qualche tintura di greco; ma con grazia scriveva il latino, e qual il suo 
valore nelle lettere Toscane, appar chiaramente dalle sue Panegiriche 
Orazioni. 11 Giacchi in ogni maniera d’ eloquenza mirabilmente riusci. 
Molte scritture in genere giadiziale egli detto, che acutissimo lo fanno 
vedere; ma nel genere dimostrativo qual fosse il suo valore, lo dimo- 
strano le Sacre sue Orazioni da tutti in sommo pregio tenute. Fiorito 
ne b lo stile, pura la lingua, forti gli argomenti. Il suo dire e ripieno 
di armonia; ed il suo periodo ba un maestoso ondeggiamento, maniera 
tutta sua propria, la quale ognuno che ha voluto imitare, e trabocc&to 
nel turgido e nel falso. Non puo per6 negarsi, che non vi si rawisi 
certa specie d' ammanieramento, e che non sia soverchiamente lussnreg- 
giante per copia d* immagini, per pompa di figure, e di vive deseri- 
zioni(l)». 

* 

* * 

Abbiamo anche notizie di un' altra relazione amichevole 
contratta dal Vico con il P. Michelangelo da Reggio, Let- 
tore Cappuccino, il quale predicd nel Duomo di Napoli la 
Quaresima dei 1729. Questo Francescano che — secondo 
1* attestazione dei biobibliografo Cappuccino P. Bernardo da 
Bologna, suo contemporaneo (2), e dell’ editore delle Opere 
dei Vico (3) — fu un eloquentissimo Oratore dei suoi tempi, 
raccolse a Napoli applausi universali e si vide circondato 
della stima di molti letterati della CittA. 

Giambattista Vico gli si avvicinb piu degli altri, lo ri- 
cevette in sua casa, lo mise a parte dei suoi dolori c delle 
sue infermitb. E per mostrargli la sua amorevolezza ebbe 
cura di raccogliere in un volumetto in-4°, pubblicato dal 

(1) Biografia degli nomini illustri dei Regno di Napoli, compilata da diversi 
letterati Nazionali, Napoli 1816. — Sono molti fascicoli in-4°, nei quali non si 
segne la serie delle pagi ne. 

(2) Bibliotheca Scriptorum Capuccinorum retexta et extensa a Fr. Bernardo a 
Bononia. Veuezia, presso Sebastiano Coleti, 1747 pag. 194. «P. Michaelangelus 
Regiensis — Provinciae Lombardiae in alumnum, deinde in Lectorem et tan¬ 
dem in Moderatorem datus; populis Italiae illustrioribus in Conoionatorem 
missus, imo aemulatione expetitus; demum a Sum. Pont. Benedicto XIV fe¬ 
lio i ter regnante in concionatorem S. Palatii assumptus, et plaudentissime ac¬ 
ceptus. Interim vero tanti viri monumenta haec aliqua sunt, quae Rempu- 
blioam litterariam ornant et instruunt: 1. Due Orazioni delle nella Sala della 
Sereni ss i ma Repubblica di Lucca in due volte, che ivi predicd la Quaresima, Lucca, 
presso Ciuffetti, 1725-1787 in-4°. — 2. Panegirico dei Santissimo Anello rposalixio 
della B. V. conservato in Perugia, predicando ivi la Quaresima, Perugia, presso 
Costantino, 1728 in-4°. — 8. Panegirico in lode dei glorioso S. Oennaro, predi¬ 
cando nella Cattedrale di Napoli, Napoli, presso Francesco Ricciardo, 1729 in-4". 
— 4. Panegirico di S. Vigilio detto in Livomo nella Quaresima, ivi 1782. — 5. Pa- 
negirico di S. Anselmo Vescovo predicando nella Cattedrale di Mantova, Ivi, in-4 9 
1788. — 6. Panegirico dei Volto Santo di Lucca detto nel Duomo la secondo volta 
che ivi predicd, Luoca, presso Franoesoo Maresoandolo, 1787, in-4°». 

(8) Villarosa, Opuscoli di O. B. Vico, II, 284, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




GIAMBATTBTA VIOO E LE 8UE RELAZIONI OOI FRAN0E80ANI. 289 


Mosca, molte poesie scritte dagli amici in lode dell’ Ora¬ 
tore (1). La raccolta era offerta dal Vico con una pomposis- 
sima Dedica: 


Al P. Michelangelo da Reggio di Modena 

Per tutte e tre le parti 
Che tutte e tre sono 1* uomo 
£ per le quali compiute 
Fla vera eloquenza 
La sapienza che paria 

Mente rischiarata da eterne altissime veriti 
Cuor acceso di magnanime sublimi virtu 
Lingua adorna di pura e ben coit* favella 

Sacro Oratore 
Delia Religion Cappuccina 
In qnesta eti nostra Chiarissimo 
Perchi il suo famoso Quaresimale 
In pi(i nobili e piii grandi CittA d’Italia 
Con abbondevolissimo frutto della Cattolica 

Chiesa 

Ascoltato 

Egli nel Duomo di Napoli 
Quest’ Anno Mille Settecento Ventinove 
A numerosissima udienza 
£ con somma laude dei dotti 
Che vi hanno scorto 
Profonda soda dottrina 
Ben regolato divin ingegno 
£ grande dissimulazion di grande arte 
£ con alta maraviglia dal valgo 

Trattenuto 

Da rariti e noviti di popolaresca fkcondia 
£ con profitto universale di tutti 

Ha recitato 

Di questi da alquanti gentili spiriti 
In onor di lui scritti Componimenti 
Aociocchfc il tempo non gli disperda 
Avendo come di varii 
Fiori in Parnaso colti 
Fatto un rinfuso vago fascetto 
Giambattista Vico 
Divotamente consacra(2). 


Id mezzo agli altri componimenti s’ incontrano poi due so- 
netti dello stesso Vico, i quali in veritA sono tra i meno cat- 
tivi ch’ egli abbia scritti. Non si stancherA il lettore se anche 


(1) Componimenti in lode dei P. Michelangelo da Reggio di Lombardia cap - 
pectino predicatore nel Duomo di Nevpoli nella Quareeima dell' anno MDCCXXIX. 
Napoli, Moeca, (s. a.). 

(2) Questa dedica 6 ristampata dal Villarosa, Opuec. II, p. 284-86 e si trova 
anche nelTedizione delle Opere dei Vico dei 1884 in 2 volumi, Napoli. Tip. della 
Sibilla. Ma non e riprodotta n£ dal Ferrari, ne dagli altri editori posteriori. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






240 GIAMBATTI8TA VIOO B LB SUB BELAZIONI OOI PRAN0B8CAMT. 


questi riportiamo per intero. Poich& noi intendiamo racco- 
glieri tutti i documenti che rivelino le relazioni dei filosofo 
con i nostri frati affinch^ potessero servire alia storia della 
letteratura francescana in Italia. — Ecco dunque i sonetti: 


I. 

Alma mia, che perdestd il bel candore, 
Sol intenta dei corpo a i sensi frali, 

Deh ti raccogli, e vedi i veri mali, 

De i qnal ti ha colmo il tno fallace errore. 

Ma di mirar te stessa hai sempre orrore, 
£ de' vani desir fuggi su P ali; 

Deh t’ ergi con le pure aure immortali, 

Ch& al Ciel t’ ispira il gran Sacr’ Oratore. 

Vedi, che immota nel vil fango giaci, 
Perch6 i caduchi beni agogni, e brami: 

Ma ecco chi coi vigor ti spinge al volo. 
Scuoti quei lacci tristi, e sl tenaci 

E T indurito cor fa che sol ami 

# 

Quel vero ben, oh’ei mostra unico, e solo. 



Angel di Dio, che fai le vaneggianti 
Gi& poetiche fole, istorie vere: 

Giove tonante, ch' empie forze altere 
Atterri in fulminar d’ alme giganti. 

Deucalion divino, o quali, o quanti, 

£ Orfeo disceso a noi da P alte spere, 

£ duri sassi, e stolte immani fere 
In uomini trasformi onesti, e santi! 

Tu co’ tuoi pesi libri il nostro cuore 
E quali tu ne dai sentiam gli affetti 
Pel vero Ben, cui sordo b ’1 nostro frale. 

Dando alio spirto etereo senso, i petti 
Ne 'nfiammi di celeste, e divo amore. 

Ov’ eloquenzia mai tant’alto sale(l)! 


Volesse il cielo che il P. Michelangelo da Reggio fosse 
stato realmente cosl grande come ce lo farebbero supporre 
tutti questi elogi dei Vico! Ma da un lato noi sappiamo 
quanto facilmente lodava gli amici il povero filosofo e come 


(1) Questi due sonetti sou ristampati dal Villarosa Oputc., m, p. 11-12; 
ma il primo di essi ohe nell’ edizione dei Villarosa oominoia oosi oome noi 
Pabbiam riferito: Alma mia , che perdeeti il bel candore, nella raooolta dei 1729 
cominciava: Alma mia, tutla al di fuore. NelPedizione dei Ferrari, VI, 416, e in 
quelle successive, oome p. e. in quella dei Pomodoro dei 1860, v’ b un terso 
sonetto dato come in lode dei P. Michelangelo da Reggio: ma esso non si 
trova nella raooolta indioata, e nella edizione dei Villarosa: Opuec., III p. 58, 
reoa per titolo solo: In lode di un sacro Oratore e oominoia; Ammiraro gid un 
lempo A lene e Roma. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



eiAMBATTISTA VIOO E LE SUE RELAZIONI OOI FBANCE8CANI. 241 


volentieri venivan fuori dalla sua penna gli aggettivi super¬ 
lativi. Se non conoscessimo la sua anima, saremmo tentati 
alie volte a crederlo un cortigiano e un adulatore niente 
diverso da quegli infiniti ohe pullulavano in quel secolo. 
Dall’altro lato, dei P. Miehelangelo noi non sappiamo se 
pubblicd qualche altra cosa oltre i pochi discorsi indicati 
dal P. Bernardo da Bologna, e quelli stessi qui a Napoli 
non abbiamo potuto averli fra mani; e per6 a noi non vien 
dato giudicarlo dal punto di vista dell’ arte. II suo nome 
non esiste nella storia della Sacra Eloquenza. Dobbiamo cre¬ 
dere a tutto quello che il Vico scrive di lui? Io non lo so. 
Ma quel che suppongo di certo 6 che dovette essere un 
po’soverchiamente attaccato alia gloria e agii elogi este- 
riori. Perch£, come si rileva da una sua lettera che qui ap¬ 
presso riportiamo, forse fu egli medesimo che chiese al Vico 
la Raccolta delle sue Iodi, e ne lo ringraziava poi come di 
un favore; ed egli medesimo aspettava con ansia un’altra 
Raccolta promessagli da un certo Canio de Iosa, c gli dispia- 
ceva di essere stato ingannato e di averla attesa inutil- 
mente a Roma e a Livomo(l). 

Illustr. Sig. Sig. Pad. Colendiss. 

Rispondo (2) alia gentilissima, e a me carissima lettera di cui V. S. 
Illustrissima con si bel cuore mi ha favorito, essendomi stato un bel 
conforto, giunto appena in Patria, trovar grazie cosi distinte, per le 
quali sempre piu obbligato me le protesto. Mi sono molto bene aweduto 
ch’Ella cogli Amici, e Padroni tutti hanno pregato per me, perchfe ho 
avuto un viaggio felicissimo a riserba di una stanchezza incomparabile 
da si lungo viaggio. A IS Giugno giunsi in Modena dove fui a riverire 
il Sig. Marchese Orsi, e '1 Sig. Muratori, i quali unitamente le rendono 
i piu cordiali saluti, avendo gradito questo atto al pifi alto segno, e si 
i fatta lunga e degna rammentazione delle sue rare virtft, e dei suo 
alto merito, e delle finezze meco praticate. Lodo senza fine di sentire 
il buon esito dei di lei Scorbuto, e della felicissima cura che si fa al 
gentilissimo, e amabilis. P. D. Roberto Sostegni, a cui (come presso de- 
gli altri amici a lei ben noti) 6 pregata di portare i miei piu ossequiosi 
e candidi rispetti. Il Signore prosperi V. S. Illustrissima, e tutta la sua 
carissima famiglia, e mi rallegro, che la Sig. D. Luisa sia andata a go- 
dere della buon’ aria; ma vi vada aneor Elia secondo mi promise, e 
mi riverisca tutti di sua Casa dal primo ali' ultimo, perch6 tutti e sin- 
goli porto nel cuore. Sentirb con particolar piacimento continue nuove 
di lei, e dei libro suo che si dee stampare in Venezia che esito abbia 
avuto. La famosa Raccolta dei Sig. Canio de Iosa di Potenza stampata 
dal Muzi (secondo che egli bugiardaraente asseriva) per ora non si 4 
aneor veduta, e ne dovea trovare a centinaia le copie e in Roma, e in 
Livorno: oh quante bugie mi ha vendute cotesto buon Signore! tante 

(1) Nota 14* alie Lettere dei Vico, Edis. 1884. (2) Opere, VI, 160. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



242 GIAMBATTISTA VICO E LE SUE RELAZIONI COI FRANOESOAKI. 


che vi vuol mettere la carestia; gli far6 perA tra non molto penetrare 
i miei sen timenti di amorevol doglianza, perchA si sia preso scherzo di 
me, credendomi o si credulo, o si semplice che non avessi divi sato da 
principio il suo doppio procedere: buon per noi, che ho trovato in V. S. 
Illustr. il rovescio della medaglia, come dir si suole, e mi ha favorito con 
gentilezza e sinceritA da suo pari. Accludo la presente al M. R. P. Q-uar- 
diano de’ Cappuccini, per mezzo di cui perverrA alie di lei mani; e per 
non abusarmi della sua sofferenza, le rinnovo il mio rispetto e la mia 
servitii, protestandomi senza fine 


Di V. S. Illustr. 


Umil. Dev. ed Obbl. servito re 
Fr. Michelang. da Reggio Lettor Cappuc. 


Una frase di questa lettera ci rievoca nella mente la 
gentile e soave figura di D. Luisa Vico, flglia primogenita 
dei nostro fllosofo. Dotata di nobile ingegno, scriveva buoni 
versi, meglio ancora cantava, e con le sue tenerezze e di- 
ligenze muliebri compensava nella famiglia di Giambattista 
la sciatteria e 1’ incapaci tk materna (1). 

Nella Quaresima dei 1729, quando il P. Michelangelo 
venne a predicare nel Duorao di Napoli, ella era giA sposa 
ed aveva un figlio, forse 1’ unico figlio, graveinente amma- 
lato. Il Cappuccino, entrato in casa dei Vico, vide spesso 
le lagrime di lei ed us6 tutte le buone parole per consolarla. 
Luisa volle mostrare Ia sua gratitudine, e per la raccolta 
promossa dal padre scrisse anche ella un sonetto, il quale 
— come nota giustamente il Gentile — « ha un accento per¬ 
sonale ed accorato, quale ben di rado & dato sentire in 
questo genere di versi di occasione vuoti e freddi(2)>. 

Ben foste Voi, qual nuovo Angelo eletto 
Dal Motor primo, ed in terreno ammanto 
Mandato a noi, perchA ’1 suo eterno, e santo 
Nome pur s’ oda risonar perfetto. 

E qual caldo disio m 1 inflamma il petto 
Di tesser rime al vostro inclito vanto! 

Se non ch’ io temo, che '1 mio fioco canto 
Scemi la Ioda di si chiaro obbietto. 

E ben piu, perchA acerba ingorda Morte 
Sta per rapirmi omai con fredda mano 
Delie viscere mie la miglior parte. 

Ma poichA Voi con tanto ingegno, ed arte 
Dolce mostrate ogni as pro affanno umano, 

Forza A, ch’ io nel gran duol mi riconforte. 


fl) Cf. Autobiografia dei Vico: Aggiunte dei Marohese dei Villarosa, IV. 
Giovanni Gentile, Il figlio di O. B. Viro e gl’inizii dell’ineegnamento di Letlera- 
tura ftaliana nella R. Univertild di Xapoli, noli' Arr.h. Storiixt jter le Provinde 
Napoletane. Voi. XXIX, 1904, pag. 715-716. — P. Gherardo De Angelis, Rime 
$celte, Firenze 1790. (2) Giovanni Gentile, L. c. p. 719. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




GIAMBATTESTA VTOO B LB SUB RBLAZIONI COI FRANOB8CANI. 243 

Nel mese di giugno o luglio, quando il P. Michelangelo 
rispondeva da Modena alia lettera dei Vico, il bambino di 
Luisa doveva esser giA morto. ChissA se la corrispondenza 
epistolare della famiglia Vico coi Cappuccino continub an¬ 
cora. Ma che questi fosse ricordato dal filosofo anche piu 
tardi lo ricaviamo da una lettera scritta dal Vico al Mura- 
tori il 5 giugno 1730 e pubblicata la prima volta dal La- 
banca(l). « Desidero sapere — dice Y ultimo periodo — della 
salute dei P. Michele da Reggio, per lo quale innanzi aveva 
io pure mandati i miei saluti costi a V. S. Illma, come ad esso 
Sig. Marchese: come ora aggiungo quelli al P. Predicatore *. 

La medesima lettera dei P. Michelangelo riferita piu sopra 
ci lascia comprendere che G. B. Vico si trovasse in rapporti 
amichevoli con gli stessi francescani dei conventi di Napoli. N& 
con soli cappuccini, ma con tutte le diverse famiglie dei nostro 
Ordine. Conserviamo infatti una risposta dei gesuita P. Vitry 
dalla quale apparisce che il Vico aveva chiesto qualche cosa 
per un Religioso, non identificato, dei Minori Conventuali (2). 

Je suis bien f&ch6, Monsieur, de n’ayoir pas re ussi dans la pro¬ 
miore affaire, que vous m’avez fait 1’honneur de me recommander en 
fayeur de ce bon Religieux Conventuel, qui me parait avoir de 1’esprit et 
du merite. Mais il a eu un grand nombre de concurrens qui ont 6te plus 
heureux. Je vous prie, Monsieur, d’6tre persuade que j’ai fait de mon cdte 
tout ce qui m’a 6te possible pour le servir k votre consid6ration etc. 

An Coll&ge Romain le 5 de l’ann£e 1726. 

Notiamo inflne che il Vico interveniva di buon grado 
anche alie loro accademie private, oltre quelle degli Infuriati 
di S. Lorenzo. Per una adunanza poetica tenuta nella Chiesa 
di 8. Maria la Nuova in onore dei Beato Giacomo della 
Marea, fu composto dal Vico il seguente sonetto, dato poi alia 
luce insieme agli altri componimenti ivi recitati, nel 1723 ^3). 

Fu d’ eroico valor ben alto segno 
Di color, che vestiro animo forte, 

Ed incontraro aspri perigli, e morte, 

Per qui fondar in terra inclito regno. 

Di cui prese la Gloria i nomi, in pegno 
Ad ogni gente di profana sorte, 

Che sia chiusa dei Sol tra le due porte, 

Gridargli in chiaro suon d’ arti d 1 ingegno. 

Ma cadon le CittA, muoion gl’ Imperi, 

E in terre incolte, e tra paesi guasti 
Son lor nomi sepolti entro 1’ oblio. 

Piu grand’Eroe co’spirti umili alteri 
Tu regno eterno sopra te fondasti, 

Godendo or lieto eterna gloria in Dio. 

(1) Sui Popolo Romano, 1902. (2) Opere, VI, 6sg. (8) Open, VI, 890. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



244 GIAMBATTKTA VIOO E LE SUE RELAZIONI OOI FRANCESCANI. 


* 

* * 


Pii importante fra tutte le altre amicizie francescane 
dei Vico 6 quella cli’ egli ebbe con il P. Carlo Lodoli, Minore 
Osservante di Venezia, perch6 si connette intimamente con 
le vicende della sua immortale opera la Scienza Nuova (l). 
A tal riguardo 1’ unica fonte cui possiamo attingere 6 V Au¬ 
tobiografia dei filosofo: ci par quindi giusto metter sotto 
P occhio dei lettori tutto quello che il Vico stesso ne riferisce. 


« Dopo tre anni, — egli scrive (2) — che si eran dati fuori per le 
stampe di Napoli: Principii della .scienza nuova d' intomo alia cornu ne 
natura delle nazioni, il Vico riseppe. che nella posta, la qual non solea 
frequentare, erano lettere a lui indirette. Di queste una fu dei P. Carlo 
Lodoli de’ Minori Osservanti, teologo della serenissima repubblica di 
Venezia, che gli avea scritto in data de’ 15 gennaio 1728, la qual si era 
nella posta trattenuta presso a sette ordinarii. Con tal lettera egli lo 
invitava alia ristampa di cotal libro in Venezia nel seguente tenore: 

« Qui in Venezia con indicibil applauso corre per le mani de’ valen- 
tuomini il’ di lei profondissimo libro dei Principii di una .scienza nuova 
(V intomo alia comune natura delle nazioni, e piu che ’1 van leggendo, 
piu entrano in ammirazione e stima della vostra mente, che l’ha com¬ 
posto. Con le Iodi e coi discorso andandosi sempre piu diffondendo la 
fama, viene piii ricercato; e non trovandosene per la citta se ne fa venire 
da Napoli qualche esemplare: ma riuscendo ci6 troppo incomodo per 
la lontananza, sono entrati in deliberazione alcuni di farla rist&mpare 
in Venezia: concorrendo aneor io con tal parere, mi & parso proprio di 


(1) « Francesoo Carlo de’ Conti Lodoli, Veneziano. fu Religioso Franceseano 
degli Osservanti, e versato nelle lingue dotte, nelle Scienze Sublimi, nelle belle 
arti, e specialmente nell’ Architettura, ed ebbe partioolar amistA con tutti i 
Letterati Veneti dei suo tempo, come coi Facciolati, coi Morgagni, coi Pon- 
tedera, con i due Valisnieri, con 1’ abate Cesarotti, e tra gli stranieri ebbe 
commercio Letterario con Montesquieu e coi nostro Vico. Negli Apologhi va- 
leva quanto i Greci piu savi, e nelle conversazioni de’ Grandi e degli studiosi 
prendeva il primo luogo co’ suoi sali attici. Mori in Padova alii 27 di ottobre 
1761 di anni 71 ». Note all’ Autobiografia dei Vico, Opere. 1864. Vol. I. Per altre 
notizie intomo al P. Lodoli: — P. CalogerA, Raccolla di Oputcoli, tom. 1°. 

— Cinelli, Biblioteca volante, vol. 1°, Prefazione — Maffei, Epistola XXI al 
P. de Rubei», Anfiteatri lib. I", Antichi/d Franresi. — Memorie letlerarie dei Val- 
vatense Tom. III, art. 26. p. VI. — Mureto, Opere, Venezia 5 vol. in-8, Tom. II. 

— Luigi Granata, Rettorir.a Eccles. Verona 1782. — Vite degli Architetti della 
Temanza, Venezia 1778, pag. 87. 

Due sue Opere postume furono pubblicate dall’ Ambasciatore di Venezia 
Andrea Memmo: 1“ Elementi di Architettura Lodoliana, ostia Arte di fabbrirare 
con soliditd teientifira, e con eleyanza non capricciosa. Roma, 1786 in-4°. — 2* Afto- 
loghi immaginati e sol eslemporaneamente in voce esjiotHi agli Amici suoi dal fu 
Fr. Carlo de' Conti Lodoli, Bassano 1787, in 8° gr., pp. 01. — Lo stesso Memmo 
pubblic6 anche: Riflettioni topra alruni equivoci senti intomo alV Architettura 
in difeta dei P. Lodoli, Padova 1788. — Si dice che, appena morto il Lodoli, gli 
lanciassero addosso molte satire. L’ ab. Maiatti Cassinese, suo es ti mato re, scrisse: 

Lodolius moritur; laceratur fama supersrtes: 

Scinditur a parvulis mortuus ipse Leo. 

2) Autobiografia, 1. o. IV, 402 sgg. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



GIAMBATTI8TA VIOO E LE SUE RELAZIONI COI FRANOESCANI. 245 


prenderne innanzi lingua da V. S. che n’6 1’autore, prima per sapere, 
se questo le fosse a grado, poi per vedere ancora, se avesse alcuna cosa 
da aggiungere, o da mutare, e se compiacer si volesse benignamente 
coimunicarmelo *. 

< Awalorb il Padre cotal sua richiesta con altra acchiusa alia sua 
dei signor abate Antonio Conti, nobile veneto, gran metafisico e mate- 
raatico,... e per gli viaggi letterarii salito in alta stima di letteratura appo 
il Newton, il Leibnizio ed altri primi dotti della nostra etA,.. in data 
de'3 gennaio 1728 cosi gli scrisse: 

« Non poteva V T . S. ritrovar un corrispondente piCi versato in ogni 
genere di studii, di quel che sia il reverendissimo P. Lodoli, che l’offre 
di far stampare il libro di una ficienza nuova. Sono io stato uno dei 
primi a gustarlo, e a farlo gustare dagli amici miei: ma bisogna ren- 
derlo piu universale con la stampa... V. S. 6 in terapo di aggiungervi 
tutto quello che stima piu a proposito, sia per accrescere 1’ erudizione e 
la dottrina, sia per isviluppare certe idee compendiosamente accennate ». 

«L’ altra lettera, che giaceva pure alia posta, era dei signor conte 
Giovanni Artico di Portia, signore per isplendor di sangue e per lustro 
di letteratura chiarissimo, che da’ 14 dicembre 1728 cosl gli avea scritto: 

« Mi assicura il P. Lodoli, che coi signor Abate Conti riverisce V. S., 
e T uno e 1’ altro 1’ accertano della stima ben grande che fanno della 
di lei virtu, che ritroverA chi stampi la di lei ammirabile opera dei 
Principi della Scienza nuova.... *. 

«A' gentili inviti ed autorevoli conforti di tali e tanti uornini si vide 
obbligato di acconsentire a cotal ristampa, e di scrivervi le annotazioni 
ed aggiunte; e dentro il tempo stesso che giungessero in Venezia le 
prime risposte dei Vico, perchA per la cagion sopra detta avevano di 
troppo tardato, il signor abate Conti,... l’onord di quesfaltra lettera in 
data de’10 marzo 1728. 

«Scrissi due raesi fa una lettera a V. S., che le sarA capitata, unita 
con 1’altra dei reverendissimo P. Lodoli. Non avendo veduto alcuna ri- 
sposta, ardisco d’ incomodarla di nuovo, premendomi solamente, che V. 
8. sappia, quanto io Tammiro e desidero profittare de’lumi, ch’ella ab- 
bondantemente sparge ne’ Principii di una scienza nuova. Appena ritor- 
nato di Francia io ne lessi il libro con sommo piacere.... Alcuni vogliono 
intraprenderne la ristampa, ed imprimerlo in carattere piu comodo, ed 
in forma piu acconcia. 11 P. Lodoli aveva questo disegno, e mi disse 
di aveme a V. S. scritto, per supplicarla ad aggiugnervi altre disserta- 
zioni sulla stessa materia, o illustrazioni de’ capitoli dei libro stesso. 11 
signor conte di Portia mand6 alio stesso P. Lodoli la vita, ch’ella di 
se stesso compose, e contiene varie erudizioni spettanti al progresso 
dei suo sistema istorico e critico....». 


Quindi il Vico tanto piu si senti stimolato a scriver 
delle note e commenti a quest’ opera. 

Il conte Artico di Portia aveva chiesto dal Vico stesso 
quella breve autobiografia per una sua Collezione, nella 
quale tutti i letterati d’Italia avrebbero dovuto scrivere la 
propria. Quando Artico volle aggiungere questa vita « per 
saggio» al suo Pvogetto ai Signori d* Italia, nel quale 
proponeva il piano della sua Collezione: 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


246 GIAMBATTI8TA VIOO E LE SUE RELAZIONI OOI FBANOEBOAKI. 


«D Vico oltre di essersene protestato da Roma per una via dei signor 
abate Giuseppe Luigi Esperti, se ne protestb altresl da Venezia per 
altra di esso P. Lodoli, il quale aveva saputo da esso signor conte, che 
vi promoveva la stampa, e dei di lui progetto, e della vita di esso Vico: 
come il P. CalogerA, che l’ha stampata nel primo tomo della sua Rac- 
colta deyli opuscoli eruditi, 1’ ha pubblicata al mondo in una lettera al 
signor Valisnieri, che vi tien luogo di prefazione: il quale quanto ha 
favorito in ci6 il Vico, tanto gli ha fatto dispiacere lo stampa tore, il 
quale con tanti errori anco ne’ luoghi sostanziali ne ha strapazzato la 
stampa. Or nel fine dei catalogo delle opere dei Vico, che va in piedi 
di essa vita, si 6 con le s tam pe pubblicato: Principii di una scienza 
nuova <T intomo alia natura deUe nazioni, che ni ristampano con le anno - 
tazioni dell’ autore in Venezia *. 

A questo punto il Vico discorre sull’affare degli Acta 
Eruditorum Lipsiensia (1), e quindi ripiglia: 

« Or per ritornare onde uscl tal ragionamento, dovendo il Vico ri~ 
spondere a’signori giornalisti Lipsiani, perche neUa risposta bisognava 
far menzione della ristampa che si proponeva di tal suo libro in Vene¬ 
zia, ne scrisse al P. Lodoli per averne il permesso, come in fatti lo ri- 
portb nella sua risposta uscita dalle stampe dei Mosca in 12° intitolata 
Notae in Acta Lipsiensia, di nuovo con le stampe si pubblicb, che i 
Principii della scienza Nuova con le annotazioni di esso autore erano 
ristampati in Venezia (2). 

«E quivi gli stampatori veneziani sotto maschera di letterati per 
lo Gessari, e Mosca, 1’ uno libraio, l’altro stampatore napoletani, gli 
avevano fatto richiedere di tutte 1’ opere sue stampate ed inedite de- 
scritte in cotal catalogo, di che volevano adornare i lor musei, conPessi 
dicevano, ma in fatti per istamparle in un sol corpo, con la speranza, 
che la Scienza Nuova avrebbe dato facile smaltimento a tutto il corpo; 
a’quali per far loro vedere, che gli conosceva, quali essi erano, fece in¬ 
tendere, che di tutte le deboli opere dei suo affaticato ingegno, avrebbe 
voluto, che solo fosse restata al mondo la Scienza Nuova, e di essa po- 
tevano sapere, che si ristampava in Venezia. Anzi per una sua genero¬ 
si tA volendo assicurare anche dopo la sua morte lo stampatore di cotal 
ristampa, offeri al P. Lodoli un suo manoscritto di presso a cinquecento 
fogli, nel quale era andato cercando questi principii per via negativa, dal 
quale se n’ avrebbe potuto di molto accrescere il libro stampato della 
Scie?iza Nuova, che il dottissimo signor D. Giulio Torno per una sua 
altezza d’animo, con cui guarda le cose dei Vico, voleva far qui « tum , 
pare con alquanti associati, ma lo stesso Vico preg6 a non farlo, avendo 
di gia trovati questi principii per la via positiva. 

(1; Vedi sopra p. 285-6. 

(2) Viri Vindiciae ap. I. B. ed. C. A. De Rosa Marchion. Villarosae Nea¬ 
poli 1823, p. 219-260. Opere VI, 30, 21. Dice ivi 315, dei suo libro ohe « nuno 
Venetiis praeclarissimi nobilitate, et doctrina viri C. I. Articus de Porcia, Reo. 
Pa/. Carolu» Lo<loli, pro Serenissima Venetorum Repubiioa librorum Censor, 
et Excell. Ab. A. Conti me sint diligentissime per litteras cohortati, ut ibi 
luculentis litterariis formis, et Claudiana, sive regia charta eum librum cum 
meis adnotationibus, commentariis ve reoudendum mandarem, uti re ipaa, 
eorum cohortationibus auscultans mandavi». Continua ripetendo, quel che ha 
soritto poi Autob., p. 405 sg. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




GIAMBATTISTA VICO B LB SUB RELAZIONI 001 FRANOESOANI. 247 


«Finalmente denfcro ii meae di ottobre dell’ anno 1729 pervenne in 
Venezia ricapitato al P. Lodoli il compimento delle correzioni al libro 
stampato, e dell’annotazioni, e commenti, che fanno un manoacritto di 
presso a 300 fogli. 

€ Or ritrovandosi pubblicato con le stampe ben due volte, cbe la 
Scienza Nuova si ristampava con le aggiunte in Venezia, ed esaendo 
coli, pervenuto il manoacritto, colui che facea la mercatanzia di cotal 
ristampa usci a trattar coi Vico, come con uomo cbe dovesae necessaria- 
mente farla ivi atampare. Per la qual coaa entrato il Vico in un punto 
di propria atima, richiamd indietro tutto il auo, che avea coli, mandato: 
la qual reatitnzione fu fatta finalmente dopo aei mesi, ch’era gih stam¬ 
pato pifi della meti, di queat’ opera. 

Egli si accingeva allora a far ristarapare la Scienza 
Nuova in Napoli, con aggiunte e annotazioni, e cambia- 
menti. 

«Di tutto ci6.... avea stampato una novella letteraria, che andava 
avanti a questi libri, dove intiere e fil filo ai rapportavano le lettere dei 
P. Lodoli, e aue d’intorno a cotal affare, con le rifiesaioni che vi con- 
venivano. Ma dopo eaaerai stampato pi& della meti di detta opera, av- 
Tenne un iatto che fu 1’ultima dipendenza di tal negoziato, per lo 
quale stimh cotal novella non convenire ni a lui ni ali’opera, per cui 
la sopprease »» 

Cosl terminano i rapporti dei fllosofo con il Francescano 
veneto, n6 di questo si fa piCi menzionc nel resto dell’ Au- 
tobiografia. La quale nelle ultime pagino si va rivestendo 
di una malinconia sempre crescente e rivela il segreto do¬ 
lore dei povero Vico,'coipito anche da quest'ultima avver- 
sitA. «La disgrazia mi perseguiterh, fin dopo la morte » di- 
ceva un giorno ad un intimo amico (1). Era malato ed era 
povero. Per dare alie stampe la prima Scienza Nuova aveva 
dovuto vendere un anello «ov’ era un diamante di cinque 
grani di purissima aequa (2)». Pensi quindi il lettore in 
quale angoscioso imbarazzo dovette metterlo lo stampatore 
di Venezia e a quali piCi grandi sacriflzii dovette sottoporsi 
ii Vico per dare al pubblico, a sue spese, la promessa se- 
conda edizione della Scienza Nuova . Quali furono le anghe- 
rie che egli ebbe da Venezia? quali le sordide pretenzioni 
dello stampatore? Come si svolse tutto il resto dell’affare 
da costnngere Tautore a richiamare indietro tutti i suoi 
manoscritti ed a sopprimere piCi tardi una novella lettera¬ 
ria, che aveva premessa alia ristampa della Scienza Nuova , 
e nella quale «intiere c fil filo si rapportavano le lettere 


(1) Autobiografia 1. c. Aggiunte dei Villarosa, pag. 420. 

(2) Autobiografia 1. c. Aggiunte dei Villarosa, pag. 418. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





248 GIAMBATTISTA VICO B LB SUB RBLAZIONI OOI FRAN0E80ANI. 


dei P. Lodoli e sue * ? Non essendovi altre fonti, non sap- 
piamo di chi fosse la responsabilit&, se dei soli librai di Vo- 
nezia, ovvero anche dei Conti, dell’ Artico e dei P. Lodoli. 
In ogni caso non si potrk togliere al P. Lodoli il merito di 
aver contribuito molto da vicino alia composizione e stampa 
deila seconda Scienza Nuova. Forse se egli non si fosse 
messo innanzi per la edizione di Venezia, andata a vuoto, e 
non avesse insieme agli amici insistito presso il Vico per 
avere annotazioni ed aggiunte, questi non avrebbe avuta la 
spinta a scriverle, « a rifonderle neir opera con un’ altra 
condotta, la quale 6 forse la propria, che doveva ella avere, 
e che senza necessit& non avrebbe altrimenti pensato * e 
a dar fuori la seconda Scienza Nuova quale noi presen- 
temente Tabbiamo. 

Per la conoscenza dei pensiero vichiano 6 stato senza 
dubbio un gran danno la perdita dei due manoscritti relativi 
alia Scienza Nuova mandati al P. Lodoli e da questo re- 
stituiti al tilosofo, quando si troncarono le trattative deila 
ristampa. Come dall' altro lato deploriamo assai la distru- 
zione di tutte le carte possedute dal Lodoli e perite per 
P indiscreto modo avuto dal governo veneziano 

Francesco Daniele che nel 1767 aveva pubblicate le 
Latinae Orationez di G. B. Vico, nel 1804 faceva ancora 
ricerca di scritti e di lettere di lui, domandandone ad amici 
a Roma e altrove (1'. Avendo conosciute le relazioni dei 
fllosofo con il Lodoli, scrisse ali’erudito bibliotecario vene¬ 
ziano Iacopo Morelli. Ma questi gli rispondeva da Venezia 
P 11 febbraio 1804: 

< Ho f&tto ricerche per le Lettere dei Vico richieste, e nulla ho 
trovato... Per quelle al Lodoli non vi sono ricerche da fare, essendo 
perite le casse di lui in uno dei pubblici Archivii, dove erano state 
trasportate dopo la morte di lui, perch& vi si trovavano scritture di af&ri 
di Stato mescolate, e si fece un asporto (sic) totale senza discrezione (2)». 

Pochi anni dopo il Marchese di Villarosa iniziava ulte¬ 
riori ricerche intorno agli scritti dei Vico (8), e Iacopo Mo¬ 
relli rispose anche a lui da Venezia il 28 Agosto 1813. 

« Le carte dei Padre. Lodoli dopo la di lui morte forono trasportate 
per ordine dei governo nell’ Arcbivio segreto deila Repubblica ed ivi 
andarono a male per guasto di pioggia, come si rileva dalle memori e 
intorno alia vita dei Lodoli premesse agli Elementi deWArchitettura Lo- 


(1) Cf. Giovanni Gentile II figlio di Oiov. B. Vico eoo., in Arch. Storico 
per U Prov. Napoletane Vol. XXX, 1906, p. 84, in nota. 

(2) Carteggio di Franceeco Daniele, Vol. 111, o. 906. 

(8) Cf. Orooe, Bibliografia, p. 87. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





6IAMBATTXSTA VIOO B LB SUB RBLAZIONI OOI FBANOBSOANI. 249 

dotiana, dal Cav. Andrea Memmo compilati e dati a stampa in Roma 
nel 1787. Presso li suoi frati non erano restati li di lui manoscritti, ed 

10 che desidera va di vederli, per esperienza 1’ ho conosciuto (1) ». 

E nemmeno tra gli scritti dei Vico, per quanto minute 
sieno state le ricerche, fu rinvenuta qualche lettera dei Lo- 
doli, o qualche altro documento che ne indicasse. Solo una 
lettera di Giovanni Artico conte di Porcia, oltre quella ri- 
portata dal Vico ne\\’Autobiografia, ha relazione con il 
Francescano di Venezia: 

«II merito sommo di V. S. Illustr. piu che i miei buoni uffizii ha 
contribuito a conciliare a lei l*amicizia, e la stima dei P. Lodoli e dei 
Signor Abate Conti. Questi due soggetti dottissimi si pregiano al pari 
di me d’ essere entrati in possesso dei di lei amore, e si fanno - gloria 
di promuovere la fama della di lei virtu, e il divulgamento delle di lei 
produzioni di spirito, che tanto onorano la Filosofia Italiana. Fard in* 
tanto sapere al P. Lodoli le difficolti addotte da cotesto Signor Resi¬ 
dente Veneziano intorno al ricapito delle di lei note ai Principii della 
Nuova Scienza, e son certo, ch’egli si studieri la maniera di trovarvi 

11 compenso, perch& giungano a noi sicure le note accennate ecc. (2)». 

* 

* * 

Nelle ultime brevi notizie che abbiamo potuto racco- 
gliere s' intravedono appena di lontano le figure di altri tre 
francescani amici dei Vico. Il primo e il P. Giovan Criso- 
stomo da Bologna, chiarissimo predicator Cappuccino (f 1735) (3), 
che tenue il pulpito dei Duomo di Napoli nella Quaresima 
dei 1713. A lui il nostro filosofo diresse un elegante epi¬ 
gramma latino: 

Mens facta ad verum, cui plenum pectus honesti, 

Puris in verbis et grave pondus inest: 

Cui vultu et cultu constat rigidissima virtus, 

Cor certe eloquitur, vel tibi lingua sapit(4). 

Ma oltre questi quattro versi non sappiamo piu nulla. 

♦ 

* * 

Anche per il P. Luigi Lucia, Minore Osservante della 
Provincia di Principato, non ci rimane dei suoi rapporti coi 
Vico che il solo scambio di due sonetti. Il P. Lucia canta va: 

(1) Lettere al Villaroea, pag. 869. (2) G. B. Vioo, Opere , VI, 160. 

(8) La Bibliotheca Cappuc., dei P. Bemardo da Bologba, p. 144, ne enumera 
le segg. opere: 1. Panegirico di S. Emidio Protetlore della cittd di Aecoli, predi- 
cando ivi nella Cattedrale. In*4°, Ascoli 1721, — 2. Panegirico in lode di S. RoeaUa 
Vergine Palermitana, recitato in Palernio nel cor eo Quareeimale, Palermo, presso 
Vinoenzo Tosoano. 1724, in-4°. — 8. Panegirico in onore di S. Filippo Neri, 
rtdLato in Palermo nel corto Quareeimale. In-4° ivi, 1724, presso il med. Toscano. 

(4) Vico, Opere, VI, 847. 

Archivum Franciecanum Historicum. — An. III. 16 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



250 GIAMBATTI8TA VIOO B LK SUB RBLAZIONI OOI FBAN0B90ANI. 


AW eruditissimo Signor D. Giambattista Vico; Uomo de? primi, 
che in ogni noda dottrina vania V EtA nostra, ed Italia (1). 

Sonetto. 

Qual per cosa immortal d’inclito vanto, 

Quand’io ti vidi, e intesi, ebbi stupore; 

E vfilto a Italia, dissi: Acqueta il pianto 
Che sui tuo versi ognor spento valore. 

Egli il buon stil smarrito e ’1 divin canto, 

Ch’ i Latini temuti, a zel d’ onore, 

Sui Tebro richiamaro, &lzer& tanto, 

Che avanzin pure il lor prisco chiarore. 

E gii ’1 chiuso di gloria erto sentiero 
Ci apri; ed eccelso, a degne Opere Duce, 

Ne lasci, a illustre esempio, orme divine. 

Quindi riveston la primiera luce, 

Liete le Muse, e di fulgore altero 
Ne splendon pur le sacre, alme colline (2). 

Sonetto. 

Spirto gentil, chiara mia gloria e vanto, 

D* invide menti vil, freddo stupore; 

Che di ci6 che io coltivo e innaffio e pianto, 

Sullo spuntar aduggia ogni valore. 

N6 virtii di erbe o di apollineo canto 
Lor val punto a destar senso d 1 onore; 

Che di se spargon morte ed oblio tanto 
Per oscurar 1’ altrui lustro e chiarore. 

E si smarrisca Terto aspro sentiero 
De 1'opre eccelse, senza scorta e duce, 

Chi stampar mai vi voglia orme divine. 

Ma tu con tua benigna e chiara luce 
Col& mi scorgi e splenderonne altero 
Su le sacre di Pindo erme colline. 

Quantunque non ne rimangano documenti, & perd da sup- 
porre che questo poeta francescano non dovette aver coi 
Vico un' amicizia fuggevole; e il trovar nelle sue Rime versi 


(D Questa 6 la dedica ohe si trova in testa al Sonetto nella edizione delle 
Rime dei P. Luigi Luoia, t. 11° pag. 5; ma non 6 riportata n6 dal Ferrari ne 
dagli altri editori delle Opere dei Vico. 

(2) Questo sonetto, come il seguente dei Vico son riprodotti sia nelle Rime 
dei P. Luoia, che nelle Opere dei Vico edite dal Ferrari. Noi per i versi dei 
Francescano abbiamo seguita T edizione delle Rime, per quelli dei Vioo ci ai&mo 
attenuti alie Opere. Giacoh& o’6 parso trovare oosi per gli uni e gli altri mag- 
gior correzione. Cf. Rime diverte dei Reverendissimo Padre Luigi Lucia da R. 
Angiolo, Moestro itf Teologia, gid Ministro Provinciale, eletto Pro Patriarca di 
Oerusalemme, e dichiarato Teo logo della Real Maestd dei nostro invittissimo Re 
Carlo Borbone. Racc.olte, e date alia Luce da Oiuseppantonio Metari, Awocato na- 
poletano, tomi due. In Napoli MDCCXLV. Nella stamperia Muxiana. Due grossi 
volumi in-8° di oltre 600 pagine oiasouno. — Vico, Opere, VI, 447. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



GIAMBATTZ8TA VI00 B LB SUB RBLAZIONI 001 FBANCESOANL 251 


diretti al P. Giacchi, a Matteo Egizio, al P. Gherardo degli 
Angeli, alio Spagnuolo, tutti letterati amicissimi dei filosofo 
e componenti il suo oircolo familiare, ci fa credere con fon- 
damento che appartenesse anche lui al Circolo vichiano. 
Dopo il 1741 lo troviamo anche coi Vico e con gli amici di 
lui membro dell’ Aocademia Aletina(l). Fu pure Accademico 
della Crusca stimato assai dal Redi e dal Filicaia e pubblic.6 
nel 174f> due volumi di poesie forse non dei tutto spregevoli (2). 

* 

* * 

Presso il letto dei moribondo filosofo appare 1’ ultima 
figura francescana. Quel povero frate che prega commosso 
e conforta con le pih soavi parole gli estremi momenti di 
G. B. Vico* non 6 entrato ora la prima volta in casa sua. Il 
filosofo 1’ amava da gran terapo; a lui aveva confidati i sc- 
greti piu alti dei suo cuore, e lui riveriva come un* santo. 
Ora sentendo a poco a poco venir meno le forze lo vuole 
al suo fianco, perchfc gli chiuda gli occhi al mondo tristo, e 
gli addormenti per sempre il cuore affaticato e stanco... 

Cosl noi conosciamo il P. Antonio Maria da Palazzuolo, 
che fu piu volte Provinciale dei Cappuccini di Napoli (3). 
Santo e dotto religioso, strinse intima amicizia coi Vico ed 
ebbe da lui in pegno di affetto riverentc molte delle ora- 
zioni latine manoscritte che il filosofo aveva composte in 

(1) Cf. Camillo Minieri-Riccio Cettno storico delle Accademie fiorite nella Ci/ta 
di Napoli, Napoli 1874, alia lettera A. 

(2) Il P. Luigi Lucia nacque in S. Angelo a Fasanella (Salerno) verso il 
1674, di nobile antica e ragguardevolissima famiglia. Ancora, giovane, vesti 
Pabito franoescano. Maudato a studiar nei Collegi di Toscana, studib a Fi- 
renze la Teologia, 1’ Eloquenza, la Poesia ed ebbe il piacere di stringer ami¬ 
cizia coi Sedi e coi Filicaia, per mezzo dei quali fu ascritto alPAccademia 
della Crusca. Per ragioni di salute passb a Lucca ove potette perfezionarsi in 
Filosofia e in Matematica sotto il celebre Lettore franoescano P. Franccscan- 
tonio Adami, che lo predilesse. Ivi studib anche musica e canto, riuscendovi 
a maraviglia. E il famoso letterato lucchese Domenico Bartoli, ospite di quel 
convento, gli fu pure guida negli studi dell’ eloquenza e della poesia. Ritor- 
nato nel Napoletano insegnb e resse la sua Provincia, onorato da Duchi, Prin¬ 
cipi, Re. Rifiuto cinque volte P episcopato e diede la rinunzia anche alia di- 
gnitA di Pro-Patriarca di Gerusalemme. Viveva ancora nel dicembre dei 1745, 
quando furono stampati i suoi versi. Ma non seppe della pubblicazione se non 
quando era giA tutto combinato da T. A. Rifa per la stampa. I cenni biogra- 
fioi soritti dal Maori si trovano in fronte al I. Volume delle Rime. Cf. P. Ra- 
phael a Paterno, De Alma Principatu» Provincia, Nap. Typ. Rinaldi-Sellitti, 
1880, p. 105. 

(8) Cf. P. Bonavenlura eia Sorrenlo, I Cappuccini della Provincia Monastica 
di Napoli e Terra di Lavoro. Memorie Storiche, S. Agnello di Horrento. Tip. 
Ali’ insegna di S. Francesco d’ Assisi, 1879. Pag. 16, 17, 118. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






varie occasioni. E fu appunto da questo codice, rinvenuto 
tra i Manoscritti della Biblioteca Nazionale di Napoli, cbe 
il Galasso pubblicava le Cinque Orazioni latine inedite (1). 

Intorno alia vita dei P. A. da Palazzuolo non c’6 ri- 
masta alcuna notizia importante. Ala le parole dei Villarosa 
che ce lo presentano al capezzale dei Vico morente, valgono 
a perpetuarne la memoria. Tutto il suo elogio 6 in questo 
breve periodo (2): « Quindi da se eonoscendo (il Vico), che 
ogni umano rimedio gli riusciva vano ed infruttuoso... da s& 
ffe chiamarsi il P. Antonio Maria da Palazzuolo, dotto cap- 
puccino e suo intimo amico, accio gli avesse prestati gli 
ultimi amichevoli uffizii, assistendolo nel tremendo passaggio». 

E con lui chiudiamo le nostre ricerche. 

Napoli. P. Lodovico Ventura, 0. F. M. 

( 1 ) Cinque Orazioni latine di Giov. Battieta Vico, pubblicate da un codice me. 
della Biblioteca Nazionale per cura dei bibliotecario Antonio Galaeeo con un di- 
ecoreo preliminare, Napoli, presso Domenico e Aut. Morano, 1869 (8° gr. pp. 
CXXIII-72). Cf. B. Croce, Bibliografia Vicchiana, p. 9. Il codice pass6 alia Na¬ 
zionale dalla Libreria dei Cappuccini di S. Efrem Nuovo, ove lo troviamo re- 
gistrato in un catalogo di Manoscritti dei 1750: « Orazioni per 1’ apertura dei 
pubblioi studii nell’ UniversitA di Napoli; Manosoritto Originale di Giambat- 
tista Vico». P. B. da Sorrento, 1. c. p. 54. — Cf. anche: Niccolb Sala, Vita 
di G. B. Vico in Giomale Arcadico di Scieme, Letlere ed Arti, t. XLVUI, (ott. 
nov. dio. 1890), pag. 89, 96. 

(2) Aggiunte ali’ Autobiografia. Opere di G. B. Vico, Ed. Ferrari, IV, 422. 


-—=>g»&0« 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY 0F MICHIGAN 



DOCUMENTA 



DOCUMENTA INEDITA 

AD HISTORIAM FRATICELLORUM 

SPECTANTIA 


Iohanne XXII Pontifice, motus Spiritualium, illorum scilicet pri¬ 
maevae paupertatis minoriticae sectatorum, qui inde a Concilio II Lug¬ 
dunensi ( 1274 ) Ordinem Minorum assidue turbaverant, quievit. Ema¬ 
natis enim bullis Sancta Romana atque universalis Ecclesia ( 1 ), Avi- 
nione 30 dec. 1317 , contra asseclas Angeli Clareni ( 2 ), et Gloriosam 
Ecclesiam ( 3 ), Avinione 23 ian. 1318 , contra Henrici a Ceva socios e 
Thuscia in Siciliam profugos, Spirituales omni legalis existentiae fun¬ 
damento et communione Ecclesiae privati sunt. Illi vero falso inducti 
zelo non haesitarunt schismatici, imo sub nomine Fraticellorum, fieri 
haeretici potius quam ad Ordinis unitatem redirent. Accedente paulo post 
controversia theoretica de paupertate Christi et Apostolorum ( 1321 - 1331 ), 
Fraticelli non tam contra decretales prioribus annis pontificatus Iohan- 
nis XXII in Spirituales latas protestantur, quam, sequentes exemplum 
Michaelistarum sive asseclarum Michaelis de Caesena, contra quatuor, 
ut ipsi dicebant « haereticales » constitutiones Ad Conditorem cano¬ 
num ( 4 ), 8 dec. 1322 , Cum inter nonnullos ( 5 ), 12 nov. 1323 , Quia 
quorumdam ( 6 ), 10 nov. 1324 , Quia vir reprobus Fr. Michael de Cae¬ 
sena ( 7 ), 16 nov. 1329 , ab eodem Iohanne XXII datas. 

(1) Eubel, Bullarium Franciscanum V, Romae 1898, n. 397 p. 134. Citatur BF. 

(3) Angelum Clarenum et eius asseclas in bulla Sancta Romana sub nomine Fra- 
ticellorum, quod nomen tunc primum in documento pontificio occurrit, designari, 
proinde proprie antiquos Spirituales originem huic sectae dedisse, quamvis non omnes 
posteriores Fraticelli ab ipsis descendant, invicte contra Hiquey et Waddingum de¬ 
monstravit Ehrle in Archiv f. L. u. K. G. (ALK ( 7 ) IV, 64-180, quae sententia per recentes 
antiquorum textuum editiones in dies confirmatur et hodie ab omnibus viris doctis 
probatur. — Antonius Hiquey, amicitia et societate Waddingo coniunctus (cfr. Wadd. 
Scriptores, ed. Nardecchia, Romae, 1906, p. 36-37) auctor est libri, cui titulus: Nitela 
Fr ancis canae Religionis et abstersio sordium, quibus eam conspurcare frustra tentavit 
AhraMamus Furvius. Parenti optimae Fr. Dermicius Tkadaei, pius filius, S. Theologiae 
Lector, mutuam vicem reddit. Lugduni, Landry, 1637. Huic libro Waddingus, Annibali 
a Latera et omnes posteriores auctores Franciscani innituntur in tractandis Fraticellis. 

(3) BF V, 303, p. 137. (4) L. c. 486, p. 333. (S) L. c. 518, p. 356. 

(6) L. c. 554, p. 371. (7) L. c. 830, p. 408. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



254 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATICELLORUM. 


E Fraticellorum secta, nescitur qua evolutione, initio saeculi XV 
prodeunt pauperes Eremitae Angeli Clareni sub iurisdictione Episco¬ 
porum viventes, vulgo Clareni (i), qui Sixti IV tempore (1473) ad Or¬ 
dinem Fratrum Minorum redeunt, relicto eis Vicario generali Petro 
Hispano. Clareni tamen nonnisi definitive supprimuntur ( 2 ) a Pio V 
(1568), et demum sub Gregorio XIII (1581) ( 3 ) ex historia evanescunt. 
Ordini quidem uniti, non vero cum eo fusi erant per bullam Ite et vos 
Leonis X (1517), ideo separati vivebant, efformantes Privinciam S. Hie¬ 
ronymi de Urbe, donec Pius V post tentatam reformationem ( 4 ) illos 
et Amadeos cum Ordine penitus univit. 

Fraticelli vero haeretici usque ad alteram partem saeculi XV per¬ 
sistunt variis factionibus divisi, et variis sub nominibus scilicet: Frati¬ 
celli della opinione, (quia opinionis erant Iohannem XXII esse haereti¬ 
cum et Ecclesiam a vero defecisse, vel quia opinionem Michaelis a 
Caesena sequebantur), Fraticelli de paupere vita; pauperes Eremitae, etc. 
Eorum sedes praesertim Marchia Anconitana erat, et contra eos a Mar- 
tino V S. Iohannes de Capistrano ( 5 ), 27 maii 1426 , et S. Iacobus de 
Marchia ( 6 ), 11 oct. 1426 , inquisitores instituti sunt. Nomine Fraticel¬ 
lorum aliquando etiam eremitas catholicos et Tertiarios saeculares desi¬ 
gnari, iam saeculo XVIII ostendit Garampi ( 7 ) et nuper Barsotti ( 8 ). 


(1) Antiquissimum documentum pontificium, quo Clareni ab Ecclesia agnoscun¬ 
tur, est forsitan bulla Eugenii IV, Romae 9 nov. 1446, ad Episcopum Narniensem di¬ 
recta, in qua dicitur : Exhibita siquidem nobis nuper pro parte dilectorum filiorum univer¬ 
sorum pauperum here mi tarum S. Mariae in Silva et S. Iohannis de Cesato, tuae dioecesis 
domorum de Societate seu Congregatione fratris Angeli Chiarini nuncupatorum, petitio con¬ 
tinebat. quod olim etc. Ap. Vatie. Reg. Lat. 438, f. 179. P. L. Ulricus Hiintemann O. F. M. 
notitiam istam humane mecum communicavit; textum huius bullae in appendice edam. 
Nota etiam digna sunt, quae leguntur in B. Bernardini Aquiloni Chronica Fratrum 
Minorum Observantiae, ed. L. Lemmens, Romae 1903, p. 6 : « Iste frater Angelus 
[Clarenus], ut asserunt, priusquam moreretur, fecit quasi testamentum et suis 
fratribus praecepit, ut, cum in ordine Minorum esset bona observantia, ad illum 
redire tenerentur. Unde cum sci. reverendus pater frater Ioannes de Capistrano 
dixisset quibusdam ex illis eremitis: « Ecce iam in ordine est observantia; vos non 
potestis cum bona conscientia stare, quin ad minorum religionem redeatis», quo 
plerique ipsorum perterriti, 37 sacerdotes eodem tempore inde recesserunt et ad 
familiam nostram venerunt». 

(3) Bulla Beatus Christi Salvatoris, 33 ian. 1568, Wadd. Annales O . Min. Contin., 
XX, Regest. Pontif. 586; Bullarium Romanum, ed. Taurin. VII, 1863, 650. 

(3) Bulla Sedes Apostolica, 30 dec. 1581 (apud De Gubernatis, Orbis Serapkuus, 
I, 613) permittit, ut ii Clareni, qui contra bullam Pii V ad Conventuales transierant, 
apud hos licite permanere possint. Haec bulla videtur esse ultimum documentum pon¬ 
tificium, quo commemorantur Clareni. 

(4) Cfr. Wadding. Contin. XX, Regest. Pontif. p. 568, et Agostino da Stroncone, 
Umbria Serafica, ap. Miscellanea Francescana, (MF) IX, p. 58. 

(5) BF VII, 1710, p. 653. 

(6) L. c. VII, 1733, p. 663. 

(7) Memor ie eccle 'iastiche appartenenti ali’ istoria e al culto della B. Chior a di Ri- 
mini, Roma 1755, p. 151-164: Dissertatione lll. De’ caratteri e differenta, che passava 
fra i Fraticelli cattolici ed eretici. 

(8) Un nuovo fiore serafico il B. Giovanjti Cini, Quaracchi 1906, p. 61-78, 194S, 
ao3s. Cfr. etiam Ehrle ALKG IV, 168-175, ubi plura exempla de usu nominis « frati¬ 
celli » in sensu catholico. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


255 


Post studia a cl. P. Ehrle edita, qui primus varias species et fa¬ 
ctiones Spiritualium, Fraticellorum, Michaelistarumque discrevit, plura 
alia documenta et acta horum historiam illustrantia edita sunt, prae¬ 
sertim a Tocco (i), Fumi ( 2 ) Eubel ( 3 ) aliisque. Quibus documentis nunc 
adiicimus duos textus, hucusque ignotos atque ineditos, quorum primus 
est epistola encyclica Fraticellorum, alter tractatus contra Fraticellos a 
Fr. Andrea Richi Ord. Min. a 1381 conscriptus. 

Fraticellorum epistolam, quam hic sub n° 1 edimus, inveni in 
codice XXI (saec. XV) conventus Capistranensis, olim usui S. Iohannis 
inserviente. Est codex miscellaneus, in quo ( 4 ) noto tantummodo con¬ 
tineri quoque f. i 76 r- 242 r. protestationem Michaelis de Caesena contra 
bullam Quia vir reprobus, Monachii in domo Fratrum Minorum factam 
26 martii 1330 , quae inedita adhuc est ( 5 ). In codice Cap. XXI f. i 76 r 
protestatio haec Michaelis inscribitur alia manu, forsitan S. Iohannis a 
Capistrano, Libellus hereticomm dela opinione quod De Bartholomeis ( 6 ) 
transcribit: Libellus de haereticorum opinione (!). Epistola autem quam 
hic edituri sumus, eadem alia manu inscribitur Articuli fraticellorum della 
opinione et in catalogis S. Ioanni a Capistrano adscribitur, certo eodem 
vel minore iure quo ei attribuebantur varii tractatus et quaestiones P. I. 
Olivi ( 7 ). Ipsa vero epistola incipit Universis Xi. fidelibus utramque 
partem questionis audire volentibus et optantibus . 

Tractatus Andreae Richi sub n.° 2 edendus, habetur in quodam 
codice miscellaneo mm. 210 X 190 membr. et chart. saec. XV, a 
quattuor diversis conscripto manibus, qui codex ad manus meas per¬ 
venit, quemque cum licentia possessoris exscripsi. 

In isto codice communi foliorum numeratione carente, 5 conti¬ 
nentur tractatus: 

1 . [Liber veritatis Francisci Mayronis de Civitate Dei]. Incipit 
Codex: | I]nterea Roma gothorum in ruptione urgentium sub rege Ala- 
rico. — Est lib. II, c. 43 Retractationum S. Augustini (Migne P. L. 
32, 647 ,) quod in omnibus fere editionibus operi de Civitate Dei prae¬ 
mittitur. — Sequitur: 

Gloriosam duitatem dei, siue in hoc temporum cursu cum inter im¬ 
pios peregrinatur ex fide uiuens. — Est lib. I, c. 1 de Civitate Dei 
(Migne, P. L. 41 , 13 ). Deinde: 

[F\lores beati Augustini in libro de duitate dei per uirtutes sicut 
colleguntur compilati a uenerabili doctore magistro francisco de maironis 


(1) Cl. Auctor nuper collegit studia per varias periodicas publicationes sparsa in 
uno volumine: Studii Francescani. vol. I, Napoli, Perrella, 1909. — Citatur StFr. — 
Cfr. recensionem P. Michaelis Bihl AFH II, 326-329. 

(2) Eretici e Ribelli nelT Umbria dal 1 jjo al 1 jjo. studiati su documenti delT Ar- 
cbivio segreto Vaticano, ap. Bollettino della regia Defutatione di Storia Patria per 
t Umbria, vol. (II, Perugia 1897, 257-285, 429-489; vol. IV, Perugia 1898, 221- 
301, 347-486; vol. V, Perugia 1899, pp. 1-46 et praesertim 205*425, quae ultima 
pars exclusive de Spiritualibus et Fraticellis agit. 

(3) In notis ad BF V Romae 1898, et in appendice ad vol. VI, Romae 1902, 

pp. 597-638. (4) Eius descriptio ap. MF V, 13. 

(5) P. Eubel, BF V, 426 breviter argumentum appellationis Michaelis, 12 errores 
Iohanni XXII obiicientis, e codicibus Vaticanis 4009 et 4010 indicat. 

(6) MF V. 13, (7) Cfr. AFH I. (1908), 617-622. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



256 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 

de ordine fratrum minorum. Prima ueritas est magis diuturna. — Ex- 
plicit: ibi vacabimus et videbimus amabimus et laudabimus, amen. Ex- 
plicit Liber Veritatis Francisci Maronis de Civitate Dei. 

Typis editus est hic tractatus Mayronis in opere cui titulus: 
Diui Augustini Hipponensis episcopi ad Marcellinum: De Civitate 
Dei.... Cum Commentariis Thome Valois: et Nicolai Triueth; nec- 
non additionibus lacobi Passauantii atque Theologicis veritatibus Fran¬ 
cisci Maronis. Lugduni, Impensis Iohannis Koburger per Iacobum 
Sacon, a. 1520, in-folio, fol. 5rss. — De aliis editionibus cfr. Sba- 
ralea, Suppi, ad Scrip. I, Romae, Nardecchia 1908, 285-286. 

2. Extracta aliqua ex Alchorano ad confusionem Saracenorum. Et 
primo de ipso Alchorano, Quid est , Quomodo, Qualiter , Et a quo. 
Incipit post titulum: Quasi uox dei ad Mohameth ait: Hunc librum 
super te posuimus, ut per ipsum homines ab vmbris ad lucem, ad 
viam dei videlicet, que est incomprehensibilis, et sapiens, que cunctis 
celi terreque creaturis imperat, diligenter extrahas. Azoara 2$. Explicit: 
surrexit sus grandis. Et ideo causa huius tamquam animal immundum 
uitandum est. Etc. per totum fabulosa. 

Auctor huius tractatus probabiliter inediti non indicatur, nec alicubi 
potui eum eruere. Non est improbabile esse quemdam Fratrem Minorem, 
cum caeteri tractatus huius codicis omnes Fratres Minores auctores habeant. 

3. [Epistola ad universos Christifideles de erroribus Iohanis XXII]. 
Incipit: Vniuersis Xpi fidelibus presentes litteras inspecturis. Humiles 
Xpi pauperes fideles et catholici oppressi pro defensione ueritatis fidei- 
que Xiatie salutem et pacem in eo qui cum esset diues pro nobis 
pauper factus est.... Almus Xpi confessor et uite ipsius precipuus imi¬ 
tator franciscus.... predixit regulam suam et uitam Xpi acerrime infu- 
gnandam. Explicit: Ille... faciat nos prcdicta salubriter intelligere et 
operibus exercere. Cui cum patre et spiritu sancto in trinitate perfecta omnis 
sit laus honor et gloria in secula secutorum Amen. Deo gratias amen. 

Haec epistola duabus columnis in membrana, nitide conscripta 
est litteris gothicis saec. XV, ab una manu, diversa ab aliis in eodem 
codice occurrentibus. Olim hic tractatus certe codicem independentem 
efformabat, scriptum a Fraticellis; nam in margine ab eadem manu 
omnes loci, qui videntur Fraticellis speciali modo favere, indicantur 
digito penna delineato, vel verbo nota. 

Epistola quater edita est et quidem sub duobus nominibus. Baluzius- 
Mansi, Miscellanea, III, Lucae 1762, 341-355, eam exhibet ut responsum 
Michaelis de Caesena ad bullam Quia vir reprobus; Firmamentum 
trium Ordinum, Parisiis 1512, pars IV, f. CXLIIr.a. — f. CLIII r. a., 
et Venetiis 1513, pars III, f. 87 r. b.-98 v.a.; Ed. Brown, Fasciculus re¬ 
rum expetendarum et fugiendarum, Londini 1690, II, 436-465, ubi di¬ 
citur Deffensorium... Guillermi Okam et fratrum suorum ordinis mino¬ 
rum... quae ultima opinio approbatur a Patre Eubel, BF V, 426, et com¬ 
muniter recepta est. Quae nostra sit opinio hac de epistola, in ap¬ 
pendice totius dissertationis dicemus. 

4. [Tractatus contra Fraticellos Fr. Andreae Richi\, quem hic edimus, 
scriptus litteris semicursivis gothicis saec. XV princip.; atramentum 
diffusum in charta (1), aliquando accuratam lectionem difficilem reddit. 

(1) Charta habet signum (Filigrane) semicervi, quod iuxta Briquet, Les Filigranes, 
Dictionnaire historique des marques de papter, Paris 1907, I, p. 219, est ttn filigratt* 
exclusivement it a lien, et occurrit inter annos 1390-1400. Nostri signi figura desideratur 
apud Briquet, sed simile est illi exhibito; 1 . c. I, n. 3378. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






4 imS £V pj^*r S*r 5 -y r *&, ~£rtk' 

hY k *w f)£ v!*°^ M.n*«f^ JWo h-> #nfc^»/ wtnp rfcitg' 

^ffb^ *u a MiW>- <*—>^ <^n# •€ r-i- j 

^ V 5 T^S ^ »L,*‘-»J|» >5^ $*T “* 

lJ ^jC®^ ctZ*W’*4 
^ v ^ ^’**/^*'1 0STC/ £)’ f-fir< 

■*■* ov** <^*c-»t*^ ^jtLrZ: '“i 

* r ^f 4 C*"»' y£». 

llJS^r.: 



y? ~+* 

tw't- i^y y^f*,ir 



yrvur^ 






***y\ c .♦**^uujKt- fvr><5 r^f 

- vj ■ J *^* '}*&*+ »)»*>£Sfrf < ^ te T 4 f (Vm*t 4 <v‘ r»^*r 

^ i t Xrv "* f*irrtr6“ 

■•» £~f -t • M>.»*»4Cf ww«jH aj fir*MU- dSr*rr'' (Vc o*i-t»M * 

ipyjjjl PyaatiW- .-? 

y* 1 '<f>WM lKC«w ct^ SpAmMti-n*: /WwiT p«C3- V* P»* fW*Rl 
O* uf w ptv5/*.■*•*■' (uHttf yr «fv«< |V»*o , c j?nxrf >**r )*>.rriP 
* P** f*K*»* 4 f> >£W - 4 »p*rU o**tn^MTftj}xi 

fA^>* F ’.a^*- n ” ,,, "* i f TfflAr t*.~# *. 

_, w -W » ^ »* a * Pf rr, *^ > f. .2?^ r* r Arr K* - 

«.-S- v. TJ *.. *, 

C 3 "' ^H^fU ^'Jfa r - — ~ ^ 


**%#C Vf* 
|rHV&n> tif 

f* 'm 


' !• 

**> 


.as 


' 3 w*/ 



±- fr 

:A «fKi^. i) 4 i^ *tctinfp*)*+f 

CHT JLmwU^ ‘I 1 St>^p*%<UWV 4 r‘ >fU*M * 

S^i fv^XT jli^' eyirbtf \**f 



FR. ANDREAE RICHI, O. F. M., Tractatus contra Fraticellos, 


Fol. l r . j>aruin|)«^r reductum. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATICELLORUM. 


257 


Habet propriam foliorum numerationem, quam in editione sequemur. 
Primae paginae facsimile, uti aiunt phototypographicum exhibemus. 

5- [ 5 . Bonavcntura ad Magistrum innominatum]. Eadem manu 
conscriptus est hic tractatus notissimus, Opp. omn., VIII, 331, ac ille 
Fr. Andreae Richi. Codex desinit: Explicit Elyminatio urorum magistri 
contra regulam beati Francisci, domino respondente per scruum suum 
Bonauenturam, qui tunc rexit parisius. Deo gratias amen. 

De singulis his documentis hic edendis aliqua adnotemus. 

Sub n° 1 edemus Epistolam Fraticellorum della Opinione ad uni¬ 
versos Christifideles ex codice Capistranensi. 

Fraticellos tales epistolas, quibus se et doctrinam defendunt scrip¬ 
sisse, iam scivimus ex S. lacobo de Marchia, qui suum Dialogum contra 
Fraticellos contra similes litteras edidit. Quaenam fuit illa epistola Fra¬ 
ticellorum contra quam auctor Dialogi scripsit? Hucusque duae epi¬ 
stolae editae sunt Fraticellorum. G. Vanzolini typis tradidit Lettera 
de’ Fratice Ili, a tutti i cristiani nella quale rendon ragione dei loro sci- 
sma(i). Incipit: Ad lucti li universi fedeli di Cristo, ad /i quali questa 
lettera perverrh. Noi paveri servi di Yhesu Christo, fedeli et catholici, 
persequitati p>er la defensione de la nangelica verita, offeriamo pace con 
etema salute. Po' che lo principe de li Apostoli, Pietro ci ammonisce... 

Deinde separationem suam a Papa et Praelatis defendunt, triplicem 
adducentes rationem, nimirum i° haeresim, 2 0 simoniam, 3 0 publicam 
fornicationem, ad textus luris Canonici crebro provocantes. Contra epi¬ 
stolam praefatam P. Ehrle (2) scriptum credidit Dialogum Iacobi de 
Marchia. Sed illatio ista, olim, quando nonnisi una istiusmodi epistola 
Fraticellorum nota erat, quasi ex se obvia, nunc vim suam, ob alias 
epistolas notas, amisit. Accedit quod loci epistolae in Dialogo allegati 
cum textu a Vanzolini edito non semper conveniunt. Sed de hoc argu¬ 
mento postea plura dicemus. Wesselofsky (3) edidit epistolam Fraticel¬ 
lorum directam ad B. Iohannem de Cellis, eremitam Camaldulensem, 
responsum scilicet ad huius litteras ab eodem Wesselofsky (4) evulgatas. 
Incipiunt hae litterae Fraticellorum: In nomine 1 esu Cristo povero cro- 
cijisso . Amen . A don Gioi>anni dalle Celle i poveri f rati minori, persc- 
guitati per la verith dei vangelio, spirito di consiglio piit santo; pero che 
tu ti se* sforzato di volere rivocare alcuno dalla via della veritate per 
una vostra tettera mal fondata e sopra dei falso. 

His epistolis vulgari idiomate compositis nunc accedit etiam no¬ 
stra latine conscripta, et duabus praecedentibus in argumento similis. 
Ex ipsis et ex indicationibus laudati Dialogi duplici modo conspicere 


(1) Est vol. 55 Collectionis : Scelta di Curiositii Lctterarie inedite 0 rare, Bologna, 
Romagnoli, 1865. 

(a) ALKG IV, 110. Merito tamen P. Ehrle reiicit notam temporis assignatam huic 
epistolae scilicet c. 1336, a Vanzolini. Nam rationes ab hoc adductae, ad rem non 
sunt; cfr. etiam Tocco, StFr, I, Napoli, 1909 p. 391. 

(3) II Paradiso degli Alberti, Ritrovi e ragion<xmenti dei 1 jSp, Rowuwzo di Giovantii 
da Prato, I, parte prima p. 356-67 in voll. 86', 86*. 87, 88 ante dictae Collectionis 
Scelta etc. Bologna 1867 ; illa epistola invenitur in vol. 86'. 

(4) L. c. p. 335 - 355 - 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



258 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLGRUM. 


]K>ssumus Michaelistarum in Fraticellos influxum, quem iam P. Jeiler(i) 
partim perspexit, scii. i° Fraticellos imitatos esse exemplum antiquorum 
Michael istarum ad universos Christifideles contra Papam saepius appel¬ 
lantes et 2 U illos libris et argumentis Michaelistarum usos esse, cjuod 
|X)sitive etiam probatur ex inscriptione protestationis Michaelis de Cae¬ 
sena superius ex codice Capistranensi citata. 

Quo tempore et qua occasione hae nostrae litterae scriptae sunt? 
In ipso textu huius epistolae, sicut in duabus aliis hucusque notis, 
deest nota loci et temporis, nec unquam adfuisse videtur. Ob timorem 
enim inquisitionis latere debebant Fraticelli. Idem observavit iam cl. 
P. Khrle (2) in plurimis epistolis Angeli Clareni. Ad rationes igitur in¬ 
ternas recurrere debemus, ut ex ipsis datum et occasionem epistolae 
eruamus. 

Id quod intendunt Fraticelli hac epistola, est iuxta eorum verba: 
ut se purgent « presertim de illa falsa et erronea consequentia et con¬ 
clusione que dicit, quod papa non est papa et cetera, que consequen¬ 
tia,... (eis) imponitur procedens et exiens ab ore illorum, qui Christum 
crucifixerunt, idest pseudosacerdotum ». Tales accusationes utique ab 
initio Fraticellis motae sunt et ex ipsa sola non posset aliquid deduci 
pro datatione huius epistolae. Tamen mihi videtur Fraticellos hic de¬ 
terminatam quamdam accusationem prae oculis habere. Talem enim 
accusationem eis praecise movit per modum conclusionis Iohannes de 
Cellis in epistola edita a Wesselofsky. Ut melius conspiciatur connexus 
inter hanc accusationem et nostram epistolam hinc iuxta ponimus verba 
utriusque: 

| Epistola FraticeUoram: 

t (Cod. Cap. XXI f. 123V.) 

! « Insuper dicimus, quod nec nos, 

nec aliquis a nobis informatus, nc- 
1 que ex aliquo dictorum nostrum se- 
i quitur vel concluditur, quod papa, 
* non sit papa, quod episcopi non 
I sint episcopi, prcsbiteri non sint 
j prcsbiteri, corpus Xpi non sit cor- 
j pus X*, quod Xpiani non sint X>ani 
i et cetera... » 

I 
I 

1 


(1) KirchtnUxikoH. IV, 1931: « Merkwiirding tind neu ist der Umstnnd, dass die se 
sich der Wnffen Ixrdicntcn, welchc Michael von Cescna mit seinen Genosscn gegen 
Iohannes XXII. geschmiedet hatte und dass sie somit gleichsnm unter der Fahne des 
Aufruhrs, welchcr mit dem raschcn Vcrschwindcn jencr l*nrtci gefallcn war, in ihrer 
Wcisc wciter stritten... Diesc Art ihrer Vcrteidigung bcweist. dass sic solchc Ideen 
cntwcdcr aus den schon erwiihntcn 1 ’amphlctcn der « Michacliten » geschbpft oder 
von unbeknnntcn Apostnten bckommcn hatten ». Notatu digna sunt etiam verba finalia 
cuiusdam tractatus Kraticcllorum, quae Tocco, Studii /•'ranc ., I, p. 513 c codice Ma- 
ghabcchiano XXXIV, 76, f, 21 v. edidit: « (Junlunque <|iieste cose latainentc ct diffu- 
samente s.i|>cre desidera ricorrn nile o]>ere dclli venerabili padri ct inacstri frate Mi- 
chclc, jx*r adietro generale dcll ordine dc'frati minori,... dei maestro Franciescho da 
Ascoli... dei maestro (iuglielmo Occhntn,... et aTaltrc Ic quali essi feciono, delle quali 
queste pochc tratte sono... ». (2) ALKG I, 537. 


Ioh. de Cellis, apud Wesselofsky 

(1. c. I. 1, 338). 

« . vcggio che di necessita si 

seguita, che, se papa niuno c et 
che la chiesa non abbia pastore, 
non sia niuno vcscovo; et se non 
c niuno vescovo, non c niuno pre- 
te; se non e niuno prete, tutto 
il popolo cristiano e stato idolatra 
[cod. idolatria) et non a adorato 
Cristo: il quale viene nel sagra- 
mento, ma uno poco di pasta ». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


259 


Fraticelli ad « accusationem » Iohannis de Cellis responderunt epi¬ 
stola. idiomate vulgari a Wesselofsky (i) edita, sed mutila est et prae¬ 
cise deest responsio ad hanc accusationem Iohannis de Cellis. Respon¬ 
sum tamen simile fuisse huic nostro textui latino, patet ex replica eius- 
dem Iohannis publici iuris facta a cl. Fel. Tocco (2); a Voi dite, inquit, 
che quello ch’ io dico nella pistola, non seghuiscie, cioe che se jxipa 
non &, non e veschovo, se non e veschovo, non e prete etc. » (3). 

Iamvero hanc replicavi Tocco (4) Ixmis rationibus opinatur scriptam 
inter'a. 1375-1389. Nostra epistola igitur circa idem tempus scripta esse 
videtur. Diuturnum tempus post accusationem respondere inutile et for¬ 
sitan periculosum fuisset. Accedit aliud momentum, quod idem tempus 
suadet. Anno enim 1389 illa « calumnia » Iohannis de Cellis rej>etita 
est et publice innotuit per processum. factum Fr. Michaeli de Calci, 
uti scimus ex Historia Fr. Michaciis Florentiae an. 1 jSy cremati (5). 
In actis enim processus Michaeli lectis, haec halantur (6): «... e come 
tenea [Fr. Michele] che da indi a poi i cardinali no erano cardinali, 
ne vescovi i vescovi ec. Mfichelej rispuose: cotesto e falso; anzi dico, 
che da indi a poi perderono la iurisdizione, ma non il sacramento, e 
rimasono vescovi; e preti che fanno, sono preti, avenga che scomuni- 
cati; e ii corpo di Cristo che fanno, e corpo di Cristo, e cosi degli 
altri sacramenti avvenga che gli faccino in loro iudicio ec. (7) ». Fa¬ 
cile intelligetur hoc momento critico condemnationis Fr. Michaelis hanc 
nostram epistolam potuisse scribi, et sub nomine « pseudo-sacerdotum », 
ex quorum ore illae a calumniae » exierunt et qui etiam « Christum 
crucifixerunt », praeter, Iohannem de Cellis, etiam episcopum Florenti¬ 
num eiusque Curiae officiales, iudices nempe Fr. Michaelis, designari. 

Accedit quod Bemardinus Aquilanus ( Chronica p. 10) contra Fra- 
ticellos Perusiae existentes tempore Paulutii-Trincii c. a. 1374(8), easdem 
accusationes repetit: Qui Fraticelli a De opinione vocantur et gerunt 
habitum fratrum minorum et tenent, quod papa non sit papa, et quod 
episcopi non sint episcopi, et quod sacerdotes non sint sacerdotes, et 
sic in infinitos‘errores lapsi sunt». — Ex his omnibus concludi potest 
nostram epistolam versus finem saec. XIV conscriptam esse. Fatemur 
tamen nostram ad datum epistolae eruendum argumentationem non ha¬ 
bere vim absolutam, sed illam, quam coniectura consequi possumus. 


(1) L. c. I, parte 1*, p. 335 * 355 - 

(3) StFr I, 431-494. Alias B. Iohannis epistolas ad Fraticellos directas edidit Pia 
Cividali in Memorie de lia R. A cc ademta dei Litu ei, Classe di Sciente morali storicke e 
filologiche, Serie 5* vol. XII, Romae 1907, p. 354-477. Ulmus Professor F. Tocco hanc 
indicationem bibliographicnm mihi benigne misit, sed in pluribus Romae bibliothecis 
illud volumen frustra quaesivi. 

(3) Tocco StFr I, 467; cfr. ib. I, 485. (4) L. c., p. 430. 

(5) Storia di Fra Michele Minorita, come fu arso in Firenxe nel 1 jSp, edita a F. 
Zambrini in vol. 50 coli. Seelta di Curiosith etc. Bologna. 1864. (6) L. c. p. 39. 

(7) De Fr. Michaele a Calci cfr. etiam D' Ancona, Varie ta storicke e letterarie. 

Prima Serie, Milano 1883, pp. 1-13; in appendice pp. 345-355 habetur sententia mortis 
a Republica Florentina, post processum in Curia episcopali absolutum, emissa. 

(8) Annus illius facti eruitur ex donatione loci Montis prope Perusium facta eadem 

occasione, die 8 iun. 1374. Cfr. MF VI, 113, 108. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



260 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


Nam, ut alia praetereamus, in Dialogo S. Iacobi de Marchia inter annos 
1450-1459 conscripto, similes, quamvis non illo, quasi stereotypico ver¬ 
borum tenore, accusationes repetuntur. 

Argumentatio Fraticellorum in hac nostra epistola haec est: 
Nicolaus III in decretali Exiit, de Christi et Apostolorum paupertate lo- 
quens, dogma catholicum statuit, cui proinde contradicere absque haeresi 
nemo potest; ipse Nicolaus III in clausula illius constitutionis ex¬ 
communicationem iniungit in contradicentes et glossantes. Atqui Iohan- 
nes XXII (cuius nomen tamen hic tacetur) huic decretali contradixit, 
aliaque fecit nefanda; ergo est haereticus et excommunicatus, sicut 
omnes ei adhaerentes et faventes. Ergo iurisdictione privatur Papa et 
eius asseclae (1). 

De methodo, quam Fraticelli adhibent, perpulchre observat Iohannes 
de Cellis: « Queste autoritadi, inquit ille alludens ad textus luris Canonici 
a Fraticellis adductos, in se tutte sono vere, ma questa aequa non fa 
macinare il molino vostro (2)». « Che libro grande mi converrebbe 
fare, s’io volessi rechare tutte le vostre autoritadi alia misura loro, a 
ordine mostrare, per quali persone sono dette e in qual modo si deb- 
bano fare, e in che tempo (3) ». 

Sub N° II tractatum contra Fraticellos a. 1381 conscriptum 
edemus, cuius tractatus auctor est Fr. Andreas Richi de Florentia 
O. F. M., Magister in sacra Theologia, discipulus Fratris Ludovici a 
Castilione Aretino O. F. M. Regentis in Studio Oxoniensi. Tempore 
mortis Petri a Corbaria, antipapae Nicolai V, (1333) morabatur Fr. An¬ 
dreas Monte Pessulano (Montpellier in Gallia) ubi erat Studium gene¬ 
rale Ordinis. Scribens hunc tractatum a. 1381 iam erat grandaevus; 
videtur etiam iam antea similes tractatus edidisse. Se namque dicit vete¬ 
ranum militem, qui contra iam turpiter victos noviter dimicat; nisi verba 
ista referenda forent ad auctoris actionem ut inquisitoris, quo munere 
aliquot saltem per annos functus est, uti mox ostendemus. Praesens 
opusculum edidit iussu Fr. Iacobi de Tholomaeis, Senensis, O. F. M., 
nquisitoris haereticae pravitatis in Thuscia saltem inde ab a. 1365, 
collectoris generalis Urbani VI, episcopi tunc Narniae (1378-1383), postea 
Clusii (Chiusi) 1383-1384, et demum Grosseti (Grosseto) 1384-1390 (4). 
Hic, Florentiae a. 1381, sine dubio ob bellum, vulgo dictum Octo San- 
ctorum , contra Ecclesiam a 1375-77 gestum, recrudescente secta Frati¬ 
cellorum (parum post, scii. 1389, ibidem combustus est Fr. Michael 
Berti de Calci, prope Pisas, Fraticellus), plures tractatus videtur contra 
Fraticellos fecisse scribi a doctis viris, inter quos erat etiam Fr. Andreas 
Richi. Haec omnia colligimus ex praefatione, quam noster auctor tractatui 
suo praemittit atque ex ipso tractatu. 

Hae notitiae aliunde possunt illustrari. Rodolico (5) refert duo 
consulta civitatis Florentinae, quorum prius, die 8 Iui. 1381, statuit: 


(1) Pro aliis capitibus doctrinae Fraticellorum cfr. Ehrle, ALKG IV, 103, 105- 
106: Tocco, StFr. I, 400 et passim. (a) Tocco, StFr 432. 

(3) Ibid. I. 490; cfr. 493. (4) Cf. infra notas ad textum. 

(5) Niccolb Rodolico, La Democrazia Fiorentina nel suo tramonto; (ifjS-l jSj), Bo- 
logna 1905, 82-83. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HI8TOBIAM FRATICELLORUM. 261 


Quod precipiatur fraticellis, quod infra biduum debeant, recedere, et 
postea consentiatur eis, quod inquisitor procedat contra eos; alterum, 
die 14 dec. 1381 dicit: Andreas Nicholai Betti pro gonfalonieriis 
dixit quod banniatur, quod infra certum tempus fraticelli recedant, 
alias detur favor inquisitori. Antonius Arrigi pro Duodecim dixit de 
fraticellis nichil fiat. Cui adiungit Rodolico: «Non mi b stato pos¬ 
sibile con altri documenti illustrare le laconiche parole delle sud- 
dette consulte; & lecito per6 supporre che la questione era viva, e 
che P inquisitore ecclesiastico reclamava che si procedesse contro i 
fraticelli». Haec hypothesis cl. auctoris plane confirmatur verbis prae¬ 
fationis nostri tractatus, approbati die 20 sept. 1381 ab Inquisitore 
Domino de Tholomeis qui: contra fraticellos prefatos, quos florentie 
repperit zelo succensus fidei insurgens, statuit eos coram pluribus in 
sacra theologia magistris examinare, absconsasque sub yfocrisi eorum 
detegere hereses, erroresque nudare, per cunctas ecclesias duitatis etiam 
in sermone vulgari publice facere predicare, ut patescat cunctis eorum 
dogma infidum et peruersum. Huic eidem tempori procul dubio de¬ 
betur Statutum Civitatis Florentiae contra Fraticellos latum, iterum 
editum.a Rodolico (1) et a Tocco (2). 

Sed quis est iste Fr. Andreas Richi de Florentia, auctor tracta¬ 
tus ? Frustra hoc nomen apud Waddingum {'Annales et Script.), Sbaralea 
(Suppi, ad Script.) Eubel, (Bull. Franc.) Antonium a Terrinca (3), 
Negri (4), Davidsohn (5) quaesivi. Apud solum Papini (6) haec pauca 
verba inveni, quae ad nostrum auctorem omnino videntur referenda: 
« F. Andrea Ricci o dei Riccio di Firenze Inquisitore dal 1370 al 1373 
incominciato ». In textu e codice Magliabechiano (Bibi. Nat. Florentiae) 
XXXIV 76 fol. 106 b edito (7), sermo est de « frate Andrea de Man- 
friano [?], frate di Santa Croce » [Florentiae], qui habebat quamdam 
Chronicam ad historiam Fraticellorum spectantem. Cum iste textus 
circa idem tempus ac noster tractatus scriptus videatur, ille potest esse 
idem ac Fr. Andreas Richi de Florentia. S. Iacobus de Marchia, qui 
in suo Dialogo contra Fraticellos (8) pluries adhibet et ad verbum adducit 
hunc tractatum, auctorem vocat Magistrum Bonaventuram O. F. M., 
omnia illa particularia historica de persona auctoris, quae supra indica¬ 
vimus, refert, et eum dicit insuper regentem studii Parisini. Accuratius 
mihi textum Dialogi apud Baluzium-Mansi perscrutanti, observare licuit, 
textum illum esse sat inaccuratum in pluribus. Quaedam igitur manu- 
scripta, editione antiquiora, Dialogi adivi, uti tres Codices N. I, 14; 
14*; 14* Officii Postulationis in Collegio S. Antonii de Urbe, ex primo 
decennio saec. XVIII, et cod. 42 (saec. 17) Archivi S. Isidori de Urbe, 


(1) L. c. 8x. (a) StFr I, 495. 

(3) Tluatrum Etrusco-Minoriticum, Florentiae x68a. 

(4) Istoria degH Serit tori Fiorentim, Fer rara 1733. 

(5) Gesckickte von Florent, Berlin 1908, idem, Forschungen tur Geschichte von Florent, 
ibidem. Cfr. AFH I, 4 (198) pp. 640-643, 653-655. 

(6) L/Etruria Francescana, vol. I [unico], Siena 1797, p. 58. 

(7) Editus est ap. Baluzium-Mansi, Miscellanea, II, Lucae 1761, pp. 595-610. 

(8) Ap. Tocco, Studii Franc,, I, 516. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



262 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


sed omnes concorditer habent nomen auctoris illius Tractatus Magistrum 
Bonaventuram, et rectorem Studii Parisini indicant. In operibus autem 
de historia Universitatis Parisiensis conscriptis, uti Bulaeus (i), De- 
nifle-Chatelain (2), F£ret(3), neque Andreas .de Florentia, neque Fr. Bo- 
naventura saec. XIV occurrit. 

Demum perspexi causam erroris S. Jacobi de Marchia, qui vel 
hunc codicem, vel alium similem prae manibus habuit scribens suum 
Dialogum, sed curam non sumpsit legendi praefationem tractatus. In 
fine autem codicis legit verba de [S.] Bonaventura, regente Parisius, 
(cfr. supra p. 257) hunc arbitratus est auctorem fuisse huius etiam 
tractatus. Ex Jacobo de Marchia error transiit in Chronicam Nic. 
Glassberger, Ana/. Franc ., II, 152, cuius editores de hoc Bonaventura 
nullam notam adiciunt, in indice vero, p. 590, cum S. Bonaventura a 
Balneoregio eum confundunt. Pariter W. Preger (4) et C. Mulier (5) 
nostrum auctorem ex S. Iacobi Dialogo cognoverunt et Bonaventuram 
vocant. Hic error saecularis demum nostra editione corrigitur et cata¬ 
logo Scriptorum Ord. Min. Fr. Andreas Richi merito inseritur. 

Quoad Tractatum ipsum notes: a) Constat 8 Conclusionibus et 
totidem corolariis, quorum ultimum forsitan incompletum est cum nulla 
clausula finalis habeatur, et quinque paginae sequentes vacent, b) Auctor 
nititur conciliare decretalem Nicolai III Exiit cum decretalibus Iohan- 
nis XXII, ita ut error fratris Michaelis non fuerit in eo, quod haeretice 
sensisset de Christi paupertate, sed in eo quod male intellexerit decretales 
Iohannis XXII, et eas haereticas vocaverit, e) Fraticellos, contra quos 
pugnat, repetit a Michaele de Caesena, et vocat eos Michelistas, rarius 
Michaelistas, etiam Nicolaitas, loquitur etiam de Iohannistis, qui sunt 
catholici. Hoc nobis monstrat S. Iacobum in suo Dialogo non primum 
adhibuisse terminum Michaelistarum ad Michaelis de Caesena asseclas 
designandos, sed hoc nomen fere ad originem ipsius sectae posse reduci 
quod de caetero apparet etiam e textibus a Tocco StFr I, 43isqq. editis. 
d) Fontibus Andreas Richi praesertim Apologia pauperum et expositione 
regulae S. Bonaventurae usus est et forsitan etiam tractatu Alvarii Pe¬ 
lagii de Planctu Ecclesiae , quos tamen nunquam nominat, e) De rela¬ 
tione huius tractatus cum Dialogo S. Jacobi de Marchia in appendice 
ad editionem accuratius disseremus, f) Cl. Felice Tocco, StFr I, 494- 
499 edidit fragmentum e codice Magliabechiano XXXI 65 f. 1-6, quod 
compendiosa videtur esse versio itala exiguae partis introductionis et 
primae Conclusionis nostri Tractatus, curata forsitan ab ipso auctore 
vel a quodam compilatore ad maiorem propagationem apud populum 
obtinendam. De caetero tractatus Fr. Andreae Richi ignotus fere re¬ 
mansit, ita ut Nicolaus Palmerius O. S. A., episcopus Ortanus tempore 


(1) Historia Universitatis Parisiensis, 6 voll. in-fol. Parisiis 1765 ss. 

(a) Chartularium Universitatis Parisiensis, Paris 1889 seqq. 4(6) voll. in-4 0 . 

(3) La F acuit £ de Thtologie de Paris, (Moyen-Age), 4 vols in-8° Paris 1894 ss. 

(4) Der kirchenpolitische Kampf unter Lucturi# dem Baier... in Abkandlungen der 
historisehen Akademie der Wissenschaften, vol. XIV, pars I, Milnchen 1879, p. 36. 

(5) Der Kamff Ludwigs des Baiern mit der roennscken Curie I, TUbingen 1879, P* 37 1 2 3 4 5 • 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLORUM. 263 


Pauli II (1464-1471), in suo tractatu contra Fraticellos, agens de con¬ 
cordia inter decretales Nicolai III et Iohannis XXII, scribere potuerit: 
lam grandis uia inter pedes nobis remansit, perdifficile est aggredi ipsam - 
que pertransire temptare, ubi faciliter errare contingeret, in qua maiores 
nostri ualde timuerunt, adeo ut post [ohannem XXII Pontificem legi 
neminem declarasse, concordasse, aut extricare voluisse contradictionem, 
que etsi non re, saltem verbo esse uidetur intet decretalem Nicholaii tertii 
Exiit qui seminat et decretales Iohannis XXII, Ad conditorem. Cum 
inter nonnullos et Quia quorumdam. Codex Vatie. Lat. 4158 f. 29 v. 

Notitiae historicae inveniuntur in Introductione, in conclusione 
prima, septima et passim. 

Quoad methodum editionis notandum est, nos fideliter textum 
transcripsisse et illum evulgare uti iacet. Nomina tamen propria or¬ 
dinarie litteris maiusculis insignivimus, et saepe insuper obliquis, sive 
uti aiunt cursivis, in notis indicationes bibliographicas adiicientes. Quae 
theologice in his tractatibus minus recte dicta sunt, prudens lector ipse 
facile corriget, aliquando vero etiam explicite in notis errores theolo¬ 
gicos Fr. Andreae indicabimus. 


I. 

Epistola Fraticellorum ad universos Christifideles. 

Cod. XXI Conv. Capistrani Fol. 123V. 

\Articuli fraticellorum della opinione (1)]. 

Vniuersis X* fidelibus utramque partem questionis audire uolentibus 
et optantibus iuxta commune prouerbium audi aliam partem (2), et 
omnibus, quibus hec lictera peruenerit, Nos de pluribus suspecti et infa¬ 
mati, presertim de illa falsa et herronea consequentia (3) et conclusione, 
que dicit, quod papa non est papa et cetera. Que consequentia falsa et 
iniqua existit, ficte et oblique nobis imponitur, procedens et exiens ab ore 
illorum, qui X™ crucifixerunt, idest seupdo [sic!] sacerdotum. Idcirco ad 
declarandum illos, qui dictam infamiam audiunt et reliquos ignorantes, 
quoniam propter ignorantiam multi perierunt, et ut ueritas declaretur, 
Nos subscripta dicimus, tenemus et confitemur: videlicet vnam sanctam 
catholicam et apostolicam ecclesiam, omnia, que continentur in tribus sym¬ 
bolis sancte matris ecclesie, item omnia que continentur in diuina pagina, 
preceptis Dei et ecclesie catholice. Item omnia que tenet, credit, confitetur 
sancta mater ecclesia, quilibpt bonus fidelisque X^anus. 

Insuper dicimus, quod nec nos, nec aliquis a nobis informatus, neque 
ex aliquo dictorum nostrorum sequitur uel concluditur, quod papa non sit 


(1) Alia manus addidit, quae uncis includimus. 

(a) Hoc etiam adducitur in epistola edita a Vanzolini 1 . c. p. ao: « Et oltm ad 
questo dovete sapere che la iustissima lege dice Audi aliam partem ». 

(3) In codice habetur 9* quod legi deberet contra, hic tamen a contextu plane ex¬ 
cluditur et proculdubio legendum est: consequentia. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



264 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


papa, quod episcopi non sint episcopi, presbiteri non sint presbiteri, cor¬ 
pus Xpi non sit corpus Xi, quod Xpiani non sint X^ani et cetera, quia 
in quolibet prelato siue pontifice iuxta formam ecclesie ordinato et 
promoto due sunt auctoritates siue potestates. Prima est, que dicitur sa- 
cramentalis, qua uidelicet potest sacramenta conficere et ordines conferre, 
quod patet per glossam que ponitur in i a q. super c°: Qui perfectionem 
spiritus (i) uerba cuius sunt hec: quilibet episcopus siue catholicus siue 
hereticuSj siue in ecclesia siue extra ecclesiam conferat ordines, dum tamen 
conferat secundum formam ecclesie, recipit ordinatus ordinem, licet non reci¬ 
piat executionem ordinis. Similiter si taliter ordinati alios ordinent, idem 
est et sic in infinitum, et per beatum Ambrosium i q. i c° Auari (2) 
Glossa hoc idem dicit. Patet etiam per beatum Augustinum eadem causa et 
q. c° Neque (3). De sacramento baptismi est cuilibet notum, quod quilibet 
necessitate extrema potest baptizare, di e IIII c° Mulier (4) et c° Siue (5) et 
c° A quodam (6). Hanc autem auctoritatem scilicet sacramentalem prelatus 
precisus nunquam perdit, quin possit ea conficere saltem de facto. Et propterea 
dicimus, quod qui diceret papam non esse episcopum (7), episcopos non 
esse episcopos, presbiteros non esse presbiteros, corpus X 1 2 3 4 5 6 7 8 non esse cor¬ 
pus X 1 , esset impius, vel ingnorans aut hereticus errore donastistarum he- 
reticorum. De iure uero dicta auctoritas uel dignitas siue potestas propter 
heresim, scisma uel symoniacam heresim uel excommunicationem uel pu¬ 
blicam fornicationem prohibetur, suspenditur ac etiam interdicitur, ne aga¬ 
tur, ut expresse patet per beatum Augustinum 1. q. 1 c° Etiam corde (8), 
et per beatum Leonem papam c° Hii qui baptismum (9). Et per bea¬ 
tum Gelaxium papam XXIIII, q. 1. c° pudenda (10). Secunda uero di- 
gni-[f. I24r]tas uel auctoritas siue potestas, que in prelato consistit, est 
que uocatur iurisdictio, uel administratio iurisdictionalis aut prelatica, siue 
potius exeeutoria, idest dare prebendas, et auctoritas siue potestas ligandi 
uel soluendi, excommunicandi, reconciliandi, ueniamque largiendi aut pe- 
nam inferendi, siue etiam prebendarum et rerum ecclesiasticarum sibi acci¬ 
piendi uel pauperibus erogandi et huiusmodi. Et hec auctoritas siue potestas 
propter predicta peccata totaliter prohibetur, interdicitur, suspenditur et im¬ 
mediate tollitur ac simpliciter amictitur et auffertur, quia tunc non habet 
subditum, quoniam tunc minor est quocunque catholico XXIUI a q. 1. c° 
Achatius (11) in textu et glossa et eadem causa et q. c° Audiuimus (12) 
dicitur sic: Non potest deicere quemquam iam prostratus, ligandi nam¬ 
que vel soluendi potestas ueris, non falsis sacerdotibus a Domino tradita 
est, et infra in fine dicitur sic: Hec autem que de hereticis atque scisma - 
ticis uel excommunicatis dicta sunt, videlicet, quod ligandi uel soluendi 
Potestatem non habeant, multorum auctoritatibus probatur . Hec ibi; et 


(1) Causa 1 . q. 1. cap. 17. 

(2) Causa I. q. 1. cap. 39: Remissionem peccatorum avari non dant. S. Augustinus, 

non S. Ambrosius est huius capitis auctor. 

(3) Causa I. q. I. cap. 36: Neque in homine. 

(4) Dist. IV. cap. 20 (de consec.): Mulier quamvis. 

(5) Dist. IV. cap. 51 (de cons.) Sive hereticus. 

(6) Dist. IV. cap. 24. (de cons.) A quodam iudeo. 

(7) Idem respondit Fraticellus in processu facto Lucae a. 1411: «et ex I, 484 b, 
tunc [Ioh. XXII] non fuit papa, licet remanserit episcopus ». Bal.-Mansi, Mise. 

(8) Causa I. q. 1. cap. 48. (9) Causa I. q. 1. cap. 51. (io) Cap. 33. 

(11) Cap. 1. Hoc caput citatur etiam in epistola ad Ioh. de Cellis, 1 . c. p. 361 et 

362, ubi Wessclofsky legit et transcribit pluries ca (= causa) r«ill 

(12) Cap. 4. Citatur etiam in ep. ad Ioh. de Cellis I. c. p. 362. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLOBUM. 265 


» ------ - - - 

sequenti c° ait beatus Leo papa : Nichil erit ligatum uel solutum, nisi 
quod beatus Petrus ligauerit uel soluerit, idest cuius auctoritas, super quo 
dicit glossa: que auctoritas in talibus non est, ut patet eadem causa et q. 
c° Didicimus (i), ubi dicitur sic: Didicimus omnino omnes hereticos et 
scismaticos nichil habere potestatis et i uris, et infra inuenimus in tali 
facinore non solum duces et auctores, set etiam participes eorum penis 
destinari, nisi a communione malorum se separauerint; et de hoc sunt 
multe auctoritates in Decreto. 

Item dicimus, tenemus et confitemur, quod, quamuis episcopus uel 
presbiter sit hereticus, scismaticus, symoniacus, notorius fornicator, precisus, 
suspensus, dum intendit facere illud, quod ecclesia facit, et formam ec- 
clesie tenet et obseruat, sempcr episcopus ordinat et uere presbiteros con¬ 
secrat, et presbiter semper corpus Xpi conficit, set in preiudicium et damp- 
nationem suarum animarum, et uere baptizat, ut patet per exemplum gre- 
corum presbiterorum, qui sunt scismatici et inobedientes pape et ecclesie, 
et tamen ordines suscipiunt et uere corpus X* conficiunt; et qui pertinaciter 
oppositum teneret, hereticus existeret, ut de hHs omnibus patet i. q. i. c° 
Quod quidam (2) et De consecratione di e . IIlI a c° Quod autem (3). 

Item dicimus, tenemus et confitemur, quod Xs, in quantum homo 
uialor, et apostoli eius uiam perfectionis tenentes et ostendentes, iure pro¬ 
prietatis et dominii ciuiliter uel mundane non habuerunt aliqua in spe¬ 
ciali uel in communi, preter simplicem usum facti, sine quo nemo prete- 
rire potest, ut patet extra. De verborum significatione c° Exiit qui se¬ 
minat (4). Porro [f. 124V] Item dicimus, tenemus et confitemur, quod 
nullo modo licet contradicere huic ueritati Xpi paupertatis, neque predicte 
decretali, ut patet ex dictis et penis inflictis ipsius decretalis in fine et 
XXII 1 I q. 1. c° Hec fides (5) et per beatum Augustinum VIII 0 de trini¬ 
tate c° Nemo (6). 

Item dicimus et tenemus, quod omne dogma obiciens huic ueritati X* 
paupertatis, siue oppositum pertinaciter asserere, aut papa aut episcopus, 
aut quicumque sit, est notorius hereticus, ut patet per euangelium X* et 
sacros doctores et extra. De hereticis c° Excommunicamus (7) et per 
Decretum XXV q. 1. c° Que ad perpetuam (8), vbi in glossa dicitur 
sic: Ejc hoc patet, quod papa non potest contra generale statutum ecclesie 
dispensare, nec contra articulos fidei. Nam si omnes ei assentirent, non 
ualeret statutum, set omnes essent heretici, hec glossa et XV di e . c° Sicut 
sancti (9) et c° Sancta romana (10) et XV q. 1. c° Sunt quidam (li) 
et XXIIII a q. 1. c° hec est ( 12) et eadem causa et q. c° Maiores (13). 

Item dicimus, quod redarguere papam, cardinales et ceteros clericos, 
dum dicunt aut faciunt contra fidem et sacram scripturam aut contra ue- 
ritatem fidei uel contra religionem Xanam, pertinet ad laycos velud cle- 


(1) Cap. 31. Citatur etiam ap. Vanzolini, 1 . c. p. 16. 

(а) Causa I. cap. 97. 

(3) Tale caput deest. Est probabiliter Dist. IV. Cap. 40 A 'ullus autem, vel cap. 46. 
Nunc autem (de cons.) (4) Cap. 3. (V. ia) in VI°. 

(5) Cap. 14 Haec est petes. Citatur etiam ap. Vanzolini. 11. 

(б) Est probabiliter Causa XI. q. 3. cap. 31 Nemo contemnat S. Ioh. Crysostomi; 
alia capita Nemo ad rem non pertinent. 

(7) Cap. (13 V. 7); Citatur etiam ab Haeretico in Dialogo Bal.-Mansi. Misc., III, 598b. 

(8) Cap. 3; citatur etiam ap. Vanzolini, 11, 17, 33. 

(9) Cap. a. (10) Ib. Cap. 3. (11) Cap. 6. Citatur etiam ap. Vanzolini, aa. 

(ia) Cap. 14. Haec est fides. (13) Cap. a. 

Archivum Frtmoieoanum Historicum. — Ax. HI 17 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



266 DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLOBUM. 


ricos, ut patet per glossam, que ponitur LXXXXVI* di e . c° Sicut quam- 
uis (i), et XL di®. c° Si papa (2) et XX 111 I q. III c° Tam sacerdos (3) et 
LXXXXVI. di e . c° vbi nam (4) et XXIIII a questione V c° vnusquisque (5) 
et per beatum Eusebium II q. VII c° Oues (6) et c° Paulus Petrum (7) 
et c° Testes (8) et extra, de symonia c° Tanta (9), ait beatus Gregorius 
papa, quod symoniacus potest a meretrice reprehendi. 

Item dicimus, quod quilibet symoniacus in ordine irel beneficio est 
excommunicatus, priuatus beneficio, gratia et exeeutione ordinis uel ordi¬ 
num, ut patet per beatum Leonem papam i a q. i a c° Gratia { 10) et per 
beatum Ambrosium eadem causa et q. c° Reperiunt(ur) (11) vnde in glossa 
super verbo condempnatum ( 12) dicitur: Argumentum, quod ipso iure 
sit anathematizatus clericus symoniacus et per beatum Gregorium papam 
eadem causa et q. c° Quicumque (13) et c° Dictum est solere (14) et c° 
Quibusdam narrantibus (15), super quo c° glossa dicit sic: Probatur 
domini auctoritate symoniacos ipso iure esse suspensos et super uerbo deo 
iudice dicit sic: Et ita symoniaci etiam occulti ipso iure sunt suspensi (16) 
et 1. q. 1. c° Presbiter (17) dicitur sic: presbiter si [f. 12 /r] ecclesiam 
Per pecuniam acquisiuit, non solum ecclesia privetur set etiam sacerdo¬ 
tali honore spolietur. Hec ibi; et c° Si quis doctor (18) et c° Qui 
studet (19). 

Item dicere, quod non debeant corrigi et reprehendi, ut dicitur, di¬ 
cimus quod est maxima destructio, ut patet LXXXXIU a di e . c° Nemo 
quippe (20) et i a c (?) XL a di®. c° Set illud { 21) et XXIIII q. III c° Re¬ 
secande (22). 

Ex predictis ergo colligitur, quod nos non deuiamus a fide catholica 
nec auctoritate in decretis (23) sancte matris ecclesie confirmata et deter¬ 
minata. Cuius correctioni et cuilibet catholico fideli nos metipsos et hec 
dicta nostra et omnia alia tamquam ueri eius obedientes filii subicimus 
et quicumque iuridice nobis oppositum demonstrabit, parati sumus plenam 
scientiam sumere de predictis, domino concedente. Arnen. 


(1) Cap. 15. (a) Cap. 6. 

(3) Cap. 14: Tam sacerdotes; citatur etiam in ep. ad Ioh. de Cellis 1 . c. p. 365. 

(4) Cap. 4. Citatur etiam ap. Vanzolini, 18-19. 

(5) Causa XXIV quaestiones tres habet tantummodo. In epist. ad Ioh. de Cellis 
ap.* Wesselofsky 1 . c. p. 365 idem caput Unusquisque citatur et quidem sub Causa 
XXIII. q. V. Sed tale caput ibi non habetur. Videtur esse Causa XXII. q. 4 cap. 8 
Unusquisque, quod tamen adeo ad rem non est. 

(6) Cap. 13. Oves quae. (7) Ib. cap. 33. 

(8) Ib. cap. 39. Testes absque. 

(9) Cap. 7 (V 3) Non est Gregorius, sed Debdatus. (10) Cap. 1. 

(xi) Cap. 7: Referiuntur. Citatur etiam ap. Vanzolini p. 13. 

(ia) Glossa haec est sub verbo anathematis. 

(13) Cap. ia ; ap. Vanzolini, 14. 

(14) Cap. 105 Dictum est solere; ap. Vanzolini, 13. (15) Cap. 117. 

(16) In Codice hic repetuntur verba: Gratia et fer beatum Ambrosium—ifso iure 

sunt susfensi, quae hic supprimimus. (17) Cap. 3. 

(18) Causa I q. 3 Cap. a. (19) Causa I q. 1. cap. 11. 

(ao) Distinctio LXXXIII (non LXXXXIII ut habet Codex) cap. a. 

(ai) Dist. XLV (et non XL) cap. 17. 

(aa) Cap. 13. (33) In textu: in decretis repetitur. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 267 


II. 


TRACTATUS FR. ANDREAE RICHI 

de Florentia O. F. M. contra Fraticellos. 


In nomine Domini, Arnen. 

[f. ir] Subiit animum meum in presenti quoddam in scriptis confi¬ 
cere invectiuum illosque Fraticellos indignanter invadere, qui opinionis fra¬ 
tris Af\ichaelis\ de Cesena dampnati heretici sunt protervissimi septatores. 
Stimulor autem plus solito ad hoc opus, quoniam ante oculos meos quos¬ 
dam conspicio exsurgere Fraticellos michi nimium stomacosos, nouiterquc 
dogmatizare, quos novi iam fore longo evo sepultos. Veteranus igitur mi¬ 
les veterana nunc bella resumo, et contra iam turpiter victos nouiter di¬ 
mico, non dubitans iterum turpius deuincendos. Est michi alia causa, qua 
neccessitor amplius ad hoc Opus, scilicet mandatum domini mei rcucren- 
dissimi, domini fratris Iacobi (i), dei gratia episcopi Narniensis atque do¬ 
mini nostri pape Urbani VI " in provincia Thuscie et in nonnullis pro¬ 
vinciis aliis generalis collectoris, et contra hereticos scismaticos, alias damp- 
natos in heresi commissam specialis. Hic prefatus dominus contra fra¬ 
ticellos prefatos, quos Florentie repperit, zelo succensus fidei insurgens, 
statuit eos coram pluribus in sacra theologia magistris examinare abscon- 
sasque sub ypocrisi eorum detegere hereses, erroresque nudare ac per cun¬ 
ctas ecclesias ciuitatis etiam in sermone vulgari publice facere predicare, 
ut patescat cunctis eorum dogma infidum et peruersum. Placuit autem 
prefato domino meo, michi inter alios sacre theologie magistros etiam in 
speciali iniungere, ut aliqua interrogantia et examinantia colligerem col¬ 
lectaque offerrem, ut ex hiis a me aliisque oblatis eligeret, que ad hos 
confutandos errores decerneret potiora, indeque conflaret ventilabrum per¬ 
validum ad prefatas hereses penitus exuflandas et ad inrefragabilem ipso¬ 
rum duram pervicaciam acterendam. Sic igitur iussus aggredior que in- 
iuncta. Experiarque senex exiguas senilesque virtutes, que licet non sint 
tanti, ut me arbitrer sufficere ad hoc opus, nullus tamen in hoc opere 
territat me euentus. Presto enim michi est auxiliator fortis dominus meus 
episcopus supradictus, a quo multo in studiorum (2) primordiis sum edoctus, 
et ad sacre theologie culmen, suo assistente suffragio, honorifice sum de¬ 
ductus. 

Domino igitur meo tam celebri, tamque michi benefico hunc tracta- 
tunculum et meipsum eius humilem conditorem sue correctioni committo 


(!• Cfr. de hoc fratre Iacobo ex illustri Senensi Tholomcorum familia BF VI 

n. 953 P- 393 ; 1x68; p. 468; 1375. P* 5 *°: M 97 P- 593 i VI1 P- 3 S - Wadd. ad a. 1364; 
Suffi. Melissani n° 1 et 6; ad a. 1373 n° 34 et 35. Eubel, Hier archia Catholica medii 
aevi, 1 , Monasterii 1898, pp. 373, 303, 379; Terrinca, Theatrum etrusco-minoriticum, 
93, 143-148; Papini, L‘ Etruria Francescana, 58. 

(a) Textus lectio hic non est certa. Pro modo loquendi militari auctoris, (cfr. 
parum ante) potest etiam legi: in stadiorum. . . (Vide faesimile). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


268 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


ut emendet, mutet, dampnet atque si placet, irritet et annullet. Quod si 
ipse tractatulus mereatur eius examinatione firmari, precor ut sua solida 
auctoritate publicet uel me publicare licentiet, vt qui sub meo priuato 
nomine pateretur in vulgo contempntum, suo firmato pondere et dignitate 
examine auctoritatis nanciscatur effectum. Arnen. 

Actum Florentie per fratrem Andream Richi de Florentia ordinis 
Minorum, inter sacros \sic\ theologie magistros minimum numerandum, 138 1 
die 20 septembris et approbatus [rtc] et licentia communita data ab eodem 
Domino episcopo supradicto. 

Quoniam fundamentum totius controversie, que versa est inter fra¬ 
trem M\ichaelem\ de Cesena et sequaces eius ex una parte et dominum 
papam Iohannem 22" et omnes sibi aderentes ex alia parte in hoc consistit, 
quod fr. M\ichaet\ et sequaces 4 0f - decretales prefati pape Io\hannis\ he- 
reticas putauerunt et per consequens etiam ipsum conditorem earum et 
quemlibet aderentem. Harum decretalium prima incipit (1). Ad conditorem 
canonum (2) hanc dicunt hereticam, quia dogmatizat vsum rerum vsu consump- 
tibilium non posse a iure et dominio separari (3). 2 a eius decretalis incipit cum 
inter nonnullos (4); hanc hereticam [f. 1 v.] dicunt ex hoc, quod determinat 
deinceps hereticum fore negare, quod Saluator noster non habuerit ali¬ 
quid in * proprio uel communi; 2° hec eadem decretalis hereticat negan¬ 
tem, quod Salvator noster in hiis que scriptura dicit ipsum habuisse, 
non habuerit ius vtendi, vendendi, alienandi et ex hiis alia faciendi, que 
scriptura dicit xpm et apostolos fecisse, uel innuit facere potuisse. 3 a de¬ 
cretalis incipit quia quorundam mentes ( 5); hanc putant hereticam quia 
dogmatizat xpm et apostolos in hiis que scriptura dicit eos habuisse, 
non solum simplicem vsum facti, set etiam vtendi ius et dominium 
habuisse. 4 a decretalis incipit quia vir reprobus ( 6 ); hanc dicunt hereti¬ 
cam, quia supradictas tres decretales pape Jo[hannis\ approbat, roborat 
et declarat. Probant autem Micheliste hos, quos dicunt errores in pre- 
fatis decretalibus assignatos, esse errores, quia dicunt, quod sunt contra 
quamdam decretalem pape Nicolai j‘, que incipit Exiit, qui seminat, 
quam dicunt per multos sum[m]os pontifices approbatam, et in VI° de¬ 
cretalium sub rubrica de verborum significatione (7) insertam, et iterum 
in 7 0 a concilio generali Viennensi, que incipit Exiui de paradiso (8), in 
qua(9) ait sic papa sanctissimus Nicolaus: Cum regula (10) fratrum Minorum 
expresse contineat, quod « fratres nichil sibi approprient, nec locum, nec 
domum, nec aliquam rem», sitque declaratum per predecessorem no¬ 
strum Gregarium p" et nonnullos alios summos pontifices hoc obser- 
uari debere tam in speciali quam in communi, dicimus quod abdicatio 
proprietatis huiusmodi omnium rerum, tam in speciali quam in com¬ 
muni propter deum meritoria est et sancta, quam et xps, viam Perfe¬ 
ctionis ostendens, verbo docuit et exemplo firmauit, quam primi fun¬ 
datores militantis ecclesie, prout ab ipso fonte auxerant [sic], in vo¬ 
lentes perfecte viuere per doctrine. et vite alueos deriuarunt. Et post 
modicum: Nam cum in rebus temporalibus sit considerare precipuum 


(1) Hic post verba introductoris incipit venio itala fragmen Utria introductionis 
et primae conclusionis nostri tractatus, edita a Tocco, StFr. I, 496. 

(a) BF V, 333, (3) Cfr. BF V, 337. (4) BP V, 356. 

(5) BF V. 373. (6) BF V, 407. (7) Cap. 3 (V, ia). 

(8) Cap. 1 (V. II). (9) Scii. BxHt BF III, 404. 

(10) Regula II, c. 6; Opuscula S. Fr., Ad Cl. Aq. 1904, 68. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 269 


proprietatem, possessionem, vsum fructum, ius vtendi et simplicem facti 
vsum, et vltimo tamquam necessario egeat, licet primis carere possit 
vita mortalium, nulla prorsus potest esse perfectio que a se vsum neces¬ 
sarie sustentationis excludat . Verum condecens fuit huic professioni, que 
sponte deuouit xfim pauperem, in tanta paupertate sectari, omnium ab¬ 
dicare dominium etiam rerum sibi concessarum et necessario vsu, fore 
contenta, que in utendo prebet vtentibus nil turis. 

Ex hiis in decretali pape Nickolai iam recitata, putant Nicolaite (i) poese 
conuincere papam Iohannem et prefatas 4 or Suas decretales et successores in 
papatu et omnes adherentes hereticos. Contra quos non ad verba, quia quo ad 
vocem vniformiter accipiendo contradicunt, set ad intentionem vtentis et 
modum accipiendi proferentis eius uel alterius melius accipientis et intel- 
ligentis vel exponentis .dico non contradicere, set concordare ad inuicem 
posse, et dictas 4 or decretales esse catholicas et fideles, quod ostendere 
intendo, dei mei adiutorio suffragante. Ad hoc autem faciendum 8 to michi 
Conclusiones et totidem Corrclaria sumo, que si valide probauero non 
dubium quod aperte Michelistas valde aberrasse monstrauero. 

Prima Conclusio sit hec: Inter decretalem pape Nicolai, que incipit 
Exiit et 4° r decretales pape Io[hannisJ supradicti, quarum prima incipit 
Ad conditorem canonum, 2 a Cum inter nonnullos, 3* Quia quorumdam 
mentes, 4* Quia vir reprobus potest in hiis, que sunt fidei, concordia 
reperiri. 

Cor re larium: Error fratris Michaelis et sequacium non est quia here* 
tice senserunt [fbl. 2r] de X* paupertate et suorum (2) apostolorum; set 
quia decretales pape Io[hannis non bene intellexerunt et ut hereticas vul¬ 
gaverunt, que tamen decretales contradicentes hereticos iudicabant. 

(x) Hoc vocabulum Nicolaita, cuius usus repetitur ab Apoc. II, 6 et 15, variis tem¬ 
poribus vario modo adhibitum est. Tempore Gregorii VII (1073-1085) kaeresis Nicolai- 
tarum significabat derogandam. Auctor noster applicat hoc nomen Michaelistis, qui 
defendebant (modo suo) decretalem a Exiit» Nicolai IU, sicut aliquando vocat lohan- 
motas decretales Iohannis XXII tuentes. Longe alio modo Michaelistae vocantur Ni- 
colaitac a Bemardo Guidonis O. P., qui ad a. 1399 scribit: «Quoniam autem tam 
praefatus Ludovicus Bavarus, quam aeterna miseria dignus praedictus Petrus de Cor- 
bario de Secta Nicolaitarmm, quam Iohannes in Apocalypsi odibilem describit, adhuc 
in malitia perseverat et debacchatur in peius, et nondum venit finis malorum suorum, 
idcirco in praesenti, sdlicet inchoante iam anno Dominicae Incarnationis MCCCXXIX 
distulimus scribere longiorem narrationis seriem suo post tempore scribendorum». 
Ap. Mura tori, R. I. S. III pars II p. 493. Saec. XVIII quidam Conventualis sub 
nomine Painacca (Benoffi ?) obiedt Flaminio Annibali a Latera, quod antiquos Cole- 
tanos vocasset « per nome d’ infamia Nicolaiti », quod nomen tamen ap. Annibali non 
inveni. Cfr. Confutatione della Risposta, cke il P. Flaminio da Latera, sotto il finio nome 
di un suo Amico, presume fi over’ avansata ait Es anu Critico de It Awocato Painacca, 
da questo stesso distesa, e dedicata agli momini savi td ane st i della Repubblica Letteraria, 
Venezia, 1779, p. 76. In hoc casu nomen Nicolaitarum repetitur a S. Coleta seu Ni¬ 
co leta, a cuius reformatione saec. XV in Gallia repetuntur Fratres Minores Coletani, 
sive Observantes de Communitate. Quid Observantes saec. XV de S. Coleta et Fra¬ 
tribus Coletani s senserint v. ap. Glassberger, Anal. Prone., II, 399, 548. Benignius 
initio saec. XVI iudicat Iohannes de Komorowo scribens Memoriale Ord. Frat. Min., 
ap. Mon. Pol. Hist., V, Leo pol i 1888, p. 146: « Ab illo tempore cognomen Colletanorum 
Acceperant sub ministris non reformatis se reformantes ex ea causa, quia quedam 
virgo, Colleta nomine, id est Nicolaa vel Nicolaissa, que multa loca reformavit in di¬ 
versis provinciis Sancte Clare. Que virgo beata mortua est et sepulta in Gandavo, 
daret miraculis.... ». 

(a) Deletum est suorum. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


270 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 

2* Conclusio. Pertinaciter contradicens decretali Nicolai pape 3*, que 
incipit Exiit, in hiis que videntur repugnare decretalibus. pape Iohannis, 
non est ex hoc hereticus iudicandus, licet aliis penis plectendus. 

Correlariutn. Licet dicta decretalis pape Nicolai non habeat ex materia 
uel ex forma, quod sit heretica, tamen papa quilibet successor posset per 
noue decretalis institutionem omnes illi decretali contradicentes hereticare. 

Conclusio. Contradicentes pertinaciter decretali pape Io[hannis] 22* 
que incipit: [Cum] inter nonnullos, hereticus aperte conuincitur, tam ex 
materia, quam ex forma. 

Correlarium. Possibile videtur quod duo asserentes eamdem numoro 
propositionem et equali pertinacia, unus conuincatur hereticus et alius 
confessor catholicus. 

4* Conclusio. Posito quod decretalis pape Nicolai et decretales pape 
Io[hannis] inuicem rcaliter contradicerent, ut Micheliste putant, decretales 
pape Io[hannis] sunt censende auctoritate validiores. 

Correlarium. Si decretales pape Io[hannis] opponantur decretali pape 
Nicolai, vt existimant Micheliste , sequitur quod decretalis pape Nicolai sit 
irrita et nullata. 

/ a Conclusio . Dato quod decretalis pape Nicolai, que incipit Exiit, 
sic sit censenda catholica, vt conuincat omnem sibi repugnantem here- 
ticam, et sic papa Io[hannes], qui per multas decretales illi repugnauit, 
conuincatur hereticus, non tamen sequitur, quod dicte decretales eius sint 
heretice, uel tenentes eas uel defensantes ex hiis heretice conuincantur. 

Correllarium. Si ponantur due decretales fieri a duobus sibi succe¬ 
dentibus sum[mi]s pontificibus, que ambe sint sibi inuicem repugnantes et 
quelibet hcreticet contradicentem, et ambe equalis auctoritatis, puta ambe 
ab equali celebri concilio uel consilio, videndum quid agendum in tali casu 
alicui in hiis perplexo. 

6 & Conclusio. In dubiis fidei ecclesie romane determinatio est omnibus 
preferenda, tenenda et observanda. 

Correlarium. Meritis domini nostri Y us Xpi donec finiatur seculum, 
fides beati Petri in ecclesia non deficiet. 

7* Conclusio. De facto clare probari potest dei ecclesiam, que nunc 
consistit iri papa et Urbano 6" et sibi in hoc ritu viuendi, sacrificandi, cre¬ 
dendi et deum colendi et precepta recipiendi cum adherentibus in fide, que 
in beato Petro fuit, veraciter nunc persistere et ante vsque adeo perstitisse. 

Correlarium. Quam inconsulte Micheliste presumptuosi. se in hanc 
sententiam precitaverunt [sic] vt dixerint et dicant papam Io[hannem] suc¬ 
cessores et coherentes heretici [sic]; multa enim probanda essent, que 
probari vix possent, antequam dictam conclusionem inferre possent etiam 
si vera foret. 

[fol. 2v] 8* Conclusio. Examinande sunt alique propositiones, quas dicti 
Micheliste educunt de dictis pape Io[hannis], de decretalibus, quas propo¬ 
sitiones dicunt fore hereticas. 

Correlarium. Micheliste preter heresym contractam (1) ex pertinacia re¬ 
bellionis ad decretales pape Io[hannisj de Xpi et apostolorum pauper¬ 
tate, in multas alias graves hereses et ecclesie sententias dampnabiliter 
incurrerunt. 

Prima ergo conclusio probanda est hec: Inter decretalem etc. Ad 
declarandam autem hanc conclusionem 3* faciam. Nam primo ostendam 

(1) Codex contr atrae tam. 


Digitized by Google 


Original from • 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICRLLORUM. 271 


vnde in aliquibus est orta discordia, 2° quomodo reducitur 
ad concordiam, 3 0 ostendam huius concordie clara testimonia. 

Primo ergo dico, quod repugnantia potest primo oriri in hoc, quia 
papa Nicolaus 3'’* dicit in prefata sua decretali (1) quod abdicatio omnis 
Proprietatis propter deum, tam in proprio quam in commmuni, me¬ 
ritoria est et sancta, quam X" 1 viam perfectionis ostendens verbo do¬ 
cuit et exemplo firmavit, intelligens per hoc declarare regulam fratrum 
Minorum, que in principio sic dicit (2): Regula et vita fratrum mi¬ 
narum hec est scilicet domini nostri Y u xfi sanctum euangelium ob- 
seruare, viuendo in obedientia, sine proprio et in castitate. Et expo¬ 
nunt plures summi pontifices, dicte regule declaratores, quod sine pro¬ 
prio intelligitur hoc: tam de proprio persone in speciali, quam com¬ 
munitatis, vt sibi tam in proprio quam in communi nichil habeant. Patet 
hoc in Clementinis (3) F.xiui de paradiso, et in dicta decretali exiit, 
vbi dicitur: quod abdicatio omnis proprietatis propter deum meritoria 
est et sancta, quam xps viam perfectionis ostendens verbo docuit et 
exemplo firmauit; quam primi fundatores militantis ecclesie fer do¬ 
ctrinae et vite ipsorum alueos deriuarunt, intelligens de obseruantia 
regule fratrum Minorum. Hinc oriuntur tres discordie apparentes con¬ 
tra decretales pape Iohannis. 

Prima discordia oritur, quia papa Nicolaus dicit, quod fratres 
Minores ad exemplar et ut ymitatores xpi in rebus, quibus utuntur, 
non habent nisi nudum vsum et renuntiauerunt omni iuri, et simplici 
vsu facti sunt contenti. Set papa Iohannes in decretali Ad conditorem 
canonum (4) et in aliis preallegatis decretalibus dogmatizat, quod vsus 
non potest a iure et dominio et potestate vtendi separari in rebus dum¬ 
taxat, que usu consumuntur. 

2* discordia videtur oriri, quia in decretali pape Nicolai dicitur, 
quod abrenuntiatio omnis proprietatis rerum temporalium propter deum 
meritoria est et sancta, quam xps et verbo docuit et exemplo firmauit 
et in primos sancte ecclessie fundatores transfudit et in fratres Minores de- 
riuauit. Set papa Iohannes in decretali Cum inter nonnullos (5) here- 
ticat omnes pertinaciter asserentes xfm et eius apostolos non habuisse 
aliquid temporale in proprio et communi . 

3* differentia videtur oriri, quoniam Nicolaus papa in dicta sua 
decretali allegata dicit, quod fiatres Minores in rebus temporalibus non 
habent nisi simplicem vsum facti ab omni iure nudatum. Set papa 
Iohannes dicit (6), quod nec fiatres Minores nec X us nec apostoli fue¬ 
runt simplices vsuarii, set habuerunt ius et dominium [f. 3 r] ad posse 
alienare, vendere, donare, et ex hiis emere res, quas scriptura dicit ipsos 
habuisse. Hoc enim, dicit papa Iohannes, repugnat simplici vsuario. 

Ex predictis autem 3^* differentiis multe alie oriuntur, de quibus 
alias dici poterit; visis tamen concordantiis dictarum faciliter cetere ad 
intellectum concordie reducentur. 

Secundo principaliter erat videre quomodo hee differentie 
uel repugnantie ad concordiam reducuntur, vbi aduertendum quod 
aliqui concordant has decretales per variam acceptionem et exposi¬ 
tionem terminorum. Alii per variam exibitionem exemplorum. 
Alii per assignationem variam temporum diuersorum. 

(1) Cap. 3 Exiit (V. 13) in VI. (2) Cap. I. (3) Cap. 1 Exivi (V. 11). 

(4) BF V, 333. (S) BF V. a S 6. 

(6) Ad conditorem canonum et Cum inter nonnullos; II. citt. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


272 DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLORUM. 


Dico primo quod aliqui (i) concordant has decretales per variam etc. 
ubi aduertendum quod papa Nicolaus prefatus utitur istis terminis: habere 
dominium , habere potestatem, habere ius vtendi, habere simplicem facti 
vsum, uel nudum facti vsum, stricte, prout includit ius proprietarium 
et ciuile, pro quo conuenit actio in iudido riuili, et sic accipiendo, il¬ 
lud dicitur haberi quod ciuiliter possidetur, et proprio nomine habet 
actionem in particulari uel in communi. Set papa Iohannes , quia fuit 
Legista(2) et non theologus vtitur terminis magis materialiter et large. 
Nam extendit hoc vocabulum habere, vt dicatur haberi etiam illud, quod 
quis habet ex commissione ad dispensandum, cuius tamen dominium 
sit alienum. Quia enim seruo commictitur ad dispensandum a domino 
bladum uel vinum, dicitur seruus habere dominium dispensandi et sic 
verificatur habere dominium ad actum uel vsum, eo quod dominus 
sibi dedit talem potestatem, et ius ad talem vsum et dominium, vt 
possit sic facere, alias non haberet posse iuste sic facere. Fecit enim 
dominus servum suum dominum, vt iuste posset sic facere de re 
commissa, sicut dominus sibi mandauit uel commisit; et sic videtis 
quod multum materialiter sumit habere dominium, potestatem, ius et 
proprium, quia accipit prout extenditur pro dominio serui, cum habet 
iustam potestatem et dominium posse exequi mandatum uel officium sibi 
commissum, licet non habeat dominium rei, quia dominus reseruat sibi 
proprietarium dominium rei, et commictit alteri dominium, vt licite pos¬ 
sit dare, uendere, emere. Et isto modo dicit papa Iohannes, quod xps 
et apostoli et fratres Minores habuerunt dominium, potestatem, ius ad 
Posse emere, donare et cetera, quia ex commissione ad vsum solum, 
uel etiam sine commissione, puta quia in rebus, quibus vtebantur, no¬ 
lebant habere dominium set solum vsum, et res quantum ad dominium 
proprietarium et ciuile sit cuiuscunque-alterius, uel etiam si nullius sit, 
vt fuerunt pisces capti ab apostolis, in quibus apostoli vsum solum ac- 
ceptauerunt, dominio renuntiauerunt, quia nil in hoc mundo proprium 
ciuile possederunt; et sic fratres Minores habent loca, ecclesias, libros, 
que omnia sunt ecclesie; vsus tamen et dispositio commictitur a papa 
eis, et sic habent dominium destruendi, edificandi et commutandi libros, 
et consumendi vtensilia, cum tamen nec in proprio nec in communi 
aliquid possidere debeant, iuxta regulam quan) vouerunt. Sic ergo vario 
modo accipiendo terminos, habere dominium, potestatem, proprietatem et 
ius, possunt concordare predicte [f. 3v] decretales, que vocaliter contra¬ 
dicunt, licet ad intellectum loquentium possint concordare. Quod autem 
papa Iohannes in prefatis decretalibus accipiat sic materialiter et large 
terminos, patet. Nam in decretali preallegata [Quia] Vir reprobus dicit: et 
loquor de iure v tendi, quod est aliud a iure agendi (3). Non enim lo- 

(x) Cfr. Alv. Pelag., De Planctu Eccl. II, 59: ed. Lugd. 15x7 f. 197 v. b., ed. Ven. 
1560 f. 143 v. a. 

(a) Ap. Tocco 1 . c. p. 498: Ma il papa Giovanni, perchl fu legista, usa questi 
termini piit largamente: Notandum etiam, quod scribit Iohannes ab Orta in Vita S. 
Ludovici Tolosani, qui ad suum consortium viros industrios, vita probatos et doct rina 
peritos adscire solitus erat .... sicut patet de Domino Iacobo de Osa, civilis iuris professure 
sollemni qui.,,, nunc divina providentia in cathedra Petri residet, scii, sanctissimus Pater 
Iohannes papa vicesimus secundus. Anal. Boli. IX, (1900), 394-295. Eloquia Occami hac 
de re vide ap. Cari MUller, Der Kampf Ludwigs des Baiem, I, 34*. 

(3) BF V, 433; quae sequuntur verba Non enim etc. non inveniuntur in Bulla 
Quia vir reprobus. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATICELLORUM. 273 


quutus sum de iure agendi in precedentibus decretalibus, vt iste hereticus 
michi imponit. Patet ergo concordia per varias acceptiones terminorum. 

2* discordia reducitur ad concordiam per hoc, quod in decretali 
Exiit declarando regulam fratrum Minorum papa Nicolaus dicit xpm 
et apostolos et fratres Minores abrenuntiasse omnibus rebus temporalibus 
et nichil penitus habuisse uel in proprio uel in communi. Intelligit ci- 
uiliter et proprio nomine et actione, non autem negat, quin habuerunt 
ex commissione uel ex concessione uel ad vsum, quia hoc esset ne¬ 
gare euangelium, quod dicit xpm uel apostolos habuisse tunicas et inulta 
alia. Et in hoc se fundat decretalis pape Iohannis , que incipit C\tm 
inUr nonnullos, vbi hereticat, qui negat xpm redemptorem (i) nostrum 
et apostolos habuisse ea, que % euangelium dicit ipsos habuisse in pro¬ 
prio uel communi, nec hic determinat se ad aliquem modum habendi, 
puta ciuiliter uel solum ad vsum, set solum vult, quod non negetur 
habere, cum euangelium dicat ipsos habuisse; et sic patet, quod pro¬ 
pter varium modum accipiendi terminos non repugnant decretales. 2° 
hec decretalis hereticat pertinaciter (2) asserentes quod xps et apostoli 
in hiis que scriptura testatur ipsos habuisse , nequaquam ius habuisse ven¬ 
dendi etc., que tamen ipsos de premissis fecisse scriptura sacra testatur; 
et sic hec constitutio non potest pati calumpniam. 

[Hic habetur spatium vacuum in codice circa 4 linearum ]. 

3* discordia reducitur ad concordiam per hoc. Nam cum papa Ni¬ 
colaus dicit, quod xps et apostoli et fratres Minores sunt contenti ha¬ 
bere in rebus simplicem vsum facti sine ullo iure, intelligit negare ius 
solum ciuile, non ius concessum ad vsum, et vocat talem vsum nudum 
vsum facti, expoliatum omni iure, supple proprietario et ciuili. Set papa 
Iohannes, qui dicit, quod ius non potest in rebus vsu consumptibilibus 
a dominio et a iure separari, et ideo negat, quod fratres Minores ha¬ 
beant simplicem vsum rei ab omni iure separatum, intelligit de vten- 
tibus rebus iuste, sicut supponitur xpm et apostolos et fratres Minores 
posse vti concessis: quia enim iuste vtuntur rebus concessis, ideo ius ha¬ 
bent et dominium iustum et potestatem sic vtendi, alias iniuste vterentur 
re aliena. Ipsa enim concessio est ius ad. vsum dare et dominium ac 
potestatem posse licite vti; alias inlicite vterentur, si a domino non 
concederetur talis potestas ius et dominium (3). Sic ergo accipiendo fra¬ 
tres, [f. 4 r] nec xps, nec apostoli habuerunt simplicem facti vsum, qui 
esset nudus et expoliatus omni iure concesso, alias iniuste uel non iuste 
▼terentur uel vsi fuissent rebus, quibus vsi fuerunt, quod non est sen¬ 
tiendum. Et sub isto intellectu potest decretalis pape Nicolai cum de¬ 
cretalibus pape Iohannis conuenire et iste est primusmodus con- 
uenien tie (4). 

Alii concordant has decretales per variam exibitionem exemplo¬ 
rum, que xps voluit exemplare. Dicunt (5) enim, quod xps aliquando 
voluit exemplare in se statum perfectionis, aliquando statum imperfectorum. 
Quando exemplabat statum perfectorum, tunc nichil possidebat, nec au- 


(1) BF V. 356. (a) BF V, 357. 

(3) Cf. Alv. Pel. II, 55 ed. Lugd. f. 179 rb, ed. Ven. f. iai v b., et II, 56 ed. 
Lugd. f. 188 r a, ed. Ven. f. 133 r a. 

(4) Cfr. ib. II, 60 Lugd. f. 199 Tb, Ven. f. 145 v. a. 

{5) S. Bonav., Of. VIII, 336-344, 414; Alv. Pel. II 60, Lugd. f. aoorb; Ven. 
t 146 ▼ a. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





274 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


rum, nec argentum, nec in sonis es, (i) nec loculos habebant, [sic!] 
Set cum voluit exemplare opus imperfectorum, loculos habebat (2) et alia 
que in euangelio inueniuntur [sic] habuisse. Secundum autem primum 
modum loquitur papa Nicolaus in sua decretali in prima parte, et ideo 
negat habuisse proprium, nec in communi dicit aliquid habuisse, set nudo 
vsu, expoliato omni iure, fuisse contentum. Vnde subdit, quod abdicatio 
omnis proprietatis, tam in proprio quam in communi, meritoria est 
et sancta, quam xps viam Perfectionis ostetidens et verbo docuit et 
exemplo firmavit etc. Et sic non negat pro aliquo tempore xpm et apo¬ 
stolos habuisse aliquid in proprio uel communi, set solum pro quo voluit 
perfectionis exempla mofnjstrare. Set cum voluit in perfectionis exempla 
dare, loculos habuit. Vndc subdit ibidem papa Nicolaus ad istum intel¬ 
lectum : X“* cuius perfecta sunt opera sic in suis actibus viam perfectionis 
exercuit, vt interdum infirmorum inferfectionibus condescendens viam 
Perfectionis extolleret et infirmorum infirmas semitas non dampnaret; 
et subdit; Egit xps et docuit perfectorum opera, egit etiam et infirma, 
sicut in fuga patet et loculis, set utrumque perfecte perfectus existens, ut 
Perfectis et inperfectis viam salutis ostenderet, qui vtrosque saluare ve¬ 
nerat, et tandem mori voluit pro vtrisque . Ad hoc etiam dicit Hugo (3) 
super verbo: Habebat loculos dominus, et ea que mictebantur, seruabat 
distribuenda sibi et aliis indigentibus, prout opus erat. Paulus tamen no¬ 
luit victum sumere de euangelio, set gratis factus est minister verbi (4) 
et invenitur Paulus aliquid magis egisse quam xps; xps namque in 
numero inveniri voluit inferfectorum ne pr esu merent non accipientes 
confundere accipientes, vel extimaretur non esse x anus faciens, quod 
noluit facere xfs. Stat ergo concordia decretalium pape Nicolai et pape 
Iohannis in hoc, quod xps secundum quod voluit varia dare exempla, 
varios modos habendi se ad res temporales ostendit habere, in perfe¬ 
ctione tamen idem semper existens. Nec aliqua decretalis negat uel as¬ 
serit pro omni tempore, set pro tempore quo xps voluit exempla osten¬ 
dere diuersis statibus. 

Alii concordant dictas decretales per variam dispensationem 
officiorum, sicut concordauit eas frater Vbertinus de Casali, frater minor, 
vir acutissimi (5) spiritus, et excellentissime speculationis. Hic, dato sibi iura- 
mento (6) a papa Iohanne 22 0 de ueritate dicenda, quid de xpi pau¬ 
pertate et apostolorum et quid dogmatizasset in concistorio publico 
coram cardinalibus et aliis [f. 4V.] prelatis anno U. 1322(7) die ve¬ 
neris (8) ante dominicam de passione, dato sibi precepto, de respon- 


(1) Matth. X, 9; Mare. VI, 8. (a) Cfr. loh. XII 6; XIII 39. 

(3) Hugo a S. Victore, Miscellanea. II, 64, Migne, F*. I.. 177, 626. (loan. 12, 6), 

Hunc textum citat etiam S. Bonav., Op. Omn., VIII, 237; 414-15. 

(4) Cfr. Act. XX, 34; Thes. II, 9; 1 Cor. IX. 14-15. 

(5) Codex add. ingenii, $ed minio deletum est. 

(6) Idem Cod.. Magliabcch. XXXI, 65 apud Tocco, SlFr I, 499: . Sickome 

LuhorcUi frate Vbertino de Casali huomo d'elevatissimo spirito. Costui fu fatto giurare da 
papa Renedetto... [lege: Iohanne XXII]. Alii textus loquuntur tantum de mandito popae. 

(7) In Codice scriptum erat /^27, sed scriba bene correxit: 1322. 

(8) Omnes alii textus habent: in dominica Passionis. Explicatio U!>ertini, quae se¬ 
quitur, habetur ap. Anal. Franc. II, 149-151, ubi |x>nitur anno t)jo; Bal.-Mansi, Miscet. 
II, 279-80: Wadd. ad. a. 1321 n. 19 (VI 1 * * 4 5 6 7 8 , 262); Du 1’lessis d'.-\rgentr^, Collectio indicio¬ 
rum, I, 298-299: RFV, 233'’. Iuxta notam, sequentem dictae sententiae textum ap. Bal. 
Mansi, Ubcrtinus a. 1322 et 1330 citatus fuisset in eadem quaestione, quod explicaret, 
cur aliqui scriptores, uti GInssberger, totam responsionem Ubertini ad. a. 1330 posue- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


275 


dendo affirmatiue uel negatiue, respondit 2 cm premictendo distinctionem. 
Prima distinctio est: quod xps et apostoli considerantur sub 2 C ‘ statu (i). 
Nam considerantur primo vt vniuersales prelati ecclesie noui testamenti, 
et hoc modo habuerunt distributionis et dispensationis auctoritatem pro 
dando pauperibus et ministris ecclesie, patet Actuum 4°(2). Et secundum 
istum sensum xps dicitur habuisse loculos et esset hercticuin hoc negare 
vt dicit et ad istum sensum trahit decretalis pape Iohannis . 2° modo 
X°* et discipuli eius considerantur vt simplices persone et singulares ho¬ 
mines et fundamenta perfecte religionis et vt exempla preclara calcantia 
gloriam mundi. Et si queratur, si isto modo habuerunt in proprio uel 
communi, distinguendum est de 2 ci modo habendi, quorum primus est 
ciuilis et mundanus, quem leges sic diffiniunt: Ea in bonis nostris esse 
dicuntur, quibus habitis, exceptionem et defensionem, ct non habitis, re¬ 
petitionem et exactionem habemus, ct isto modo dicere quod xps (et apo¬ 
stoli) aliquid habuerunt est hereticum, quia contradicit euangelio, vt dicit. 
Nara Luc. 6°(3) dicitur: Ab eo qui aufert tibi vestimentum et tunicam 
noli prohibere, et qui auffert que tua sunt, ne repetas. Et Mt. 5° (4): 
qui vult tecum in iudicio contendere et tunicam tuam tollere, prebe 
ei et pallium, et ad istum intellectum loquitur papa Nicolaus in prcal- 
legata sua decretali, dicens quod X u * nichil habuit in proprio uel com¬ 
muni, et dicere contrarium dicit esse hereticum, et blasfemum. Alio modo 
possunt haberi res temporales, quantum ad ius nature et communes vsus 
caritatis fraterne, et isto modo xps et apostoli habuerunt bona temporalia 
iure naturali, quod ab aliquibus dicitur ius poli, ad sustentationem nature, 
repellentes omnia, que diuitias saperent uel delitias redolerent, uel mundi 
pompam nutrirent, et isto modo habuerunt xps ct apostoli vestes, panes 
et pisces, et que manibus lucrabantur, et negare quod isto modo xps 
et apostoli nichil habuerunt, hereticum est, vt dicit et isto modo loquitur 
papa Iohannes ; et sic patet concordia decretalium, et videtur tangere duas 
vias concordie, prima propter diuersos status, puta prolationis ct priuate per¬ 
sone, 2 a in diuersis modis habendi, puta iure proprietario et ciuili, uel modo 
iuris naturalis et poli et fraterne caritatis exigentie, et istos modos habendi 
acceptavit papa Iohannes et cardinales tanquam conformes dictis eorum. 

Alii nituntur prefatas decretales concordare per variam dispo¬ 
sitionem temporum. Nam quando xps misit apostolos per mundum 
predicare, prohibiti sunt aliquid possidere nec aurum, nec argentum, 
non es, uel duas tunicas, neque calciamenta , patet Luc. 9 0 (5) Mt. X° (6) 


rint, confundentes duos actus in unum. Editores Analect. Fratre., II, 151 17 observant 
non esse impossibile, quod Fr. Ubertinus a. 1330 illud responsum coram papa repe¬ 
tierit, non tamen esse verisimile. Vis huius observationis crescit, cum prae oculis 
habetur Iohannis XXII mandatum (16 sept. 1325) capiendi Ubertinum olim de ordine 
Fratrum Minorum nunc vagabundum per mundum (HF V, 292) et cum Ubertinus par¬ 
tem sumpserit in schismate Ludov. Bnvari 1328, ut testatur Albertinus Mussatus apud 
Muratori, R. /. S. X (Mediolani 1727) 773. Sed qui ingenium versatile Ubertini cogno¬ 
verit, non miretur eum etiam hac occasione potuisse se liberare. De hac sententia 
Fr. Ubertini in quaestione paupertatis cfr. etiam loh. Chr. Huck, l/bertin von Casate 
und de st en Ideenkreis. Ein Reitrag sum Zeitalter Dantes, Freiburg im B., 1903, p. 34, 49; 
Ernst Knoth, Ubertino von Casate. Ein Jieitrag cur Gesthichte der Franxiskaner an der 
Wende des ij. und 14. Jakrhunderts, Marburg, 1903, p. 141. Fr. Glaser, Die fran- 
tisinnisehe Dewegttng, Stuttgart und Rcrlin, 1903, 152 sqq. 

(t) Vestigia huius distinctionis iam sunt ap. S. Bonav., Op. Omn., VIII, 284, 414. 
(a) V. 35. (3) V. 99-30. (4) V. 40. (5) V. 3. (6) V. 9-10. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



276 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


Mare. 6°(i) precepit eis ne quid tollerent in via pro tunc, set post 
hoc transactum tempus, cum scilicet a predicatione sunt reuersi, relaxatum 
est preceptum et leguntur habuisse loculos, patet Io. 4 0 (2) in euangelio 
Samaritane et iuxta passionem Luc. 22°(3) cum dicit: quando misi vos 
per mundum sine sacculo et pera et calciamentis nunquid aliquid defuit 
vobisf et subdit: nunc, qui habet sacculum, [f. 5r] vendat similiter et 
Peram et qui non habet, vendat tunicam etc. Et hec est distinctio tem¬ 
porum gloriosi Bede(4) super verbo: loculos habebat dominus, in hoc dans 
nobis exemplum, vt ex iusta nonunquam causa quedam de nostri vigore 
Propositi posse sine culpa remicti ; et subdit non omnino eadem regula 
viuendi persequutionis et pacis tempore fuit. Ecce xps discipulos infor¬ 
mat missos ad predicandum, ne quid tollerent in via, stante vero mortis 
articulo, et tota illa gente pastorem, patrem persequente, congruam tem¬ 
poris dictauit regulam permictentem vt tollerent necessaria victui, donec 
sopita persequutorum insania evadendi tempus redeat. Crisostomus (5) dicit 
quod fuit preceptum, non solum dispensatio uel indultum; vnde ait qui¬ 
libet sacculum tollat et peram, idest mando loculos vos habere et peram 
quia sic expedit. Augustinus etiam in libro de concordia euangeliorum (6) 
dicit, quod illud Mt. 10(7); Nolite possidere aurum etc. dicit, quod non 
fuit preceptum, set potestas data recipiendi necessaria ab hii$ quibus euan¬ 
gelium predicabant, quod seruare apostolis libuit, et non seruare. Hii 
omnes doctores conueniunt in hoc, quod licitum fuit apostolis postquam 
redierunt a predicatione habere loculos, quibus tamen in predicatione 
missis, fuit inhibitum et secundum huiusmodi varia tempora possunt 
concordare decretales. Ista concordia non est bene valida secundum men¬ 
tem Basilii, quamuis sit secundum mentem Bede et Crisostomi et sentien¬ 
tium loculos habuisse apostolos preter reuersionem a predicatione. 

Alii concordant has decretales dicendo quod xps et apostoli omnibus 
abrenuntiauerunt in proprio et communi, cum iudicauerunt sic esse agen¬ 
dum, et habuerunt in proprio et communi, cum iudicauerunt fore vtile 
ex caritate fraterna. Regebantur enim caritate plusquam paupertate, et 
ideo cum pro tempore £t loco et negotio dictabat caritas et communis 
vtilitas, habuerunt loculos et alia vtilia, et secundum hanc distinctionem 
concordant decretales prefatas et secundum hanc intelligentiam caritas in¬ 
terpretatur: quid pro tempore et casibus sit agendum. 

3° loco in hac prima conclusione erat ostendere huius conuenientie 
et concordande clara testimonia. Et primo adduco papam Iohannem 
prefatum, qui concordiam harum prefatarum sentit, et decretalem pape 
Nicolai commendat; patet in decretali, que incipit: [Quia] Quorumdam 
exigit (8), vbi dicit prefatam decretalem multa maturitate factam et addit, 
quod loquitur de iure et dominio pro quo datur actio, quod est ius proprieta¬ 
rium, et non de dominio vsus iuris vtendi. Non enim credibile est, quod 


(1) V. 8. (2) V. 8. (3) V. 35-36. 

(4) In Lucani, ap. Migne, F. L. 92, 601; cf. Luc. 13, 29. 

(5) Ubi praecise S. Chrysostomus dixerit, non inveni; cfr. tamen Hom. XXXII 
al. XXXIII in Matth., Migne, P. Gr. 57, 382. 

(6) >Lib. II, c. 30, Migne, P: L. 34, 1113-1114. Auctor noster quoad sensum tantum 

adducit verba Augustini. S. Augustinus similia repetit De mendacio , cap. 15, Migne. 
P. L. 40, 508; Contra Adimantum, cap. 20, Migne, P. L. 42, 165; De opere Monacho¬ 
rum cap. 6, Migne, P. L. 40, 553, et passim. (7) V. 9. 

(8) BF V, 128. Scriba male addit in margine quia, quod non habetur in originali 
textu, ideo uncis Inclusimus. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HI8TOBIAM FRATIOELLORUM. 277 


si percepisset discordare suis decretalibus, commendasset eam, quin ymo 
dampnasset eam. quia si stat, arguit suas falsas et robore vacuatas. In 
aliis autem decretalibus nititur concordare cum suis et in nulla dampnat 
ipsam simpliciter, set allegat ipsam vt sanctam. 

Secundum testimonium est successorum Iohannis vsque ad presentem 
papam Vrbanum VI"{ i); omnes enim isti non putauerunt has prefatas 
decretales discordare in hiis que fidei sunt, non enim sustinerent eas, set 
conrigerent, suspenderent uel dampnarent sicut [f. 5 v.] fecit papa Bene¬ 
dictus successor pape Iohannis immediatus, qui dampnauit opinionem de 
visione animarum purgatarum, (2), que dicebat quod deum nude ucl bea¬ 
tifice non videbant, nec vsque ad diem iudicii erant visure, quam opi¬ 
nionem fouebat papa Iohannes prefatus (3); licet papa Iohannes corre¬ 
ptioni ecclesie se submiserit et sua scripta et dicta (4). Sicut ergo' predi- 
ctus correpsit vnam, quia discordare ab aliis sibi videbatur, sic etiam cor¬ 
rexisset istas uel dampnasset, si discordare percepisset, et maxime quia 
altercatio non minor erat de ea quam non correxit, quam de ea, quam 
dampnauit. Valentiores etiam erant doctores in omni facultate, qui tene¬ 
bant discordiam decretalium supradictarum quam alterius opinionis; cum 
ergo decretales prefatas in suo robore dimiserit, sentiendum est, quod di¬ 
scordiam non percepit set concordiam inuenerit. 

3 m testimonium est omnium magistrorum in theologia et utriusque iuris, 
preter illos paucos, qui fuerunt cum Michaele prefato in causa, et duci Bavarie 
adheserunt, quorum nullus hodie est superstes. Omnes ergo doctores qui, 
exceptis prefatis, fuerunt et sunt et opinantur prefatas decretales posse conve¬ 
nire. In singulari adduco venerabilem magistrum meum Magistrum Ludovi- 
cum (5 ) de Castilione are tino, qui regens Oxonie, ibidem hanc quaestionem 
determinavit concordiam astruens cum magna laude et totius universitatis 
illius complacentia, quam determinationem de propria manu illius scri¬ 
ptam habeo. In qua determinatione testatur se audisse viua voce a magi - 


(1) Pontifex 1378-1389. 

(a) Raynaldus, Asm. eccl. , ad an. 1336 n. 1; cf. Denifle-Chntelein, Chartularium 
Universitatis Parisiensis, II, Parisiis 1891, p. 453 sq. — (ChUP). 

(3) ckup ii, 414 sqq* 435 *qq* 

(4) ChUP II, 440; Raynaldus, an. 1334 n. 37. 

(5) De eo cfr. Wadd. ad a. 1316 n° 8, ubi felso vocatur Philippus, quod nomen 
Little, The Grey Friars in Oxford, Oxford 1893, p. 224 transscripsit, dum ipse Waddin- 
gus, Scriptores, ed. Nardecchia, Romae 1906, p. 164 et Sbnralea, Suppi, ad Seript., I, ib. 
1908, p. 496 recte eum vocant Ludovicum, sicut etiam Sigismondo da Venczin, Bio- 
grafa Serafica, Veneria 1846, p. 133. Iacobus de Marchia, Bal.-Mansi, Misc., II, 598n, 
qui certe nostrum tractatum prae oculis habet, videtur vocare hunc Ludovicum Ma¬ 
gistrum Faustum. Cum quadam enim confusione scribit 1 . c. Sed postea ut dicit ma¬ 
gister Bonaventura frater ordinis, et rector studii Parisini, quod magister Puteus de 
Marchia solemnissimus in omtei facultate publice coram Papa et in concistorio publico 
regavit suam culpam, et confessus est suum errorem, et condemnavit praedictum gettera- 
lem Haereticum. Sic ipsemet magister frater Rubeus testatur in suo tractatu, quem ipse 
post receptionem ad gratiam ecclesiae confecit, et quod dictum capitulum non habuit intel- 
Ugtutiam de vocabulo habendi, et non habendi civiliter, ut supradictum est; ct ipse ma¬ 
gister Bonaventura dicit, quod ipse habet unam scripturam revocatoriam de manu magi¬ 
stri Fausti, et recitat in suo tractatu, quem fecit contra praedictos Michaelistas, quod 
Magister Uber tinus solemnissimus frater minor interrogatus a, Papa Ioanne, et a cuncto 
toncistorio per sancta Dei evangelia quid sentiret dc dicta quaestione paupertatis Christi, 

ipse publice asseruit praedictum Papam loannem sane, et catholice di finiisse. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


278 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


stro Franciseo Rubeo de Marchia (i) quondam in errore dicti Michaelis 
consentiente et favente; set post reuerso ad fidem in Auinione, coram papa 
[Clemente VI] (2) in concistorio publico recognoscente suam culpam, con¬ 
fessus est errorem, fassus est inter decretales in sensibus concordiam, licet 
in verbis videatur repugnantia, et sic inter eas non nisi vocalem differen¬ 
tiam reperiri. Hoc etiam testatur ipse magister Franciscus in tractatu, quem 
post receptionem ad gratiam ecclesie confecit, in quo solam vocalem dif¬ 
ferentiam asserit, non realem. Item ad hoc accedit confessio fratris Uber- 
tini (3) acceptata a toto concistorio nec in aliquo correpta et multum facit 
ad concordiam predictarum decretalium. 

4 m testimonium est Michaelistarum, plus omnibus confusiuum. Nam 
fr. Petrus de Corbaria reputatus ab ipsis frater magne perfectionis et 
sanctitatis, quem ex hoc elegerunt in papam et se aliquo tempore pro 
papa inter eos publice gessit. Set post, obseruato tempore sibi apto, ad 
verum papam [ivit] Auinione, et ibi culpam recognovit, errorem fassus est, 
ad gratiam est receptus. In palatio tamen domini pape relegatus et ho¬ 
norifice pertractatus, qui obiit, me existente in Monte Pesulano. Proposuit 
autem in concistorio, cum culpam recognovit: Pater (4) peccavi in cetum 
et coram te, et iam non sum dignus vocari filius tuus, fac me sicut 
unum ex mercenariis tuis. Nec hoc in morte correxit, quod in concisto¬ 
rio revocauerat, set magis quod in concistorio reuocauerat, noviter asseruit, 
et in hac assertione obiuit(5). 

[f. 6r] Quamplurimi etiam de hiis, qui cum Michaele in principio 
in hoc errore fuerunt, conversi sunt et errasse se recognoverunt, et sic 
pauci cum Michaele perstiterunt et hodie decesserunt omnes (6). Superve¬ 
niunt autem aliqui inscii et aposlate a suo ordine, apostasiam sub palio 
paupertatis colorantes, quorum nescio que fiducia nisi obstinata protervia; 
hii, ceteris concordiam inter prefatas decretales cantantibus, discordiam 


fi) Formula abiurationis habetur ap. Wadd. ad an. 1344 n° 7; cfr. etiam Balu- 
zius-Mansi, Misc., II, 381-284; Eubel, BF VI, p. 150 1 ; Sbaralea, Suppi, ad Scrift., I, 
ed. Romae 1908, p. 357, ubi errores Waddingi quoad hunc Magistrum Franciscum 
carpuntur. (3) In codice habetur spatium vacuum. (3) Cf. supra. 

(4) Luc. XV, 18-19. Formula abiurationis Nicolai V antipapae habetur ap. Mum- 
tori, R. I. S. III, pars II, 494-497; Eubel, BF V, p. 473-3. 

(5) Haec de Nicolao V antipapa fere ad verbum repetuntur a S. Iacobo de Mar- 
chia I. c. p. 598 b concludens : et dicit praedictus Magister Bonaventura, quod ipse tunc 
stabat in Monte Pesulano. 

(6) S. Iacobus 1 . c. p. 610 a :.... et omnes mortui sunt in tempore, in quo vivebat 
magister Bonaventura, Ordinis Divi Francisci, ut ipse testatur, et sic non remansit ali¬ 
quis Frater de Ordine S. Francisci; nisi postea supervenerunt aliqui apostatae se Epi¬ 
scopos et Sacerdotes dicentes se fuisse et a diabolo consecratos esse. Cfr. ib. p. 596 b. Hic 
aperte ab Andrea Richi coaevo negatur poenitentia finalis Michaelis a Cesena. Est 
igitur testimonium summi momenti ad diiudicandam sic dictam Retractationem fr. Mi¬ 
chaelis scii. Expositionem in Ps. L (Miserere), ap. Muratori R. I. S. III, pars II, 
p. 513-537. Poenitentiam finalem Michaelis a Caesena et authenticitatem huius docu¬ 
menti iam negaverunt Preger, Der kirchenpolitische Kampf, 1 . c. p. 34-36, et Cari 
Miiller. Der Kampf Ludwigs des Baiern, I, 370-73, suffulti testimonio nostri auctoris 
a Dialogo Iacobi de Marchia hausto, nuper vero cum magno apparatu scientifico Ar¬ 
mando Carlini, Delia Ritrat/asione di Fra Michele di Cesena e dei falso 1 Miserere 
edito sotto il suo nome nella « Raccolta Muratoriana », CittA di Castello 1908, (ap. Ar- 
ckivio Muratoriano, vol. I, fasc. 5, pp. 333-374); cfr. eiusdem auctoris: Di alcum Ma - 
noscritti Malatestiani attribuiti a Fra Michele da Cesena. Cesena 1907, vide AFH II, 
657-660. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 279 


predicant, ut discordie amatores convincantur ab omnibus, et a cunctis ut 
filii discordie evitentur, quos totus mundus sapientium non concordat. — 
Et sic prima conclusio patet. 

Correlarium huius prime conclusionis est hoc: Error fratris Michaclis 
et sequacium non est, quia heretice de xpi et apostolorum senserint pau¬ 
pertate, set quia pertinaciter contradixerunt decretalibus pape Iohannis, 
que heresim inferebant in pertinaciter contradicentem. Hoc correlarium 
patet per conclusionem primam, que dicit quod inter decretalem, quam 
tenent Micheliste, et decretales quas tenent Iohaniste est concordia. Et 
ideo, si altera apud eos Ost fidelis, et alia secum concordat, erunt ambe 
fideles. Non ergo est, quia male de X* et apostolorum senserint pauper¬ 
tate. 2° patet idem, quia ostensum est supra: discordia solum fuit propter 
variam acceptionem terminorum, ergo non realis discordia. 3 0 probatur, 
quia ex proteruia in heresim sint prolapsi, eo quod non aquieuerint de¬ 
cretalibus pape Iohannis, que hereticabant contradicentes, set contradixe¬ 
runt et hereticas putauerunt: et sic patet correlarium, quia in heresim in¬ 
currerunt. 


Romae, e Collegio S. Antonii. 


( Continuabitur). 


P. Livarius Oliger, (). F. M. 


/ 



Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


280 MATUTA PROVINCIAE SAXON IA E ANN. 1467 ( 1494 ) OAP. III. 


STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE 


condita Brandenburgi an. 1467, immutata Luneburgi an. 1494. 

(E Codice Amstelodamensi, sion. I E 29). 


(Finis) (1). 


[III]. — De obseruantia paupertatis, tertium ca ,nm - 

1. Ordinatur quod regule fratris Nicolai de Ausimo facte Auctori¬ 
tate apostolica et per sanctum patrem bemhardinum approbate (2) in 
singulis conuentibuB habeantur et interdum fratribus pro conscientiarum 
tranquillitate intelligibiliter legantur. 

2. Item Gwardiani quo ad laboratores quanto minus poterant (sic) se 
interponant, Sed dicant amicis suis spiritualibus eorum necessitates et tunc 
si contingat per amicos spirituales aliquos laboratores ad conuentos (sic) 
nostros transmitti et petierint expensas, cum hylaritate et humilitate 
eis ministrent. Item omnes et singuli fratres quando mutantur ante¬ 
quam exeant et deportent res suas de conuentu debent eas gwardiano 
uel in eius absentia aly presidenti demonstrare et presidentes quibus 
ostense fuerint teneantur eas intueri, et de libris et de alys rebus eis 
concessis, conuentui ad quem pertinent inuentuarium dare, et relinquere 
que gardiani ab eis debent postulare. 

3. Item seruetur statutum domini benedicti pape (8) et ordinis ^a) 
de inventarys per gardianum in sua nouitate flendis et annis singulis 
renouAndis, vt libri melius custodiantur; et infra primum mensem (b) 
postquam gwardianus intrauerit conuentum, debet ipsum inuentarium 
legere in liberaria coram sacerdotibus conuentus ad minus. Sin\iliter 
omnes gwardiani infra mensem sequentem post octauam petfri et pauli 
fatiant; quod si dimiserint, comedant panem et aquam in loco suo in 
mensa, in vna tota [48a] refectione. Et liberarius hoc eis insinuare de¬ 
bet infra octauam eiusdem festi; alias seruet similem penitentiam. Et 
libri etiam fratribus sine cedula recognitionis non concedantur, multo 


(a) Verba et ordinis bis erant descripta. 

(b) Post primum mensem nonnulla verba, dimidiam lineam implentia, pingui 
minio fuerunt deleta. 


(1) Cf. AFH IH, 98-114. 

(2) Hae regulae exstant in oodice nostro fol. 118a-114b. Vide AFH I, 113 
sub 18. 

(8) Vide Constitutiones Benedicti XII (Caturoenses), an. 1886-1887, § De 
fibris, in Chron. hist. leg. I r 58; ed. Eubel, Bullar. Franc., VI, 88. Item Sta¬ 
tuta Barchinonensia, Cap. 111, ed. Howlett, p. 91. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) GAP. HI. 281 


minus secularibus, quibus sub cedula recognitionis poterunt de consensu 
vicary et discretorum per gwardianum ad tempus commodari. 

4 . Item fratres duos habitus seu tunicas mutatorias communiter in 
suis cellis habere non debent, sed tales habitus et vestes mutatorie in 
communi seruentur, et fratribus non ad vsum continuum, sine vt(l) 
iatis de die ac illis de nocte vtantur, sed tantum pro certis diebus; et 
interdum concedi possunt, exceptis fratribus coco et cellerario, qui aput 
se habitus mutatorios pro immundicys vitandis poterunt tenere. 

5 . Item pellicys non debent vti fratres, cum statui nostro seu re¬ 
gularis observantie conswetudini non congruat ullo modo (a). Item tol¬ 
latur abvsus assaturarum et tot ferculorum etiam in ieiunys et alys 
temporibus quibuscumque. Ceruisiarum quoque tanta multiplicitas nec 
non et hospitalitatum et potacionum frequentia, corpori et anime plu¬ 
rimum nociua, cum summa diligentia euitetur. Et nullibi ac nullo tem¬ 
pore fiat collatio nisi in diebus ieiuniorum tantum. Nec de sero carnes 
in conuentu fratribus ministrentur, nisi interdum uel valde raro fuerit 
soper hoc racionabiliter dispensatum. Item domus terminariorum (*d), 
tamquam nobis illicite et dampnose, omnino dimitti debent, nec eisdem 
domibus fratres vtantur, quamuis seculares dicerent se in eis proprieta¬ 
tem et dominium reseruare. Alie etiam domos [sic] iuxta nostros con¬ 
centus site, que ipsis conuentibus pertinere dicuntur, alienentur prorsus 
a nobis. Nec de earum locatione per quoscumque fiat aliquod emoli- 
meqtum, [nec] fratres uel conuentus ad suum vsum recipiant uel recipi 
permittant quouis modo (6). 

6. Et idem in quibuscumque censibus aut iuribus orti sancte eli- 
zabeht( 3 ) aut cuiuscumque alterius loci uel conuentus obseruetur. Item 
de vilibus rebus infra uel extra ordinem elargiendis et de earum valore 
habeat pater vicarius dare licentiam, et in eius absentia gwardiani, nisi 
aliqua res notabilis esset extra conuentum uel ordinem danda uel etiam 
commutanda; tunc requiritur spetialis licentia vicary. Item fratres pe¬ 
tentes elemosinas non permittant seculares qui cum eis vadant recipere 
pecuniam. Item in parasceue non permittatur peccunia offerri cruci; et 
si oblata fuerit contra velle fratrum, detur pauperibus (c). 

7 . Item vicarius prouincialis potest libros, calices, seu alia quocum¬ 
que superflua, in suis conuentibus uel locis inuenta, alys conuentibus 
nel locis sue prouincie indigentibus, de discretorum consilio, sub cedula 
distribuere seu commodare, Ita videlicet, quod sine prouinciali congre- 


(а) Post verba ullo modo manus posterior atramento pallidiore posuit li¬ 
neolam verticalem. 

(б) Incisum quod 5 signatur tam in principio quam in fine habet lineolam 
in margine positam. 

(c) Verba inde ab Item fratre» usque ad detur pauperibus initio appositam 
habent lineolam / et in fine signum ]. 


( 1 ) Sine ut = quin. 

( 2 ) Erant domus, ubi solus habitabat sacerdos, Terminarius dictus, qui 
data occasione in vicinis regionibus curam gerebat animarum, sed de cetero 
eleemosynas colligebat pro conventu ad quem pertinebat. Lemmens, Nieder- 
•Sck». Franzi»kanerklo»ter, 8. 10 . Ex hoc patet quid significet denominatio « pre- 
dicateur terminaire > quae supra habetur, AFH III, 119 et 188 ; cf. ibid. p. 119 
nota 7 . 

(8) De (h)orto S. Elisabeth cf. infra ad V, 6; p. 286 nota 2 . 


Archivum Frandsconum Historicum. — As. III. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




282 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. HI-IV. 


g&cione non possint ipsi conuentus uel loca, quibus talia concessa fue¬ 
rint, ad ea restituenda compelli (1). 

8 . Item omnes et presertim superiores diligenter attendant diffe¬ 
rentiam secundum iura et 4 ' r magistros (2) inter denarios et peccuniam, 
que duo expresse in regula nostra prohibentur, quod nihil recipiant 
contra declaracionem domini nicolay tercy causa distrahendi uel ven¬ 
dendi (8); et a commutacionibus periculosis et illicitis caueant diligen¬ 
ter. Idcirco nichil recipiant nisi cuius vsus est necessarius, cum sicut 
nulla curiositas in [ 48 bj edyficys et alys, ita nec vlla superfluitas in qui¬ 
buscumque, etiam paruis, possit secundum declaracionem domini cle¬ 
mentis pape quinti nostro statui conuenire( 4 V Quocirca non debent 
fratres ea procurare que aput eos magis habundant, vt pisces et similia, 
ad dandum alys conuentibus et locis aut etiam personis extra ordinem, 
a quibus alia, vt oleum et huiusmodi, in recompensam et quasi in solu- 
cionem recipiant, vllo modo ( 5 ). Item cum exacta diligentia, ex quo pe¬ 
riculum est in mora, exproprientur conuentus omnes et loca in quibus 
est aliqua proprietas, vt in censibus et redditibus, domibus, vineys, al- 
uearys apum, si huiusmodi forsitan inuenirentur. Et nedum in talibus, 
sed etiam in vestibus, victualibus, libris, nec non et in hys etiam que 
ad diuinum cultum pertinent, vt in paramentis, vasis ecclesiasticis, pi¬ 
cturis et alys, sancta paupertas, vilitas, et simplicitas luculenter appa¬ 
reant, pro vt ex nostra professione certius obligamur. Et caueant fra¬ 
tres nedum ab exteriori proprietati', sed etiam ab interiori et intrinseca 
rerum quarumcumque proprietaria detencione; quando scilicet fratres 
aliqui uolunt libros uel res aliquas vsui suo concessas alteri fratri con¬ 
cedere, et non permitterent nisi renitentes et inviti res huiusmodi sibi 
a prelatis aufferri (6). 

[IV]. — De modo interitus conuersamli. quartum ca lmm - 

I. Ad vitandum secularium frequentias, seculares aut ecclesiastici, 
nisi religiosi dumtaxat, in mensa conuentus non comedant, nisi inter¬ 
dum de litencia [$/r] vicary prouincialis, uel in eius absentia gwardi&ni, 
de consilio discretorum ex causa spetiali; Sicut in fratrum induicione 
et professione et prima missa et alia pia causa, que conuenienter vitari 
non potest, aliter fuerit rationabiliter faciendum. Prohibeantur etiam 
extranei quicumque ab ingressu interiorum officinarum maxime dormi- 


(1) Quae ponuntur sub num. 7 ad litteram iam fuerunt decreta in Cap. 
Gen. Obs. Ultr., Basileae anno 1454 . Cf. Spec. Min, 1509 , 1 , 70 b; Firmamentum 
1513 , I, 88a2; De Gubernatis, III, llls. 

(2) Expositio Regulae facta circa annum 1242 a Quatuor Magistris (Ale¬ 
xandro de Hales, Ioanne de Rupella, Roberto de Bastia et Richardo de Me- 
diavilla) typis est expressa in Speculum Minorum, 1509 , III, 16 b; Firmamentum 
1512 , IV, 17 b 2 ; 1513 , III, 15 b 2 . 

( 3 ) Nicolai III Constitutio Exiit, Art. V, n. 1, in Seraphinae legul. *ext. 
°rig., p. 199 . 

( 4 ) Clementis V Constitutio Exivi, Art. XVI, in Seraph. leg. text. orig. 
p. 255 . 

( 5 ; Ea quae habentur sub num. 8 iisdem verbis exstant iam deoreta in 
Cap. Gen. Obs. Ultr. Fontinaoi Comitis an. 1457 . Cf. Spec, Min. 1509 , I, 71 b; 
Firmamentum, 1513 , I, 38 b 2 ; Olassberger, p. 375 . 

(<>) Etiam haec quae hic sub num. 8 dicuntur ad litteram habentur in 
Cap. Gen. in nota praecedenti laudato. Cf. Sper. Min. et Firmamentum, 11 . oc.; 
Glassberger. p. 376 . 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



STATUTA PROVINCIAE SAXONIAR ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. IV. 283 


toiy, coquine, hospit&larie, infirmarie. Item tollatur abvsus carnispriuy ( 1 ); 
sic quod fratribus preparetur solaciosa cena, manente silentio; et post 
completorium seruetur silentium sicut in alys diebus. 

2 . Item stube (2) pro balneys nullomodo fiant in nouis conuentibus et 
in antiquis destruantur(3). Item fratres qui excutiunt vestimenta sua 
non stent nudi, sed uel habitu uel tunica sint induti. Item habeatur 
communis lotio per fratres laycos uel alios de tunicis, femoralibus seu 
alys facienda (a). Item fratres invicem inter se numquam se nudo no¬ 
mine nominent uel dominps vocent, sed honeste et humiliter patres uel 
fratres, iuxta eorum status qualitatem. Item gwardiani sint solliciti ad 
exortandum fratres tam clericos quam laycos ad exercendum opera hu¬ 
militatis. Item fratres ad memoriam passionis domini et ad penitentiam 
studiose inducantur. Quapropter ad minus semel in ebdomada in die 
veneris singuli vnam disciplinam accipiant secundum dispositiopem 
gwardianorum, quando fieri poterit bono modo. Et fiat ter qualibet se¬ 
ptimana in quadragesima. 

3 . Item vicary prouinciales et aly quicumque superiores nouitates 
seu nouas consuetudines aliarum religionum, seu etiam aliarum prouin- 
ciarum nostri ordinis, non presumant inducere absque vicary generalis 
aut' prouincialis capituli licentia. Item prouideant gwardiani quod [49a] 
sacerdotes celebraturi, quando non possunt habere confessores deter¬ 
minatos, possunt sine fraude confiteri occurrentibus. Et qui confes¬ 
sionem audit sedere debet, cum sit iudex spiritualis; confitens vero, 
nisi legittime prepeditus fuerit, genibus flexis confiteatur. Item gar- 
diani non habeant auctoritatem reseruandi generaliter alios casus a 
iam reseruatis (b) ; non tamen intelliguntur sibi reseruare casus, si 
dixerint: quicumque hoc uel hoc fecit non absoluatur a suo confessore 
donec satisfecerit. 

4 . Item seruetur forma absolucionis in hunc modum, scilicet: domi- 
mu noster ihesus crixtus te absoluat, et ego te absoluo a peccatis tuis. In 
nomine patris et fily et spiritus sancti. Anien. Forma absolutionis ab ex- 
communicacione minori, a qua quilibet potest absoluere qui habet (c) 
a peccatis: Dominus noster ihesus crixtus te absoluat, et ego te absoluo 
a sentencia excommunicationis minoris et restituo te sacramentis ecclesie. 
Item ego absoluo te a peccatis tuis, in nomine patris et fily et spiritus 
sancti, amen. Forma absolucionis ab excommunicacione maiori per eum 
qni habet auctoritatem ab ea absoluendi: Dominus noster ihesus crixtus 
te absoluat, et ego absoluo te a sentencia excommunicationis maioris et 
restituo te sacramentis ecclesie et communioni fidelium. Item ego absoluo 
te a peccatis tuis , in nomine patris et filii et spiritus sancti. Amen. Forma 
absolutionis pro auctoritate generalis uel prouincialis vicary: Dominus 


(a) Post facienda exstat signum ]. 

(b) In margine addit manus secunda: •» statutis. 

(c) Secunda manu in margine suppletur: potestatem. 


(1) Id est initio ieiunii Quadragesimalis; cf. Ducange, GUrnarium s. v. 

Caraisprivium. f 

(2) Cf. Ducange s. v. Significat: hypocaustum, vaporarium; (genu, stuba; 
unde gall. estuve, it. stufa). 

(8) Idem anno 1464 pro Provincia Argentinensi fuit decretum: «Item or¬ 
dinatur quod in conventibus balnea oonstruota omnino destruantur* etc. 
Glassberger, p. 416; Hueber, Dreyfache Cronirklt, Sp. 417. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




284 8 TATUTA PROVINCIAE 8AZONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. IV-V. 

noster ihesus erutus te ab.soluat, et ego te absoluo a sentenda excommu¬ 
nicationis maioris et minoris, suspensionis quoque et interdicti, restituendo 
te sacramentis ecdesie et communioni fidelium’, et dispenso fecum in ir¬ 
regularitate si quam contraxisti. (Item ego absolvo te a peccatis tuis, In 
nomine patris et fily et spiritus sancti. Arnen) (o). 

[V]. — De modo exterius eundi, quintum ca lmm • 

1. Uitentur discursus invtiles cum summa diligentia. Et occasione 
predic&ndi non stent fratres quasi terminary(l) conuentuales per men¬ 
ses vel ebdomadas in ciuitatibus uel villis, presertim conuentui satis 
propinquis; sed finita predicacione ad sua ioca redeant, iterum si opus 
fuerit illuc reuersuri. Nec extra ordinem confiteri possunt iuxta inhi¬ 
bitionem papalem Bonifacy octaui et Py 2 ( 6 ) ( 2 ). 

2. Item ad compescendas indiscretas ac nonnumquam etiam scan- 
dalozas quorumdam fratrum predicaciones, Statuitur et ordinatur, quod 
fratres in suis predicacionibus quas ad populum fatiunt, contra clerum 
seu principes aut dominos temporales seu alios quoscumque nisi in ge¬ 
neralibus terminis verba sua non fulminent, seu sic acriter ac indi¬ 
screte inuehant contra eos, attendentes non inmerito prohibicionem 
iuris circa eandem materiam eis expresse factam, Vbi sic habetur: extra, 
de priuilegys et excessibus priuilegiatorum capitulo Religiosi in clemen- 
tinis: Quibus scilicet religiosis in virtute sancte obedientie et sub in- 
terminacione maledictionis eter-[49b]ne districtius inhibemus, ne in ser¬ 
monibus suis ecclesiarum prelatis detrahant, aut etiam retrahant laycoe 
ab ecclesiarum suarum frequentia uel accessu, seu indulgentias pro- 
nunctient indiscretas. Et infra: Si qui vero promissa uel aliquid de 
premissis attemptare presumpseri[n]t, per duos menses subiaceant penis 
illis, que secundum eorum regulam uel statuta pro grauibus criminibus 
seu culpis eis inponi consweuerunt, super quibus absque manifesta ne¬ 
cessitate cum eis non valeat dispensari ( 8 ). Qua in re si qui nedum 

(а) Verba quae unois includuntur tertia manu sunt inscripta chartulae 
oblongae codicis folio adglutinatae et alia forte verba obtegenti. 

(б) Post Pij 2 pingitur signum ]. 

(1) Vide supra ad III. 5; p. 281 not. 2. 

(2) Respicitur Bulla Bonifaoii VIII, Virtute conspicuos, 11 Nov« 1295, apud 
Sbaralea, Bullarium, IV, 871 (cf. Alva et Astorga, Indiculus, I, 122, n. 1), qua 
Pontifex oonfirmat eiusdem tenoris Bullam a Clemente IV, die 21 Iulii 1265 
datam, quae exstat apud Sbaralea, Bullarium, III, 19 {Indiculus, I, 74, n. 5). 
Locum de confessionibus audiendis vide apud Sbaralea, 1. o., p. 28, ool. 1. 
Simile privilegium a Pio II concessum nullibi invenio. Fuit quidem determi¬ 
natum in Cap. Gen. Obs. Ultr. anno 1467 Montislucii habito: «quod nullus 
de caetero audeat confiteri cuiquara extra ordinem nostrum existenti. Nam 
licet Dominus Eugenius alias concesserit privilegium fratribus in contrarium, 
verumtamen Dominus Pius II aliquibus rationabilibus causis incitatus 
id revooavit», sed non allegatur Pontificium documentum, ubi haeo ex¬ 
presse -habeantur. Cf. Spec. Min. 1509, I, 78a; Firmamentum. 1518, I, 89b2; 
Glassberger, p. 480. — De Gubernatis, III, 120 hanc determinationem asserit 
factam in Cap. Gen. Obs. Ultr. auno 1470 Palentiolae (Palencia) celebrato. 
Provocat fortasse Capitulum Provinciale Saxoniae ad quandam Pii Pp. II 
Bullam Cum a nobis, 6 Kal. Feb., Pontificatus anno 2° (27 Ian. 1460), qua 
«confirmantur privilegia Fratrum Provinciae Saxoniae». Huius Bullae me¬ 
minit Alva et Astorga, Indiculus, II, 44, n. 52, asserens eam asservari in Ar¬ 
chivo Vaticano. 

(8) C. Religiosis. Clem. De privilegiis et excessibus privilegia torum, VII, 1. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



STATUTA PROVINCIAE 8AXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. V. 286 


contra ecclesie prelatos, verum etiam contra dominos temporales, vt 
promittitur, seu alios quoscumque sic invexerit uel inpegerit, quod 
scandalum exinde seu disturbium, indicio proborum virorum merito 
ponderandum, exortum fuerit, priuetur huiusmodi predicator predica- 
cionis offitio, seu alias iuxta quantitatem delicti debite puniatur. Nec 
volumus superiores quibus hanc incumbit infligere penam super hoc 
posse quouis modo cum quibnscumque etiam personis dissimulare seu 
differre (1). 

3. Item sint auisati predicatores, quod se habeant secundum mo¬ 
dum patrie, et non stent orando in ambone in modum crucis, nec fa- 
piant populum clamare ihesus uel misericordia; et abstineant a gestibus 
cum brachys nimis dissolutis (2), loquentes hominibus honeste sicut 
decet (a), verbis vtentes castis et non dissolutis. Item fratres omnes, 
maxime superiores et predicatores seu confessores, quantum in eis fuerit 
cum prelatis ecclesiarum aut cum plebanis curatis et capellanis omni- 
busque ecclesiasticis, religiosis, et alys, pacem seruent, amorem eis et 
obsequium ihpendant, ac reuerentiam omnimodam iuxta nostri humillimi 
et summe pacifici status exigentiam, ac iuxta saluberrimam monicionem 
et voluntatem sanctissimi patris nostri francisci eisdem in omnibus ex¬ 
hibeant; nec in suis sermonibus contra eos nisi valde in generali in¬ 
vehant, cum nulla vtilitas, sed multum dampnum, vt heu tociens com¬ 
pertum est, exinde proueniat. Nec lites cum eis moueant nisi de spetiali 
patris vicary prouincialis licentia. 

4. Item gwardiani conuentuum quantum poterint discursus fratrum 
et extra terminos sui conuentus nullos licentient, nisi prout eis a vi¬ 
cario conceditur; possunt tamen pro necessitate conuentus fratres mit¬ 
tere cum consilio discretorum, quando racionabiliter fuerit faciendum. 
Item quando alicui fratri datur obedientia uel licentia alibi, vbi non 
est notus, eundi, exprimatur in exordio ipsius obedientie seu licentie 
ipsius fratris ordo seu gradus, an videlicet sit sacerdos, dyaconus, sub- 
dyaconus, accolitus, clericus, laycus (3). Item nullus frater audeat co¬ 
ram quibuscumque extraneys sine habitu ordinis apparere, cum secun¬ 
dum plurium iurisperitorum sententiam sub excommunicacionis periculo 
hoc illicitum sit et prohibitum. Et sine habitu ordinis nullus mori per¬ 
mittatur quouis modo. 

(a) Hio iterum ponitur signum ). 

(1) Omnia quae hio habentur sub n. 2 expressis verbis fuerunt deoreta 
in Cap. Gen. Obe. Ultr. Basi leae an. 1454 oonvooato. Cf. Spec. Afm. 1609, I, 
70a~b; Firmamentum 1518, I, 88al-2; De Gubernatis, III, 112. Haeo denuo 
fuerunt renovata in Gap. Gen. Obs. Ultr. Basi leae 1472. Cf. De Gubernatis, 
III, 121. 

‘ (2) Talis enim in oonoionando vivacitas et mobilitas apud tranquillioris 
indolis gentes Septentrionales, sicut et nuno, ita et iam saeculo XV erat in¬ 
sueta. Iam enim anno oiroiter 1480 Ioannes Busch, Can. Reg. S. Aug. et oe- 
leberr im us monasteriorum reformator, scripsit de S. Ioanne Capistrano, quem 
ipse praedioantem vidit et audivit: «Hic communiter ante prandium, in foro 
theta domunoula in altum elevata, primo oelebravit, deinde duabus aut tribus 
horis ibidem in latino omni populo predicavit manibnsque et pedibus 
more ytalioo predic-ata demonstravit*. Ioh. Busch. Chronicon Win- 
dethtmense, ed. K. Grube, Halle 1886, p. 840. 

(8) Quae hio decernuntur de litteris obedientialibus iam fuerunt statuta 
in Cap. Gten. Obs. Ultr. Basileae habito anno 1454. Cf. Spec. Mtn. 1509, I, 
70b; Firmamentum 1518, I, 88a2; De Gubernatis, III, 112. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



286 8 TATUTA PROVINCIAE SAXONI A E ANN. 1467 (1494) CAP. V-VI. 


5. Item cum [50a] multo tempore in hac prouincia, que sancta 
prouincia vocabatur, laudabilis conswetudo fuit, quod fratres exeuntes 
talem haberent reuerentiam ad invicem, quod iunior siue inferior sine 
licentia maioris seu superioris non loqueretur cum secularibus nisi in* 
terrogaretur (1), et ob hanc causam eadem laudabilis conswetudo ad 
honorem dei et populi edificacionem de cetero ab omnibus fratribus ob- 
seruetur. Item cum singularitas omnibus religiosis periculosa sit, ideo 
omnes fratres tam in conuentibus quam exeuntes omnem singularitatem 
fugiant, et in comedendo et dormiendo et alys huiusmodi. Et vt con- 
formitas sit quoad vestes, omnes gwardiani quantum eis possibile fuerit, 
ad vniformitatem coloris in habitibus iuxta nostri ordinis statuta labo* 
rent. Item fratres non debent mulieribus et virginibus dare nudas ma¬ 
nus; et qui contra fecerint grauiter puniantur. 

6 . Item omnes fratres vndecumque venientes ysenacum, debent ac¬ 
cedere conuentum ad hospitandum, nec accedere debent locum celle 
sancte elizabeht(2), nisi habita licentia gwardiani conuentus; nec di¬ 
sponere ibi collaciones, nec se facere invitare pe.r seculares, nisi preha- 
bita licentia gwardiani conuentus, vt religio et deuotio in deuoto sancte 
elizabeth, sicut necessarium est et expedit, poterit augmentari et con- 
seruari. Item non mittantur fratres ad dedicacionem alterius conuentns 
nisi vnus predicator cum sotio si opus fuerit. Item sint auisati fratres, 
ne se absque spetiali et expressa licentia plebanorum prehabita, et non 
post ratificanda, intromittant de ministracione sacramentorum euk&ri- 
stie, matrimony et vnctionis extreme. Cum secundum cleraentinum sub 
pena excommunicacionis late sententie hoc sit prohibitum (3); alias nullus 
potest eos absoluere nisi vicarius, custos, uel commissary eorum. 

[VI]. — De correctione delinquentium. sextum 

I. Qvia, si districte non seruentur secreta visitacionum et capitu¬ 
lorum, multa mala et infamationes fiunt, ideo wlt pater vicarius cum 
alys patribus, quod quando vicarius dat auctoritatem suam absoluendi 
in casibus reseruatis, absolutio inquirentium de nominibus accusantium 
et reuelantium contra tenorem statutorum generalium (4) non intelligitur 
concessa (a). Si quis eciam reuelauerit secreta capitulorum quorumcum¬ 
que fratribus, etiam aliorum conuentuum, uel etiam fratribus nouicys, 


(a) Post eoncetta signum ] habetur. 


(1) «Quocirca [ut silentium religiose observetur] ordinatur, quemadmo¬ 
dum iam pridem fuerat statutum, ne, cum Fratres exeunt, iunior quoquo- 
modo cum aliqua persona sine sui senioris licentia loquatur; qui quidem se¬ 
nior intelligi debet dignitate Ordinis, non aetatis». Ita decretum fuit in Con¬ 
vocatione Provinciali in conventu Heidelbergensi Provinciae Argentinae, 
anno 1404 habita. Cf. Glassberger, p. 414; Hueber, Dreyfache Crotvickh, Sp. 
414-415. 

(2) Cella (Hortus, Locus, Mons, Devotus [locus]) S. Elisabeth prope Ise- 
nacum (Eisenach) erat quasi domus recollectionis, ut ex ipso textu manife¬ 
stum est. Dedicata erat 8. Elisabeth, Thuringiae Landgraviae, quia ipsa ibi¬ 
dem habuerat hospitale. Chronica Conv. O. F. M ad S. Eli», prope Itenacum, 
ed. P. M. Bihl, Fulda 1905. 18Qss. Compendium chronol. Prov. Sai., p. 23; Lem- 
mens, l. c., S. 21, in nota; F. W. Woker, Ge»:hichle der Norddeutechen Fran- 
zi*kaner-Mixtionem, Freiburg 18H0, S. 40. — Cf. etiam supra, III, 6. 

(8) C. Religioei». Clem., De priv. et exoess. privilegiatorum, VII, 1. 

(4) Cf. Statuta Barohin., Cap. VI; ed. Howlett, p. 106. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. VI. 287 


nel alys quibus non constat, et de hoc confessus in publico uel conui- 
ctus fuerit, absque dispensacione panem et aquam comedat in vna plena 
refectione, penis statutorum generalium reuelantium extra ordinem ni» 
chilominus in suo robore permanentibus. 

2. Item omnes fratres confessores sigillum confessionis sacramen- 
talis strictissime seruent, vt nec verbo nec signo aliquo, nec in confes¬ 
sione alterius, reuelent peccatum in confessione detectum, nisi per aliam 
viam sciuerint, uel [50b] nisi de licentia confitentis extra confessionem 
hoc reuelare permittentis. Et si quis conuinceretur, quod absit, de reue- 
lacione, sine aliqua dispensacione, acriter puniatur (n). Item vicarius 
prouincialis et eius commissarius sine prouincialis congregacionis as¬ 
sensu possint per seipsos fratres suos, quos ipsi suspenderunt seu pri- 
uauerunt, ad officia ordinis releuare(l). 

3 . Item pro occassione ruine precauenda ordinatur, quod quamci- 
cius comode fieri poterit, prouideatur de sufficienti clausura in sifnjgulis 
conuentibus in quibus talis debita clausura nondum est constructa. Item 
gw&rdiani singulorum conuentuum et vice gardiani eorumdem omnes 
et singuli faciant summam diligentiam ad requirendum, repetendum et 
recuperandum fratres a nostra familia apostatantes et fugientes. Et qui 
iam circa prouisionem pianam ( 2 ), si qui fuerint qui a nobis auffuge- 
rint, tales acrius puniantur etiam si redierint, ne facilitas venie prebeat 
incitamentum delinquendi, sed potius ceteri, visa aliorum j>ena, preca- 
uere studeant in futurum. Quocirca in quolibet conuentu nedum car¬ 
ceres sed et domus discipline, vbi tales et aly puniantur, vbi cicius 
fieri poterit, habeantur et disponantur. 

4 . Et ne ignorantia sit fratribus occasio delinquendi, presentes or- 
dinaciones semel coram toto conuentu legantur in anno scilicet feria 
2 1 2 * 4 post esto miehi (3). Et regula nostra sancta legatur singulis sextis 
ferys. Declaraciones summorum pontificum, Ordinarium diuini officv, 
Statuta generalia, in principys mensium vt sequitur legantur. In prin¬ 
cipio Ianuary legantur declaraciones summorum pontificum (4) ex in¬ 
tegro, et February statuta generalia. Marcy ordinarium diuini officy. 

(a) Verba sine aliqua dispensa<ione cu riter puniatur a tertia manu contextui 
sunt inserta, aliis verbis abrasis. 


( 1 ) Haec Vicarii Provincialis in suspensos potestas concessa fuit in Cap. 
Gen. Obs. Ultr. Basileae 1454. Cf. Spec. Min. 1509, I, 70a; Firmamentum 1518, 
I. 38al: Glassberger, p. 848; De Gubernatis, III, 112. 

(2) Provisio Piana est ipsa Bulla Pii II, quae exstat in nostro codice fol. 
89a-92b (vide supra in descriptione codicis, n. 10 ). S. Pontifex confirmans Bul¬ 
lam Eugenii IV, Observantes iterum separat a Conventualibus, derogando 
Bullae Calixti Pp. III, Bullae Eugenianae contradicenti. Bullae Pianae histo¬ 
riam vide ap. Wadding, Annales, ad an. 1458 , n. 14-18; Firmamentum, 1512, I, 
35bl-2; De Gubernatis, II, 88 - 88 . 

( 8 ) Id est Feria 2 * post Dominicam Quinquagesimae. 

(4) Intellige solas Declarationes Nicolai III et Clementis V. Iam pluries 
enim fuit decretum inter Observantes Ultra montanos, ut « ad evitandum in¬ 
quietudinem conscientiarum timoratarum et refraenandum laxationes inso¬ 
lentium» nulla alia in communitate legeretur Declaratio Regulae nisi Nico¬ 
lai III et Clementis V. Ita in Cap. Gen. Obs. Ultr. Palenciae 1470 habito; 
cf. Spec. Min. 1509, I. 74a; Firmamentum, ed 1518 I, 40a2 (in utroque opere 
erronee ponitur «Clementis VII»). Idem etiam iam fuit decretum in Cap. 
Gen. Obs. Ultr. Meohliniae (Malines, Mechelen) 1464, ait De Gubernatis, III, 
117; of. etiam III, 125. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




288 STATUTA PROVINCIAE 8AXONIAB ANN. 1467 (1494) CAP. VI-VD. 


Aprilis declaraciones summorum pontificum quoad articulos de pauper¬ 
tate (1). May statuta generalia, luny declaraciones summorum pontifi¬ 
cum quoad articulos de paupertate. Iuly prouisio piana (2). Augusti 
declaraciones summorum pontificum quoad articulos de paupertate. Se¬ 
ptembris statuta generalia. Octobris declaraciones summorum pontificum 
ex integro. Nouembris ordinarium diuini ofiicy. Decembris declaraciones 
summorum pontificum quoad articulos de paupertate. Et ponantur hec 
statuta in aliquo loco vbi quandoque fratres possunt habere recursum 
ad ipsas (!) sic tamen quod secularibus non publicentur (8). 


[VII]. — De electionibus et institutionibus offltiariorum. 

7 m capitulum . 

1. Circa electiones notandum generaliter, quod nulla electio dicitur 
canonica nisi habeat maioritatem vocum medietate omnium in ele¬ 
ctione vocem habentium. Item gwardiani de cetero singulis annis non 
passim per conuentus deponantur, seu a capitulo depositiones eorum 
postulentur, nisi vrgente necessitate uel causa racionabili, prius patri 
vicario dum visitat exponenda, deinde eidem [51a] et diffinitoribus cum 
debita maturitate in terminis explicanda in capitulo prouinciali; quod 
tamen maxime intelligitur in primo et 2° anno gardianatus eorum, pro 
eo quod de cetero post triennium quilibet gardianus debet offitium suum 
resignare cum effectu, et electio fieri de eodem uel de alio. 

2. Et amplius gwardiani possunt eligi de quocumque loco nostre 
familie in prouincia saxonie (a). Et si idem reelectus non fuerit, non de¬ 
bet in eodem conuentu pro gwardiano continuare. Si vero reeligitur ad 
triennium (6), sequens maneat sicut prius, nisi vicario et diffinitoribns 
aliud expedire videatur. 

3. Item vicarius prouincialis in quolibet conuentu huius prouincie 
habet deputare aliquos discretos secundum condiciones conuentuum, 
quorum consilio gwardiani habebunt negotia conuentus, bonum familie 
et conseruacionem discipline concernentia regere et ordinare. Quos ta¬ 
men precipue gwardiani conuocent in hys causis, que habentur in statutis 


(a) Hic signum ] iterum depingitur. 

(b) Triennium manu tertia exaratum est, alio verbo abraso. 


(1) Quoad «articulos de paupertate», vide AFH I, 109-110. Hi articuli 
respondent textui typis vulgato in Seraphirae legiel. text. orig. his locis: In De¬ 
claratione Nicolai III comprehendunt Artt. II-XVI, p. 190-216; in huius Bullae 
versione medii aevi germanica, quae in nostro codice habetur, comprehendit 
Artt. II-XV, p. 190-214. In Declaratione Clementis V comprehenduntur Artt. 
VII-XVIII, p. 248-257. 

(2) De Provisione Piana vide supra, p. 2H7 nota 2. 

(8) Ad totam paragraphum de lectione ad mensam conferre praestat or¬ 
dinationem fhctam pro Provincia Argentinensi anno 1464: «Ordinatur, quod 
de cetero legantur declarationes [88. Pontificum] ac statuta [generalia Bar- 
chinonensia] prius notata, una cum Bulla Piana, quater in anuo cum prae¬ 
cedentibus ordinationibus [pro Provinoia Argentinensi], quae maxime ad con¬ 
servationem pacis et caritatis, augmentum devotionis, recollectionis et timoris 
nutrimentum pariter et reverentiam possunt prodesse. Ordinationes quoque 
et caeremoniae chori non debeant omitti, sed legantur semel aut bis in anno 
ne oblivio confusionem generet aut diversitatem in Provincia». Glassberger, 
p. 416; Hueber, Dreyfarhe Cronickh, Sp. 417; cf. Glassberger p. 878. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


STATUTA PROVINCIAE 8 A IONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. VII. 289 


generalibus 7° capitulo in fine(l); et etiam in edificys construendis (a\ 
sic tamen quod in notabilibus semper patris vicary licentia uel eius 
commissary, provt in statutis generalibus continetur, habeatur ( 2 ) (b\ 

4 . Item in promotione fratrum ad oifitia predicacionis et confes¬ 
sionis ad capitula transmitendorum, necnon ad sacros ordines promo- 
uendorum, dum gardianis a patre vicario id facere sit concessum; Item 
in procuracionibus notabilium necessariorum facienda est congrega¬ 
tio, super quo secundum Clementinam Exivi de paradiso (H) onscientie 
patris vicary, gwardianorum et discretorum onerantur, patres gwardiani 
cum discretorum uel maioris patris concilio debent prouidere. Item vbi 
pro necessariorum procuracione secundum consilium discretorum fa¬ 
cienda, fuerit rerum oblatarum uel petitarum vendicio uel commutacio, 
fiat per amicos spirituales; caueant tamen nostri fratres, ne res aliquas 
tali intencione petant uel manibus suis contrectent, tempore etiam pe- 
ticionis. Quapropter omnes fratres aly, in hys et similibus que gwar¬ 
diani secundum statuta generalia discernere habent, in determinacione 
gwardianorum et discretorum stent contenti, nec se interponant nisi 
fuerint requisiti. 

5. Possunt tamen patri vicario uel suo commissario in eorum vi- 
sit&cionibus, et qnandocumque eorum copiam habere poterunt, necessi¬ 
tates suas intimare. Poterunt etiam discreti in conuentibus, et quociens 
videbitur, a vicario mutari, qui nedum in capitulo, sed etiam omni 
tempore secundum scripta nostra in necessitatis tempore Ofliciarios 
commutare potest et de nouo instituere (</), tamen propter nouorum 
et iuuenum discretorum assumptionem, seniores discreti qui relin¬ 
quuntur ordinem suum non amittant. Sic et secundus vice gwardianus 
habebit locum incedendo et transeundo secundum senium suum, nisi ex 
causa spetiali a patribus alicui aliud concedatur. Debet tamen idem 
sedere in loco gwardiani quando presidet in capitulo uel in mensa. Et 
ex determinacione capituli presentis, scilicet brandenburgensis (4), omnes 
habentes vocem actiuam in electione discreti, secundum generalium sta¬ 


to) Manos 9eounda in margine addit: et destruendi». 

(h) Pericopes quae 8 signatur initio habet appositam lineolam in margine 
folii, et in fine signum ] post habeatur. Insuper verba continetur habeatur manu 
tertia exarata sunt in loco abraso. 

(c) Secunda manus addit in margine: ac etiam in rognicione vtn, quando et 
quomodo necessariorum. 

(d) Post instituere habetur signum ]. 


(1) Statuta Barohin. Cap. VII in fine haec habent: «Ordinamus insuper, 
quod in promotionibus ad ofiioia ordinis et in correctionibus criminum, et in 
aliis gravibus negotiis, praelati et visitatores consilium similiter requirant et 
servent patrum discretorum, vel maioris partis eorumdem, nec in consiliis 
aliquis praesidens-suam per se vel per alium aperiat voluntatem »; ed. Howlett, 

p. 108. 

(2) Respicitur hic Cap. III Statutorum Barchin. ubi dicitur:« Nullum etiam 
sumptuosum vel notabile aedificium de oaetero construatur vel destruatur sine 
licentia vel dispensatione vicarii provincialis»; ed. Howlett, p. 90. 

(8) Art. XIV in fine; of. Seraph. leg. text. orig., p. 25Hs. 

(4) Verba «scilicet Brandenburgensis», licet in codice nullimode ab aliis 
distincta, ab ipso tamen amanuensi, utri usque Capituli acta, tam Brauden- 
b urgens ia quam Luneburgensis in unum redigente, videntur addita. Cf. su¬ 
pra, p. 102. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



200 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 ( 1494 ) CAP. VII. 


tutorum tenorem (1etiam habebunt vocem passiuam, demptis gwar- 
tliano et monialium confessoribus. 

6. Item ne inter fratres discordie et dissensiones oriantur instante 
capitulo prouinciali, modus visitandi prelatos seruetur in modum qui 
sequitur (2), videlicet, quod presidens vna cum discreto ad capitulum 
prouinciale [51b] ituro, si... (a) non fuerit presidens institutus, ac alys 
discretis conuentus eiusdem coram se conuocabunt fratres laycos in vnum, 
quorum singulorum votis auditis seorsum, ita quod circumsedentes aly 
verba fratris visitantis intelligibiliter saltem nullatenus audire valeant. 
Singulorum itaque votis auditis et conscriptis, exibunt ad eorum opera 
expedienda. Deinde vocabunt clericos, quorum etiam singulorum votis 
auditis seorsum et conscriptis, similiter exire debent. Et similiter fiet 
de sacerdotibus. Quibus expeditis discreti conuentus inter se suis votis 
dictis et conscriptis, omnia scripta examinare habebunt, et que digna 
eis videbuntur gwardiano proponenda tiel ad capitulum scribenda diiu- 
dicare ex omnibus conscriptis debent. Et postea vocabunt omnes sacer¬ 
dotes et clericos et laycos, requirentes omnium vota examinatorum su¬ 
per approbaeione proponendorum gwardiano et mittendorum ad capitu¬ 
lum de praelatis, provt in statutis generalibus continetur (3). 

7. Et ea que relacione digna ipsi iudicanerant, scribantur ad capi¬ 
tulum, et non approbata per eos digna mitti ad capitulum, coram toto 
conuentu patri gwardiano liotificabuntur cum debita reuerentia, et in¬ 
timabunt ipsum salubriter et honeste, ad correctionem ac talium defe¬ 
ctuum emendacionem inducendo. Et ne in huiusmodi visitatione gwar* 
dianorum incerta pro certis et falsa pro lieris approbando ad capitulum 
scribant, uel ipsis gwardianis coram toto conuentu proponant, ordinatur 
a capitulo vniverso seriose, quod quando aliqua de quorum veritate du¬ 
bitant, sicut semper vnius dictum plenam fidem non facit, uel etiam 
grauia narrata' sunt, coram discretis indicio eorum qui tunc post expe¬ 
ditionem singulorum i b) priusquam re nocent fratres conuentus, vocent 
gwardianum et querant ab eo quomodo ille uel ille eause se habent, et 
sic discreti informati, gwardiano recedente, excusent eum etiam coram 
toto conuentu, si videbitur secundum deum, et si res aliter se habet 
quam dictum est. Quocirca inhibemus omnibus fratribus ne quis eorum 
clamare, ac in alterius deliberatione sine presidentis licentia quicquam 
loqui presummat; sed vnusquisque requisitus debet humiliter et cari- 
tative de quibus sibi constat intentionem suam declarare, et quod sibi 
secundum deum videbitur predictis discretis intimare. 

8. Et sint auisati discreti ne aliqua gwardiano coram toto conuentu 
proponant uel capitulo scribant, nisi vt dictum est, que cognouerint 
certa et veritate fulcita, super que etiam eorum conscientias oneramus 


(a) Hic in codice habentur litterae viet. Forte ibimetf 

(b) Videtur hic excidisse unum alterum ve verbum. 

(c) Onerantis ab ipso amanuensi correctum est ex onerantes. 

(1) Vide Statuta Barchin. Cap. VII, De efertionibus et institutionibus offi<in- 
riontm. ed. Hewlett, p. 1 UB-10H et. Cap. VIII, De eapitnlis fratrum , passim, ed. 
Howlett, p. lOMlo. 

fj) Idem visitandi modufe. qui iam fuit «salubriter introductus in Pro¬ 
vinciis Franciae. Coloniae et Saxon i a e *, anno quoque 14H4 observandus prae¬ 
scribebatur in Provincia Argentinae. Cf. Glassberger, p. 414; Hueber, Dret/~ 
fwhe (Jroniekh, Sp. 414. 

(8) Cf. Statuta Barch. Cap. VII, ed. Howlett, p. 108-109. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. VII. 291 


prout in statutis generalibus continetur ( 1 ). Item, vt omnia pacifice pro¬ 
cedant, debent presidentes vocum inquisitores semper sequi maioritatem 
vocum, tam in examinacione visitatorum inter patres discretos, quam 
etiam in approbacione fratrum omnium conuentus; si quod simpliciter 
maior pars concluserit, deinceps fiat. Et si aliquis contra hoc clamaue- 
rit, uel impedierit patri vicario et diffinitoribus, in capitulo accusetur. 
Item visitacio prelatorum etiam cum sigillaeione litterarum fiat infra 
diem naturalem, hoc est, infra viginti 4 >r horas continue numerandas, se¬ 
cundum tenorem statutorum generalium (2). Et forma scribendi defectus 
prelatorum erit talis: Obedientiam humilem et semper paratam. Reve¬ 
rende venerabdesque patres ; aliqua sunt approbata in capitulo nostro con- 
uentuali vobis de venerando patre nostro guardiano scribenda. Et [52a] 
sic simplicibus verbis ponantur approbata. Sic etiam possunt scribere 
de patre vicario, sed tunc dimittant Reuerende. 

9. Item forma littere scribendi ad capitulum prouinciale pro pre- 
sentacione discreti erit vniformiter talis: Reuerendo renerabilibusque 
patribus in capitula N. celebrando congregamlis. Frater N. Gordianus 
ac totus conuentus fratrum minorum in N. mm omni humilitate promti- 
tudinem obedientie salutaris. Reuerende venerabilesque patres, vestris re - 
uerentys cupimus constare, quod i neta continentiam generalium statuto¬ 
rum nostrorum predilectum nobis ( a) fratrem N. pro nostri conuentus di¬ 
screto concorditer elegimus. Quem et sic electum ad capitulum transmit¬ 
timus cum plenaria potestate ad tractandum, consentiendum ac cetera 
faciendum, que ibidem videbuntur necessaria et opjtortuna. Datum in 
conuentu nostro presc.ripto eteetera. Item statutum illud generale, vide¬ 
licet quod nichil portetur ad capitulum super visitacione prelatorum, 
nisi in scriptis fuerit redactum, amplius seruetur prout sonat. Ideo il¬ 
lud quod iam in capitulo locali fuerit gwardiano propositum et corre¬ 
ctum, patribus vicario et diffinitoribus non intimetur, illo excepto, nisi 
aliquid graue contigisset in via; quod etiam in eisdem statutis gene¬ 
ralibus habetur (3). 

10. Item offitium prouincialis vicary ad plus de cetero non nisi ad 
triennium extendatur ( 6 ), ita quod in fine trienny, postquam institutus 
fuerit, non de eo sed de alio electio celebrabitur. In qualibet tamen pro- 
uinciali congregatione ipse vicarius prouincialis suo offitio renunctiet; 
que renunctiatio acceptari possit, si diffinitoribus capituli videbitur ex¬ 
pedire, et tunc alterius electio canonice fieri debet (4). Item pater vi¬ 
carius exiens custodiam thuringie dimittat in ea commissarium. Simi¬ 
liter exiens saxoniam in ea commissarium dimittat. 


(а) Nobis scriptum est tertia manu in loco abraso. 

(б) Post extendatur extat signum ]. (Cf. supra, p. 100, nota 3, et p. 102). 


(1) Cf. Statuta Borch. Cap. VII, ed. Howlett, p. 109-110. 

(2) Ibidem, p. 110. 
f8) Ibidem, p. 110. 

(4) Eadem de renuntiatione Vicarii Provincialis iam fuerunt deoreta in 
Cap. Gen. Obs. Ultr. Fontinaci Comitis anno 1457. Cf. Spec. Mtn. 1509 I, 71a; 
Firmamentum, 1513, I, 88bl; Glassberger, p. 375. — De Gubernatis, HI, 112 
haec iam dicit deoreta in Cap. Gen. Obs. Ultr. Basileae 1454. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




292 STATUTA PROVINCIAE SAXONIAE ANN. 1467 (1494) CAP. VIII-IX. 


[VIII]. — De capitulis fratrum, octauum ca tmm • 

1. Culpe fratrum ad capitulum culparum reseruentur, ter in quali¬ 
bet ebdomada seruanduin, quod gwardianus per se teneat quando eat 
in loco et non fuerit legittime inpeditus (a). Item quando tenetur capi¬ 
tulum culparum, factis recommendacionibus consuetis, primo nouicy di¬ 
cant culpam suam generaliter, Secundo layci, deinde clerici hoc modo: 
Rarissime pater. Dico deo et vobis culpam meam de omnibus defectibus 
meis generaliter et spetialiter; de diuino offitio male et indeuote per- 
soluto: De mala sequela chori et aliarum communitatum; De silentio 
locis et temporibus statutis male obseruato; De officys michi iniunctis 
male et indeuote peractis; De malis exemplis et perturbacionibus datis 
fratribus et secularibus; Pater de istis et omnibus alys defectibus meis 
dico deo et vobis culpam meam et peto penitentiam propter deum. 

2. Hoc dicto dicant culpas; postea partiales, et penitentia inposita, 
egrediantur. Quibus egressis, omnes fratres layci tam hospites quam 
fratres conuentus dicant culpas suas wlgariter in forma premissa, et 
eis inponatur penitentia generalis. Et deinde surgant et sedeant. Postea 
omnes clerici et sacerdotes etiam hospites dicant culpas suas genera¬ 
liter; qua dicta inponatur penitencia [52b] generalis et surgant et se¬ 
deant. Deinde fratres hospites si affuerint dicant culpas suas partiales 
si habent, et accepta penitentia egrediantur. Postmodum vero fratres 
de conuentu similiter fatiant, quilibet ordine suo videlicet: primo layci, 
deinde clerici, postea sacerdotes, si qui habuerint aliquam culpam par¬ 
tialem; et eis debita penitentia secundum delicti exigentiam inponatur, 
quam studeant fideliter adimplere. 

* 

[IX]. — De suffrayys de functorum. nonum ca ,um • 

I. Ordinatur quod quandocumque recipiuntur quecumque suffragia 
et presertim misse, debent dici totaliter seu principaliter pro intentione 
petentium. Et si de requiem petant uel alias votiuas missas, dici de¬ 
bent ipse misse per integrum si sic recipiuntur; quia interdum sunt 
a suis amicis defunctis uel a suis plebanis per iniunctam penitentiam 
astricti uel obligati. Et ideo non sufficeret, ymmo deceptio esset, ipsos 
petentes in missis triginta uel alys(l) in quodam generali facere par¬ 
ticipes, nisi eis hoc expresse prediceretur; quod ipsi etiam simplices se- 
culares intelligerent sic fieri debere. Et misse dicende de requiem pro 
viuis nulla ratione dicantur uel acceptentur (2) (b). Item nulla suffragia 

(a) Hic iterum signum ] pingitur. 

(b) Infra in margine tertia manu additur: Item minae perpetue i* conven¬ 
tibus rtumquam recipiantur neque memorie , aine exjtrexeo consensu R. p. ministri 
prouinciafis, nec indifferenter ad libros mortuorum scribantur (Cf. supra, p. 102). 


(1) De triginta Missis quas « S. Gregor»» vocant, aliisque Missarum se- 
riebus, medio aevo maxime in Germania usitatis, cf. A. Fraus, in suo opere 
valde egregio Die. Mesae im deutarhen Miftelalier, Freiburg 1902, fc>. ‘241 AT., et 
in Indice, s. v. Meaareihen. 



Exsecrabilis hic SS. Missae Sacrificii 


abusus, quo viventi per Missam 


de Kequie a Deo imprecari non erubescebant mortem aliamve calamitatem. 


describitur apud Franz, Die Mesae, S. 98-100. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



STATUTA PROVINCIAE SAXONI A E ANN. 1467 (1494) GAP. IX. 293 


fraternitatum dentur pro re temporali, nec indistincte sed valde ma¬ 
ture (u). 

2. Item ordinatur quod post obitum cuiuscumque fratris defuncti, 
gwardianus loci quamcicius poterit curet alys conuentibus prouincie in¬ 
timare. Et in quolibet conuentu intimacione recepta, anima defuncti fra¬ 
tribus omnibus deuote recommendetur. Et dicant fratres sacerdotes et 
clerici spetialiter vnam vigiliam nouem lectionum conuentualiter, et 
missam cantent defunctorum. Et quilibet sacerdos ad minus dicat 
vnam collectam appropriatam. Layci autem quindecim pater noster et 
totidem aue. maria pro anima fratris defuncti. 

3. Item pro defunctis nobis recommendatis dicantur in singulis con¬ 
uentibus conuentualiter ebdomadatim, si comode fieri potest, vigil[i]e 
nouem lectionum, et missa cantetur uel legatur secundum dispositionem 
presidentis; in choro autem semper cantetur, extra chorum vero potest 
legi. Hec autem omnia fiant secundum dispositionem gwardianorum uel 
aliorum presidentium. Item pro oleo sancto infirmorum nulla' peccunia 
procuretur dari, quia minus malum foret sine extrema vnctione mori 
quam eam symoniace acquirere (b). 

Finita Anno domini 1494 in vigilia sancti bartholomey. 

Woerden (Hollandia). 

Fr. BoNAVENTritA Kruitwaoex, O. F. M. 

(a) Addendum fortasse est: arripiantur. 

i b) Ante prima huius sententiae verba Item pro oleo habetur descripta 
lin^a /, et post acquirere exstat signum ]. 



Digitized by Go O 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




294 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


COMPENDIUM CHRONICARUM FRATRUM MINORUM 


SCRIPTUM A PATRE MARIANO DB FLORENTIA. 


(Continuatio) (1). 


Anno 1334 et Ordinis 127, Tholose obiit sancte memorie frater M i- 
chael Magothi, laycus, vir vite admirande et miraculis gloriosus(2). 

In Provincia Aquitanie etiam santitate et miraculis fulgebant, 
videlicet: frater Iticcardus, cuius corpus habetur in loco de Aure- 
liaco(3), et frater Guglelmus, qui in Sancto Affricano migravit 
ad Dominum (4). 

Verum etiam plurimi scientia et doctrina clarebant, videlicet: 

Gerardus Odonis nunc (!) Generalis Minister, qui inter ce¬ 
teros doctores Doctor moralis appellatur. Hic scripsit super 4 Sen¬ 
tentiarum libros. Item, super omnes fere (38r:) libros Aristotilis. Item, 
copiose super omnem philosophiam moralem. Item, tam vetus quam 
novum Testamentum pro magna parte postillavit. Scripsit etiam librum 
de figuris. Item, Sermones de tempore et de Sanctis. Item, composuit 
officium Stigmatum Beati Francisci. Qui tandem Archiepi- 
scopus Cathaniensis et Patriarcha Antiochenus factus est (5). 

Gerardus alter, Burgundus, Doctor Theologus, in Teologia et 
philosophia et logica scripsit (6). 

Fortanerius vel Certorius Vuallensis, verbo et opere facun¬ 
dus, scripsit super Sententias, et super quamplures libros tam veteri[sj 
quam novi Testamenti. Item, copiose scripsit super 22 libros Sancti Au¬ 
gustini de Civitate Dei. Hic fuit Generalis Ordinis electus, deinde Ra¬ 
vennas Archiepiscopus ordinatus: postea ad Patriarchatum Gra<n>- 
densem assumptus, postremo Sancte Romane Ecclesie per Innocentium 
factus [Cardinalis] (7). 

Guglelmus Farinerius etiam de Aquitania, in Theologia et 
philosophia plurimum scripsit et librum de mutuativa negotiatione Qui 
et Generalis Ordinis et Sancte Romane Ecclesie Cardinalis fuit (8). 


(1) AFH I, 98-107; II, 92-107; 305-18 ; 457-72; 626-41. 

(2) CG 524-7. Wadd. 1334, n. 20-3 e Mar. 

(3) Catal. 80. Conf. 808, 538. «Rigaldus». Wadd. 1334, n. 24. 

(4) Catal. 30. Conf. 11. cc. Wadd. 1. c. 

(5) Cf. AFH II, 271s. 640, not. 8 Wadd. 145, 99*, 99 3 4 5 6 7 8 . SbaraJe 2 a, 906, I 1 , 
324s. Gubernat. I, 151-8. 

(6) Conf. 341. Wadd. 11. cc. Sbaralea, 11. cc. 

(7) Vasalli; archiep. Rav. 1347, oct. 24 — 20 mai. 1350, quo die Patr. 
Gradens; cardinalis 1861, sept. 17. Eubel, Uter. I, 486, 276, 19; obiit Paduae 
exeunte oct. 1861. CG 538 ss, Conf. 339, 346, 588. Wadd. 110, 75 3 , 76*. Sbaralea 
239, I*, 253. 

(8) Tituli ss. Marcellini et Petri; obiit Avinione 17 iun. 1961; Eubel, I. 19. 
CG 544 ss, Conf. 11. cc. Wadd. 152, 104 3 , 104 3 . Sbaralea, 820, I*, 388. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


295 


Iohannes de Bucho, Aquitanichus, in Theologia et sacris Lit¬ 
teris scripsit, et Generalis Ordinis fuit (1). 

Franciscus de Fabrica Tholosanus, vita, scientia et predica- 
tione et scriptis plurimum famosus in partibus Ausitanis (2). 

Guglelmus de Podio Castri Novi de eadem Provincia, singu¬ 
laris predicator et doctor ad populum et clerum extitit (a) suo tempore (3). 

Iohannes de Miralbello etiam Aquitanicus, scripsit in Theo¬ 
logia et sermones multos (4). 

Gotfridus de Fontibus, qui Doctor venerandus appella¬ 
tur, Custos Parisiensis, scripsit solempniter super 4 Sententiarum li¬ 
bros, et pre ceteris doctoribus multa Quotlibeta (5). 

Alexander de Saxoni a, magnus theologus, Doctor illiba¬ 
tus nominatus, scripsit multum profunde super Sententias (6). 

Petrus de Insula, qui Doctor notabilis dicitur, solempni¬ 
ter scripsit super 4 Sententiarum libros (7). 

Petrus Thoine, qui inter ceteros Doctor strenuus appellatur, 
super 4 libros Sententiarum scripsit eleganter. Item, super multos Ari¬ 
stotelis libros et questiones de formalitatibus (8). 

(38v:) Landulphus de Neapolim, Doctor collectivus ap¬ 
pellatur. Scripsit luculenter super 4 libros Sententiarum. Item, super 
4 Evangelistas, et super epistolas ad hebreos et super Zachariajinj et 
multa Quotlibeta, et Sermones multos, tam de tempore quam de Sanctis 
per totum annum. In predicatione fuit egregius. Archiepiscopus 
Malphie ^9). 

Petrus de Aquila, qui Scotellus nominatur. Scripsit egregie 
super 4 or Sententiarum libros. Item, scripsit preterea aliud opus etiam 
super Magistrum Sententiarum diversum a priori, quod Defensorium 
Scoti appellari potest. Scripsit etiam super multos Aristotilis libros (10). 

Iacobus de Esculo, qui inter Doctores, Doctor profundus 
nominatur. Scripsit super 4°-‘ Sententiarum libros, et plurima Quotlibeta 
valde profunda, et tabulam rfupcr doctrinam Iohannis Scoti (11). 

Franciscus de Esculo, qui inter Doctores, Doctor succinc¬ 
tus dicitur, scripsit notabile opus super 4" : ' libros Petri Lombardi. 
Item, Reportatoria super eosdem et multa alia (12). 

(а) Cod. estifis. 

(1) CG 552. Conf. 588. Memor. Ord. ap. Firm . 1 f. XXXIII v. Wadd. 1857, 
n. Is. infra p. 908, not. 6; 804, not. 1. 

(2) Conf. 587. Sbaralea, 252, I *, 268. (8) Conf. 587. Wadd. 1884, n. 25. 

(4) Conf. 542. Wadd. 1. c. S>ripf. 215, 147 *, 145 3 . Sbaralea, 442. 

(5) De illustr. f. XLIlIr. Wadd. 148, 97*, 98*. Sbaral. 297 s, I*, 815; de 
quo magna confusio habetur ap. auctores et qui, a Mar. c-onfunditur cum 
Ood. de Font. saeculari; obiit o. 1904. De Wulf, Eludes sur la t ne, les otuvres 
et Tinfiuence de Godefroid de Fontaines, Louvain 1904. De Wulf et A. Pelzer, 
Les 4 premiers quodlibets de G. de F., ibid. 1904; (Les Philosophes Belges, t. II). 

(б) De illustr. 1. o. Wadd. 7, 5*, 9*. Sbaralea, 10, I*, 10. 

(7) De illustr. 1. o. Wadd. 284, 198*, 190 8 . Sbaralea, 595. 

(8) De illustr. f. XLIIIr. Wadd. 197*, 194*. Sbaralea, 610. 

(9) Conf. 889, 529, De illustr., XLIIv. Wadd. 285s, 160 S s, 158 3 . Sbaralea 
488, arch. Amalfitan. 1881-55; Eubel, Hier., I. H4. 

(10) Conf. 888, 511. De Ul., XLIIIr, Wadd. 275, 187*, 184*. Sbaralea, 588. 

(11) Conf. 888, 511. De ili., 1. c. Sbaralea, 905. 

(12) Conf. 888, 511, 544. De ili., 1. c. r. b. Cf. AKH II, OlO. n. 2. Idem vi¬ 
detor cum sequenti (Rubeo Asculano), cf. Conf. 511. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



296 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MEN. 


Franciscus de Marchia, qui Dootor prefulgidus appel¬ 
latur. Scripsit super eosdem 4 >r Sententiarum libros et super omnes 
ferme Aristotilis libros. Scripsit etiam super 4 Evangelistarum (1). 

Petrus de Acciaiolis, Florentinus, in Theologia doctor, per 
Franciam et Italiam famosus Lector, et yerbi Dei sator (2). 

Iacobus de Tundo, Senensis, in e[a]dem facultate doctus, non¬ 
nulla opuscula edidit (3). 

Franciscus Bartholi de Assisio, theologus magnus, multa 
scripsit et etiam Sermones tam feriales quam festivos per totum annum, 
et Librum de Indulgentia Sancte Marie de Angelis (4). 

[Quadragesimum] Capitulum Generale celebratuni est in 
Assisio, anno 1334 et Ordinis 127, per fratrem Gerar dum Gene¬ 
ralem (5). 

Anno 1336 Iohannes papa XXII, etatis sue anno nonagesimo 
mortuus est, et quia in publico consistorio fecerat quemdam ser¬ 
monem, in quo quedam verba dixerat (39r:) contra statum Fratrum 
Minorum, que sapiebant heresim, errorem dictorum suorum ante mor» 
tem revocavit et etiam omnia que fecerat contra omnes Romanos 
Pontifices predeoessores suos, et precipue circha statum Fratrum Mi¬ 
norum (6). 

[Quadragesimum primum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Cathurcii, Provincie Aquitanie, anno Domini 1337, Ordinis 
vero 130, per fratrem G er ardum (7). 

[Quadragesimum secundum] Capitulum Generale cele¬ 
bratum est As s is i i, anno Domini 1340 et Ordinis 188 per eundem 
fratrem Gerardum(8). Qui post Capitulum dum pergeret per Scl&vo- 
niam ad Provinciam Hungarie, transivit per Bos nam et zelo fidei suc¬ 
census, adcessit ad Banam, principem Bosne hereticum, et ipsum ad fidem 
convertit et reduxit ad Ecclesie unitatem. Deinde multos Fratres illuc 
ad predicandum hereticis Bosnensibus de diversis partibus Ordinis desti¬ 
navit. Qui ibidem multos ad Christi fidem converterunt, et multas 
Ecclesias erexerunt, et diversis captis locis, facta est Vicaria 7 Custo¬ 
dias continens, que Bosnensis appellatur(9). 

Eodem quoque anno in Persia, civitate Toringie, pro fidei veri¬ 
tate martirii coronam adeptus est frater Gentilis de Matelica, 
cuius corpus Venetiis translatum est (10). 


(1) D« iU., 1. o. r. a. Ccnf. 888, 511, 644. Wadd. Script., 122, 76 a , 77*. 8ba- 
ral. Suppi . 242, I*, 257s. 

(2) Wadd. 1828 n. 22 e Mar. Terrinoa, T hEM , 410. Sbaralea, 580. 

(8) Sbaralea, 877, 879. Wadd. 1285, n. 6. 

(4) Cf. Bartholi, ed. P. Sabatier, Paris 1900, XCVIIas. Wadd. 114, 772*, 78*. 
Sbaral. 245, I*, 260. 

(6) CG 527. Glassb. 161. Wadd. 1824, n. 28ss. Rodulphius, 240. ChHLeg. 
I, 46. Gubernat. III, 26. 

(6) Exaggerat ultimo in punoto revocationis Papae tenorem; obiit vero 
1884, die 4 deo. Raynald. 1884, a. 27 ss. 41 ss. 

(7) CG 528. Glassb. 177s. Wadd. 1887. n. 2. ChHLeg. I, 46-68 ubi Consti¬ 
tutiones, quae et BF VI, 25-42 et Gubernat. III, 27-47. 

(8) CG 1. o. ChHLeg. I, 68. AFH III, 169. 

(9) BF VI, n. 65, 120, 278, 485 s, p. 74 s. Wadd. 1840 n. 6ss. Civessa, 8tor. 
Mitt., III, 561ss. Custodias 7 habes ap. Eubel, Prov, 75s.; Wadd. 1506, 
(XV *, 887). 

(10) Conf. 274 s, 566. Wadd. 1840, n. 17. Cf. Catal. 17, not. b. 


Digitized by 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OOMPE N DIUM CHRONICARUM TT. KDf. 


297 


Anno 1341 (1) Benedictus Papa XII ad supplicationem magni Im¬ 
peratoris Tartarorum misit ad eum, causa predicandi populo suo fidem 
catholicam, fratrem Niccolaum Bonatum, Sacre Theologie Magi¬ 
strum (2), et fratrem Iohannem de Florentia(8). Sed frater Nicco- 
laus certis ex causis ad Curiam reversus (sic) frater Iohannes cum 
aliis Fratribus suam legationem complevit. Et dum fuit prope Amalech, 
Imperator in venatione venenatus interiit. Cui successit quidam Sara¬ 
cenus, qui primam crudelitatem in Christianos ostendens, ferali edicto 
precepit quod omnes christiani occidere|n]tur, nisi vellent effici Saraceni; 
et tunc fuerunt capti omnes Fratres de Conventu Amalech, videlicet 
Dominus et frater Ricchardus Burgundus, episcopus Amalech, 
frater Franciscus et frater Raymundus, uterque de Alexan- 
dria, frater Paschalis Hispanus, omnes sacerdotes, et frater 
Petrus, Provincialis, et frater Laurentius de Alexandria, 
ambo layci, et frater Iohannes de India, de 8 Ordine. Qui omnes 
multipliciter examinati in confessione vere fidei crudeliter fuerunt oc¬ 
cisi, circha festum (39 v:) sancti Iohannis Baptiste, anno 1342. Ex 
qnibus frater Iohannes supradictus nullum fructum fecit. l T nde rece¬ 
dens de Amalech et transiens per multas terras et patrias, a Regina 
Sab^a et aliis orientis Principibus multis tanquam magni Domini nun¬ 
tias cum honore fuit receptus. 'Tandem intrans latissimum Impe¬ 
rium magni Cani, ab ipso maximo Imperatore honorifice receptus, tan¬ 
tam gratiam invenit, in conspectu eius, ut sibi et fratribus Minoribus 
dedit generalem licentiam per totum suum imperium predicandi. Et tunc 
frater Iohannes, portans sacram crucem in manu, hinc inde cum fra¬ 
tribus predicans, multos ad fidem Christi convertit, multasque ecclesias 
erexit, et nomen Christi dif[f]use et intrepide predicavit. 

In ducatu Livonie et villa, que V i 1 n i castro dicitur, Provincie 
Bohemie, ab idolatris interfecti sunt, pro predicatione nominis Christi, 
frater Ulricus de Alechiniucz et frater Martinus de Alid, 
anno Domini 1342 (4). 

Eodem anno 1342 Robertus, rex Sicilie et Hierusalem, ger¬ 
manus Sancti Lo do vici Episcopi, in ultimam incidens infirmitatem, 
adimplere optans ad minus in morte, illud quod ex consilio aliquorum 
adimplere non valuit, dum in sanitate vivebat, videlicet de intrare in 
Ordinem Fratrum Minorum, Ministrum Provincie Terre Laboris vocavit, 
et sibi dari habitum Ordinis postulavit. Quem cum devotione per 8 
dies ante obitum suum recepit et professionem fecit in eius manibus, 
et tandem 8 diebus transactis, ut Frater Minor decessit et sepul- 
tus est (5). 


(1) Iam anno 1888 missi sunt, Wadd. an. 1888, n. 1-16 et 1840 n. 1-6 et 
quidem non duo sed quatuor O. M. missi fuerunt; Eubel, BF VI, p. 68-66, 77-80. 

(2) Boneti; Wadd. 1888, n. 11. Wadd. 8rript. 268,179*, 177*; Sbaral. Suppi. 
662-8. Civezza, Miss. III, 611 ss. 

(8) CG 590-5. Ioh. de Marignollis de Florentia, Chronie. Bohemorum, ap. 
Fcmtt rer. Bohem., III, 492ss. Cf. Maro, da Civezza, Saggio di bibi, tanfrane. 
Prato 1879, 874. Conf. 884-5. Eubel, BF VII, 60 not. Civezza, Saggio, 872, 874. 
Wadd. an. 1842 n. 11. Sbaralea, Suppi. 486s. 441, 729. Rodolphius, 241-8. 

(4) CG 586-6. Conf. 884, ubi Livonia non provincia sed vicina aliquantulum 
reetius dicitur; obierunt Wilnae. Wadd. an. 1842 n. 12. Civezza, Mis». III, 881 ss. 

(6) Conf. 291, 847, 529. Wadd. an. 1842 n. 17 et 1843 n. 14ss. (VII*, 260, 
296a.); Rodolphius, 214. Obiit vero 19 ian. 1848. Sbaralea, Suppi., 640. CG 587. 

1 riWWim m fi <im imiwDW Historicum. — As. III. 19 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


298 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


Federicus, Rex Trinacrie sive Sicilie, de domo Aragonum, 
hac quoque tempestate habitum Ordinis per Ministrum Sicilie induit, nec 
procerum dictis ab hoc potuit divelli proposito, et cum ipso decessit et 
sepultus fuit in Conventu Me9sine(l). 

Non solum isti, verum et alii plurimi reges habitum Ordinis 
induerunt diversis temporibus, videlicet: Alphonsus, Petrus et 
Fernandus, qui his temporibus regnabant, omnes tres reges, scilicet 
avus, filius et nepos, cum habitu recedere voluerunt et sepelliri (2). 

Iohannes, germanus regis Navarre, et primogenitus Regis 
Castelle (8), viventes habitum induerunt, et cum ipso in ecclesia 
cathedrali Toleti sepulti sunt. 

(40r:) Sane i a Regina, post obitum clare memorie serenissimi Ro- 
berti iam dicti, omnibus bonis suis pauperibus distributis, anno 1343 , 
in monasterio Sancte Crucis de Neapoli, sub prima et arctiori 
Regula Sancte Clare ingressa est, in quo per biennium sanctissime 
vixit (4). 

Plurime alie sanctissime et illustrissime Domine fuerunt in 
isto Ordine Sancte Clare. In monasterio de Parisius claruit Soror 
I oh an na, germana Regis Navarre (5). In monasterio de Me s sina, 
insula Sicilie, fuerunt due filie Regis Petri (6). Elionora regina 
Portugallie, intravit monasterium Sancte C1 a r e, in regno C a s t e 11 e (7). 

Helisabeth, regina Ungar i e, defuncto Carulo rege, viro suo, 
anno superius expresso 1342, patenter suscepit et portavit habitum tertii 
Ordinis. Hec mulier, filia Ladislai regis Pollonie, et mater Lodovici 
regis Ungarie, sanctissime vixit (8). 

Blancha, item Regina Cathalonie, sub habitu et Regula tertia 
Domino famulavit(9). Maria, item regina, uxor Alphonsi regis Ara¬ 
gonum, habitum sumpsit tertii Ordinis (10;. 

Iohanna de domo Sabaundie, imperatrix Grecorum, mortuo 
viro (a) suo imperatore, habitum induit tertii Ordinis. Que cum filio suo, 
anno supradicto 1343, misit fratrem Manentem vicarium orientalem 
ad Dominum Papam, Benedictum XII, cum litteris supplicatoriis, 
ut ipse illuc micteret doctores catholicos ad suum populum conver¬ 
tendum (11). 

Dominicus de Barta, Provincie Aquitanie Minister, anno iam 
dicto ex hac vita migravit; qui in Sacra Theologia eruditus, 90 annis 
continuis super Sententias legit et scripsit, et gratam postillam super 
Apocalipsim fecit, et alia plurima dictavit (12). 


(o) Cod. vero. 


(1) Conf. 848; Fridericus II, obiit 25 iun. 1887. Wadd. an. 1888 n. 18. 

(2) Conf. 348, 585; Alph. IV ob. 1857; Petr. I 1867; Ferd. I 1883, reges 
Portugalliae. De iUustr.: Firm. 1 2 * 4 f. XLIv.a, ibi et alii. Cf. p. 802 n. 8. 

(8) Hic Conf. 849, 1. 18-5. 

(4) Conf. 359. CG 359s. Glassb. 182. Wadd. an. 1844 n. 10. De ilhutr. XLIr. a-b, 
ubi et aliae. (5) Conf. 860. (6) Conf. 1. o. (7; Conf. 1. c. 

(8) Conf. 862 ; 860 not. 4. Wadd. an. 1842 n. 16. 

(9; Wadd. an. 1861, Suppi, n. 1; of. 1854 n. 12. 

(10) De illuttr. 1. o. b. 

(11) Wadd. 1849, Suppi, n. 2; of. 1848 n. 1. 

(12) CG 506, 587. GlasBb. 181. Wadd. Srripf. 108, 70*, 72*. Sbaralea, Suppi. 
221; I», 285. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


299 


Pastor de Proventia, predicator excellentissimus, in Theologia 
et sacra Scriptura multa edidit, qui Archiepiscopus Ebrodonensis, deinde 
tituli sanctorum Sergii et Bachi Cardinalis factus (1). 

(40v:) Alva rus his panus, Doctor utriusque iuris nec non sacre 
pagine professor, scripsit super 4 or Sententiarum libros, et volumen ma¬ 
gnum De planctu Ecclesie clericis et Religiosis valde utile. Scripsit 
etiam Speculum Regum, et quamdam Apologiam. Qui fuit Penitentia- 
rius Domini Pape, deinde Silvenensis et Coronensis Episcopus, deinde 
Sancte Romane Ecclesie Cardinalis (2). 

Iohannes Ocham, Anglicus, inter alia, Directorium iuris opus 
magnum (a), scripsit (3). 

Iohannes alter, theologus et utriusque iuris Doctor, Summam, 
que dicitur Iohannina<m>, fecit (4). 

Hereneus super Sententias et plurima Quotlibeta scripsit (5). 

Henricus de Huda super Sententias edidit (0). 

Rodulphus de Bribaco librum de itineribus eternitatis com¬ 
posuit (7). 

Iohannes Borroe (8), Hugo Bilionis (9) et RogeriusCa- 
noch (10), omnes supradicti natione Anglici, et magistri Parisini, plura 
in Theologicha facultate et Sacra Scriptura ediderunt, plurimum Ordi¬ 
nem illustrantes. 

Durandus de Francia, utriusque iuris peritissimus, Summam 
confessorum edidit a Iohannina diversa[m] (11). 

Iohannes de Saxonia utriusque iuris peritissimus, scripsit lau¬ 
dabiliter Summam iuris et Sermonum (b) tam de tempore quam de Sanctis 
per totum annum (12). 

Petrus de Saxonia inter cetera scripsit Summam penitentium (c) 
ad casus conscientie et etiam ad forum contentiosum (13). 

(а) Cod. magnus. (b) Cod. termonem. (c) Cod. penitentem. 

(1) De Sarrescuderio, creatur card. 1350; obiit 1350, Eubel, Hier. I, 18. 
BF VI, n. 15, 51, 72, 7os., 106, 201, 401, 430, 510, 500, 783. CG 546, Conf. 338, 
346, 541. ChUP II, 403. Wadd. Scripl. 272, 185. Sbar. Suppi. 573. Cf. 3D2 n. 6. 

(2) Non fuit oard. eratep. Coronen. 1332, iun. 16— 1333 iun. 9; dein Silvens., 

ubi obiit 1852 ian. 25 Eubel, Hier. I, 15, 220, 476; BF, V, p. 617, n. 778, 962, 
966, 1023. CG 460, 505. Wadd. Script. 15, 10*, 14*. Suppi. 30, I*, 31-2. Rep. 1*, 
178. Hurter, Ncl. II, 626. (3) Wadd. Script. 216, 147*, 146*. Sbaral. 445. 

(4) Ex Conf. 341, 1. 21 et 26. Wadd. ‘204, 139», 138». Sbaral. 515-7, 461. De 
iUtutr. fol. XLIIIr.b. Cf. infra n. 13 et 14. Ex uno tres effecti videntur. Summa 
Iohannina videtur potius esse loh. Friburgensis, O. Praed.; Quetif-Eohard, 
Script. O. FF. Praed., Parisiis 1719, I, 528-6. Haureau, ap. Hist. litt. de la 
France, XXVIII, ibid. 1881, 262-72. Schulte, Geschichte der Quellen d. Kan. 
Rechts, Stuttgart 1877, II, 419-28. Hurter, Ncl. II, 864, 515. 

(5) Sbaralea, 475, (cf. 660 a quo ideo diversus). 

(б) Wadd. 165, 118», 113». Sbaralea, 338; I* 358 de Buda (?). 

(7) Wadd. 309, 210», 206». Sbaral. 641. 

(8) De Berwiok, Beroyco, Little, 159s. Wadd. 198, 132*, 131». Sbaral. 395. 

(9) I. e. Hugo Bilovius Aycelini. (Seguin, de Billo eto.); sed erat gallus, 
card. O. Praed. Sbaral. 369; I*, 381. Eubel, Hier. I, 10 (obiit 1298). 

(10) Est Rog. Conwayus (Conroe) Conf 547; Wadd. 312, 212*, 208*. Sbaral. 
646s. Little, 289s. 

(11) Campanus; Conf 841, 545. Wadd. 104, 70*, 72»; Sbaral. 225. Hiet. liti. 
XXX, 82ss. 

(12) Wadd. 226, 154*, 152». Sbaral. 415-7, 461. De iUuslr. 1. c. Hurter, Ncl. 

II, 469. Conf 840. (18; Wadd. 289, 197*, 198»; Sbaral. 608. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



Iohannes alter Erfordie de Saxonia claruit, qui super 4 
Sententiarum libros scripsit, et Summam copiosissimam de casibus, et 
aliam Summam confessorum et tabulam luris (1). 

Iacobus de Laude, Lombardus, aliam Summam composuit (2). 

Franciscus de Aqua P[u]trida, Beneventanus, qui conclusio¬ 
nes librorum propbetie et librum, qui Diadema philosophorum appel¬ 
latur, scripsit <8). 

Iohannes de Noto, Sicilianus, in Theologica facultate optime 
scripsit, et alia plurima (4). 

(41r:) Manfredus de Terdona, doctrina pariter et predicatione 
clarus, inter alia librum [scripsit], qui Polilogium vocatur Sacre 
Scripture, opus quidem magnum, in quo eiusdem Sacre Scripture 
vocabula exponit (5). 

Herincus de Monte Iardino, predicator egregius, quadrage- 
simalia plura peregit, et super Iohannem luculenter scripsit (6). 

Iacobus Berincus de Alba, qui per conclusiones et questiones 
philosophia libros compilavit et Regi Roberto direxit (7). 

Franciscus de Abbate (8), Iohannes de Monte Casale(9), 
Iohannes Gervasii (10), Siuibaldus de Fighino(ll), Iohannes 
de Scopeto(12), Leonardus de Monte Politiano (18), Bartho- 
lomeus Aroma tari u 8 (14), hii omnes Sacre Theolbgie magistri et 
predicatores famosi, sermonales et alia opera ediderunt. 

Anno Domini 1343, die vero 29 decembris, in civitate Panormi, 
regni Sicilie, migravit ad Christum sanctissimus frater Gerardus lay- 
cus de Valentia Lombardie (15). Qui miris virtutum privilegiis ador¬ 
natus, stupendis meruit clarere miraculis, in vita pariter et in morte. 
In qua quidem Provincia alii quamplures, sicut et in aliis Provinciis, 
plurimi clarebant sanctitate, videlicet: 

Simon Aymonis in Messina requiescit, clarus signis et mi¬ 
raculis in vita et post mortem (16). Electus ibidem multis miraculis 
corruscavit (17). Riccardus, in Calatagorno humatus, multo[sj a 
diversis infirmitatibus liberavit (18). Iohannes Bura in Panormo 
iacet multis miraculis preclarus (19). Gerardus alter, laycus, qui in 
Gaeta sepultus est, etiam miraculis luminosus mundo apparuit (20). 

(1) Wadd. 204, 189», 188». Sbaral. 415-7. Cf. p. 299, n. 4 et 12. 

02) Wadd. 188, 125*, 124». Sbar. 871. 

(8) Spineti. Conf. 529. Wadd. 111, 76», 77». Sbar. 242, 286; I», 269,802s. 

(4) Ricea. Wadd. 216, 147», 146*. Sbar. 454. 

(5) Salimbene, Chron. 209, (408), cui coaevus erat (c. 1250). Wadd. 246, 
168», 166». Sbar. 507, 781. 

(6) Conf. 527. Wadd. 168s, 118», 118». Sbar. 889, I», 868s. 

(7) Binatus de Blanchiis. Conf 527. Wadd. 180, 128», 122*. Sbar. 864. 

(8) Conf 527. Wadd. 48, 111; 80», 75; 808, 76. 8bar. 101, 240; I», 106, 254. 

(9) Wadd. 215, 147», 145». Sbar. 448. 

(10) Wadd. 209, 112», 141». Sbar. 426. (11) Sbar. 661. 

(12) Sbar. 461. (18) Conf 520. Sbar. 487. (14) Sbar. 112; I*, 117. 

(15) Calai. 22. CG 489-97. Conf 297-801, 582. Bodulphius, 104;Wadd. an. 1822 
n. 78; 1848 n. 19-84. 

(16) Calai. 22. Conf 297, 582. Wadd. 1866 ubi et 9 sequentes. 

(17) Catal. 22. CG 497. Conf 297, 582. 

(18) Catal. 22. CG 497. Conf 297, 588. 

(19) Catal. 22. CG 497. Conf 297, 682. 

(20) Wadd. 1. c. et 1256, n. 8 (ntppl.), et 1222, n. 9. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


801 


Simon etiam vir perfectissimus et sanctus, cum fratre Gerardo re¬ 
quiescit (1). Iohannes etiam signis clarus et vita perfectus, in eadem 
Provincia habetur (2). 

Andreas Albanus in Dalmatia tanta sanctitate floruit, ut in 
meridie, nullo vidente, duos captivos a carcere liberavit, manentibus 
compedibus (3). 

(4lv:) Iohannes de Bucho etiam Albanus in Tragurio iacet. 
Cuius lotura corporis multos a diversis inflrmitatibus liberavit (4). 

Michael etiam Albanus, socius dicti fratris Iohannis, mi¬ 
raculis fulsit (5). 

Martinus in Conventu Fulginei, his temporibus moriens si¬ 
gnis claruit (6). 

Nicolaus de Pater Noster in loco Mevanii miraculis fulget (7). 

Matheus de Faventia, temporibus istis Bononie obiit, qui 
in vita et morte et post, miracula operatus est (8). 

Anno Domini 1340, Ordinis vero 188, frater Livinus de Francia 
in Chairo Babilonie pro fldei confessione glorioso martirio consli¬ 
matus est (9). 

Iohannes de Monte Politiano circha medium mensis Aprilis 
in eodem anno et Chairo martirio vitam finivit (10). 

[Quadragesimum quartum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est anno Domini 1346, Venetiis (11) per fratrem Fortanerium 
Vassallum, et anno sequenti ipse Generalis fuit Archiepiscopus 
Bavenne creatus. 

[Quadragesimum quintum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Verone, anno 1348, et Ordinis 141, per Dominum fratrem 
Fortanerium Archiepiscopum Ravenne, Vicarium Ordinis, in quo fuit 
electus in 20 Ministrum Generalem frater Guglelmus Farinerius 
Provincie Aquitanie (12). 

Eodem anno fuit tanta epidimia et mortalitas per universum mun¬ 
dam, ut vix tertia pars fratrum Ordinis remansit (13). Unde Ordo, qui 
usque modo nimis in Ecclesia Dei florebat, cepit deficere et obscurare, 
deficientibus Patribus et (a) Fratribus bonis et licteratis. Inter quos 
decidit: 


(a) Cod. bis et. 


(1) Wadd. 11. oo. ‘ Sooius Gerardi ’. 

(2) Catal. 22. CG 497. Conf. 297, 588. Terrae Laboris. Wadd. 1866, n. 4. 

(8) Conf. 802 n. 1, 806, 528. Wadd. 1866, n. 5. 

(4) Conf. Wadd. 11. co. (6) Ll. oo. 

(6) Conf. 610. Wadd. 1866, n. 22, 1886, n. 2, (1218, n. 4, 1241, n. 25). 

(7) Conf 248, 610. Wadd. 1. o. ubi et sequens. 

(8) Catal. 16. Conf 268, 521 ss. 

(9) CG 640-2. Wadd. 1846 n. 1. Script. 288, 848», 160». Sbaralea, 488. 

00) Conf 804 n. 5. CG 648. Wadd. an. 1842 n. 60, 1846 n. 1. 

01) CG 648. Glassb. 188. Wadd. an. 1846 n. 7-9. Fortanerius Vaaalli die 
24 oot. 1847 arohiep. Ravenn. nominatus est. Eubel, Hier. I, 486. Wadd. Script. 

110, 75», 76 1 2 * 4 * * * 8 * * * 12 , Sbaralea, Suppi. 286, I», 258. Supra p. 294 n. 7. 

(12) CG 548-4. Glassb. 184. Wadd. an. 1848 n. 1. ChHLeg. I, 63. Gubernat. 
I, 161, m, 48. Wadd. Script. 152, 104», 104»; Sbar. 320, I», 388. Cf. p. 806 n. 6. 

(18) CG 544-5. Glassb. 184 s. R. Hoeniger, Der tchtoarze Tod, Berlin 1882. 
Lechner, Dat grotte Sterben (1848-51), Innsbruck 1884. F. A. Gasquet, The great 
pe t tile n c e (1848-9), London 1898, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


302 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


Niccolaus de Lira anno Domini 1349 , die 14 octobris, Parisius 
ad suos patres appositus est, qui inter alios Doctores, Doctor planus, 
aliter utilis appellatus, toti orbi notus. Hic in doctrina iudaica e[x]stitit' 
peritissimus, ideo contra Tudeorum impietatem disputationibus et scriptis 
adversatus fuit. Universum vetus et novum Testamentum po- 
stillavit. Scripsit opus de questionibus veteris et novi Testamenti, et alium 
tractatum contra Iudeos. Addidit quoque volumen, in quo posuit expo¬ 
sitiones morales omnium ferme storicorum totius Biblie. Scripsit egregie 
super 4 libros Sententiarum, presertim super tertium. Item Sermones, 
tam de tempore, quam de Sanctis, per totum annum. Item plurima Quot- 
1 i beta (42r:) et opus de Corpore Christi et de visione divine essentie, 
et alios tractatus de diversis materiis (1). 

Reverendissimus (a) Guido Francigena, Cardinalis et Episco¬ 
pus Portuensis ac apostolicus legatus in Italia, ob devotionem Sancti 
Antonii Paduam accessit, anno Domini 1350, die 15 februarii, et ipsius 
Sancti secundam translationem peregit et caput ipsius in pulcherrimo 
tabernaculo de argento, suis sumptibus facto, locavit (2). Et in sequenti 
mense martii obiit cum habitu Ordinis Alphonsus rex Castelle (3). 

Eodem anno apud Pensaurum Deo reddidit spiritum Beatus 
Franci bcus de 3 n Ordine, postquam quinquaginta annos ipsi Deo 
fideliter et indefesse vixisset (6) miraculis clarus. Cuius corpus in ecclesia 
cathedrali honorifice sepultum (c) est (4). 

[Quadragesimum sextum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Lugdunii anno Domini 1351 et Ordinis 144, per fratrem 
Guglelmum Farinerii (d) (5). 

Anno Domini 1352 per Dominum Clementem VI assumptus est 
ad Cardinalatum, tituli Sanctorum Marcellini et Petri, frater Pastor 
de Pro ve ntia (6). 

Eodem anno in die sancto Pasce, Barchinone orta est questio de 
precioso sanguine Christi in passione effuso, scilicet qui fuit tunc 
a Deitate separato, quia Deitas non fuit nec potest dici effusa. Ideo 
frater Franciscus Baiuli, guardianus, conclusit quod Deitas non 
fuit sanguini i uncta, sed fuit ab eo potius separata, propter quod fuit 
tamquam hereticus coram Papa Cie mente VI diffamatus. Que questio 
fuit postea, post centum et 13 annos determinata, tempore Sixti IV 
et fratris Iacobi de Marchia(7). 

Eodem anno frater Gentilis, Laycus de Spoleto, discipulus 
sancti fratris Iohannis de Vallibus, post mortem eius cum videret 

(а) Cod. Reverendiximus. (b) Cod. vittutel. 

(c) Cod. sepultua. (d) Cod. Fartnstru. 

(1) Wadd. Script. 266-7, 181», 178-9»; Sbaral. 567-9, 781. Rtp. II», 8840. La- 
brosse, ap. EFr. 1906, XVI, 888-404; 1907, XVII, 489-606 ; 598-608; 1908, XIX, 
41-62, 158-75, 368-79. 

(2) Guido de Bolonia (Boulogne) de Monteforti; CG 645. Wadd. ‘an. 1860, 
n. 8; 1268 n. 10; 1861 n. 10. 

(B) Alphonsus XI obiit 26 mart. 1850. Nio. de 8. Antonio, Bibi. Hitp. vel. 
II, Matriti 1788, II, 165-8. Wadd. an. 1860 n. 14; of. supra p. 298, n. 2. 

(4) Wadd. an. 1350, n. 9-18. Bibi, hagiogr. lat. (BHL) I, 471, 8188. Acta SS. 
aug. I, 6<i0-2 (I 9 , 65<>-8). 

(5) CG 545-6. Glassb. 186-6. Wadd. an. 1851, n. 10-11. Gubernat. HI, 48. 

(б) Cf. supra p. 2*0, n. I. BF VI, 247 n. 560. 

(7) Wadd. an. 1851 n. 18-21. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


303 


se et socios esse per Ministrum de locis pauper[ibua] et devotis de Pisquia 
abdicatos et ad diversa loca destinatos, inpetravit a Domino Cie mente 
locum Carceris, lani, Heremite et Montis Luci, et pro quo¬ 
libet 12 Fratres collocare de familia posset, et quod nullus in hoc 
ipsos impedire valeret, in quibus artam vitam ducebant secundum pu¬ 
ritatem Regule, de qua separatione non parva turbatio orta est in Or¬ 
dine, quia magna commotio subsecuta est. Nam quasi in omnibus Pro¬ 
vinciis aliqui viri perfecti et zelum perfectionis Regule habentes, ad 
idem faciendum excitati sunt (1). 

(42v:) [Quadragesimum septimum] Capitulum Generale 
celebratum est As si sii, anno Domini 1354 Ordinis vero 147, per fratrem 
Guglelmum Fariner ii (a), in quo fuit determinatum, quod pro viribus 
Generalis laboraret in curia contra privilegium fratris Gentilis (2). 

Anno Domini 1355 Generalis,, auctoritate Domini Egidii Cardi¬ 
nalis et Legati in Italia, dissipavit et totaliter annihilavit supra- 
dictam congregationem fratris Gentilis (3). 

Anno Domini 1356, die vero 19 iunii, in civitate Pensa uri feli¬ 
citer obdormivit in Domino, beata Michelina de tertio Ordine, in 
vita et post mortem miraculis corruscans (4). 

Frater Guglelmus Generalis, inquisitor factus contra Fraticel- 
los de oppinione, multos fugavit et punivit secundum canonicas 
sanctiones, deinde factus est per Dominum Innocentium VI tituli 
sanctorum Marcellini et Petri Presbiter Cardinalis (5). 

[Quadragesimum octavum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Barchinone, anno Domini 1356, Ordinis vero 160, per fra¬ 
trem Guglelmum Cardinalem, Vicarium Ordinis, in quo fuit electus 
in 21 Ministrum Generalem frater Iohannes de Bucho, Pro- 
vintie Aquitanie (6). 

Eodem anno Archiepiscopus Armachanus de Hibernia, Avi- 
nione in pleno consistorio multa proposuit contra statum Ordinum 
mendicantium et eorum privilegia, et inter plurima erant quod 
mendicitas voluntarie assumpta propter Christum erat culpabilis, illi¬ 
cita et damnosa. Tunc Dominus Innocentius Papa dedit 4 Car¬ 
dinales super hoc auditores. Tunc ‘Religiosi contra ipsum proponunt 
eum dixisse multa erronea et in fide suspecta, quibus tamquam here- 
ticus et per consequens excommunicatus debebat iudicari et repelli. 
Tandem multis hinc inde datis libellis, negotium prolungatur, sed sine 
diffinitione alia derelictum, in brevi migravit a seculo (7). 

(а) Cod. Fa rinierii . 

G) GG 547-8. Glassb. 186. Wadd. 1850, n. 15-16; (an. 1855, n. 1; 1868, n. 10). 
Eubel, BF VI, 245-6, n. 568. 

f2) CG 548. Glassb. 187-8. Wadd. an. 1854 n. 9-10. Gubernat. 1,161. ChHLeg. 
1« 68-4; ubi 64-85, Constitut. huius oapituli (Farineriae), quae et ap. Eubel, 
VI, 689-55; et Gubernat. III, 48-78, 

(8) CG 548-9. Glassb. 189. Wadd. 1856 n. 1-8. BF VII, 246 not.; 291, n. 688. 

(4) Conf. 861. Wadd. 1866 n. 28-90. Acta SS. Iun. HI, 92-17-9; (IV*, 775-7). 

(5) CG 649. Glassb. 189. Wadd. 1854 n. 6-7. BF VII, 287, n. 665. Cardinalis 
creatus 28 Dec. 1866, Eubel, Hier. 1, 19. BF VH, 299, n. 708. Supra p. 801 n. 12. 

(б) An. 1857. CG 552. Glassb. 189. Wadd. 1867 n. 1-2. ChHLeg. I, 85. Gu¬ 
bernat. I, 161-2, III, 78. Cf. sup. 295, n. 1, et p. 904 not. 1. 

(7) CG 552-8. Glassb. 189-90. Wadd. 1. c. n. 3-15. Ep. Armachan, erat 
Riohardus Radulphus (Fitxralph). Little, 77 ss. 289s. Hurter, Ncl. II, 681-83. 
ZKTh 1891, 850as. Rip. H, 8964-5. Obiit 16 nov. 1860. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



304 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


Anno 1357 in conventu Belne Provincie Burgundie, 5 i unii frater 
Iohannes de [Buoho] Generalis migravit ad astra. Et tunc frater 
Guglelmus per Dominum Innocentium fuit Vicharius Ordinis in¬ 
stitutus (1). 

Eodem anno illustrissimus Dominus Petrus, filius Iacobi Regis 
Aragonum, Ordinem intravit, in quo ultra viginti annos laudabiliter 
vixit (2). 

Anno Domini 1358, die 4 aprilis fuerunt pro fide catholica marti- 
rizati in Cairo Babilonie, frater Niccolaus de Monte Gorbino 
et frater Franciscus de Terra Laboris et frater Petrus ro- 
manus, de 3° Ordine (3). 

(43v:) [Quadragesimum nonum] Capitulum Generale ce- 
lebratum est Ianue anno Domini 1359, anno vero Ordinis 152, per 
fratrem Guglelmum Cardinalem. In quo Patres, non obstante pre- 
sentia Cardinalis Aquitanici, Generalatum (a) extraxerunt de manibus 
Aquitanorum, et fratrem Marcum de Viterbio in 22 Generalem 
Ministrum elegerunt (4). 

Anno Domini 1380, prima die Decembris, feliciter obdormivit in Do¬ 
mino Sancta Delphina, comitissa Ariani, uxor quondam Elzearii, 
que et ipsa de tertio Ordine erat, sepulta cum suo sancto viro in con¬ 
ventu Apte Avinionis (5). 

Plures alie, licet diversis temporibus, sanctitate et miraculis fulse¬ 
runt in isto 3° Ordine, videlicet: 

Lucia de Venetiis, ibidem sepulta in eoclesia Sancti Raphaelis, 
Francisoba de Eughubio, Iohanna de Signa et Iohanna 
de Sancta Maria in Balneo, in abbatia dicti castri sepulta (6). 

Anno Domini 1361 frater Gonsalvus Sanecii (7), Provincie 
Sancti Iacobi, vir perfectus et sanctitate ornatus, in conventu Lu¬ 
censi eiusdem Provincie, devote expiravit. 

Eodem (8) quoque anno fuit alia tam magna mortalitas, ut multis 
Fratribus notabilibus Ordinem expoliaverit. Onde de sola Provincia 
Aquitanie decem Magistros notabiles abstulit; videlicet, duo Cardi¬ 
nales, scilicet: frater Guillelmus Farinerius (9) et frater For- 
tanerius Vas sali i (10), Padue sepultus ; duo Arcbiepiscopi, duo 
Episcopi, duo Ministri Provincie, et unus Penitentiarius Pape et alter 
Lector Sancti Stepbani sedis Tbolose famosissimus, exceptis aliis 
solempnibus patribus, obierunt. 

(а) Cod. Qeneralatut. 

(1) CG 666s. Glassb. 192. Wadd. 1367, n. 1. Gubernat. I, 161-2. Guil. Fa¬ 
rinerius oard. erat Vioarius. Cf. inf. p. 006, n. 6. 

(2) CG 666. Conf. 849, 481. Wadd. 1. o. n. 23. Ob. 1880; de eo AFHII, 441-46. 

(8) CG 664-6. Wadd. 1868, n. 4. 

(4) Glassb. 196-4. CG 667-8. Wadd. 1869, n. 6. Gubernat. I, 1623, m, 74. 
ChHLeg. I, 86. 

(б) CG 668. Wadd. 1860, n. 2. Acta 88. sept. VII, 614as. Obiit 26 nov. 1800. 
BHL I, p. 814, 878. 

(6) Omnes ap. Wadd. 1860, n. 8, of. Conf. 861. Acta 88. ian. II, 69 as. 
Alia (?) eiusdem nominis commemoratur in eadem eoclesia sepulta, Ord. Cist. 
quae obierat o. 1106. De B. Ioh. de 8igna, of. S. Bassi, Vita de'SatUi e Booti 
Toecani, Fiorenza 1698, 511-15. 

(7) CG 549-52. Conf. 821, 448, 584. (8) Ex CG 568. Glassb. 196. 

(9) Cf. supra p. 294, n. 8. Obiit Avinione 17 iun. 1861. Eubel, Hier. I t 9. 

(10) P. 294, n. 7; et 801, n. 12. Obiit Paduae exeunte oot. 1861. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


305 


[Quinquagesimam] Capitulum Generale celebratum est 
anno Domini 1362, Ordinis vero 155, per fratrem Marchum de Vi- 
terbio in Conventu Argentine Alamanie(l). 

Eodem anno frater Iacobus de Florentia, Archiepiscopus 
Zaitonensis, Thebane diocesi[s], cum fratre Guglelmo Campano in 
Medorum imperio pro confessione fidei catholice, per Sarraceuos sacro 
martirio interemptus est (2). 

Alii etiam duo fratres in fide constantissimi per hereticos Ne- 
storianos fuerunt capti et fame cruciati, ad Dominum cum palma 
martdrii .migraverunt (3). 

(43v:) In Gaza, civitate Palestine, anno 1364, pro predicatione 
vere fidei per medium corpus sectus (a) est frater Guillelmus de 
Castro Maris Terre Laboris (4). 

[Quinquagesimum primum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est per fratrem Marcum de Viterbio Generale[m), Florenti e, 
anno Domini 1365, et Ordinis 158(5). 

Magna heretichorum conversio facta est per fratres Minores anno 
Domini 1366 in Burgaria, nuper acquisita per vim armorum per Chri- 
stutnissimum Lodovicum regem Ungarie, unde octo fratres infra 
quinquaginta dies ultra ducenta milia hominum baptizarunt, omnes 
ex precepto regio in scripturis publicis redactis (6). 

Eodem.anno de Septembrio frater Marchus Generalis, factus est 
per Dominum Urbanum tituli Sancte Praxedis Preshiter Cardi¬ 
nalis, et tunc Dominus Papa noluit dare alium Vicarium, sed commi¬ 
sit gubernationem eius Domino Protectori (7). 

[Quinquagesimum secundum] Capitulum Generale cele¬ 
bratum est Assisii anno Domini 1367, et Ordinis 160, per Dominum 
Niccolaum Limovicensem Cardinalem et Protectorem, in quo electus 
est in 23 Generalem Ministrum frater Thomas de Ferignano Pro- 
vincie Bononie, Magister sacre Theologie et predicator maximus (8), 
cuius tempore Fratres de Observantia initium [h]abuerunt. 

Sub isto Generale frater Paulus Trinccius de Fulgineo, vir 
zelo religionis et sanctitate clarus, a Generali Ministro obtinuit locum 
de Pisquia, seu Bruglani, in montibus Fulginei. In quo se colli¬ 
gens in pura et simplici litterali observantia Regule, plurimos fratres 
et loca recepit et calepodia deferre ordinavit (9). Sub qua separatione 
a Conventualibus multi sanctitate fulserunt. 

Hac tempestate Alexandria Egipti obsessa est a Petro Rege 
Cypri. Duodecim fratres Montis Syon capti et in confessione fidei 


(a) Cod. teptus. 


(1) CG 669. Glassb. 196. Wadd. 1862, n. 8. Gubernat. 111, 74. Rodulph. 241 r. 

(2) CG 569. Wadd. 1962, n. 4. Eubel, BF VI, 668. Civezza, Miti. IV, 62ss. 
(8) Ll. oc. (4) CG 660. Conf. 806 not. 2. Glassb. 198s. Wadd. 1864 n. 19. 

(5) Glassb. 199-200. CG 560. Wadd. 1965, n. 8s. Gubernatis, III, 74. 

(6) Ex CG 561, ubi 561-2 documentum, quod et ap. Wadd. 1966, n. 16. 

(7) CG 568. Wadd. 1866, n. 9. Card. 18 sept. 1966; obiit 4 sept. 1969. Eubel, 
Hier. I, 20. Sbaralea, Suppi. 515. 

(8) Niool. de Bessia, Lemovio. CG 568, (262, 64). Glassb. 202-8. Wadd. 1867, 
n. 6. Sbaralea, 675. ChHLeg. I, 86. Gubernatis, I, 166-170, III, 74. 

(9) B. Bernardinus Aquil. Chronica Fr. Min. Obt. ed. L. Lemmens, Romae 
1902, 6as. MF VI, 98-128. Wadd. 1968, n. 9-18. Gubernat. II, 6s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



306 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


immobiles inventi, rigore carceris et verberibus crudeliter fuerunt inter¬ 
fecti (1). Se[x]decim alii positi sunt in carceribus in civitate Damasci, 
ubi per quinque annos stantes, in ferreis vinculis et sine indumentis, in 
ieiuniis, virtute fidei probati, in confessionis perseverantia obierunt. Duo 
vero fidem Christi predicantes, diversis tormentis fuerunt afflicti et 
tamdem cum crudelitate (44 r:) et horrore non parvo a capite usque ad 
pedes vivi decoriati, animas suas Domino commendantes, aulam celestem 
intraverunt (2). 

Frater Bartholomeus de Monte Politiano(3) etiam a capite 
usque deorsum sectus fuit in Cayro, et frater Iohannes de Nea¬ 
polim diaconus (4) a Rege Gaza in frusta concisus est. Frater An¬ 
tonius de Rosato (5), Mediolanensis, inter duos asseres secatus est 
per medium. Et frater Corradus de- Alis(6), securi plexus, migra¬ 
vit ad Christum. 

Frater Franciscus (7) etiam in Damiata per medium corporis 
gladio divisus fuit. Sed in obscuro carcere frater Gonsalvus (8) de¬ 
ficiens, frater Iohannes deOtteo crudelissime cesus, deinde sale 
et aceto plagis aspersis, et demum sex clavis crucifixerunt, scilicet duo¬ 
bus in manibus et duobus in cubito et duobus in pedibus, animam suam 
cum palma martirii celo commendavit. 

Anno 1369 , Ordinis 159, in civitate Bindi, que est in Burgaria, 
passi sunt frater Antonius de Saxonia, frater Gregorius de 
Tragurio, frater Niccolaus et frater Lanzilau s, frater And reas, 
omnes tres Ungari, frater Gregorius de Iadra, frater Niccolaus 
de Marchia, frater Benedictus de Apulia et frater Thornas 
de Fulgineo (9). 

In Verbia Livonie, Vicaria Russie (10), ab ido[lo]latris arbores 
adorantibus, quinque alii Fratres propter predicationem vere fidei ad 
perhennia gaudia celi perrexerunt. 

In civitate regia Neapoli, anno quo supra, die 18 maii in Domino 
requievit sanctus frater Philippus Alaquerii, anno vite sue fere 
centesimo, in vita et in morte, et postea multis clarus miraculis (11). 

Ipso quoque anno, sed octava die aprilis Urbanus papa V catha- 
lago Sanctorum annotavit sanctum Elzearium, comitem Ariani de 3° 

Ordine (12). 

% 

Et eodem anno de mense augusti in Viterbio obiit frater Mar- 
chu s, quondam Generalis, et Sancte Romane Ecclesie Cardinali s (13). 

[Quinquagesimum tertium] Capitulum Generale cele¬ 
bratum est Neapolim anno Domini 1370 , Ordinis vero 160, per ffa- 


( I ) CG 564. Wadd. 1369, n. 10 . ( 2 ) Conf. 805. 

(3) Conf. 804, not. 5. Wadd. 1342. n. 60 ubi et alii; item Civezza, IV 273ss. 

(4) Conf 305, not. 2. (5; Gazae. Conf. 302, 526. Wadd. 1369. n. 10 . 

( 6 ) Hal 1 is. Catal. 25. Conf. 304. Golubovich, BTS I, 264, 270s. Holder-Egger, 
Monumenta Erpahe*furientia, Lips. 18JJ9, 678, ubi ad an. 1269. 

(7) CG 418. Golubovich, BTS I, 828-4; sed ad an. 1288. 

18 ) Catal. 46. Conf. 304. 

(9) In Widdin. Catal. 47. CG 564-66. Conf. 335 nomina partim diversa. Wadd. 
1369, n. 11. Glassb. 208. Civezza, Mias. IV, 117ss. 

(10; Prope Wilnam. Conf. 835. 

(II) CG 566-72. Conf. 25KV2. Wadd. 1369, n. 12-7. 

(12) CG 572. Fuit 15 april. 1369. BF VI, 449-51, n. 1109; cf. n. 596, 854. 951, 
1061. Wadd. 1328, n. 28-42; 1351, n. 38-9. Acta SS. sept. VII, 518ss. AB XIV, 

63. BHL I, 2521-4. Cf. p. 304, n. 5. (13) Cf. supra p. 805, n. 1 et 5. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM PF. MIN. 


307 


trem Thomam Generalem, quod quidem Capitulum tenuit Regina 
lobanna (1). 

Dominus frater Guillelmus de Prato. Magister Parisinus et 
Episcopus ordinatus per Urbanum V, cum sexaginta Fratribus, inter 
quos plurimi Magistri erant Sacre Theologie (44 v:), missus est ad 
magnum imperium Cathai, ut ibi verba vite seminarent (2). 

Gregorius XI, anno Domini 1371, post Penthe[costen] assumpsit 
ad dignitatem Cardinalatus, tituli Sancte Prisce, fratrem Beltran- 
dum Aggieri de Figiaco, episcopum Gradensem (3). 

Anno Domini 1372, Rome in campo Florum 23 iulii beata Bir- 
cita vidua de Suetia, ex regali orta prosapia, filia beati Francisci 
et fratrum Minorum, migravit ad Dominum, cuius corpus, ut ipsamet 
elegit sepelliri, honorifice sepultum (n) est in ecclesia Sancti Laurentii 
in Panisperne, Ordinis Sancte Clare (4). 

[Quinquagesimum quartum] Capitulum Generale cele¬ 
bratum est Tholose, anno 1373 et Ordinis 163, per fratrem Thomam, 
Vicarium Ordinis, eo quod assumptua fuerat ad Patriarcatum Gradensem 
per Gregorium XI (5). In quo electus fuit in 24 Generalem Mini¬ 
strum, frater (6) Leo nard u s de Gigofono, Terre Laboris (fi). 

Qui ad Provinciam Sancti Francisci veniens, locum Montis 
Perusii fratri Paulo Trincio et fratribus suis condonavit, eo quod 
dictus frater Paulus divinitus publice convixerat Fraticellos de 
oppi nione (7), ex qua re de ipsa civitate expulsi, Ordo fuit a plaga 
non parva liberatus, et familia ipsa de Observantia in magno precio 
habita et aucta est. Nam ceperunt plurimi et studentes et litterati 
doctores venire ad ipsum, ut reciperentur in Fratres in tam stricta 
et nova Observantia. Inter quos fuit Dominus Marcus de Berga- 
mo (8), doctor utriusque iuris, pater venerabilis et sanctus, ad cuius 
famam et odorem multi sunt animati ad faciendam penitentiam et re- 
uere mundum. Qui habitum Religionis induti, viri perfectissimi et 
miraculis clari extiterunt, e quibus infra suis in locis retexam. In co- 
munitate vero Ordinis, his temporibus multi clarebant viri docti et 
insignes, ex quibus aliquos subinferam, videlicet: 



(a) Cod. sepulius. 


(6) Cod. fratrem Leonardum. 


(1) OG 672. Glassb. 208. Wadd. 1870, ,n. 18. Gubernatis, III, 74. 

(2) Ex CG 572. Wadd. 1. o. n. 1-16. Eubel, BF VI, 435ss., n. 1078ss. 

(8) OG 578. Wadd. 1871, n. 13. Eubel, Hier. I, 21. Erat vero ep. Glandatons. 
creatus card. 90 mai 1871; obiit 8 (vel 15) nov. 1892. Cf. AFH II, 441 ss. BF 
VI, 456, n. 1126. 

(4) Obiit 1878, oct. 8. Wadd. 1818, n. A2.Acta SS. oct. IV, 462. Sed eius 
ossa mox in Sueoiam translata sunt. cf. Annerstedt, ap. Scriptores Rerum Sue- 
ckarum, Upsalae 1871, III, II, 188ss. BHL I, 1834-59. 

(5) CG 574. Wadd. 1878, n. 19-22. BF VI, 508. Thom. Farignano deposito. 
Wadd. 1368, n. 14, Vioarius ord. institutus erat Fr. Card. B. Atgerii, qui capi¬ 
tulo praesedit. Farignanus Pat. Gradensis electus erat 19 iul. 1372. Eubel, Hier. 
I, 277. Glassb. 211. Gubernat. I, 170-2, III, 74-5. ChHLeg. I, 87-8. 

(6) De Gifono, Giffonibus. CG 574 ultimus quem CG habent. Wadd. Script. 
287, 182*, 159*8. Sbaral. Suppi. 487s. Creatur Cardinalis a Clemente VII, 
16 dec. 1378, tit. S. Sixti, obiit post 17 mart. 1407. Hier. I, 26. 

(7) Aquil. 9». Wadd. 1874, 20ss. Gubernat. II, 8s. 

(8) Wadd. 1388, n. 1-2. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



308 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


Beltrandus de Figi aco, Aquitanicus, Sacre Theologie Magi¬ 
ster, qui ob doctrinam suam factus est Cardinalis Ostiensis (1). 

Bartholomeus de Cucumo de Ianua, etiam Doctor theolo- 
logus et magnus predicator, quem Urbanus VI fecit Cardinalem, 
tituli Sancti Laurentii in Damaso (2). 

Thommas de Ferignano, Provincie B o n o n i e, Magister et pre¬ 
dicator (45 r:) maximus ac olim 23 Generalis Minister et postea Epi¬ 
scopus Gradensis et Cardinalis Tusculanus (3). 

Lodovicus de Venetiis, Magister Sacre Theologie et 25 Ge¬ 
neralis Ordinis et Sancte Romane Ecclesie Presbiter Cardinalis (4). 

Leonardus prefatus, 24 Generalis Ordinis, Magister magnus, qui 
scripsit super 4 Sententiarum libros. Scripsit etiam quamdam Summam 
notabilem et volumen magnum super Cantica Canticorum, distinctum in 
centum quinquaginta quatuor cantica, idest sententias eius, unde et 
multa continet misteria. Scripsit etiam et multos sermones. Qui tandem 
Cardinalis factus est per Urbanum VI et Clementem VII (5). 

Angelus de Bibiena, etiam Magister et Episcopus Pensau- 
rie{n]8i8; hic Lector precipuus et procurator Ordinis fuit (6). 

Petrus de Cassano, Provincie Pennensis, in Theologia Doc¬ 
tor, et in predicatione famosus et 26 Generalis Ordinis (7). 

Martinus de San cto Georgio, Provincie Ianne, Sacre pa- 
gine professor, qui post fuit 27 Generalis Minister (8). 

Arnaldus de Sarnano. Aquitanicus, Sacre Theologie Magister, 
vir vite laudabilis et Minister Provincialis, qui inter alia sua scripta, 
omnia que de Seraphico Patre Francisco invenire potuit, rescripsit (9). 

Iohannes de Ripetransonis, Marchisanus, Magister famosus, 
qui tante scientie fuit, ut Parisius ante 80 annum in Theologia magi- 
straretur et Doctor difficilis appellaretur. Hic scripsit profundis¬ 
sime super 4 libros sententiarum et multa Quotlibeta (10). 

(1) Cf. p. 807, n. 8. April. 1878 a tit. (S. Priscae et) S. Ceciliae ad tit. 
Ostien. translatus. Hier. I, 21. BF VI, 650. 

(2) Conf. 346 ultimus oardinalis a Pisano nominatus; creatus, (Eubel, Hier. 
I, 28; BF VII, 4) ante 18 Febr. 1882 ab Urb. VI, et eiusdem iussul2ian. 1885 
oum aliis card. oarceratus et occisus. Ante cardinalatum fuisse videtur arohiep. 
Januensis, uti et Conf. 846 dicitur; of. Hier. I, 28, 298. BF VII, 4, 744. 

(8) Cf. p. 805, n. 8. 

(4) Donatus. Conf. 846. Electus Glis in oap. gli Strigonii 1879. Creatus 
card. ab Urbano VI, tit. S. Marci, inter an. 1879-1885, eamdem sortem obiit, 
quam B. Cucurnus; supra n. 2. Hier. I, 28, BF VI, n. 581, 578; n. 1880a., 
1460; VII, 744; Wadd. 187», n. lss. (5) Cf. p. 807, n. 6. 

(6) Feduccius. BF VI, n. 865, 1089, 1188, 1296, 1829. Ep. Pisauren. 1874, 
28 mart.; Hier. I, 414, 204. Sbaralea, Suppi. 41-2, I*, 44. Wadd. 1879, n. 8; 
of. 1870, n. 14; 1872, n. 2; 1878, n. 18; 1875 n. 89, 45. Stetit a partibus Cle¬ 
mentis VII, qui eum 1888, ian. 28 ad sedem Colimbrien. transtulit. Sed adhuc 
1884 mart. 27 uti ep. Pisauren. ocourrit. 

(7) Electus in capitulo generali Ferrariae 1888; of. infra ad hunc annum. 
Wadd. 1888, n. 1; 1899, n. 41. Rodulphius, 242. Eubel, BF VII, 6 not. Gu¬ 
bernat. 1, 178. 

(8) A Riparolo. BF 1. o. Wadd. 1885, n. 1; 4; 1887, n. 1. Cf. de eo inferius 
ad an. 1885, 

(9) Conf. 587. Videtur auotor OG ap. AFUI, 1-675; of. p. I-XHI. Sbaralea, 
Suppi. 99, I*, 108. 

(10) Conf. 840, 511, 544. Wadd. Script. 224, 158«, 151*. Sbaralea, Suppi. 457. 
Wadd. an. 1876, n. 10 ubi et ceteri ex Mar. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. ION. 


309 


Iacobus de Spinello, inclitus ip Theologia Doctor, magnam 
partem Biblie postillavit, et super 4 libros Sententiarium compingendo, 
Parisius fuit excellens et singularis (1). 

Niccolaus Mutius, Venetus, multa scripsit et opera Sancti Gre- 
gorii per materias distinguendo, opus maximum fecit et Gregor io 
XI presentavit (2). 

Iohannes Chrith de Basilea, Doctor eximius, scripsit super 
Sententias et pulcherrimum sermonale, serviens per totius anni circu¬ 
lum et plura alia (3). 

(45v:) Philippus de Monte Galerio, vir devotus et magnus 
predicator, postillam super Evangelia dominicalia et quadrag(es)imalia 
reliquit (4). 

Gabriel de Volaterris, theologicus doctor et predicator egre¬ 
gias, Minister Provincie 9 annis, Inquisitor heretiche pravitatis multo- 
tiens, insignis habetur (5). 

Iohannes de Caulibus de Sancto Geminiano, devotus et 
famosus predicator, super evangelia tractatum pulcrum et devotum per 
modum meditationis scripsit (6). 

Franciscus de Sancto Symone, Pisanus, Empolim dictus, 
suis determinationibus Oxonie factis, se fuisse magne Theologie scien¬ 
de doctum (a) praeclare ostendit (7). 

Servasius Tuscus, Summam luculentam de vitiis et virtutibus 
edidit, ac de penitentia et eius tribus partibus (8). 

[Quinquagesimum quintum] Capitulum Generale cele¬ 
bratum est Aquile, anno Domini 1376, Ordinis vero 168, per fratrem 
Leonardum Generalem (9). 

(Continuabitur), Dirkctio Periodici. 


(a) Cod. doctus. 


(1) Conf. 840, 644. Wadd. 186, 127», 126». Sbar. 877. 

(2) Conf. 625. Wadd. 267, 182», 179». Sbar. 660. 

(8) Gritsoh. Sed floruit o. 1480. Wadd. 209, 148», 141». Sbar. 427. 

(4) Conf 841, 527. Wadd. 294, 200», 196». Sbar. 619. 

(5) Eubel, BF VII, n. 866, 908a, 962, 1008, 1146. Wadd. an. 1865, n. 6; 
1876, n. 10; 1882, n. 8; 1899, n. 17. 

(6) Conf. 841, 518. Wadd. 198, 186», 186». Sbaral. 404, 729. 

(7) Conf. 840. Wadd. 111, 76», 98». Sbaral. 241, 262, 284, I», 801. 

(8) Conf. 841. Servasan(otus). Wadd. 815, 214», 210». Sbar. 668. 

(9) Glassb. 212. Wadd. 1876, n. 14. Gubernat. 111, 76. 




Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


310 


N&CROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE. 


NECROLOGE DES FREBES MINEURS D’AUXERRE. 


(Suite) (a). 


Avril le 1 

T. R. P. F. Gilles de Legnaco, trea celebre docteur de Paris, 
religieux prof&a du convent de Chartres. II a gouvern6 pendant dix 
ans la province ayec beaucoup du zelle et de prudence. II a eacrit un 
commentaire aur le Maistre des Sentencea qui eat estim6 dea aca- 
vants. Enfin il deceda au convent de Chartres le ler d’avril de l’an 
1322. Son corps fut inhume dans 1’egliae de l’ancien convent devant 
le grand autel, et sea cendrea furent tr&naportez dans le nouveau qui 
est aujourd’huy dans la ville. U a compoa£ un commentaire aur le pre- 
mier [livre] des Sentancea (1). 


Avril le 2 / 

R. P. F. Andre B r o a a e, natif du village de Champinelle (2), fut 
receu en cette maison, y prit l’habit de 4* d’octobre l*an 1626 et y fit 
aa profeaaion le aecond du moia d’aouat de l’an. 1628. Bon predicateur 
terminaire, religieux trea affectionne k ce convent auquel il procura 
beaucoup de biens apirituelea dans l’education qu’il prit dea no vice 8, 
et de temporels dans la charge de aacriatain qu’il exerca avec beaucoup 
de fidelite.Il a 6t4 confeaaeur deadamea religieuaes de Crizenon(3), 
k celle dea Ille a de cette ville, aux damea benedictines de Saint- 
Jullien pandant qu’ellea demeuroint k Charantenay (4), et A nos 
religieuaes Cordelierea d’Entrain(5) avant qu’ellea euasent ostes 
incorporez dans 1’abbaye de Nostre-Dame dea Ille8. Enfin il deceda 
aage de 63 ana et de religion 40, un aecond du moia de avril sur lea 
cinq heurs du aoir de l’ann6e 1666. R. i. p. 

(a) Cf. AFH HI, 115-88. 

(1) Obiit frater Egidiua de Loigniaoo, doctor in theologia, filius istius 
conventus C&rnotensis, sepultus sub tumba in superiori parte capituli, qui ut 
bonus minister et verus pastor provinciam Francie laudabiliter et multum 
paoifice decem annis rexit et in hoc loco predioto inhumatus honorabiliter, 
anno Domini M°CCC°XX1I 0 . — Obituaire det Fr&ret-Mineurn de Chartret, 1 . o. 
p. 821, k la date du 21 avril. Il est question de lui dans la lettre du min. 
g6n. Gonzalve au gardien de Paris, 18 nov. 1804. Cf. Wadding, A*n. Mm., 
YI, 61. — Denifle et Ch&telain, Chartul. Univ. Parie., II, 117. 

(2) Champignellee (Yonne), oant. de Bl6neau, arr. de Joigny. 

(8) Crisenon (Yonne), commune de Pr6gilbert, oant. de Vermenton, arr. 
d’Auxerre. 

(4) Charentenay (Yonne), eant, de Coulange-la-Vineuse, arr. d’Auxerre. 

(5) Entrains-sur-Nohain (Ni6vre), oant. de Yarzy, arr. de Clameoy. — 
Clarisses Urbanistes fondees en 1688, supprim6es en 1688. Cf. Lebeuf, Mtvunreu 
concernant f'litetoire d’Auxerre, Anxerre, 1855, D, 248, 249-804. Les Archives de 
I 1 Yonne, H, conservent leurs papiers. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


N&CROLOGE DBS FB&RES KINEURS D’AUXERRE. 


311 


Avril le 3/ 

Cejourd’huy 3 e avril de l’an 1533 qui arivoit alors le vendredy saint, 
deceda au convent de Troyes le T. R. P. F. Fran^ois Bella valle, 
lorain de naissance, prof6s de Metz, celebre docteur de Paris, 
religieux d’une grande vertu, qui lui a merite plusieurs charges dans 
1’Ordre qu’il a exerce avec beaucoup de prudence et de zelle: scavoir 
gardien de Paris deux triennes, le premier l’an 1514 et le second 
l’an 1523; provincial de France eleu au chapitre de Vernon(l) 
l’an 1526. Enfin estant gardien de Troyes il y deceda le jour et an 
que dessus; son corps fut inhnme dans le choeur sous une tombe de 
marbre noir (6). R. i. p. 

Le 3' d’avril 1754 k midy mourut au chateau de Regennes (2) 
1’illustre parmi les siens et reverendissime Messire Charles Daniel 
Gabriel de Leby de Tubiere de Caylus, eveque d’Auxerre, 
age de 85 ans, apres avoir gouverne son dioc^se pendant cinquante ans 
moins8mois.il etoit le soutient et le protecteur des Jansenistes: 
iis venoient de toute part se presenter k luy, iis les recevoit avec plai- 
sirs, leur donnoit de l’employe, les nommoit aux canonicats. Ont conte 
presentement douze cures catholiques tout au plus. 11 persecuta 
toute sa vie les Jesuites, surtout depuis son appel de 1711, les.Peres 
Capucins et les Peres Cordeliers qu’il interdits pour la confession 
et la predication, n’aiant pas voulu adherer k ses sentimens errones. 
Les dames religieuses Urselines, les dames de 1'abbaye royale des 
Illes, ordre de Citeaux, les dames de la Visitation de Sainte Marie 
ont ete l’objet de sa haine pour le meine sujet. Les premieres ont eu 
deffense de sa part de recevoir des no vices pendant 22 ans, les secondes 
depuis 8 ans, les troisi&mes depuis dix ans. Ledit eveque persecuteur 
a ete amene le lendemain de sa mort, de Rege n ne son chateau, sans 
pretres, sans cierges. Tous ses partisans ont finct de 1’abandonner apr&s 
sa mort, ce qui a fait dire aux catholiques soumis k 1’Eglise Romaine 
dans tous les points decides, qu’il etoit entre dans sa ville episcopalle 
comme un calviniste; deux savoyards le veill&rent la premi^re nuit, il 
fut enterre six jours apr&s sa mort dans le sanctuaire de sa cathe- 
dralle, ses partisans attendent tous les jours qu’il fasse quelques mi- 
racles. — [D’une autre main]. 

Avril le 5/ 

L’an 1575 le S** jour d’avril deceda au convent de Troyes T. R. P. F. 
Simon de Porta, tres celebre et tres renommd docteur de Paris, 
profts dudit convent de Troyes, religieux d’une grande et solide vertu et 
nomine le deffenseur de la foy, l’ayant soutentie et deffendlie cou- 
rageusemeut danq la ville de Troyes par ses ecris, ses entretiens et 
ses ferventes predications, malgre touttes les oppositione que luy fai 
soit Antoine de Melphie, evesque dudit lieu, qui faisoit profession 
de Pheresie de Calvin. Il continua ses predications avec la m&me fer- 


(1) La liste des gardiens de Paris (Arch. Nat., LL. 1527*) lui donne cet 
eloge: «eximia pietate, theologica eruditione et ferventissimo erga legularem 
disciplinam promovendam zelo valde praedicandus». — Il fut re<ju le 8® A la 
licence en 1506 sous le nom de «Fr. de Beauveau alias de Bellavalle», (Bibi. 
Nat., Lat. 15440, p. 56). 

{2) Les Regennes, cne. d’Appoigny (Vonne), eant, et arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



312 


N&OBOLOGE DES FBERES IflNEUBS D’AUXEBRE. 


•veur alternati vernent avec un Pere Jacobin nomm6 Augustin de 
Rivi8, celui-cy dans Peghse de eon convent et le Pere Simon dane le 
cloistre de la Passion, ofr toute ia ville 8’asBembloit pour 1’entendre, 
1’espace de deux ans entiers jusqu’& ce [que] le susdit evesque eut estA 
chassA de son si&ge, qui fut Pannee 1663. On ne scayt point au vray le 
lieu de sanaissance; il fut bachelier de Paris Pan 1654, receut le 
bonnet de docteur Pan 1667, succeda pour la premiere fois dans le 
gardiennat de Troyes au T. R. P. Ambroise Milley Pan 1660, 
fut confirme dans cette charge au chapistre de Verdun (1) 1’annAe sui- 
vante 1661, on Pelu ministre provincial au chapistre de Pro- 
vius Pan 1664. 11 retourna au convent de Troyes gardien pour la 
seconde fois avec la qualite de custode de Champagne qu’on Ini 
donna au chapistre de Ohartres Pan 1667. On lui donna la qualite de 
custode custodum et de gardien de Troyes pour la troisi&me fois an 
chapistre de Verneuille Pan 1670. Enfin il fut eleu pour la quatri&me 
fois gardien dudit lieu au chapistre de Beauvais Pan 1674. Brtl- 
lant toujours d’un zelle pour la foi catholique il entreprit de prescher 
tout la caresme de 1'annAe 1676, il s’echauffa tellemeut qu’il monrnt 
en huit jours de maladie. Son corps repoee sous une tombe dans le 
choeur etc. (2). 

Avril le 6.* 

L’an 1616 le 6" d’avril deceda dans ce convent Frere Martin de 
Plnthe jeune frere profez de cette maison, religieux fort devot et bien 
craignant Dieu. Il mourut de peste et fnt inhumA dans le cloistre vis-A-vis 
la porte qui conduit au dortoire. R. i. p. 

Avril le 8.* 

Le 8 e d'avril de Pan 1690 deceda en ce convent R. P. F. J e a n Ber- 
theau prof&s de ce convent, zellA predicateur terminaire et religienx 
d’une tres grande vertu. Il connut 1’heure de sa mort et Pannon 9 & & 
plusieurs personnes tant religienx qne secnliers, qui lny ariva A P&ge 
de quatre vingt et un an, apres en avoir passA dans la religion soi- 
xante et six. R. i. p. 

Le mesme jour de Pannee 1633 deceda le R. P. F. Gregoire Moreau 
natif de Brienon-PArchevesque (3), dioc&se de Sens, lequel fut receu dans 
cette maison et y prit Phabit aage de 16 ans des mains du P. Guynot 
pour lorB gardien le 12 aout 1683, et profession le mesme jour de 
Pannee suivante 1684. Religieux tres affectionnA pour ce convent, auquel 
il a rendu de grands Services et luy a procurA de tres grande biens dans 
le long espace de temps qu’il a exercA Poffice de sacristain s’en etant 
acquitA avec grande fidelitA. 11 reitera sa profession A P&ge de 62 ans 
le 29** novembre 1629 entre lesmains du P. Vinot. Sa mort arriva sur 
les cinq heures du soir, aage de 66 [ans]. 

Avril le 9.* 

R. P. F. Antoine Constant profez du convent dc J o i n v i 11 e (4), 
predicateur fort celebre. Il avoit enseignA avec beaucoup d’approbation 

(1) Verdun (Meuse), oh. 1. d’arr. 

(2; 11 fut re<ju le 25^ a la lioenoe en 1560 (Bibi. Nat., Latina 16440 p. 90), 
et docteur le 14 avril 1561 (Ibid., Latina 5667* f. 47v). 

(8) Briennon-sur-Armanpon (Vonne), oh. 1. de o., arr. de Joigny. 

(4) Joinville-en-Vallage (Haute Marne), oh. 1. de e., arr. de Vassy. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





NftCJROLOGB DBS FRftRBB 1UNBUBS D’aUXERRE. 


313 


lea humanitez au convent de La Garde pendant plusieure annues, 
il fut nomine gardien de Joinville, puis secretaire du T. R. P. Pro- 
vincial, enfin gardien de ce convent an chapistre tenu k Rhims 
Pan 1674. Estant all6 precher le caresme k la Charit6-sur-Loire (1), 
▼ille de ce dioc6se, il y deceda le 9 d’avril de Pannee 1686, ayant est6 
assiste k sa mort par le R. P. Personne. Il fnt inhume dans 1’egliae 
paroiasielle de Sainte-Croiz par ordre de Monsieur Pevesque qui assista 
k Bon convoy avec toutte la ville en corpe. R. i. p. 

AvrU le 10 .« 

Le 10" du mois d’avril de Pan 1517 deceda dans cette maison le R. P. F. 
Fran^ois Mandame religieux profla du convent de Provins, bon 
predicateur terminaire. Il fut envoye ceans de communeaut^ el edifia 
tout le monde par sa conduite. Il fut inhume dans le grand cloistre 
devant la porte de 1’ancien chapistre. R. i. p. 

AvrU le 11.* 

L’an 1577, le XI e d’avril deceda le T. R. P. F. Hilaire Coq uy, natif de 
Saint-Florentin(2), proffes de ce convent, docteur celebre de Paris, 
religieux d*une profunde doctrine, d’une vertu exemplaire et d’un zelle 
tres ardent pour la gloire de Dieu. Il a este gardien de cette maison 
Pespace de douze ans t&nt devant qu’apr6s la prise de cette ville par 
les hugnenots. Dans cet accident il eO soin de retirer toutes les 
archives en lieu settre. D resta mesme depuis le samedy que la ville 
fat prise le... septembre, jusqu’au mercredy suivant tout seul de reli¬ 
gieux, mais voyant qu’on avoit attente plusieurs fois k sa vi e et qu’on 
avoit dessein de le mettre en prison, il se travesty en vigneron et 
sorty de la ville par la poterne Saint-Germain. Il ne sorty point du 
pays, visitant ses freres qui estoint dispersez par plusieurs vil- 
lages d’allentour. La ville ayant este reprise sur les heretiques, il 
retouma et commenda k travaillier k rebastir le convent que les hu- 
guenots avoint entierement demoly, excepte l’eglise. U en vint k 
bout par ses ferventes predications et des aumosnes qu’il receut. D 
rebastit les dortoires, les quatre cloistres, le chapistre, la bibliotheque; 
il bastit k neuf le corps de logis depuis la chambre du P. Maistre 
dee novices jusqu’& [la] chambre du P. Provincial. Il orna 1’e glis e, la 
chapelie Saint-Nom de Jesus et les autres chapelles de 1’eglise, 
f&isant reconcilier le tout par 1’evesque, l’an 1569. Ayant est6 demanda 
par MM. d’Avallon (3) pour y prescher l’avant et le caresme, il y tomba 
malade dans la semaine sainte et y deceda. Son corps fut apporta en 
ce convent et fut inhume dans le sanctuaire du coste de 1’epistre. Tous 
les corps de ville assisterent k ses obseques, etc. (4). 


(1) La Charit6-eur-Loire (Ntevre), oh. 1. de o., arr. de Gosne. 

(2) Saint-Florentin (Yonne), oh. 1. de o., arr. d’Auxerre. 

(8) Avallon (Yonne), oh. 1. d’arr. 

(4) «Hilaire Coquy, originairo de Saint-Florentin, dooteur de Paris, ous- 
tode de Ghampagne, grand pr6dicateur, religieux du oouvent d’Auxerre 
et gardien du mdme oouvent 1’espace d’onze ans devant et apr&s la prise de 
la ville par les Calvinistes, 1567; homme d’un grand savoir, ch6ri et aim6 d’un 
ohaoun, excepta des Hugnenots qui avaient bien la volont6 de le massaorer; 
mais il se retira secrttement du oouvent ou il revint au mois d’avril de l’an- 
n6e suivante et fit telle diligenoe d’en reparer les ruines causges par les re¬ 
belles qu’en peu d’ann6es il remit sur pied la librairie, le dortoir, le ololtre 

Archivum Frandscamum Historicum. — As. HI 20 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



314 


N&CROLOOE DES FR&RES lONEURS D’AUXERRE. 


AvrU le I2. e 

L’an 151? deceda au grand conventde Paris le T. B. P. F. Boniface 
de Ceve, natif du comte de GenSve, d’une tres noble famille. Avant de 
prendre l’habit au convent de Mon tbrison (1) dans la province de 
Saint-Bonnaventure, il estoit docteur en theologie (2). Comme 
c’estoit un religieux d’une grande prudence et d*une singuliere sagesse, 
il fut envoye plusieurs fois et employe 4 pacifier les troubles qui se 
trouvoint pour lors entre les princes du sang. Il fut eleu au chapistre 
general tenu k Troyes l’an 1504 ministre provincial de cette pro¬ 
vince qu’il gouverna quatorze ans avec grand zelle pour y establir 
rObservance. Le Reverendissime P. General Delphin qui 1’avoit 
estably provincial le fit son commissaire pour reformer la province 
de Tourraine, de Saint-Bonaventure et le grand convent de 
Par i 9. A son retour de Rome oii il avoit este pour travaillier k la 
reunion de 1’Ordre sous Leon dixiesme, il mourut. Son corps reposc 
devant le grand autel du convent de Paris, et son coeur dans 1'eglise 
de Saint-Marcelle(3) [En note: epitaphe vide]. R. i. p. (4). 


avec la chapelle du Nom de J6sus, et garnit la sacristie de plusieurs beaux 
omements. Enfin, comble d’ans et de marites, il mourut 4 Avallon, apr£s y 
avoir prGche Pavent et une partie du carSme, la 5* ferie apr4s Paques le 11 
avril 1577, et fut son corps rapport£ 4 Auxerre par Messieurs d’Avallon et 
re<;u avec grand honneur de tout le clerg£ et du peuple qui honorarent sa 
sepuIture non seulement. de leur pr6sence mais aussi des armoiries de la ville. 
Git devant le grand autel entre les P4res Rogerii et Presbytery qui Pavaient 
re<;u 4 Phabit et 4 la profession. — Il a fait reduire par 6crit le catalo- 
gue et les 6loges des religieux tr4pass6s au couvent dont Pon a 
pu avoir la m6moire depuis 1475. — De son temps fr4re Guillaume 
Roberti, natif de Joigny, profes d’Auxerre, fit par trois fois le voyage de 
J£rusalem, fut gardien de Baruli en Gr£ce et puis de VGzelay ou il decada 
age de 78 ans, 1574 ». (Ms, 323 (28) de la Biblioth4que Provinciale des Capu- 
cins de Paris). — Il fut re<?u le 12* 4 la licence en 1566 (Bibi. Nat., Latins 
15410, p. 94) et docteur le 21 octobre de Ia mGme ann£e. Le ms. latin 6657* de 
la Bibi. Nat., fol. 49, ajoute: «Rescripsit ad facultatem pro fide Immaculatae 
Conceptionis B. M. an. 1575 die 23 julii guardianus A Itissiod forensis] *. — 
Lebeuf, Minuriret concernant Vhistoire d’Auxerre, Auxerre 1855, JV, 407. —Sba- 
ralea, Suppi, ad Script., 1“ edit., p. 357, II* edit., p. 878. — Gonzaga, Deorig. 
Ser. Relig., Venetiis 1W>3, II, 629. 

(1) Montbrison (Loire), ch. 1. d’arr. Au lieu de Montbrison les historiens 
designent i>our le noviciat de Boniface le couvent de Rougemont (Doubs), ch. 
I. dee., arr. de Baume-les-Dames. Cf. Foderi, Narration hiet orique dee convent 
de Bourgongne, Lyon 1619, 193. 

(2) Glassberger, p. 529 et 531 dit expressement qu’il fut cr64 maltre en 
theologie sous le manteau de la cheminee, tub camino, par le g£n£ral Gillps 
Dauphin dont il 6tait le bras droit. An. Fr., II, 522, 528, 528, 588, 584, 542, 
543, 548, 550. La liste des liconcies et docteurs de Paris ne porte pas son nom. 

(8) L 6glise du mon as tere des Clarisses du faubourg Saint-Maroel 4 Paris. 

(4) « Hon. Sap. Pater de Ceva, nativitate quidem Burgundus, sed oriun¬ 
dus de Saxoniae Ducibus; qui juris utriusque et sacrae facultatis Paris., dum 
adhuc in saeculo ageret, Doctor: seraphicam vestem induit in conventu Ru- 
bei-montis provinciae S. Bonaventurae, cujus deinde, sicut et maioris Fran- 
ciae per plures annos minister provincialis exitit; easque sicut et maiorem 
provinciam Turoniae, saniorem et sanctiorem in statum revocavit, priusquam 
regularis observantiae professoribus unirentur. Vir non minus ao virtutum 
scientiarum omnium, quam natalium splendore illustris. Obiit in hoc magno 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


N&CBOLOGE DES FRERES MINEURS D’AUXERRE. 


315 


AvrU le 14/ 

Le 14* jour d’ayril 1490 deceda au convent de Troyes le R. P. 
F. Guillaume de Dumo, bachelier de Paris, profez du convent 
d'Anxerre auquei il a procure de grands biens pendant particuliere- 
ment le temps qn’il a este gardien. C’est luy qui a fait rebastir 
tout de nouveau le convent et 1’eglise apres 1’incendie general 
qui ariva le 5' may de l’an 1485. II fit eonstruire le clocheret fait 
fondre la cloche [en] 1488 comme paroist par 1’ecrist qu’ii fit mettre 
dans la pomme de la croix dudit clocher signe de son noin, et qui s’y 
conserve encore. T1 servit de secretaire au R. P. Guyotelly pro- 
vincial de la province; ce fut en cette qualite qu’estant i Troyes 
il y deceda audit jour et an que dessus. R. i. p. 

AvrU le 16/ 

Le 16* du present mois de l’an 1532, deceda dans ce convent pen¬ 
dant la tenue du cbapistre provincial de Seniis R. P. F. Pier re 
Camart, natif de cette ville, paroisse de Saint-Pierre-en-Chasteau, re- 
ligieux profez de cette maison qu’il a beaucoup edifiee par sa vertu. Il 
fut inhume dans le grand cloistre. R. i. p. (3). 

Le mesme jour, 16* d’avril 1651, deceda k Cbamps, viltage distant 
de cette ville de deux lieues, R. P. F. Estienne Germain natif d’Es- 
cham. 11 prit 1’habit des mains du R. P. Trahy gardien de cette 
maison le 24* d'aoust 1603, aage de 12 ans et fit la profession aage de 
15 ans et demy, le 22 janvier de l’an 1607, entre les mains du R. P. 
Chapelle pour lors gardien. Bon predicateur terminaire, religieux 
tres affable et charitable envers les pauvres gens du village ou il estoit 
continuellement k deservir, faisant l’oflice de vicaire k Eschamps (4). Il 
y deceda aage de soixente ans, regrettez de aes freres et tous les ha- 
bitents qui 1’enterrerent dans leur eglise. 

AvrU le 17/ 

L’an 1692, le 17* de avril deceda au convent de Sens le R. P. F. 
Jean Rousseau natif de Saint-Bris, docteur de lafacult£ de Rhims, 


Conventu anno D. 1507. Sepultus coram maiori altare oum hac eleganti 9e- 
pulchrali inscriptione. 

Fhatris Bonipacii de Ceva, clarissimis natalius orti omnique disci¬ 
plinarum OLORIA KMINENT1S81MI, AC PROVINCIAE FrANCIAE OrDINIS MlNO- 

rcjm Ministri prabstantissimi, hic sita sunt ossa, anno Domini MDVU, 

DIE APRILI8 XII. 

(Liste des Gardiens de Paris, Arvi i. Nat. LL. 1527 A f. 4). Rauni6, Epita- 
phier du Vieux Paria, Paris 1901, III, 289, reproduit 1’epitaphe en ajoutant la 
description des armoiries du tombeau: Fasce d’or et de aaitle de six piicea, d 
la bordure rontrecomponte du mevie. La fausse date de 1507 a £te reproduite 
par plusieurs historiens. Fr. de Gonzague avait bien lu 1517, cfr. Gonzaga 
Dt origine aeraph. relig. Venetiis 1603, 127. — Wadding. Script ., Romae 1806, 
58; 1906, 60; Ann. Min., XV, 261. — Sbaralea. Suppi, ad Script., Romae 1806, 
182; 1908. 191. — Ioan. de S. Ant., Biblioth. franc., Matriti 1732, I, 241. — 
Orbia Seraphicua, (De missionibus, II), Quaracchi 1886, 881. 

(1) Le ms. 323 (28) de la Biblioth. Provinc. de9 Capucins de Paris, ajoute 
qu’il 6tait. « Auxerrois. excellent et savant pivdicateur». La b&tisse du clo- 
oher est dat£e du Rr juillet 1488. 

(2) Probablement Escamps (Yonne), eant, de Coulange-la-Vitieuse arr. 
d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



816 N&CROLOGE DES FR&BE8 MINEURS D’aUXERRE. 

religieux de cette maison dans laquelle il fit profession le 28* janvier 
de Pan 1660 entre les mains du R. P. Vinot pour lors gardien. II a 
exerc6 1’office de deffiniteur de la province, custode de Champa- 
gne, confesseur des Dames Bernardines de 1’abbaye du Lisse, 
gardien dans ce convent par deux fois, A Joinyille une fois, et k 
Sens auquel il avoit este nomine au chapistre tenu en ce lieu l*an 
1690. Son corps fut inhum6 dans le choeur au bout des chaises du coste 
de Tepistre, aupres de celuy de son frere qui estoit decedi quelques 
annues auparavant. 

Avril le 18/ 

L’an 1617 le 18* jour d’avril deceda en ce conyent le R. P. F. 
Fran$ois Collart, natif de cette yille, faubourg de Saint-Amatre, 
profez de cette maison, en son temps tres feryent predicateur et reli¬ 
gieux fort exemplaire. La mort le surprit k 1’aage de Boixente et buit 
ans. Son corps fut inhume dans le chapistre (ofi est aujourd*huy la se- 
conde sacristie), au cost4 gauche de la cbaise du Superieur. R. i. p. 

Avril le 19/ 

L’an 1684 deceda en ce convent le R. P. F. Philippe Verjus, 
natif de Jotty-le-Chasteau (1), diocese de Meaux, profez de la maison de 
Proyins dans laquelle il prit 1’habit le 1 VT de may 1569, aage de 16 
ans. 11 y fit sa profession le mesme jour Pannee suivante 1670. Cestoit 
un religieux tres zell6 et affectionn6 pour cette maison, dans laquelle 
il a demeure pres de soixante ans, y ayant longtemps exerce Poffice de 
sacristin et de maistre des no vices avec beaucoup d’exactitude. 
C’est luy qui a procure que 1’eglise fOt orn6e comme elle est au- 
jourd’huy, parle grand autel, le jub6 et la chaire du predicateur: 
A l’aage de soixente et dix sept ans il renouvella ses voeux le 24* no- 
yembre de Pan 1629 entre les mains du R. P. Vinot et deceda plein 
de vertu et de merite un mercredy 19" d’avril k Paage de quatre vingt 
cinq ans. Son corps fut inhum4 dans le choeur proche la porte de la 
sacristie, dessous les images saint Michel et saint Georges. 

Ce m6me jour de Pannee 1683 deceda dans se convent le R. P. F. 
Gille Goupille, natif et profez du convent de Fala is e (2) en Nor- 
mandie, docteur en la faculte de Caen (3), predicateur fort celebre et 
religieux tres affectionn^ k son estat. D a est£ gardien de Fallaise 
pendant trois ans. Ayant est6 nomm6 au chapistre de Chartres 
pour gardien en cette maison, il y deceda sur la fin de son trienne, 
aage de 43 ans, le propre jour de Pasques, apres avoir receu tous ses 
sacrements. Il ne fut malade que cinq jours d’une pleuraisie qu’il ga- 
gnia en allant prescher k Appoigny (4). Son corps fut inhum6 dans le 
choeur vis-A-vis Parcade de la chapelle de Nostre Dame des 
Anges. 

Avril le 20/ 

Cejourd’huy, 20* du mois de avril, deceda le R. P. F. Jean Pin¬ 
guis (Le Gras) natif de la paroisse d’Egliny (6) dans la vall6e, profez 

(1) Jouy-le-Ch&tel (Seine-et>Marne), oant. de Nangis, a it. de Pro vina. 

(2) Falaise (Calvados), ob. 1. d’arr. 

(8) Caen (Calvados). 

(4) Appoigny (Yonne) oant. et arr. d’Auxerre. 

(5) Egleny (Yonne), oant. de Toncy, arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




NftOBOLOGB DBS FR&RES MXKBUB8 D’AUXSRBB. 


317 


de cette maison, bon predicateur terminaire et religieax fort affectionne 
k son eatat. Ayant este envoy6 au convent d’Estempes pour y de¬ 
mearer de commaneant^, il y mourut l’an 1668. 

AvrU le 21/ 

CejonrdTiuy 21 e de avril de l’an 1668 deceda au convent de Sene 
le R. P. F. Pierre Delreaux profez de ce convent, fort scavant pre- 
dicatear. Ayant eat6 contraint de e’e n f u i r e du convent avec lea autrea 
religieax pour eviter la fureur dea heretiqnea huguenota qui eatoint 
lea maistres de la ville, il s’en alia k Sena en attendant meilleure for- 
tone, maia la mort le prevint le jour et an que deaaua. Son corpa fut 
inhume dans le chapistre dudit convent. R. i. p. 

AvrU le 23/ 

Cejourd’hui 23* du mois de avril de 1270 deceda le T. R. P. F. 
Gaillaume d’Arrembo urg (1), docteur en theologie de la facult£ 
de Par i 8, lequel a adminiatre 1’office de provincial dans cette pro- 
vince, Tespace de... an8 avec beaucoup de prudence. Ce fut lui qui receut 
la fondation du monastere de Longchamp proche Paris, faite 
par aaint Louia en faveur de aa aoeur sainte Iaabelle l’an 1260. 
Son corpa fut inhum6 au convent de... R. i. p. 

AvrU le 24/ 

L’an 1683 deceda R. P. F. Adrien Guerin natif de Cordeille (2), 
profez de cette maiaon dane laquelle il y receut 1’habit le 20 r juillet 1628 
des maina du R. P. Vinot, pour lora gardien, et profeasion le 15" may 
de l f an 1631, aage de aeize ana. Bon predicateur terminaire. Ayant este 
envoye au convent de Rhim8 pour y rester de communeaute, il y 
mourut le 4 e d’avril et fuit inhum6 dana le chapistre. R. i. p. 

AvrU le 26/ 

Cejourd’huy, 26* d’avril 1668, deceda le R. P. F. Fran^ois Mau- 
bire, profez de ce convent, scavant predicateur. Ayant eate obligez de 
qnitter le convent et la ville quand lea heretiquea huguenota 8’en 
rendirent les maistres, il s’en alia demeurer au convent de S e n a ou il 
moarat le jour et an que desaua. R. i. p. 

AvrU le 27/ 

Cejourd^uy 27* du moia d’avril de l’an 1515, deceda Frere M i c h e 1 
l&Tc, profez de cette maison, religieax tres - humble et tres devot. Il a 
exerc4 longtemps 1’office de portier dana ce convent avec beaucoup d’e- 
dification. Il mourut de peste le jour et an que deaaus. Son corpa fut 
inhame dans le preau avec les corpa de deux autrea freres laYcs 
qui moururent pareillement de peste; on ne scay point leurs 
noma. R. i. p. 


(1) Appete G. d’Arembert par J. du Breul, ThMUre de» aniiquite» de Pari», 
Paris 1512, in-4*, p. 1267. 

(2) Cordeilles (Yonne) ne do Guerohy, o&nt. d’Aillant-sur-Tholon, arr. de 
Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



318 


N&CROLOGE DES FR&RES MTNEURS D’AUXERRE. 


AvrU le 28. e 

L’an 1646, le 28* da mois de avril, deceda en cette maison le R. 
P. F. Didier Parisot, profez du convent de Troyes, docteur de 
la faculte de Rhims, tres eloquent predicateur et religieux de grande 
exemple et vertu. U exerca l’office de gardien avec beaucoup de zelle 
dans les convents de Joinville et d’Estempes. Enfin il mourut 
ceans et fut inhume dans le chapistre. R. i. p. II a este longtemps dans 
1’exercice de cure de la paroisse de Saint-Renobert(l), y faisant touttes 
les fonctions.Quatre jours avant sa mort il eut des pressentiments 
qu’il deyoit bientost paroistre devant Dieu. Il s’y prepara pendant ces 
quatre jours par des pri feres et des confessions reiterees. Le soir mesme 
qa’il mourut, il se trouva dans 1’eglise avec les novices ou il leur fit 
une exhortation sur le respect qu’ils devoint avoir dans les eglises, 
disant sans cesse qu’il faudroit rendre compte & Dieu de ses irreve- 
rances commises, ajoustant mesme par quelque inspiration, que les me- 
mes novices le verroint peut-estre le lendemain mort au milieu du 
choeur. La chose ce trouva veritable, car retournant k sa chambre qui 
estoit vis-i-vis de la porte des lieux d’aujourd’huy, en mettant la clef 
de sa chambre qui estoit attache k sa ceinture dans la serrure de sa 
porte, Tappoplexie le prit et [il] demeura retenu par sa clef. Quelques 
secours qu’on lui donna, il ne put revenir, etant aage d’environ soixente 
et dix ans. 

AvrU le 29.* 

L’an 1663 deceda cejourd’huy dans ce convent le R. P. F. Phi¬ 
lippe Perot, natif de Gy-l’Evesques (2) profez de cette maison dans 
laquelle il a exerce fort longtemps Toffice de maistre des novices 
et de sacristain avec beaucoup d’edifiication, luy ayant de plus procurez 
beaucoup de biens. La peste c’estant extraordinairement echaufee dans 
cette ville, il en mourut le dernier jour de ce mois. Son corps fut in- 
humfe dans le preau. R. i. p. 

May le 1.** 

Ce jourd’huy l cr mai deceda au convent de Chartres l’an 1552 
le T. R. P. F. Richard du Mans, (Coenomanus ), fameux docteur 
de la faculte de Paris, profez du convent de Chartres tres scavant 
dans les langues hebraiques, grec et latine qu’il possedoit en 
perfection. Il fut au concile de Trente dans la compagnie de Peve- 
que de... oti il se fit admirer par sa profunde doctrine. A son retour il 
fut eleu ministre provincial de cette province au chapistre de 
Soisson tenu l*an 1549. Son trienne estant presque achevez il mourut 
et fut inhumd dans le choeur soub une grande tombe qui a servi du 
depuis k faire la table du grand autel. R. i. p. (3). 


(1) Saint-Regnobert par&it 6tre une paroisse d’Auxerre. 

(2) Gy-l’EvGque (Yonne), eant, de Coulange-la-Yineuse, arr. d’Auxerre. 

(3) « 1 mai. Anno Domini 1553, obiit reverendus pater et dootor Pari- 
siensis, frater Richardus Cenomanti^, vir trium linguarum peritissimus, qui 
a concilio Tridentino reversus, in quo triennio iussu summi pontificis Pauli 
tertii, pro defensione fidei catholice strenae laboraverat, electus in ministrum 
provincialem Franciae, qui in execucione sui ministeriatus obiit suo triennio 
nondum completo, sepultus coram maiori altari huius ecclesie Sancti Fran¬ 
ci sci Camotensis, qui post plura beneficia huic oonventui ab eo collata reli- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




OTfeOBOLOOB DBS FR&RES MINEUR8 D’AUXKBRE. 319 


Ce mesme jour deceda le B. P. F. Franqois Anser, natif de 
cette ville, profez de cette maison, grand et scavant predicateur. Ayant 
este nomine gardien du convent de Verdun en Lor&ine, et apres y 
avoir exerc6 cette charge 1’espace de cinq ans avec grand zelle et edi- 
fication, il y mourut aage de soixante et cinq ans, en ayant pass6 qua- 
rante trois dans les pratiques de la religion. Son corps fut inhume dans 
1'eglise Pan 1677. 

May le 2.* 

Le 2* de may de Pan 1688 deceda au convent d’Estempe8 F. Paul 
Vauban lai'c, natif de la paroisse de Bazoche proche Vezelay. II estoit 
capitaine d’infanterie et aage de 29 ans quand il vint dans cette 
maison dans laquelle il prit 1’habit le 26' juillet de l’an 1678, des mains 
du B. P. Fr. Frango i s Boliveau, bachelier de Paris, pour lors 
gardien, et fit sa profession Pannee suivante le 28 f aoust 1679. Il 
fut envoy6 au convent d’Estempes pour y estre de communeaute; 
apr&s environ trois ans de demeure il y mourut le jour et an que 
deeeus. B. i. p. 

May le 3.* 

L’an 1549 le 9* du mois de mai deceda en cette maison le B. P. 
F. Thomas Soulaliens, natif de Pont-sur-Seine(1), profez de ce con¬ 
vent, religieux fort zelle pour son estat et predicateur tres eloquent. 
Apres sa mort son corps fut inhum6 dans le chapistre tout en entrant. 
B. i. p. 

Le mesme jour 8 e du mois de mai de Pann6e 1574 deceda dans cette 
maison le B. P. F. Gu ill a ume Boberti, natif de Joigny, profez de 
ce convent, bon predicateur. Lequel par un motif de religion a fait par 
trois foi8 le voyage de Jerusalem, dans Pun desquels il fut eleu 
et gouverna en qualit6 de gardien le convent de Beruli en Pile de 
Chrethe ou Candie. A son retour on le choisit pour exercer 1’office 

quit bonam partem librorum qui sunt in nova libraria dioti conventus». 
Obituarre de» Frtres Mineum de. Chartres, loo. oit. , p. 822. — Il fut regu 5* k la 
lioence le 5 f&vrier 1586 (Bibi. Nat. Latins 15440, p. 72) et docteur le 90 mai 
de la m&me ann£e (Ibid. Latins 5657 A , f. 40). 

Wadding-J. de Luca, Ann. Min., XVIII, 5, 124, 145, 146, pr6tend que 
Biohard vint au ohapitre g6n6ral de Mantoue 1541, en qualit£ de pro-ministre 
de France-Parisienne. C’est une erreur; car il n’appartenait pas & la provinoe 
observante, mais & la provinoe primitive de France. L ? 6lection du ministre 
de cette province, Jacques du Moutier, (cf. AFH III, 140), faite au chapitre de 
Compi&gne en 1588, avait et£ attaqu§e comme entachee de nullit£, parce que 
les oapitulaires avaient expulse de leur assemblee le Diseret du oouvent de 
Paris; Bichard avait 6t6 d6put6 pour suppiler le ministre douteux aux as- 
sises g^n^rales de 1’Ordre. Le chapitre qui venait de d£cider la fondation d’un 
Studium generale & Mantoue, 1’institua lecteur avec un autre religieux de la 
province de France. « R- Magister Riccardxu Caeno manus, Doctor Parmensis 
Ijsetor in Sarra Scriptura et Sacra. Theologia, scilicet in Lectura Scoti: Vener. 
P. Frater Baregheti Provinciae Franciae, qui leget Sanctum Bonaventuram », 
(Orbis. Seraph., III, 284, 286, 287). Wadding, Script. 207; Sbaralea, Suppi, ad 
Scrip., 632. — J. de 8. Ant., Bibi, franc ., III, 57. — Hurter, Nomencl., Oeni- 
ponte 1906, II, 1507. — Haureau, Histoire littiraire du Maine, 2* edit., Paris 
1870-1877, IX, 218-220. — Gonzaga, De orig. S. Rei., Venetiis 1609, 132. — La 
liate des Gardiens de Paris (Arch. Nat., LL. 1527 A ) le compte parmi les pr6- 
lats du Grand Couvent. 

(1) Pont-sur-Seine (Aube), eant, et arr. de Nogent-sur-Seine. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


320 


NEOROLOGE DES FRERES MINEUR8 D*AUXERRE. 


de yicaire des prfttres au grand convent de Paris, puis gardien 
k Vezelay, enfin maistre des novices dans cette maison. Dans 
tous lesquels employes il s’est comporta avec beaucoup de zelle et de 
prudence. Son corps fut inhum6 dans le chapistre. 11 estoit aag6 de 
soixente et dix huit ans. R. i. p. 

May le 4.* 

L’an 1684 deceda en cette maison le R. P. F. Denis Renault des 
Maret8, natif de la ville de Sezanne en Brie et profez de la meme 
ville, bon predicateur terminaire, religieux de bon exemple et de sainte 
conversation. II obtint obedience pour aller en Espagne, ou il de- 
meura quelques annez, y fit ses etudes de theologie. Ayant este envoy6 
dans ce convent, il y mourut d’une pleuraisie apres huit jours de ma- 
ladie, en la trante cinquiesme annee de son &ge. Son corps fut inhume 
dans le chapistre, a main droite en entrant. R. i. p. 

May le 5/ 

L’an 1276 le 5* du mois de may deceda Rme P. F. Odon Rigault, 
docteur celebre de Puniversit6 de Paris, religieux profez du con¬ 
vent de... Il estoit d’une naissance tres relevee et d’un merite encore 
plus grand qui luy merita d’estre nomine k 1’archeveschi de Rouan, 
primat de la Normendie et sacre par le pape Innocent quatriesme dans 
Lyon au mois de may 1248 11 gouverna tres saintement son eglise 
et en deffendit tres courageusement les droits. Il mourut et fut inhum6 
dans son eglise cathedralle. R. i. p. (1). 

Le mesme jour 5° may de l’an 1636 deceda le R. P. F. Estienne 
Grosgnet, natif de Toushy(2), profez de cette maison dans laqueUe 
il prit 1’habit aage de neuf ans six mois le 3" jour de descembre 1596 
des mains du R. P. Bonnaventure Brosse, pour lors gardien, 
et profession le dimanche d’apris la Saint-Martin d’este, au mois de 
juillet de Pannee 1599, aage de 13 ans et demie entre les mains du R. 
P. Maistre Seillon, gardien. Il estoit bon predicateur terminaire et 
religieux fort zelle pour son estat et pour le bien de cette maison. Il 
mourut un dimanche, aag£ de 48 ans et fut inhum£ dans le chapistre 
qui sert aujourd’huy de sacristie. 


(1) Sbaraglia, Suppi, ad Sr-ipt., 685 propose de Pidentifier aveo le pritendu 
Riohard de Reims du XIII e siicle qui paratt n’avoir jaraais existi. L’auteur 
de la miprise serait Barthilemy de Pise qui a ierit «Rigaldum Remensem 
archiepiscopum» {An. Fr., IV, 987) au lieu de Rothomagensem. Trithime a ac¬ 
centui Perreur en mettant. Richardus au lieu de Rigafdus. On en est mime 
venu k croire que Richard de Middletown avait ite archevique de Reims 
(AFH II. 462: III,). — U. Chevalior. R<fp. t II, 8972. — An. Fr. II, 68, 82, 85, 
88, 115; III, 220, 247, 814, 853: IV, 337, 379, 541. — ffittor. de la France, XXI, 
82, 571-593, 934: XXII, 325, 826; XXIII, 1044. — Wadding, Ann. Min., II*, 
419; III, 160; IV, 398; V, 5. — Gonzaga, De origine Ser. Rei., Venetiia 1608, 
p. 69, 187, 666. — Salimbene. Chronica, Parmae 1857, p. 93, 95, 220, ed. Holder- 
Egger, p. 222-4, 484, 660.' — Sbaralea, BuU. Fr.\ I, 551, 622, 645, 666, 692, 742, 
744, 748, 755; II, 166, 167, 208, 210, 226, 283, 284, 326, 448; III, 173, 188, 196- 
200. — Denifle, Chartul. Univ. Par., I, 211, 305, 840, 841, 346, 851. — Voir 
surtout E. Bonnin, Journal dea vvates pastorales d’Eudes Rigaud, archevique de 
Rouen (1248-1269), Rouen, 1852, in-4°. — Une itude sur la vie et les oeuvres 
d’Eudes Rigaud sera publiie ici ultirieurement. 

(2) Toucy (Yonne), ch. 1. de o., arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NftCROLOQE DBS FR&&BS MINEUK8 D^UXERRE. 


321 


May le 6/ 

Cejourd’huy 6“ may 1541 deceda le R. P. P. Florentin Clouant, 
natif de Sougere, paroisse de Venoy (1), profez de cette maison. Retour- 
nant de Paris ou il avoit fait ses estudes, dans le 5° mois de sa pre- 
strise, il mourut et son corps fut inhume dans la nef aupres de son 
frere, vis-4-vis la porte du marcbe ou est aujourd’huy pose 1’autel de 
VEcce Homo ou Dieu de pitiA R. i. p. 

May le 7/ 

L’an 1660 le 7 # du mois de may deceda le T. R. P. F. Saro Ge- 
rard, profez du convent de Meaux, docteur tres celebre de 1’uni- 
versite de Paris, religieux d’une tres grande vertu. Son merite l’a fait 
elire provincial de cette province au chapistre tenti k Saint- 
Quentin l'an 1629. Il mourut au convent de Soisson audit jour et 
an que dessus, aage de cinquante buit ans. Son corps fut inbume dans 
le cboeur. — Il naquit au village de Saint-Jean Deux Jumeaux(2) dio* 
cese de Meaux, l’an 1592 [fut] gardien au convent de Rhims, puis 
de Meaux, ensuite provincial, gardien pcndAnt six ans au convent 
de Troyes et autant de temps k celuy de Soisson oii il deceda fige 
de 58 ans (3). 

ITn mardy huitiesme de may 1629 la premiere pierre du petit 
cloistre fut posde au premier pilier du c6t6 de la bibliotb6que, sur 
laquelle a este grave le nom de Monsieur Germain Lauverjat bien- 
facteur de cette maison. Les arcades de ce cloistre ont etez chan- 
gees quant k la forme lorsqu’on a fait elever la galerie du jube 
l’an mil six cent quatre vingt deux. [1682]. 

May le 8/ 

L’an 1663 le 8" may deceda dans ce convent le R. P. F. J a c q u e s 
Dunnepart, profez de la maison de Seniis, custodie de Paris, reli¬ 
gieux fort exemplaire. Ayant est£ envoye dans ce lieu pour y demeurer 
de communeaute, il y mourut le jour et an que dessus. Son corps fut 
inhum6 dans le cloistre. 


May le 10.* 

L’an 1639 le 10“ may deceda k Compiengne le T. R. P. Hugues 
de Bray(4), profez du convent de Compiengne, docteur fameux 

(1) Touoy (Yonne), ch. 1. de c., arr. d’Auxerre. 

(2) Saint-Je&n-lee-Deux-Jumeaux (Seine-et-Marne), eant, de la Fertg-soua- 
Jouarre, arr. de Meaux. 

(S) Au lieu de Saro il faut lire Faro ou raieux Faron, nom d’un saint 
6v£que de Meaux. U fut 6lu gardien de Soissons au chapitre d’Auxerre en 
1644 (Arch. de 1’Yonne, H 1882). Il avait 6t4 re<?u 21* k la lioence en 1628 
(Bibi. Nat., Latina 15440, p. 156). 

(4) La liate des Gardiens de Paria (Aroh. Nat., LL 1527*) lui oonaaore oet 

eloge: «Hon. Sap. P. Hugo de Bray> provinciae Franciae, oonventus Compen- 

diensia, illiuaque reparator magnificus, qui suae provinciae semel et iterum 
regimen adeptus, tanta vigilantia, tantoque animi fervore sui ministerii partes 
implevit, ut immortalem sui nominis famam et gloriam posteritati consigua- 
verit». — Il fut requ le 2S 1 2 * 4 * 6 k la licence en 1586 (Bibi. Nat., Latins 15440, 
p. 118; Ibid., 5667 A , f. 56). — Les Arohives munio. d , Amiens, BB 55, f. 99, rap- 
portent qu’4 Ptobevinage du 18 f6vrier 1597 «sire Augustin de Louvenoourt, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



322 


NlbCROLOGE DES PRORES MDTEURS D’AUXERRE. 


de runiversitA de Paris, tres excellent predicateur de son temps. II 
gouyerna la province en qualitA de provincial deux triennes, ayant 
est4 eleu la premiere fois au chapistre d’Auxerre l’an 1592, la se- 
conde fois A celuy de Troyes tenu l’an 1601. Ensuite il fut eleu gar- 
dien du grand convent de Paris, mais apres quelque temps de cet exer- 
cisse, et son grand aage jointe au repos de la sollitude qu’il desiroit 
ardemment, il y renon^a. C’etoit un homine d’un genie et d’une esprit 
admirable; enfin, honnore, aym6 et chery tres particulierement de toute 
la ville de Compiengne, il y mourut aage de plus de quatre vingt ans. 
Son corps fut inhumA au bout des chaises, du coste de TEvangille, de- 
vant une image du Sauveur devant laquelle ce venerable Pere alloit 
tous les jours faire ses prieres et ses oraisons. It. i. p. 

May le 11.* 

Le XP may de l’an 1687 qui tomboit un lundy fut beniste la 
chapelle de Saint-Didace par le R. P. et Maistre Roulloux, profez 
de Meaux, pour lors gardien de cette maison. CPest maintenant ce 
qui nous sert de premiere sacristie. On ne scay point au vray qui 
est ce qui la fait bastir. 

L’an 1687 le XI C may deceda k Paris Rme P. F. Fran^ois Faure, 
profez du convent d’Angoul£me, province de Touraine docteur 
tres celebre de Paris, un des plus grands predicateurs de son temps. 
Il entra dans les bonnes gr&ces de laRoyne MAre Anne d’Au- 
triche, qui le fit son predicateur ordinaire. Elie luy fit donner 
ensuite 1’ eveschA de Glandesve, puis celle de Amiens II y fut 
inhume dans une chapelle de sa cathedrale et son coeur fut mis 
dans le santuaire du grand convent [de Paris] avec une epitaphe fort 
honnorable (1). 

May le 12.* 

Cejourd’huy 12 may de l’an 1580, deceda le R. P. F. Guillaume 
Fournier, profez du convent de Soisson, docteur de Paris, pre¬ 
dicateur tres celebre. Ayant este nomme gardien de cette maison au 
chapistre de Sens tenu l’an 1578, il y mourut sur la fin de sa se- 


ancien maleur et eschevin a dict que, lorsqu’il estoit mayeur, il reoeut un 
advis contre nostre maistre de Bray, oordelier, quy est fort important, et 
parce que ledict de Bray se seroit absentA, et que la contagion seroit arrivAe 
dans leur convent, il ne s’en est faiot aucune chose, mais i) a entendu que 
ledict de Bray est de retour, sur quoy a este advisA qu’il sera informi dili- 
gemment allencoutre dudict de Bray>. — On ne doit pas oonfondre Hugues 
de Bray aveo le oordelier Luc de Bray, confesseur de la fameuse Solitaire des 
Rochers. 

(1) Gallia chrutfiana, III, 1247; X, 1211. — Gams, Series Episcop ., 488 554. 
— Sbaralea, Suppi . ad Scrip., l a ed. 252 ; 2* ed., 268. — Holzapfel, Mammale 
Hist. Ord ., 448, le fait a tort AvAque d’Aurillac Aureliacensis. — Daire, Hiat, 
de la ville d’Amietis, Paris 1757, II, 69-72. — Soyez, Notices sur les iveqmes d' A- 
miens, Amiens 1878, 220-240. — Mioland. Actes de Viglise d’Amiens, Amiens 
1848-1849, I, p. LXIII-LXXI, 277-479; II, p. V-VII. — Durand, Monographie 
de Viglise cathidrale d'Amiens, Amiens-Paris 1901-1908, I, 97; II, 900. 516. 
Pouy, Histoire de Francis Faure, 77° iveque d’Amiens, dans les Mimoire* de la 
Sortiti des Antiquaires de Pir.ardie, t. XXV, Paris-Amiens 1876, p. 187-286. — 
Les Archives de la Somme et les Archives municipales d’Amiens renferment 
de nombreux articles sur le grand orateur et le non moins grand prooAdurier 
qu’6tait Franpois Faure. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NACBOLOGK DBS FRBRBS ICINKUB8 D’AUXERRE. 


323 


conde ann6e, nn jour de 1’Assention de Nostre Seigneur, au grand re- 
gret de tous les religieux et de toute la ville qui le regardoint comme 
un tres parfait religieux. II fut inhume dans 1’eglise au bout des chaises. 
R. r. p. (II est en portrait dans un tablean, derrier le grand 
autel, attachd k la mur&ille, entre le R. P. Hila i re Coquy et le P. 
Iacques Guynot) (1). 

May le 14* 

L’an 1234 le 14* de may deceda R. P. F. Agneau de Pise, pre- 
mier gardien du grand convent de Paris et premier custode 
delaprovince de France, tenant la place de saint Fran^ois 
qui l’envoya en 1216. II fut trois ans apres, s^avoir [en] 1210 envoye 
par le mesme saint P&re pour exercer 1’office de ministre provincial en 
Angleterre. D fut tres estime et honore du roi Henry 3'- roy d’An- 
gleterre duquel il fut conseillier. II mourut k Oxford et fut in¬ 
hume dans 1’eglise du convent. R. i. p. (2). 

Ce mesme jour de l’ann6e 1563 deceda le R. P. F. Fran^ois Rogery 
natif de Saint-Florentin, profez de ce convent, docteur de la faculte de 
Ca£n, religieux de grande vertu, d’une grande edification et d’une pro¬ 
funde science. II gouverna' ce convent pendant plusieurs annees en qua- 
lite de gardien avec grand zelle. Sur la fin de sa vie il fut attaque de 
plusieurs et grandes maladies qu’il supporta avec beaucoup de patience. 
F.nfin il deceda et fut inhume dans le santuaire au coste de 1’Epistre. R. i. p. 

May le 15.* 

CejourdTiuy 16* de may 1620, deceda le T. R. P. F. Denis R ol¬ 
lo t (3), profez du convent de Rhims, docteur de 1’universitA de Pa¬ 
ris dans laquelle il prit le bonnet l’an 1671, fameux predicateur de 
son temps, lefleau des heretyques, religieux de grand exemple. 
Il gouverna le grand convent de Paris en quatite de gardien les 


(1) Il fut requ 15“ k la lioenoe le 4 ffevrier 1576, et docteur le 26 juin de 
la mdme ann£e (Bibi. Nat., Latins 5667 A , f. 52). Le ms. 823 de la Biblioth&que 
Provinciale des Capucins de Paris, porte qu’ « etant &g6 de 85 ans [il] fut 6lu 
gardien d’Auxerre le 4 octobre 1578 oh il mourut le 12 mai 1580, grande- 
ment regrettA du peuple & oause de ses prgdications». 

(2) Les dates de oette notice sont fautives. Le B. Agnello n£ en 1194, 
fhfere mineor vers 1212, fut envoye en France vraisemblablement en 1219, en 
Angleterre en 1228 ou il arriva le 10 septembre 1224. Il mourut le 18 mare 
1282 selon Eocleston, en 1285 selon d’autres. — An. Fr., I, 217, 222, 224, 227, 
283, 234, 296-288, 240, 246, 247, 268, 267, 268, 274; II, 14, 61; III, 24, 26, 27, 
288; IV, 329-881, 517, 546. — Matthieu de Paris, Chronica Maiora, £dit, Luard, 
1872-1883, HI, 257. — Lemmens, Catal. S. F. Min ., Romae 1908, 44. — Wad- 
ding, Ann. Min. ed. 2% I. 115, 808 810, 364, 865. — Arthurus, Martyrol. Franc., 
Paris 1658, 112. — Denifle, Chart. Un. Par., I, 185 — Eubel, Provinciale, 4, 
8, 227. — Little, The Orey Friare in Oxford , Oxford 1892, 1-8, 7, 18, 21, 26, 
80, 57, 89, 125-127, 176, 178, 179, 181, 188. — C. Mariotti, Il B. Agnello da Piea, 
Roma 1895. — Hilarin de Luoerne, Hiet, de» Uudee, Paris 1908, 170, 180, 165-278, 
289, 818. — AFH I, 468. — Dict. d*hi»t. et de giogr. eccUeiaet. Paris 1910, s. v. 

(8) La liste des Gardiens de Paris (Aroh. Nat., LL 1527 A ) lui oonsaore oet 
6loge: «Hon. Sap, P. Dionysius Rollot, provinciae Franciae, conventus Rhe- 
mensis, eiusdemque provinciae minister, regulans disoiplinae restituendae ac 
fovendae ardentissimus, quem virtutum omnium concentus, imprimis evan- 
gelioa mansuetudo erga omnes, singularis comitas et paterna dilectio, venera¬ 
bilem effioiebant >. — Il fut requ 14“ & la lioenoe le 22 janvier 1572, et dooteur le 
27 octobre de la m6me annfe (Bibi. Nat., Latins 15440, 96; Ibid., 6667^ f. 60v). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



324 


NfiGROLOGE DES FRfeEES MINEDR8 D’AUXERRE. 


annues 1578, 1579, 1580, 1581; ce fat pendant ce trienne qu’une partie 
de Teglise fut reduite en cendre. L’ann6e suivante, scavoir en 
1582 il fut eleu provincial au chapistre d’Evreux, ena u i te com> 
missaire general aur la province Saint-Bonnaventure. Enfin, 
plein d’aage, de merites et de vertus, il mourut, et son corps fut in- 
hume dans le choeur de 1’eglise du convent de Rhims, devant le 
grand autel sous une tombe de pierre. 

May le 16/ 

L’an 1634 deceda le T. R. P. F. Pierre Le Franc(l), profez du 
convent de Bayeux en Normandie, tres fameux docteur de Paris 
religieux de grande vertu et d’un zelle extraordinaire pour son etat. 
Il gouverna la province en qualite de provincial avec beaucoup de 
prudence pendant deux triennes. 11 fut eleu au premier dans le cha¬ 
pistre provincial tenu k Notre-Dame de la Garde l’an 1622, puis il 
fut choisy pour estre gardien du grand convent de Paris. Il fut 
eleu au second dans le'chapistre tenu k Meaux l’an 1638. Enfin il 
mourut aage pres de 80 ans, et fut inhume dans 1’eglise du convent 
de Bayeux. R. i. p. — Il a enseignie la theologie pendant plusieurs 
annees au grand convent de Paris avec grand applaudissement. D a 
exerce l’office de gardien dans plusieurs convents de la province. 

May le 18/ 

L’an 1695, le 18° du mois de may, deceda dans cette maison le R. 
P. F. Nicolas Le Torre profez du convent de Meaux, bon predi- 
cateur terminaire, religieux fort zel6 et devot au service divin, aym6 
de tous par ses manieres douces et honestes. Ayant este envoye ici en 
qualite de vicaire et de maistre des novices, dont il s’aquitta avec 
beaucoup de prudence dans le peu qu’il y a este. U y deceda un mer- 
credy apres une maladie de dix jours, aage de cinquante sept ans. Son 
corps fut inhum6 dans le chapistre au coste droit en entrant. R. i. p. 

May le 19/ 

L’an 1316 deceda au convent de Beauvais Rme P. F. Gu illa ume 
de Gainesbourg, anglois de nation, profez du convent d’Oxfort, 
docteur et professeur de cette universite, religieux de grande vertu. 
excellent en pi£t6, en prudence, en z&le et en doctrine. Ses qualitas 
le firent sacrer ev§que de Vigor re, suffragant de 1’archevfiche de 
Cantorbery, et le roy Edouard second 1’envoyaen Franceaupresde 
Philippe roy de France comme son ambassadeur pour terminer 
differentes affaires. U s’en acquitta avec toute la satisfaction possible. 
Enfin estant sur le point de retourner en son pays et aller gouverner 
son troupeau, il mourut k Beauvais, et son corps fut inhum6 dans l’e- 
glise du convent sous une tombe de pierre. R. i. p. (2). 

(1) Il fut regu 17* k la licenoe en 1616 (Tbid. 15440, p. 142). Gependant s’il 
est mort k 80 ans en 1634, ou ne s’explique pas bien la date de sa licenoe en 
1616. — Il ne faut pas le confondre aveo un autre Pierre Le Franc, oordelier 
d’Amiens qui s’est rendu o616bre en 1673 par l’6pitaphe du portail conventuel 
de Reims, Daire, Hiet. litUr. d’Amien3, Paris 1782, 196. 

(2) Guillaume de Geinsborough 6v6que de Worohester mourut le 17 Sep¬ 
tembre 1907. — Eubel, Hier. I, 660, 561. — Wadding. Ann. Min., VI, 12. — 
Id., Saript., ed. 1806, 104; ed. 1906. 104. — Sbaralea, Suppi, ad Script., ed. 1806, 
821, ed. 1908, 1, 889. — Id., Bullar. Franc., IV, 562. —Eubel, Bullar. Franc., V, 
615. — Little, The Orey Friare in Oxford, Oxford 1892, 68, 157-162, 218. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



nAcbologe DBS frBrbs mimburs d’auxbbre. 


325 


May le 20/ 

L’an 1520 le 20* da mois de may deceda dans cette maison le R. 
P. F. Jean de La Porte, natif de Soisson et profez du convent 
de la me8me ville, vray bomme de bien, fort vertueux et devot reli¬ 
gieux. II a exerce dans ce convent 1’office de maistre des novices 
an fort long espace de temps. II possedoit 'en perfection la musique, 
il scavoit au8si tres bien toucber de 1’orgue. II mourut enfin la veille 
de la Pentecoste le jour et an que dessus. Son corps fut inhum6 dans 
le cbapistre entre les deux pilliers. (Ce liea apparammant fut ruin6 
par les beretbiques buguenots). 

May le 22/ 

Cejourd’huy 22° may de l’ann4e 1538 qui tomboit une veille de la 
Pentecoste, deceda R. P. F. Jacques Parigot, natif de la Chapelle- 
Saint-Luc (1) procbe Troyes en Cbampagne, profez de cette maison, pre- 
dicateur zelle et bon terminaire. II a toujours marcbe dans les exercices 
d’un bon religieux. A l’aage de quatre vingt seize ans il ne s’absentoit 
d’ancune regularitA Son corps fut inhum6 dans le cbapistre. R. i. p. 

May le 23/ 

CejounPhuy 23« may deceda Pan 1638 le T. R. P. F. Jean Pour- 
reau, profez du convent de Rbims, docteur tres celebre de Puniver- 
site de Paris, predicateur des plus renommez de son si&cle. Il a 
gouverae la province pendant trois ans, scavoir depuis le cbapistre 
de Vernon(2) tenu Pan 1610 jusqu’4 celui de Chartres celebre Pan 
1613. Il a este pareillement commissaire general par deux fois sur 
les religieux Penitents autrement dit Pique-Puce, pre sidant en cette 
qualite k deux deleurs chapitres. Il s’est comporte dans tous ces 
employes en veritable homme de bien. Il a compos£ un livre intituld: 
L’eau vive de la fontaine d’AUxim te pour convaincre de faussete les 
huguenots de Vitry-le-Fran^ois (8), imprime k Rhims pendant qu’il 
en estoit gardien Pan 1609. Enfin il mourut n’ayant este que tres peu 
malade et fut inhum6 dans le choeur de Peglise du convent de Rhims 
devant le grand autel sous une tombe de pierre(4). 

May le 24/ 

L’an 1675 le 24 du mois de may deceda au convent d’Arcy-sur- 
Aube(5), diocAse de Troye, le R. P. F. Pacifique Lau verjat, profez 
de cette maison, bon predicateur terminaire. Il avoit est6 revestu de 
1’babit au mois de mars de Pan 1635 et fait profession entre les mains 
du R. P. et Maistre Roulloux pour lora gardien le 28” may de 
Fann6e 1636. Il fut envoy6 par obedience au convent d’Arcy ou il 
mourut et fut inbum6 dans la cbapelle ou Peglise proche le ballustre 
qui fait la separation. R. i. p. 


(1) La Cbapelle-Saint-Luc (Aube), oant. et arr. de Troyes. 

(2) Vemon (Eure), oh. 1. de o., arr. d’Evreux. 

(8) Yitry-le-Francois (Marne), oh. 1. d’arr. 

(4) C’e8t peut-^tre Jean Poireau qui fut re^u 20* k la lioenoe le 5 f6vrier 
1602, docteur le 28 octobre de la mdme annde, et mourut en janvier 1628 
(Bibi. Nat., Latins 15440, p. 128; Ibid., 5667 A , f. 61 v). 

(5) Arcis-sur-Aube (Aube), ch. 1. d’aiT. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


326 


NftOBOLOGK DBS VB&B&8 UINBUB8 D ? AUXBRRK. 


May le 26/ 

L’an 1670 deceda au convent de Soisson le T. R. P. F. Bernar- 
din Pollet(1), profez du convent d’Amiens, docteur tree illustre 
de 1’uni versi te de Paris, religieux d’un grand exemple et tres afle- 
ctionne pour son e stat. Son merite l’a fait elire par deux fois ministre 
provincial de cette pro vince qu’il a gouverne avec beaucoup de pru- 
dence, la premiere fois au chapistre tenu k Sezanne l’an 1568, la 
seconde k celuy de C h a r tr e a celebre Pan 1567. Enfin, plein de merites 
devant Dieu et les hommes, il mourut k Sois son et fut inhume dans 
le choeur de 1’eglise sous une tombe de pierre. R. i. p. 

May le 26/ 

Cejourd’huy 26" may de l’an 1528 deceda le R. P. F. N i c o 1 as M&- 
licaire, natif de Saint-Verain-les-Bois(2), profez de ce convent, tres 
devot religieux et fort laborieux pour tout ce qui regardoit cette mai- 
son. II se chargea mesme de la despense pendant plusieurs annees. D 
demanda d’6tre inhume dans la nef dessous le crucifix qu’il avoit 
fait faire de ses aumosnes avec le deux images de la Sainte Vierge 
et de Saint Jean, le tout revenant k la somme de deux cent quatre 
vingt livres. Le tout fut bris6 et rompu par les heretbiques hugue- 
nots l’an 1667 quand iis prirent la ville et le convent. 

May le 28/ 

L’an 1600 deceda le T. R. P. Robert Vacher, profez du convent 
de Vernon, docteur de Paris, religieux de grand merite qui le fit 
choisir,pour estre ministre provincial de cette province qu’il gou- 
verna avec grand zele depuis le chapistre de Laon tenu Pan 1586 
jusqu’& celuy de Seniis celebri Pan 1689. II mourut enfin plein de me¬ 
rites le jour et an que dessus. 

May le 29/ 

L’an 1490 le 29 n de may deceda en ce convent R. P. F. Jean Bou- 
tard, bachelier en theologie, profez de cette maison. II avoit un don 
tout particulier de toucher les coeurs dans ses predications, il joingnoit 
k cela une profonde humilite et fervante devotion. Il fut custode de 
Champagne et gardien dans plusieurs convents de la province. 
Il s’aquitta de ses ch&rges avec beaucoup de prudence. Enfin il mourut 
fort regrettA des religieux et des habitants qui 1’avoint en grand estime. 
Son corps fut inhum6 dans le chapistre. 

May le 31/ 

L’an 1681 le 81 e may deceda R. P. Jean T hornas, natif de cette 
ville, paroisse de Saint-PAre, profez de ce convent, religieux tres labo¬ 
rieux et vigilant pour tout ce qui regardoit les affaires temporelles de 


(1) Les Arohives munio. d’Amiens BB 29, f. 128 enregistrent k la date du 
11 mars 1566, une aumdne de dix 6ous soleil 4 Fr. Bernardin Polet, fran- 
oisoain du oouvent d’Amiens et natif de ladite ville, pour passer sa mat- 
trise. — La lis te des lioenoids de Paris est muette sur son oompte. 

(2) Saint-Verain-les-Bois n’est pas marqud dans le Dict. dm Poeto. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



nAoROLOGB DBS FBftHBB MINBUB8 D’aUXKRRB. 


S27 


cette maison qu’il a exerce pendant pres de cinqnante cinq ana avec 
beanconpde prndence. 11 abeanconp enrichy la aacriatie d’ornementa. D 
fnt inhum£ k l’entr6e du chapiatre qni aert aujourdTiuy de aacriatie. R. i. p. 

[La feuUle du ler jum est cUchirte}. 

Juin le 2.' 

L’an 1516 le 2° de juin deceda dane ce convent R. P. F. Antoine 
du Biez, natif de Chevannes, profez de cette maison. D fnt envoy6 
apree aon novitiat au grand convent de Paria pour y faire aon coura 
de philosophi e, maia il y mourut et fut inhum6 dana le cloiatre. 
Ceatoit un jeune enfant trea devot, humble, retenu, acay&nt au del4 de 
aon aage, ce qui fiaiaoit eaperer beaucoup tant dana la vertu que dana 
la acience. II eatoit frere cadet du R. P. Bonnaventure du Biez, 
fondateur de la chapelle du Saint Nom de J6aua, qui deceda le 
ler juillet de l’an 1541, dans le monastere de Sainte-Catherine de 
Provins. 

Jum le 8.* 

L*an 1552 le 8* juin deceda F. Franpoia Maton, natif de Ligny- 
le-Chaatelle (1), profez de oette maison, religieux fort doux et duquel 
on eap4rait beaucoup quant k la acience et & la yertu. D mourut Ges¬ 
tant encore que diae re. Son corpa fut iuhum£ dana le cloistre via-a- 
yis de l’all6e qui eat atgourd’hui entre le chapiatre et la aacriatie, une 
yeille de la Pentecoste qui tomboit au troiaiesme de juin, ang6 de 28 
[ans et] demy. R. i. p. 

Juin le 4 .• 

L’an 1504 deceda dans ce convent R. P. F. Jean de Varainea, 
natif de Joigny, profez de cette maison, religieux tres zell6 pour son 
estat et fort exacte au Service divin tant la nuit que le jour. U a beau¬ 
coup edifi6 toute la ville par aa aainte conversation. II fut inhum4 dana 
le cloiatre. R. i. p. 

Jum le 6.• 

L’an 1677 deceda le cinquiesme juin le R. P. F. Paschal Cathe- 
1 i n, natif du village et paroiaae de Senan dans la valita, profez de cette 
maison dans laquelle il prit 1’habit l’an 1688 et fit profeaaion le 4* octobre 
de l’ann6e suivante 1684, bon predicateur terminaire, religieux trea 
affectionn4 pour le bien temporel de ce convent qu’il a servi pendant 
trante ans par aes predicationa et desertes. Ayant est6 envoy6 dana la 
paroiaae de Chambre proche Joigny pour y faire lea functione de cur6, il 
y mourut et lea habitante l’inhumerent dans 1’eglise de la paroiaae. R. i. p. 

Juin le 6.* 

Cejourd*huy 6* juin deceda l’an 1516 R. P. F. Jean Ha 11 e, profez 
de cette maison. Avant d’estre receu il eatoit preatre aeculier, le 
deeir de la aolitude le fit embraaser notre Ordre. Pendant toute aa vie 
il Joignit toujoura la devotion avec 1’estude. Paasant par le convent de 
Sena, retoumant de Paria oh il avoit fait son coura de theologie, 
pour revenir demeurer en ce convent, il y mourut et aon corpa fut 
inl&nm4 dans le cloistre. R. i. p. 


(1) Ligny-le-Ch&tel (Yonne), oh. 1. de o., arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




328 


N&OBOLOGE DBS FR&BES MINBUBS D’AUXEBRE. 


Juin le 7. 

L’an 1515 deceda le R. P. F. Michel Courtois, profez de cette 
maison, religieux d’une grande vertu. Le chapistre provincial tenu 
l’an 1514 en ce convent luy accorda nne obedience ponr aller comman- 
cer ses estudes iSezanne et y prendre lea principes de la philoso¬ 
phi e, mais un an apres il y mourut, n’estant encore que dans les pe- 
tittes ordres. Son corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p. 

Juin le 8.* 

L’an 1527 deceda dans cette maison le R. P. F. Georges Bou- 
z o n. profez de ce convent, bon predicateur terminaire. II a exerc6 avec 
beaucoup de zelle 1’office de vicaire et de maistre des jeunes dans ce 
convent. II mourut le jour et an que dessus. Son corps fut inhum6 de- 
vant la porte du chapistre qui sert aujourd’hui de sacristie. R. i. p. 

Le mesme jour de l’an 1538 deceda F. Denis Chauvot, laic, natif 
de TousBy, profez de ce convent, dans lequel il a vescu avec grande edi- 
fication, fort zelle pour son estat et tres assidtle au travaille. Il mourut 
la veille de la Pentecoste qui tomboit cette ann£e le 8'juin et son corps 
fut inhum£ dans 1’allee qui aboutissoit & la mont6e qui conduisoit k 
l’orgue. CTest cette espace qui sert aujourd’huy de porterie, parce que 
les orgues estoint alors au dessus de la grande porte de nostre eglise. 

Juin le 9.* 

L’an 1623 deceda le T. R. P. F. Jean Seillon(l), profez du con¬ 
vent d’Amiens. fameux docteur de Paris, religieux tres zell£ pour 
son estat. Il gouverna la province pendant un trienne depuis le cha¬ 
pistre provincial tenu k Amiens l’an 1595 jusqu’& celuy qui se 
tint k Paris l’an 1598, avec beaucoup de prudence. Enfin plein de me¬ 
rites et d’aage il mourut k Amiens le 9' juin et son corps fut inhume 
dans le coeur de 1’eglise. 

Juin le 10.* 

L’an 1571 deceda le R. F. Jean Bourlet, natif de Signy-le-Chastel, 
profez de ce convent, religieux fort aim£ k cause des vertus qui re- 
luisoint en lui, particulierement de sa grande humilite et douceur. 11 
exerca longtemps dans cette maison 1’office de despensier, avec grande 
prudence et osconomie. Il mourut enfin un jour de la feste S&inte-Trinite 
qui tomboit cette annee le 10* juin. Il fut inhum6 dans le cloistre. 

Ce mesme jour de l’ann6e 1690 deceda dans ce convent R. P. F. 
Fran$ois Perrez, profez de la maison de Ca6n, bachelier de 
Paris, fameux predicateur en son temps. Il a 6t6 1’espace p resque 
de trante ans dans les charges, comme deffiniteur, custode, gar- 
dien et confesseur de religieuses, dans lesquelles il s’est com- 
porte avec beaucoup de louanges. Venant en ce convent pour assister 
au chapistre provincial qui s’y tenoit, avec la qualit6 de gardien 
de Meaux, il y mourut le 10 juin sur les cinq heures et demie du 
matin, aage de soixente et quatre ans. Il fut inhume dans la chapistre 
au coste gauche en entrant, proche la chaise du Superieur. 

(1) Il fut re<ju '2B* 4 la lioenoe en 1588 et mourut en aofit 1628 (Bibi. Nat., 
Latina 15440, p. 114; Ibid., 5657 A , f. 57). — Daire, Hiat. lUUr. d'Amiena, Paris 
1782, 196, 1’appelle «homme d’un m6rite et d’une prudence rares». Le Ms. 
828 de la Bibi. Prov. des Capucins de Paris, porte qu’il fut «elu gardien 
d’Auxerre au ohapitre de Paris 1596, ensuite de son absolution du provincialat. 
Il a exerc6 la charge troia ans; 6tait un homme savant et de bonne vie...... 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



N&OBOLOGE DBS FR&RB8 IUNEURS D’AUXERRE. 


329 


Juin le 11/ 

L’an 1552 jour de saint Barnabe, XI e juin deceda le R. P. F. Ni¬ 
colae M utelot, natif de la ville de Troyes et profez dudit convent, 
tres docte predicateur et tres zelle religieux. II a exerce Foffice de 
lecteur dee jeunes religieux dans les convente de Sens et de Se- 
zanne. Ayant este envoye dans cette raaison par le chapistre pro- 
vincial en cette mesme qualite, il y mourut audit jour et an que dessus. 
II fut inhume dans le chapistre & main droite en entrant. R. i. p. 

Le mesme jour XI' juin, qui toml»oit Fan 1634 un jour de la Sainte 
Trinite, deceda le R. P. F. Frango is Le Maistre, natif de Venisi (1), 
dioceee de Sens, profez de cette maison dans laquelle il receu l’hahit 
de maine du R. P. Coquy, gardien l’an 1572 au mois d’avril, aage 
pour lors de 13 ans, et fit la profession le dimanche de la Trinite de 
Pan 1574, aage de 15 ans. Il la reno u vel a quelques annees apres 
entre les mains du T. R. P. General Gonzague au grand convent 
de Par i8. C’estoit un religieux tres devot particulierement envers la 
Sainte Vierge, zelle predicateur, bon terminaire. Il reitera sa pro¬ 
fession pour la 3'fois entre les main du T. R. P. Vinot pour lors gar¬ 
dien dans cette maison le 24” novembre de Fan 1629. Enfin plein de 
merites il mourut aage de 75 ans et fut inhume dans le chapistre qui 
sert aujourd’hui de eacristie. 

Juin le 12.' 

Cejourd’hui 12 juin de Fan 1652 deceda le R. P. F. Laurent Blaisot, 
natif de cette ville et profez de ce convent dans lequelle il prit Fhabit 
le 22 janvier de 1’annee 1619 des mains du R. P. Chapelle, pour lors* 
gardien, et profession entre les mains dudit le 4 C octobre de Fannee 
1621; religieux fort exacte i toutes les observances regulieres, tres cha- 
ritable envers les hostes, en ayant exerce Foffice pendant plusieurs 
annez avec grande charite. Il fit le voyage de Rome par un motif 
de piete et devotion. Enfin il mourut en ce convent et fut inhume dans 
le chapistre 4 main droite en entrant. C’est le lieu qui s§rt aujonrd’huy 
de sacristie. R. i. p. 

Juin le 13.' 

L’an 1550 deceda le T. R. P. F. Jean Heroult, (2) profez du con¬ 
vent de Ca£n, docteur de Paris, religieux d’une grande vertu et. 
d*une profunde Science. Il gouverna la province en qualite de ministre 
provincial, ayant et6 eleu au chapistre de Beauvais tenu Fan 
1543. Enfin il mourut au convent de Ca&n et fut inhume dans le coeur 
de Feglise. R. i. p. 

Juin le 14/ 

L’an 1601 deceda le 14'“ juin le R. P. F. Germain Protheau, 
profez de cette maison, vertueux choriste et humble religieux. Ayant 
exerce Foffice de portier pendant quelques annees avec beaucoup de 
zelle, il mourut et son corps fut inhume dans le chapistre, qui sert 
aujourd’hui de sacristie. R. p. i. 


(1) Venixy (Yonne), oant. de Brienon-FArchevfique, arr. de Joigny. 

(2; Il ftit re^u 28* 4 la lioence en 1581, et docteur le 19 mai de la mAme 
annee (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 70; Ibid., 5757 A , f. 88i. 

Archivum Framcucanum Historicum. — An. III. 21 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



330 


XACROLOGB DBS FBftBJBS MINBUB8 D^AUXBBRB. 


Juin le 16.* 

L’an 1610 deceda le T. R. P. F. Antoine Leger (1), natif daBeau- 
vais et profez du convent, scavant et celebre docteur de Paris, reli- 
gieux d’un grand merite et d’une insigne pietA II gouyema la province 
pendant un an entier en qualit6 deyicaire proyincial apres la mort 
du R. P. Jean Mabille et indiqua le cbapistre proyincial dans le 
conyent de Beauyais Pan 1674. Trois annez apres, scavoir, 1578, il 
fut eleu proyincial au chapistre tenu k Sens. Le Rme P. Christo- 
phe de Cheffontaine le nomina commissaire general sur la 
proyince de Tourainne. II fut choisy ensuite pour gouverner le grand 
conyent de Paris en quali te de gardien. Dans toutes ces charges 
et employs il se comporta toujours comme un yrai zellateur de son 
estat. S’estant retire ensuitte au conyent de Beauyais, il n’y fut pas 
plustost qu’on le demanda pour occuper la chaire de 1’eglise collegiale 
de Saint-Quentin qu’il remply avec eloge 1’espace de yingt annhes, 
en combattant par ses predications les heretiques et les confondans 
par ses doctes raisonnements. U reto urna enfin k Beauyais oh il 
mourut aagh de 88 ans et fut inhume dans le choeur. 

Juin le 16,• 

L’an 1495 le 16" juin deceda le R. P. Pierre du Bois, profez de 
cette maison ; bon predicateur terminaire, religieux de bonnes moeurs 
et de grande edification. Il mourut audit jour et an que dessus. Son 
corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p. 

Juin le 18.* 

L’an 1672 deceda le T. R. P. Bernardin Chanterelle (2), profez 
du conyent de Cagn, docteur de Paris, religieux d’une conduite 
fort exemplaire. Il gouyerna en qualite de proyincial la proyince 
pendant trois ans avec beaucoup de prudence, ayant esth eleu ministre 
au chapistre de Sezanne tenu 1’an 1668. Enfin, il mourut au con¬ 
yent de Ca8n et fut inhumh dans le choeur de 1’eglise. R. L p. 

Juin le 19 .* 

Cejourd’hui 19° juin de Pan 1575 deceda le R. P. F. Augustin 
Frornent, natif du yillage de Linant, paroisse de Toumy (3), profez 
de cette maison, tres docte predicateur, fort afiectionne k ce conyent. 
Ayant este envoy6 k celuy de Troye en qualith de lecteur, apres 
quelques annues d’exercices, il y mourut et son corps fuit inhum4 dans 
le chapistre. 

Ce mesme jour de Pan 1690, deceda le R. P. F. Edme Rousseau, 
natif de Saint-Brix, profez de cette maison oh il prit l’habit Pan 1647 
et fit sa profession entre les mains du T. R. P. Bonnaventure P in¬ 
eo t, pour lors gardien, le 6* du mois de may 1648. Bacbelier de 
Paris, religieux tres deyot, il a esth gardien dece conyent pendant 


(1) Il fut re$u 29* 4 la lioenoe le 26 janvier 1574, et dooteur le 20 octobre 
de la mfime ann6e (Ibid., 15440, p. 101; ibid., 6667 A , f. 51v. 

(2) C’est sana doute Bernard Chanoeret ou Chanoerel, requ 85* k la licenoe 
en 1640 (Bibi. Nat., Latina 15440, p. 171), le m6me qui au ohapitre de 1644 4 
Auxeire fut «lu definiteur pour la Normandie, et gardien de Caen. 

(8) Turny (Youne), eant, de Briennon-l’Archev£que, arr. de Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






N&CBOLOGE DBS FB&BES MINEUBS D’AUXEBBE. 


331 


trois ans, depuis )e chapistre de Laon tena l’an 1666, jusqu’& celui 
de Sezanne, 1668. U obtint obedience pour demeurer au convent de Sen8 
ou il mourut et son corps fut inhume au bout des chaises du c6t6 de 
1’Epistre, procbe la premiere marche pour monter au santuaire ou aon 
frere fut mis ensuite. 

Juin le 21/ 

L’an 1620 deceda le T. B. P. Nicolas Perrinot(l), profez du 
convent de Troye, docteur de Paris, religieux fort zelle pour son 
estat. 11 fut eleu ministre provincial de cette province au chapistre 
qni se tint au grand convent de Paris l’an 1598, auquel presida le 
R. P. Oeneral Bon navent ure de Calatagirone. II s’en acquitta 
avec beaucoup de prudence. II mourut et son corps fut inhum£ dans le 
choeur de 1'eglise de la mesme ville de Troye. 

Juin le 22/ 

L’an 1527 le 22' juin deceda le R. P. F. Jean Fabri, profez du 
convent de Liege en Flandre, religieux tres devot et tres assidue 
aux offices divins tant le jour que la nuit. On peut dire qu’il ne se de- 
menty jamais des devoirs de son estat pandant Tespace de trantc ans 
qu'il demeura de communeaute dans cette maison ou il mourut. II fut 
inhum6 dans le cloistre vis-A-vis le chapistre. R. i. p. 

Juin le 23/ 

Cejourd’huy 23* juin 1643 deceda le R. P. F. Den is du Jour, 
natif de la paroisse de Mige (2), profez de cette maison, bon choriste et 
religieux fort affectionne pour son estat Ayant est£ envoye au convent 
de Troye pour y demeurer de communeaute, il y mourut ledit jour 
et an que dessus et fut inhumA dans le cloistre. R. i. p. 

Juin le 24/ 

Cejourd’huy 24* juin 1496 deceda le R. P. F. Estienne Foucault 
profez de cette maison pour laquelle il a beaucoup travaillie par son 
exemple et par ses doctes predications. Il mourut le jour et an que 
dessus et fut inhume dans le chapistre. 

Cejourd’huy 24* juin 1634 qui tomboit un samedy feste de saint 
Jean Baptiste, la chapelle de Saint-Jean bastie par Monsieur Jean 
Le Pierre, bourgois de cette ville fut beniste par Monsieur Roll6 
docteur de Paris et grand vicaire de Mgr. Dominique Se¬ 
gnior, evesque d’Auxerre. Le susdit Jean Le Pierre y fut inhume 
le 6 du mois de mars de l’an 1635. 

Juin le 26/ 

L'an 1587 le 26* juin le R. P. F. Claude Bazin natif de Troyes 
et profez du mesme convent, religieux fort exemplaire, predicateur, bon 
terminaire, tres excellent chantre par la beante de sa voix. Ayant 
este dans cette maison pour y etre de communeaute, il y mourut aage 
de trante trois ans et fut inhume dans le cloistre. R. i. p. 


(1) Il fut re^u 29* 4 la lieence le 6 fevrier 1692, docteur le 26 mai de la 
m&me annOe (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 119; Ibid., 5675*, f. 58v. 

(2) Mig6 (Yonne), eant, de Coulange-la-Vineuse, arr. d'Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



382 


nAcrologe des pr&res mikeubs d’auxerre. 


Ce mesme jour de Pannee 1642 deceda le R. P. Louis Mari e, 
profez du convent de Chartres, lequel 6tant confesseur et auraos- 
nierde Madame d’Arquien comtesse de Maligny, et Payant suivie 
jusqu’audit lieu de Maligny, il y mourut et fut inhnm6 dans Pegline de 
la paroisse. R. i. p. 

Juin le 27/ 

L’an 1571, i la demande du R. P. Coquy gardien de ce convent 
et custode de Champagne, Messire Jacques Amiot, eveaque 
d’Auxerre, reconcilia et benist 1’eglise, la chapelle du Saint 
Nom de J esus, celle des Avantures et generalement toutte 
cette raaison qui avoint este profanez par les herethiques hugue- 
nots Pan 1568. 

Ce mesme jour de Pan 1676 deceda le R. P. F. Roma in Boy er, 
natif du village de Chemilly(l), profez de cette maison dans laquelle 
il prit 1’habit le 29’ septembre 1615 et fit sa profession entre les 
mains du R. P. Chapelle, gardien, le 29 d’octobre 1620. Predicateur 
zel6 et bon terminaire, religieux tres affectionn6 au bien temporel et 
spirituel de ce convent dans lequel il mourut &g6 de soixente et huit 
ans, en ayant passe dans la religion cinquante six et cinq ans de no- 
viciat. 11 fut inhum4 le premier dans le chapistre qui est mainte- 
nant, et apres que Pancien eut este change en la sacristie, au coste 
gauche en entrant, tout proche les bants. R. i. p. 

Juin le 29/ 

L’an 1608 le 29 juin deceda le R. P. F. Jacques de Lignes(2), 
natif de Courcelles, paroisse de Tourcy (3), profez de cette maison, doc- 
teur de Rhims, religieux tres devot et tres scavant personnage. Il 
fut gardien de ce convent pendant trois ans, scavoir depuis le cha¬ 
pistre de Seniis de Pan 1589 jusqu’a celui dVAuxerre tenu Pan 1592, 
puis gardien k Sens trois ans et demy, ensuite k Mets en Lor- 
raine, enfin confesseur des religieuses de Pont-A-Mousson (4) k 
la demande de toutte la communeaute. Apres y avoir exerc£ cette charge 
Pespace de six ans il y mourut et fut inhum£ dans leur eglise. 

A mievjf, (Pir.ardie), 21 jancier 1910. (A ntivr*). 

P. Antoinb BEqubt 0. F. M. 


(1) Chemilly (Yonne). Deux localitAs de oe nom dans Parr. d’Auxerre, 
eant, de Seignelay et de Chablis. 

(2) Le ms. 823 de la Bibi. Prov. des Capuoina de Paris, porte qu’il «dtait 
fort docte et bon scolastique. Lui et ses religieux,, de Pautorit6 du P. Claude 
Trahy provincial, contracterent societe aveo le prieur et religieux de Saint- 
Germain [d’Auxerre], le 25 ootobre 1580». L’acte s’en conserve dans les Ar- 
chives de 1’Yonne, H. 

(8) Le MS. cit£ plus haut porte «Tourny» aujieude tTouroy*,oe serait 
dono en r^alit^ «Turny» qu’il faut lire. 

(4) Pont-4-Mousson (Meurthe-et-Moselle), ch. 1. d. o., arr. de Nanoy. Mo- 
nast^re de Clarisses Collettines. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CODICOGRAPHIA 



DESCfUPTIO OODICUM FRANC1SCANORUM 

BIBLIOTHECAE RICCARDI AN AB FLORENTINAE. 


(Continuatio) (1). 


Cod. n. 470 chart. mill. 100x 70 ff. non nutn. ab unioa manu 
saec. XV exaratos. Lecto non facilis. Ad calcem plurima folia vacua 
sunt. Codex miscellaneos est, in eoque inveniuntur: 


1. (f. 2r-9r). [Expositio decem preceptorum]. 

Inc. « Caritas explicator per precepta». Des. « et infirmitas que 
potest per nataram curari. Beo gratias ». 

2. (f. llr-70v). [Soliloquia S. BonaventuraeJ. 

Rubr. «Ihesus, Maria, Franciscus. Incipit dyalogus sancti Bo- 
naventore ordinis fratrum Minorum et sancte romane ecclesie Car¬ 
dinalis, in quo anima devota meditando interrogat et homo interior 
mentaliter loquendo respondet. — Sancti Spiritus assit mihi gra¬ 
tia». Inc. «Flecto genua mea». Des. «unus Deus est benedictus 
in secula seculorum amen. Explicit. Deo gratias». = Tituli contem¬ 
plationum, necnon et verba Anima et Homo, quae passim repetun¬ 
tur, atque etiam signum paragraphos distinguens, rubeo exhibentur 
colore Absque ullo tamen ornatu. Codex iste iam collatus fuit a 
Patribus collegii S. Bonav. Cfr. Opera omnia t. VIII, p. XXVI, n. 8. 

3. (f. 72v-233r). [Meditationes vitae D. N. 1. C. s. 
Bonaventurae assignatae]. 

Inc. « Ihesus, Maria; Prologus in librum aureum beati Bona- 
venture Doctoris devotissimi Ordinis fratrum Minorum in vitam 
lesu Christi Salvatoris nostri incipit feliciter *. = In fol. 78 r pro¬ 
fertur imago B. M. Virginis, cui duo angeli coronam cingunt. Tn 
fol. 74 r legitur: «Ihesus, Maria, Franciscus. Prologus in librum» etc. 
ut supra usque ad «feliciter». Inc. « Inter alia virtutum et laudum 
preconia de sanctissima Virgine Cecilia legitur». Des. «tempore 
visitationis nos ad se dignetur assumere ressurrectione, de qua lo¬ 
quimur, Dominus noster Iesus Christus, qui est super omnia Deus 
benedictus et laudabilis in secula seculorum. amen. Explicit liber 
aureus de vita Christi per sanctum Bonaventuram Docto rem sera- 
phicum editus sive compositus. Iesus sit benedictus qui liber est 


0) Cf. AFH I, 116-26; 48842; II, 12880; 819-24; 4804. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





334 


CODIOOGRAPHIA FRANCISOANA. 


scriptus >. = Sequitur duobus foliis tabula capitulorum. Meditatio 
nes vitae Christi inter opera S. Bonav. saepe in lucem prodierunt, 
minime vero ad ipsum pertinent. Cfr. S. Bonav. Opera omnia, ed. 
Parisiis, t. XII, pp. 609 sqq. 

4. (f. 29ov-296r). [Sententiae quaedam B. Aegidii]. 

Inc. « Dicebat frater Aegidius: Beatus ille qui amat et non vult 
amari, qui honorat et non vult honorari, qui bene se conducit erga 
alios, et non vult quod alii bene se conducant erga ipsum. Beatus 

qui non studet se aliquando componere. quoniam querebat. = 

Cfr. ed. Ad Cl. Aq. 1906, p. 4. «. Dixit frater Egidius nimis alta 

de predestinatione, quod sibi sufficiebat rippa maris ad lavandum 
pedes et manus et totum corpus; stultus enim erat, si querebat de 
illa aqua, que erat in profundo maris, et cui sufficit scientia ad bene 
vivendum non.>. Ed. cit. 107. Pisanus, Anal. Fr., IV, 232. 

5. [Narratio de apparitione Christi Fratri Leoni]. 

Inc. «Quadam vice Christus apparuit fratri Leoni dicens: Ego 
turbor *. Des. « ut deberent * == Prout in Conformit. Pisani l. c. 
IV, pp. 191-92, cum quibusdam parvi momenti 


CocL n. 475 (K. IV. 34) membr. mill. 85x67 ff. non num. pul¬ 
chre exaratus saec. XV. Tria adsunt folia membr. insiticia in princi¬ 
pio et quatuor ad calcem. Quandoque margines variis ornantur colo¬ 
ribus, et in litteris initialibus imagines Sanctorum depictae inspiciun¬ 
tur. In dorso ligaturae haec legitur superscriptio: Breviarium \ secun¬ 
dum ordinem I Monachorum. 


Inc. « Ad honorem domini nostri Ihesu Christi incipit Brevia¬ 
rium secundum Ordinem monachorum' Cervarie ». In litaniis in hunc 
modum fit invocatio SS.: «S. Maure, S. Fiancisce, S. Dominice, S. 
Anthoni, .... S. Scolastica, S. Clara , S. Heligabeth, S. Brigida». 
Continet Officium S. Francisci incipiens ab oratione: Deus aut eccle¬ 
siam etc, et sequuntur IV brevissimae lectiones ex Legenda S. Bo- 
naventurae. I* Inc. «Apparuit gratia». IV" Des. « mercationum de¬ 
putatus negotiis ». In litaniis quae pro moribundis recitantur, prius 
fit invocatio S. Dominici, deinde S. Francisci. 

Cod. n. 479 membr. ff. non num. sunt tamen 86; primum et 
ultimum vacuum; nitide ac pereleganter prope finem saec. XV ab 
unica manu exaratus; nomen auctoris nullibi comparet. Continet 

[Psalterium B. M. V.] 

f. 2r. Rubr. « Psalterium Beate Marie Virginis. Psalmus I. 
Beatus vir qui diligit nomen tuum, Virgo Maria, gratia tua eius 
animam confortabit». = Psalmi sunt 160, et sequuntur Cantica 
cum hymno: « Te matrem Dei laudamus, te Mariam Virginem pro¬ 
fitemur». Des. cum litaniis in honorem B. M. V. et orationibus, 
quarum ultima sic profertur: «Oramus etiam te, piissima Virgo 
Maria, mundi regina et angelorum domina, ut eis quos in purgato¬ 
riis ignis examinat impetres refrigerium, peccatoribus indulgentiam 
et iustis perseverantiam in bono. Nos quoque fragiles ab omnibus 

instantibus defende periculis. Per Dominum nostrum.seculorum. 

Arnen». = Psalt. B. M. V. saepissime editum fuit inter opera S. 
Bonav. — Y r id. Angelici, S alieno Mariano dei Ser. Dottore S. Bona- 
centvra, Camerino 1874. Certe non est Seraph. Doc tori s; cfr. ed. Pa- 
risiens. t. XIV, pp. VII-X1; ed. Quaracchi t. VIII, p. CXI. Quisnam 
verus auctor huius Psalterii habendus, non facile potest definiri. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 







OODIOES RIOCARDIANI. 


335 


Cod. xl 606 (L. IV. 28) chart. mill. 220X150 ff. 189 tabulis 
ligneis ligatus corioque coopertis, est saec. XV nitide scriptus. In 
principio et fine folium membr. insiticium. Continet 

[Carmina diversorum]. 

a) f. 156 v Bubr. « Helena perusina ex coppalorum progenita ad 
ventos ut placentur ». 

Inc. < Non ego vos venti». Des. « pia fata meis ». 

b) f. 157 r. Bubr. « Eadem puella ad Camillam sociam ». 

Inc. < Oro tuum spiret vultum ». Des. « perpetua virtutis ». 
o) fi 157r. Bubr. « Eadem. Epitaphium Magd&lene ». 

Inc. * Perlege marmoreo ». Des. « ingeniosa modis *. 
d) fi 157 r. Bubr. « Eadem. Ad praeceptorem ». 

Inc. « Praemia digna ». Des. « dona feram >. = Haec quae 
praecedunt carmina typis commisit Lami in Catal. Codicum manus - 
criptarum, qui in bibliotheca Riccardiana Florentiae asservantur, 
p. 230. = Circa vitam et opera Helenae de Coppoli, quae velum 
S. Clarae inter moniales S. Luciae Fulginates assumpsit, cfr. Faloci, 
Archivio storico per V Umbria, I, 280 sq. et IV, 259 in nota. 

Cod. n. 660 chart. mill. ‘210x160 ff. 388 intricatis litteris scri¬ 
ptus saec. XV. Ex diversis compactus codicibus insimul ligatis. In 
dorso apponitur inscriptio: Opuscula graeca et Latina Mss. Ad nos 
tantum facit 


(f. 99r-133r). [Testamentum Raimundi Lulli], 

Inc. * Testamentum Raimundi Regi Carolo. Cum ad nos venisti, 
dilectissime filii ac princeps, in tali passu ac mortis articulo valde 
gravi anima mea cum a te paternam et aliquam tui patris limi, 
amicitiam, quam per dedignationem interruperam vituperatam in- 
telligam». De». «Et habes totam nostram doctrinam alchimicam, 
tam vegetalem quam animalem quam etiam mineralem cum omnibus 
suis circumstantiis diffusam et claram. Finis huius pretiosi tracta¬ 
tus. Laudem Dei». = Mangetus, 1.1., Bibliotheca chemica curiosa seu 
rerum ad alchimiam pertinentium thesaurus , Genevae 1702, I, 707; 
cfi infra cod. 886, n. 6. 


Cod. 683 (M. IV. 33) chart. mill. 210xl&0 ff. 211, membran 
ligatus cum hac inscriptione in dorso: Miscellanea \ Latino volgare 
Sec. XIV-XV. In principio duo inveniuntur folia inserta, in quorum 
primo index contentorum praefigitur; alia duo ad calcem vacua iacent. 
Codex ex diversis compactus est et in fine mutilus remanet propter 
ablationem quorumdam foliorum. Notatu digna invenimus: 

1. (f. 67r-72r>. In laudem Sixti Quarti pontificis ma¬ 
ximi Antonius de Thomeis Romanus edidit. 


Inc. < Dal magno eterno dio beato 

Et dal figlio Salvator benigno 
Fusti nel cielo empirio creato ». 

Des. « Se in alcun dire o gesto hauessi errato 
Domando venia a ti, padre beato ». 

2. (f. 180r-185v). [Fragmentum itinerarii B. Odo- 
rici de Portu Naonis, O. F. M.]. . 

Inc. « Anno MCCCXVIII Io frate Odorigho de Fringholi dellor- 
dine de frati minori della provincia di padoua, volendo fare memoria 
de paesi e provincie le quali trouai partendomi da padoua, e venni 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



836 


OODIOOGRA PHIA FBANOISOANA. 


in chostantinopoli ed quindi passai il mare maggiore e venne in 
trebisonda nelfa contrada detta» . Des. « perveni alio impero di 
Zampa che e bella terra e molto abondante quasi in ogni cosa, 
quello imperadore ac nel torno di XIIII li lionfanti, e .gli altri huo- 
•mini anno i lionfanti come gliomini di questa contrada anno i buoi. 
e quello imperadore, si chome si dice per esso che da tutti ani OC 
figlioli tra maschi e femine propii suoi; non sentimo piu ». = Est 
fragm. Cap. I-XXXV1I, ed. P. Teof. Domenichelli, O. F. M. Sopra 
la vita e i viaggi dei B. Od. da Pordeiume, Prato 1891, 201-226. Cf. 
et Cordier, Lex voyagex en Asie au 14" siecle du Bx. Od. de Porde- 
none, Paris 1891. = Cfr. Sbaralea, Sujqd., 569. 

Cod. 688 (M. 1.21) chart. niill. 210X140 ff. 154 tabulis ligneis ligatus 
et in dorso pelle, cum hac apposita inscriptione: Tractatus j de | mirabi¬ 
libus | Romae. Prope finem saec. XIV fere per totum ab unica manu exa¬ 
ratus. Codex est miscellaneus et quoad historiam fr&nciscanam continet 


[Versus in laudciu Logicae Ochamj. 

(f. 182 r. olim CXXX). littbr. « Incipiunt versus Francisci orga- 
niste de Florentia missi ad dominum Antonium plebanum de Vado 
grammatice, loyce, rethorice optimum instructorem. Et facti in lau¬ 
dem loyce Ochara ». Inc. [V]ix bene dimidium bigis raptata tenebat. 
Nox obscura polum longe amplius omnia toto». Des. (f. 186r. olim 
CXXXIIIJ). « Te magis hec, Cicero, laudum preconia pungunt, ideo 
cum nullius ordinis sint, ibunt ubi nullus ordo sed sempiternus 
horror inhabitat». — De Ochami Logica, Sbaralea, 327; I *, 345 s. 

Cod. n. 691. (M. I. 32) chart. mill. 235X165 ff. 90. In principio 
et ad calcem nonnulla adsunt folia vacua et absque numeratione. Ab 
unica manu saec. XVI prope initium, exaratus. Notulas quasdam 
marginales posterior manus apposuit. Tituli necnon litterae capitales 
rubro exhibentur atramento. Continet 


[Compendium de numero philosophorum R&im. Lul- 
lio attributum]. 

(f. lr.). Rubr. «Compendium vel vademecum de numero phi¬ 
losophorum sive clausula testamenti aut Codicillus Raimundi lulij 
de insulis balearibus vel maiorica». 

Inc. «Alphabetum vademecum seu codicillj. — B. prima prin¬ 
cipia materialia s. aurum et argentum», f. 2v. Rubr. «In nomine 
dni. nri. Iesu Xpi. Incipit compendium de numero philosophorum 
sive clausula testamenti aut codicilus magistri Raymundi Lulij». 
Inc. «Deus in virtute tue sancte Trinitatis in qua unitas». Des. 
i. 87v: «Et secundum istas quas tibi dedimus, multas alias facere 
poteris ad libitum, dum tamen intelligas magisterium. Deo gratias. 
Nobis parta ges(?) nullum maris equor arandum. Laus Deo semper. 
TiXog. Arnen», f. 88r. «Tabula Alphabeti codicilli sive Compendii ». 
= Alia folia vacua inveniuntur. Cf. Nicol. Antonius, Bibliotheca 
hispana vetus, II, Matriti 1788, 187; cf. Mangetus, 1. c. I, 880. 

Cod. n. 723. (N. II. 9) chart. mill. 215X1&0 ff- 77 prope finem 
saec. XV ab unica rncmu exaratus. Tabulis ligneis ligatus et in dorso 
pelle; in principio et ad calcem duo reperiuntur folia addita in quorum 
primo, quod in initio adest, legitur: Plutarchi, Valerii, Ciceronis et FY. 
Francisci Paduani quaedam. In secundo index contentorum apponitur. 
Litterae capitulares caeruleae, et ad marginem notulae sparsim in¬ 
veniuntur rubro atramento. In codice misc. continentur de re fr&nciscana: 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CODICES RICC ARDI ANI. 


337 


1. (f. 47r-68v). Breviloquium Fr. Francisci Paduani |. 

Rubr. « Ad nobilem celebremque virum P. Cosme de Medicis, 
Fratris Francisci cognomento paduani ex ordine Minorum Brevilo¬ 
quium De epidimia (sic) incipit feliciter». Inc. praef. «Caritatem 
virtutum omnium esse principalissimam». Des. « non meritum reci¬ 
pientis ac dignitas *. Rubr. « Prefatio explicit». = Inc. opus: ‘Cum 
nominibus, ut videmus*. Des. «talis iam nunc esse conare unde 
tandem detur ad groliam (sio promoveri*. Rubr. «Finis. Anno 
quidem domini MCCCCLVJ. de mense Septembris editum feliciter 
atque perfectum *. = Cfr. Sbaralea, Suppi. SS. s. v. Franciseus 
Florentinus, p. 254; I 3 , 1908, 2fi9. 


2. .f. 68r-09r). [Epistola Petri Cosmne ri<» 
praecedentis operis commendati vaj. 


Medicis, 


Rubr. * Petri Cosme de Medicis epistola eommendativa supe¬ 
rioris operis suo nomini et saluti dedicati atque inscripti veluti ti¬ 
tulus in principio affixus manifestat». 

Inc. «Petrus de Medicis c. f. Magistro Francisco cognomento 
paduano S. P. D. — Nihil in humanis». Des. «amore benevolentia¬ 
que prosequere. Ex Caffagniolo Kl. Augusti MCCCCLVIT’». 


3. (f. 69r-7f>v). [Epistola Fr. Francisci Paduani]. 


Rubr. « F. F. cognomento paduapi de ordine minorum ad ma¬ 
gnificum Petrum Cosme de Medicis funebris epistola incipit felici¬ 
ter*. Inc. «Gravissimum et inopinatum vulnus». Des. «assistentes 
Deo, qui est benedictus et laudabilis in Trinitate perfecta in secula 
seculorum. Amen. * — Sbaralea, loc. cit. 


4. (f. 76r-77v). [Epistola Fr. Francisci PaduaniJ. 

Rubr. «Eiusdem F. funebris epistola de dormitione magnifici 
C. ad prestantissimum ipsius filium Medicem incipit. — Rem tibi, 
amantissime Petre, dicturus sum incredibilem ». Des. « existimemus, 
ut possimus esse perpetui. Rubr. Finis». = Sbaralea 1. c. 


Cod. n. 734. chart. mill. 220X150 ff. 125. In principio tria ad¬ 
sunt folia insiticia, quorum primum indicem contentorum exhibet. In 
secundo insiticio legitur: «30 Novembris 1761. Excerptum ex litteris 
Io. BapL Martinii, Ord. Minorum [Conv.] S. Francisci viri in re mu¬ 
sica peritissimi *. — Opinionem suam exprimit circa auctores, quibus 
opera quaedam in codice contenta adiudicanda sunt. Desinit in folio 
tertio insiticio cum hac- subscriptione: «Ita est Laurentius Floren¬ 
tinus ». Inter hos tamen musices scriptores nullus invenitur Frater 
Minor. 


Cod. n. 759 chart. mill. 330X235 ff. 291 membrana ligatus. Ir. 
dorso haec exhibetur inscriptio: Poggi | Epistolae \ sec. XV. Nitide 
exaratus ab unica manu. Tituli seu directio litterarum quandoque 
rubeo exarantur charactere. Inter easdem nonnullae inveniuntur, quas 
Poggius quibusdam ex Ord. Minor. Fratribus scripsit. 

ffol. 24v). Inc. « Poggius sal. pl. dicit Nicolao suo ». Scribens 
Nicolao loquitur de Fr. Matjixtro Francisco Aret.ino. — Inc. epist: 
« Tu putas, ut videor, videre ex tuis litteris me ludere tecum de fra¬ 
tre francisco *. Des. «si quis amplius de me querat. Vale, saluta 
Luschum nostrum Cosmum et Laurentium. Ferentini die XIII Au¬ 
gusti ». Edit. Poggii Epistolae ed. Thomas de Fanellis, Florentiae 
1882, t. I. lib. III, ep. XL, 290-291. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OODIOOGRAPHIA FRAV01B0ANA. 


(fol. 26r-27v). Inc. « Poggius pl. sal. dicit Nioolao suo. V. C. 
Longo sermone mecum egi 8 *. Des. «tacebo, licet m’abbondi terna. 
Vale et has litteras communica cum fratre Ambrosio, ut sciam iu- 
dicium suum. Rome uno impetu et veloci manu: die XVI decem¬ 
bris 1429 ». Loquitur de Fratribus Observantiae, laudatque Fr. Ber- 
nardinum (de Senis) et Fr. Albertum de Sarteano *. Ed. Flor. lib. IV, ep. 
HI, p. 296-301. 

(fol. 33v). Inc. « Poggius pl. sal. dicit Nicolao V. C. Dici non 
potest, quam gratum ». Des. fol. 84v-86r. « Ex malignitate aliorum 


84v-86r. «Ex malignitate aliorum 


vite quam istius culpa » et 36r. « Vale et me, ut facis, ama. Rome 
iiij idus lanuarii». Ed. Flor. lib. III, ep. XXXV, 277-282, ubi pro 
lanuarii habetur Iunii. Loquitur de Fr. Bemardino (de Senis), per 
transennam et magnis elogiis de Fr. Alberto de Sarteano: « est mihi 
amicissimus propter virtutem suam, est enim doctus et perhumanus, 
viteque, ut puto, integerrime ». 

(fol. 61v-62r). Inc. « Poggius pL sal. dicit Nicolao suo. Heri re¬ 
cepi a te litteras ». Des. « ego precurram et ad vos advolabo. V&le. 
Saluta Laurentium, Nicolam et fratrem Ambrosium nostrum. Manu 
festina Ferentini die XXIII lulii 1429. « Si facultas erit, videbo Ar- 

S inum, Ciceronis nostri patriam, distat enim XVI millia passuum. 
Hcas Ser Angelo* contritmli meo me valere. Idque meis significet ». 
= Ed. Flor. lib. III, ep. XXXIX, .287-290. — Loquitur de Magistro 
Francisco Pistoriensi, cui Pontifex dederat licentiam visendi sacra 
loca Palaestinae etc. 


(fol. 90v-91v). Inc. «Poggius pl. sal. dicit Francisco Barbaro V. 
C. Iam tandem gaudeo te factum esse Christianum relicta illa ie- 
suitate quam ascribebas principiis litterarum tuarum. Animadverti 
quidem, te descivisse ab eorum impudentia qui nomine Iesu soti 
inherentes novam heresis sectam moliebantur, gloriamoue in ampli¬ 
ficatione eius nominis querebant apud vulgus et ruaem plebem ». 
Des. «aut non magnopere adversabuntur. Vale, mi francisce, et 
ama me. Rome die XVIII Decembris ». = Edit. Flor. lib. III, ep. 
XXVI, p. 261-263. Edit. Lutetiae Paris, facta a Dominico Georgio 
typis Antonii Urbanii Coustellier 1723, ep. XIV, p. 176-177. 

(f. 91v-93r). Inc. « Poggius pl. salutem dicit fratri Alberto ». 
— « Tantum abest ». Des. « missi sunt. Vale et me ama. Rome VTIII 
Kal. Martii». Ed. Flor. lib. IV, epist. VII, tom. I, p. 310315. Editio 
Argentinae impensis Ioannis Knoblouchi litterario prelo Ioannis 
Schot. an. MDXlII. fol. 120r-121v. 


(f. 94v-95r). Rubr. «Magistro Francisco de Pistorio Ordinis 
Minorum ». — Inc. « Venerabilis Pater: Pridem habui litteras a te 
ex Chio duplicatas ». Des. « pollicitus est. Vale et me Andreolo no¬ 
stro commenda. Rome etc.». — Ib. epis. XV pag. 330-333. — Edit. 
Lutetiae ep. XVIII p. 181-182. 

(f. 95rv). Inc. « Poggius pl. sal. dicit Andreolo Iustiniano V. C. ». 
«Licet vel nimium». Des. «facturum. Vale et me, quando id mu¬ 
tuo sit, ama. Rome XXII die lanuarii ». — Sermo nt in hac epi¬ 
stola de litteris Fratris Francisci a Pistorio, in quibus de capi¬ 
tibus arte sculptorica marmore confectis sibi loquebatur. = Ibid. 
ep. Ed. Flor. XVIII, p. 341-343. 

(fol. 104r). Inc. Poggius pl. sal. dicit Suffreto Rhodi commo¬ 
ranti. Vir insignis. Existimo te ». Des. «ne videar deffidere tue 
liberalitatis. Vale et me ama. Rome die XXVI mensis Maii ». Ed. 
Flor. lib. IV, ep. XXI, p. 347-349. = Loquitur de Magistro Fran¬ 
cisco Pistoriensi, cui commisit in Graeciam proficiscenti « ut dili¬ 
genter inquireret, si quid signorum reperire posset, que ad me de¬ 
ferret ; delector enim admodum sculpturis ac celaturis in memoriam 
priscorum excellentium virorum»Cuique Magister respondit: «Scrip¬ 
sit mihi nuper Franciscus, magnam copiam bonorum signorum te 
oongregasse » . = Ed. Argentinae, fol. 121v-122r. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



00DI0B8 RIOCARDIANI. 


389 


(f. 187r). Inc. « Poggius fratri Albbrto Ordinis Minorum Sal. 
pL dicit. Scis esse Ciceronis ». Des. « non causa questus. Vale et 
ama me. 8enis die X maij ». Ed. vol. II, lib. VIII, ep. XLII, p. 273-4. 

Cod. au 779. chart. mill. 300X200 ff. 444, ab unica manu exa¬ 
ratus saec. XV. In principio decem sunt folia insiticia, quae nume¬ 
ratione romana discernuntur, et in eisdem praefigitur index epistola¬ 
rum, aliorumque tractatuum in codice contentorum. Ligatura membra¬ 
nacea. Codex ad calcem mutilus continet de re franciscana: 

1. (f. 330r-333r). [Orationem Fr. Apollonii Bi&nchi 
de Laudibus Principis]. 

Inc.' « Magni et excellentis ingenii quo mihi carere videor *. Des. 
«congratulacione felici coiiBequentur. Ad divum Leonellum Esten- 
sem fratris Apollonii Bianchi placentini or. Min. oratio explicit». 

2. (f. 333v-334r). [Epistolam eiusdem]. 

Inc. « Divo Leonello Estensi frater Apollonius Bianchius s. p. d. 
Etsi eo glorie res tue pervenerint». Deo. «Quemadmodum et feci 
nuperrime et sepissime faciam. Vale, decus principum». = De hoc 
scnptore cfr. Sbaralea, loc. cit. p. 96. 

Cod. n. 784. (M. IV. 32) chart. mill. 300X210 ff. 262 a pluri¬ 
bus scriptus manibus saec. XV prope initium, et ex diversis compa¬ 
ctus codicibus. In principio quatuor adsunt folia inserta, in quibus 
index contentorum in codice miscell. apponitur; aliaque quatuor vacua 
in fine codicis adinveniuntur. Tabulis ligneis, corioque in dorso ligatur. 
Inter plurima quae continet, notatu digna sunt 

1. (f. 157r-158v). [Fr. Iohannis de Oultellinis, 0. M.]. 
Sermo ad Regimina civitatis Bononie in die Pasce, ubi 
tractatur de pace. 

Inc. « Pax vobis. Ioannis ultimo. Salvatoris nostri de morte hodie 
triumphaliter resurgentis ad discipulos suos». Des. « pacem habete, 
et Deus pacis erit vobiscum in presenti per gratiam et in futuro 
per gloriam. Arnen. Suprascriptus Sermo factus et compositus et 
recitatus per magistrum Iohannem de CuUellinis de Bononia, ordinis 
Minorum Sacre Theologie professorem fuit coram Regiminibus ci¬ 
vitatis Bononie M.KXX2C. 0 XVl 0 . 

2. (f. 159r-160r). Alius sermo eiusdem Magistri Iohan¬ 
nis ad Regimina Bononie in die Pasce 1417. 

Inc. «Epulemur non in fermento malicie et nequicie sed in 
azimis sinceritatis et veritatis. Verba hec originaliter habentur 

S rima ad Cor. 5°, transumpti ve vero in epistola». Des. «ait Tullius 
0 de officiis; honoris, inquam, in presenti et glorie in futuro quam 
vobis et mihi concedat etc. ». 


3. (f. 208rv). [De laudibus Alexandri V.]. 

Inc. «Reverendissimo in Christo patri et honorandisaimo do¬ 
mino meo carissimo domino miseratione divina Cardinali Raven¬ 
nati dignissimo. — Epistola Abbatis monasterii de Oliveto de lau¬ 
dibus sanctissimi domini nostri moderni domini Alexandri divina 
providentia pape uniti. — Reverendissime in Christo Pater et ho- 
nor&ndissime domine, domine mi carissime, humili recommendatione 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


340 


CODIOOGRAPHIA FR AN CISC AN A. 


remissa, sicut hodie aliam tibi». Des. «prefati 

<1 • ^ 1 * /V» 


i\» 11'«1 * h a-m i-MO i n»«X-) *X» i: w*ITT 1 i \ d»i • iXTITI-» < :KMij i nv; 



nostri pape 



tum Mediolani die primo mensis februarii 1410. V. P. devotus ora¬ 
tor et filius Abbas monasterii de Oliveto ». 


4. (f. 210r). [Epistola Innocentii VII Fratri Petro de 
Oandia]. 

Rubr. «Copia epistole sanctissimi domini nostri Innocentii di¬ 
vina providentia pape septimi. Ad Reverendissimum in Christo pa¬ 
trem et dominum fratrem Petrum de Candia, Ordinis Minorum 
Archiepiscopum Mediolan. dignissimum, qui postea fuit Cardinalis 
Mediolan. et legatus. Et nunc est eadem providencia papa unitus, 
vocatus dominus Alexander quintus». 

Inc. «Innocentius episcopus, servus servorum Dei, venerabili 
fratri Archiepiscopo Mediolan. salutem et apostolicam benedictionem. 
Interni luminis perspicacitate ». Des . « Altissimus inspirabit. Datum 
Home apud sanctum Petrum decimo Kallen. Ianu ari Pontificatus 
nostri anno primo». 

5. (f. 210r-218r). [Ad hanc responsum Iohannis de Ca¬ 
pi tane is]. 

Rubr. «Copia epistole responsive facte prefato sanctissimo do¬ 
mino nostro Pape. Ad meritum, honorem et dignissimam laudem 
utriusque ipsorum domini nostri pape requirentis et domini archie- 
piscopi requisiti per Prepositum ecclesie sancti Ambrosii Mediolan. 
qui nunc est Abbas monasterii de Oliveto». 

Inc,. « Vidi, Sanctissime Pater, cum ea, inquam, qua decuit re¬ 
verentia, vidi litteras sanctissime dignationis tue, quas scripsisti 
Reverendissimo in Christo Patri et honorandissimo domino meo ca¬ 
rissimo domino fratri Petro de Candia , Ordinis Minorum, Archiepi¬ 
scopo Mediolan. et magistro Parisiensi Sacre Theologie». Des. 
«finemque perfectum perveniamus, dignetur Omnipotens Deu9, qui 
fine caret, quique sine fine vivit et regnat, et cui est omnis honor 
et gloria et potestas et perpetuitas per infinita secula seculorum. 
Vale. Actuum Apostolorum XVIII'*. Iterum vale. Datum Mediolani die 
mensis martii 1405. S. S. devotus orator et familiaris et primo filius, 
Iohannes de Capitaneis de Crispis Prepositus ecclesie Sajicti Ambrosii 
Mediolan. utriusque iuris et rethoricorum professor minimus». 

6. (f. 236r-237v). [Fr. Ioannis de Oultellinis O. F. M. 
Sermo ad Sigismundum Romanorum Imperatorem]. 

Rubr. Ad dominum Gismundum Romanorum Imperatorem per 
oratorem civitatis Bononie congratulando de eius assumptione ad 
Imperialem celsitudinem ». 

Inc. * Serenissime Imperator et semper auguste. Ex impositione 
magnificorum Regiminum». Des. «et ad congratulandum me eo¬ 
rum vice miserunt etc. — Suprascriptus sermo fuit compositus et 
recitatu s per magistrum Iohannem de Cultettinis de Bononia, Ordi¬ 
nis Minorum et sacre Theologie dignissimum professorem, amba- 
siatorem tunc Communis Bononie in presentia Domini Imperatoris 
Romanorum gaudendo et congratulando ex parte dicti Communis de 
eius promotione atque electione ad imperialem celsitudinem». — 
Electus fuerat in imperatorem discorditer 20 sept. 1410 et denuo 
unanimiter 21 iul. 1411; circa hoc tempus legatio illa assignanda. 


(Continuabitur). P. Athanasius Ldrez, O. F. M. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOGRAPHIA 


1. Pier ens, Alph. — La Que st ion franciscaine . Les dcrits 

des zdlateurs de la Rdgle aux premiers temps de 
Vhistoire franciscaine d’apr£s les rdcentes controverses , 
ap. Revue d*Histoire ecclesiastique (RHE). — Louvain, 
Ch. Peeters, 1906, vol. VII, pp. 410-33. — Separatim: 
Extrait de la RHE VII, n. 2, ibidem 1906, pp. 26. 

2. Idem. — Jjes Origines du Speculum Perfectionis ap. A«- 

nuaire de l’ Unive rsit £ catholique de Louvain, 1906, 
Rapport sur les travaux du Sdminaire historique pen¬ 
dant Vannde acaddmique 1905-06 , (AUL; Sdm.hist.), 
p. 300 in-12°, pagg. 344-78. —- Louvain, Van Linthout, 
1907. — Extrait, pp. 39. 

3. Idem. — Les Problkmes de la Legenda trium Sociorum, 

ap. AUL; Sdm.hist. annde 1906-07, in-12°, pag. 344-78. 
— Ibidem, 1908. — Extrait, pp. 24. 

4. Idem. — La Question Franciscaine, Vita S. Francisci 

Anonyma Bruxellensis d’apr&s le MS. II. 2326 de la 
Bibiothdque Royale de Belgique , ap. RHE, VIII, (1907), 
57-80, 286-304, 498-513; IX, (1908), 38-47, 703-27; X, (1909), 
42-65; 303-7. — Extrait de la RHE, ibid. 1909, pp. 122. 

1. D. A. Fierens, Dr. Phil., quondam Academiae Lovaniensis alum¬ 
nus, modo vero Instituti Belgici Hornae addictus, per plures annos in 
quaestiones criticas circa vitas, legendasque 6. Francisci saepius ardore 
summo, plurima industria atque sagacitate mira exagitatas a pluribus, 
incubuit iuvenili zelo dum in seminario historico, quod dicunt, Academiae 
pr&elaudatae ageret. Prima dissertatio in forma sua prima, parum bre¬ 
viore, iam prodierat ap. AUL; SbnJiist. 1904-06, (ibid. 1906), 467-86; (Ex¬ 
trait, pp. 26). — Est expositio diligens variarum bypothesium, quae circa 
partes et compositionem probabiles Legendae trium Sociorum [d Soc.], 
11-19 [418-26] — [numeri uncis angularibus inclusi denotant pagg. operis, 
in quo primitus diss. A. F. editae fuerunt, alii vero editionum seorsim 
factarum] — atque controversiarum de Specuio Perfectionis [SP] ed. 
P. Sabatier, Paris 1898, ortarum, 19-24 [426-31], additis paucis, 24-5 [431-2], 
de reconstructionibus 3 Soc. attentatis, quin auctor proprium iudicium 
exprimat. 

2. Dissertatio ista Originem SP inquirit ac contentorum plurium 
et variorum codicum, qui SP exhibent et iam ab aliis, praecipue a cl. 
P. Sabatier, descripti sunt. Utens conceptu, quem iam expresserunt P. Sa¬ 
batier, Bartholi, (1900), CXLIX, Opuscula S. Erane. (1904), VII sqq., et 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



H. Boehmer, qui (Analekten, XV-XX) varias collectiones opusculorum 
S. Francisci etc. distinxerant, F. alias, collectiones opusculorum et Le¬ 
gendarum S. Francisci, quibus SP etc. contineantur discernere satagit. 
Opinatur tres istarum typos seu species exstitisse, quarum I" Collectio* 
nem Italam, II* Europae Occidentalis, 111“ Europae centralis nuncupat. 
Primae speciei accenset Codd. Vatie, lat. 7660, S. Isidori (Romae) 1,25, 
conventus 0. F. M. Omnium Sanctorum (Florentiae) et O. M. Capp. 
Fulginei (p. 8-11), (quos iam P. Sabatier unius esse familiae dixerat, Bartholi, 
CXLTX); secundae adsignat Codd. Mazarin. (Paris) 1784, 989; Uni versit. 
Leodiensis 848; Facult. Protest. Paris; et tbeol. lat. 4 rt , 22, BibL Regiae 
Berolini, praeter 4 [rectius 8! cf. infra] MSS. perdita (11-16). Tertiae 
tandem Classi: Vat. lat. 4864; B. Reg. Berol. theol. lat. 4°, 196; Liegnita, 
12; Budae, Mus. hungar. 77; ( Speculum Vitae; edit. Venet. 1604; Metis 
1609) et quaedam MSS. dubia, (16-26) attribuit. — Quibus sic ordinatis, 
investigat fontes, e quibus collectiones seu compilationes illae haustae 
sive centonis instar collectae, quoad omnes suas partes integrantes, ca¬ 
pita etc., fuerint; quo tamen in examine se limitat ad Speculi Perf. (ed. 
Sabatier) fontes concluditque (86), SP esse extractum sat tardum e com¬ 
pilatione antiquiore, scii, e Legenda antiqua [LA], quae ante 1818 compi¬ 
lata fuisset Avinione (88). 

Quae quidem conclusio hypothetica valde nobis videtur. Exaggerat 
A. F. plures expressiones Prologi LA** (86), ubi ‘ non novum opus * ma¬ 
gis ad tenorem refertur, quam ad formam. Quisnam an. 1818 (sic Cod. 
Omn. Sanctorum) SP compilans, ( Legendam antiquam ’ vocasset opus 
adeo recens? Annus emortualis Ioh. de Alverna ei contradicens forma- 
liter, non adeo facile respui potest nec debet (87, not. 6). Sex capita illa 
«aenigmatica», quae etiam in Expositione Regulae Fr. Amg. Cla- 
reni occurrunt, nihil in controversia adeo intricata decidere posse nobis 
saltem modo compertum est. — Sed neque basim ulteriorem hypotheseos 
cl. A. F., scii, tres illas MSS. classes admittere possumus. Fieri ne¬ 
quibat, ut e Vat. lat. 4364 adeo confuso, et quoad textum adeo depra¬ 
vato, alii codices admodum diversi derivarent ullo modo et quidem 
‘via correctionis’ (28)! Neque in genere librarios seu librariolos medii 
aevi adeo peritos, sagacesque correctores (26), facile quisquam arbitre¬ 
tur, minusque insuper eos criteriis moderni fontium investigatoris ocu¬ 
latissimi ductos esse opinabitur quispiam. — Idem dicendum de composi¬ 
tione et filiatione codicum Classi I** adsignatorum, inter quos saltem 
Cod. conv. Omnium Sanctorum SP iam 1818 perfectum esse expresse 
dicit. Consulto omisimus MS. deperditum Buxeti, de quo parum sci¬ 
mus (9), et tria sola MSS. classis II** numeranda ei erant, cum tertium 
nonnisi ex secundo (12) a Bollandistis saec. XVII exemplatum sit; AFH 

I, 808 sq. Si vero hunc adhibendum censuit F. a fortiori MS. Bruxell. 
an. 1649 omittendum non erat ob temporis notam (13 not. 1); de eo 
c£ AFH I, 816 sq. Remanent ergo nimis hypotheticae istiusmodi classes 
ab A. quamvis sagacissime indagatae, et pluribus longe aliis disquisitioni¬ 
bus opus est, dum ad rem aliquatenus firmam deveniatur. De aliis MSS. 
non penitus F. omittendis, cf. diss..P. Bon. Kruitwagen, AFH I, 804 sqq., 
840 sqq. Qui et viam maxime securam, licet longinquam et poenosam 
ostendit ad certas conclusionis perveniendi ac ipse optime trivit. 

3. Problemata etiam e Leg. 3 Soc. scaturientia solutionis arduae 
sunt, uti de ea controversiae plures habitae demonstrant. Examen 3 Soc. 
post W. Goetz, Die Quellen eur Geschichte d. h. Franz, Gotha 1904, 
reassumit A. F., contra eum: 1°) Epistolam 3 Soc. praefixam aa- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



thenticam dicit (8-10), fortuito 3 Soc. additam (10*1). Compilator Leg. 
3 Soc. ‘ traditionalis ’, circa 1800 iaxta A. F. (20), textum aliquem ad¬ 
hibuit, qui forsan Legenda Ioh. Notarii fuit, et quem iam an. 1247 
etiam Th. Celanensis pro parte chronologica Legendae II adhibue¬ 
rat. Praeter hoc Th. Celanensis, pro parte systematica Leg. 11 for¬ 
sitan usus est, iuxta A. F. (21), collectione originali 3 Socio¬ 
rum, in qua — inter alia nondum determinata —, continebatur in spe¬ 
cie SP Redactio I, (ed. L. Lemmens, 1901), (et proinde saltem partes 
communes SP Red. I, Sabatier, et SP Red. II) (14-6, 20-1). Opus illud, 
quia, ait A. F., notarii a posto lici erat, reveritus est Celanensis ita 
ut illud penitus immutare haesitaret, quod et fecerunt B. de Bessa, 
Anonym. Perusinus, auctor Legende traditionalis 3. Soc. etc. Opiniones 
istae subtilis indagatoris A. F. hypotheses sunt, caeterum non novae, 
nec tamen negligendae. 

4 . Opusculum quartum ol.° A. F., occasionem praebuit experimenta 
capiendi, speciminisque dandi, de valore effectivo hypothesium ab ipso 
praevie subtiliter expositarum. Accurate enim inibi Codicem BruxeU. 
describit compilatione promiscua Vitam S. Franci sci continentem. Cod. 
est saec. XIV-XV; diligenter eiusdem lectiones ab editionibus variantes 
adnotat, atque in notis conclusiones, quae nobis hypotheticae nimis vi¬ 
dentur, circa valorem vel prioritatem textuum exponit. In textu edendo 
commata etc. MS 1 serviliter reproducit. — In genere sane adnotandum est, 
ab uno codice cum editionibus relato, conclusiones inferri non posse, 
quae statim naturam textus MS 1 prodant. Nam editor vel auctor faci¬ 
lius periculum incurrit textum proprium nimis existimandi, uti et A. F. 
35 not. 3 [294], 37 not. 2 [296], 38 n. 2 [297], 41 not. 3 [300], 48 not. 1 sqq. 
[302), 47 not. 1 [500], 51 n. 3 504], etc.; et alia ex parte fontes alii quae¬ 
rendi sunt priusquam certi quid statui poterit, si agitur de codd. saec. 
XXV vel XV. Ut ad particularia descendamus, A. F. non advertit p. 88 
num. 20 sumptum esse e Bonav. Leg. Minore I, lect. 2; item 41 num. 18 
usque 17, ibid. I, lect. 4, unde patet notam generalem de isto capitulo 
parum valere. P. 41 n. 18 pro adsinco, 1 voce inintelligibili ’ (41 n. 1), legen¬ 
dum est cum Leg. Min.: absinthio. — P. 42 n. 5 item est e Leg. Min. 
I, lect. 6 ad verbum; et nota corruit; item 42 n. 10, (paucis mutatis). 
Item 52 not. [505], et textus quem ap. Bonaventuram non invenit A. F., 
habetur Leg. Mai. c. 8 n. 4 (legas oculata fide pro ocutta ), notaque, quae 
etiam ad Fr. Leonem locum referre vult, inanis fit. — Item Cod. S. Isid. 
1/92 (aliique Codd.) habet: quantum memoria teneo, pro quorum memoria 
teneor unde etiam conclusio de * opere personali’ (55, 57 not.) evanescit, et 
lectiones auctori eo magis curandae erant, quo minimis in variantibus 
deductiones saepe struat. — P. 86 n. 24 [719] est ex II Cei. II, 88 (al. III, 60) 
n. 118 haustum. P. 89 n. 1 [723] est etiam ap. Minocchi, Leggenda antica, 
Firenze 1906, c. 44, (quam adeo negligere forsan non debuit A. F.); cf. 
quoque Lib. Conformitat., fruct. 18 (1. II, fr. VIII) p. II; Mediol. 1510, 
f. 184 v. b; 1513, f. 164 v. b. — P. 96s. n. 1 [44s] est ex II Cei. II, 116 
(aL III, 93) 157. — P. 106 n. 7 habetur apud B. de Bessa, AF III, 688 
et ap. Pisanum, AF IV, 485. — P. 53 n. 8 cf. Fioretti, ed. Passerini, 
Firenze 1606, 286-7. — Notanda sunt certe c. I n. 8-6; c. IX n. 7 (cf. 
II Cei. II, 115 (III, 92), 155): Punitio Fr. Barbari, quae Limissii (Cypri) 
accidisse dicitur (nescio e quo fonte litterario, vel forsan e tradi¬ 
tione locali a peregrinanti inde allata): Miracula S. Francisci c. XIX, 
105sqq. [58sqq.]; ubi etiam praetensa illa prophetia Sancti circa 
Schisma etc., atque c. XXXI, 111-8 [59-61] ubi parallela inter 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




344 


BIBLI0GRAPH1A. 


Adam, Jacob et Christum, atque S. Franci scum. — Cf. de aliis eiusdem A. 
operibus AFH I, 448. 

Acerrimo, diligentique fontium circa S. Franciscum versantium in¬ 
vestigatori, ominandum ex corde, ut largiore in basi, effectus quando¬ 
que firmioris obtinendi causa, disquisitiones subtiles resumere qneAt 
praeallegatas. P. Miohael Bihl, O. F. M. 

Lemmens, P. Leonhard, 0. F. M. —- Der hl. Bonaveutura , 
Kardinal und Kirchenlehrer aus dem Franziskaneror- 
den (1221-1274). — Kerapten und MUnchen, ROsePsche 
Buchhandlung, 1909, pp. VII1-289 in-12°. — (M. 3,20». 

De S. Bonaventura fontes primi omnino rare scaturiunt, quoniam 
per plura saecula post eius mortem nullus conscripsit eius vitam. Hoc 
procul dubio cum eo cohaeret, quod nonnisi a. 1482 canonizatus est. 
Si id saeculo XIII vel initio saec. XIV evenisset, haberemus etiam 
eius legendam, sicut habemus S. Francisci, S. Antonii, S. Clarae, S. Lu- 
dovici Tolosani, S. Thomae Aquinatis aliorumque sexcentorum. Prima 
vita a Petro Galesinio conscripta est tempore Sixti IV, qui Sanctum no¬ 
strum Doc.toribus Ecclesiae adnumeravit. Quod priora saecula neglexe¬ 
runt, posteriora numquam plene potuerunt reparare. Attamen circa 
saec. XVIII finem, et praesertim saec. XIX, melior fortuna Sancto arri¬ 
sit, maxime occasione celebrationis VI ab eius morte centenarii a. 1874. 
Iam tum Ad Claras Aquas inceptum erat ingens illud opus novae edi¬ 
tionis criticae Operum, omnium Sancti, quibus nova basis ad eius vitam 
conscribendam parata est, tum quia opera certa ab incertis secreta sunt, 
tum quia Editores materiam biographicam collegerunt undique editionis 
decursu, eamque ultimo tomo (X) ediderunt. Huic studio biographico 
innititur liber Patris Lemmens, qui tamen, e libris recenter editis et e 
propriis in Bibliothecis repertis notitiis quaedam adiicere potuit, ita 
ut haec vita S. Bonaventurae omnibus lingua vernacula conscriptis se¬ 
curior et abundantior haberi possit. 

Post introductionem (p. 1-10), in qua fontes breviter enumerantur, 
auctor iuventutem Sancti, ingressum in Ordinem, studia usque sacer¬ 
dotium describit, quin tamen aliquid novi afferre potuerit (Cap. I, p. 11-45 
et II, 40-80). Dein nobis exhibet magistrum' Parisiis docentem (III, 
p. 01-95), scriptorem (IV, 96-181), praedicatorem (V, 132-47). Sequens 
cap. VI, (148-245), omnium longissimum, simulque maximi momenti, in¬ 
scribitur « Minister Generalis ^1256-1274)*. Ultimum vero caput, quod est 
VII (246-62). agit de Bonaventurae cardinalatu, ei usque actione in 
Concilio Lugdunensi II, quo nondum absoluto, Sanctus mortuus est. In 
epilogo (263-75) denique breviter agitur de Sancto, de eius reliquiis et 
eanonizatione. Sequens monitum Editorum Op. om. X, 72, auctor saepe 
haurit ex scriptis ipsius Sancti. « In genere enim, inquiunt Editores, 
omnia opera eius mystica sanctitatem eius plus minusve depingunt....» 
Alii fontes, quibus auctor usus est, in notis adiciuntur, sicut eti&m 
aliquando textus latini originales, ita ut liber etiam ex hoc capite uti¬ 
lissimus evadat. Cui adde imaginum quarumdam ornamentum. 

Agnitis omnibus meritis, licebit et illa exponere, quae nobis hunc 
librum evolventibus minus recte vel etiam falso dicta videbantur. De 
singulis agemus, ut auctor pro occurrente editione altera materiam 
praesto habeat. 

In Introductione, p. 6. Vita S. Bonaventurae a P. Caspare a Monte 
Sancto conscripta saec. XIX adscribitur, et auctor prae oculis habet 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOORAPHIA. 


846 


editionem factam Florentiae 1874. Sed haec non est nisi editio altera 
hnius libri editi Maceratae 1798, cuius auctor mortuus est a. 1796. Cf. 
Luigi da Fabriano O. F. M., Cenni cronologico-biografici deUa Osservante 
Provincia Picena , Quaracchi 1886, p. 206-206. In bibliographia desideratur 
non spernendum opus: Quintarelli, Degli Uomini illustri Bagnoresi del- 
V Ordine Francescano e di altri religiosi istituti, Roma 1890. De S. Bo- 
naventura ibi agitur p. 77-127. — Pag. 47 A. movet quaestionem u binam 
S. Bonaventura Ordinem Minorum ingressus sit, et dicit Scrip¬ 
tores posteriores indicare Provinciam Romanam uti Provinciam matrem 
eius, et quidem hac una ductos ratione, quod patria civitas Sancti (scilicet 
Balneoregium) in Provincia Romana sita est. Miramur sane hoc assertum 
esse a P. Lemmens, qui denuo edidit Catalogum SS. Fratrum Minorum 
(Romae 1908\ circa a. 1835 compositum a fratre Minore quodam Umbro, 
et primum editum apud Speculum vite beati Francisci et Sociorum eius, 
Venetiis 1504, <ed. altera Metis 1509), in quo f. 203 r. legitur: «In 
provincia burgundie in lugduno preclarissimus ‘pater bonaventura de 
balneo regio prouincie romane... », in ed. Lemmens p. 27. Idem legitur 
in Chronica XXIV Gen. (C24G), Anal. Franc. (AF), III, 323: * Octa¬ 
vus Generalis fuit praeclarissimus pater frater Bonaventura de Balneo- 
regio Provinciae Romanae *! Hic locus maxime notandus est, cum haeo 
Chronica omnium fere Ministrorum Generalium Provinciam matrem in¬ 
dicet, ut cuique inspicienti facile patet. Ergo non tantum scriptores poste¬ 
riores (quo nomine P. Lemmens post saec. XIV viventes, intelligit (cfr. 
Introductionem p. 7.), sed optimi fontes sunt, qui dicunt S. Bonaventu- 
ram fuisse Provinciae Romanae; nec alium sensum verba illa habere 
possunt, nisi S. Bonaventuram in Provincia Romana Ordinem ingressum 
esse, cum ipse vix aliam relationem ad hanc Provinciam habuerit. Hoc 
innuitur etiam ‘poster ior ibus’ verbis Sixti IV in Brevi, dato 14oct. 1482, 
pro aedificando aediculo in honorem S. Bona venturae in ecclesia FF. Min. 
Balneoregii, cuiusque textum partim edidit Quintarelli, 1. c. p. 121: 
«Cuius (scii, religiosae familiae sancti Francisci) ipse sanctus Bonaventura 
professor, in dicta domo [FF. Min. Balneoregii] educatus extitit*. — Sed iam 
hoc nos ducit ad aliam quaestionem scii, chronologicam, quacum 
illa prior de loco ingressus in Ordinem connectitur. Controvertitur 
enim utrum S. Bonaventura a. 1243 (Wadd. et eum sequentes Bollandistae) 
Parisiis, an a. 1238 (Sbaralea, Editores Opp. omn.) in Italia Ordinem in¬ 
gressus sit. In priori casu dicendum est Sanctum iam uti saecularem 
Parisiis sub Alexandro de Hales (+ 1245) studiis vacavisse. Primam vero 
opinionem Lemmens secutus est; scribit enim p. 19: « Sbaralea cum 
aliis, ex eo quod Alexander a. 1245 mortuus est, conclusit Bonaventuram 
a. 1238 Ordinem Fratrum Minorum ingressum esse, ut habeat tempus 
studiis vacandi sub Alexandro. Hi innituntur hypothesi (Annahme), 
quod Bonaventura ut Religiosus fuerit Alexandri discipulus. Ad hoc 
autem (assumendum) omne deest testimonium, omnisque ansa. B. Fran- 
ciscus a Fabriano sat clare nobis videtur contrarium dicere. Certo sci¬ 
mus Alexandrum praelectiones publicas etiam post suum ingressum in 
Ordinem continuasse; illas igitur Bonaventura ut scholaris saecularis 
adire potuit. Cum hoc autem cadit ratio Sbaraleae et difficultas mota 
contra antiquam notitiam, quae tradit Sanctum a. 1243 habitum assump¬ 
sisse religiosum». Ita R. P. Lemmens. Miramur sane; ubinam legitur 
S.Bonaventuram ut saecularem Parisiis scholam Alexandri frequentasse? 
Hoc ex verbis Francisci a Fabriano certo non sequitur, nec R. P. Van 
Ortroy, qui denuo primus hanc opinionem contra PP. Editores Op. om. 

Archivum Franciscanum Historicum. — A*. IU. 22 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




346 


BIBLIOGBAPHIA. 


Sancti efformavit {An. BoU., XXII, 42) ullam indicavit fontem. Inxta 
P. Lemmens, est pura hypothesis sine ullo fundamento: S. Bonaventuram 
Parisiis scholas Alexandri ut Religiosum frequentasse. Legat, quaeso, 
Catalogum (XIV) General. (C14G) passirn Bernardo de Bessa, S. Bonaven- 
turae secretario, nuperrime vero alii auctori adscriptum, et a Lemmens 
p. 5 merito ut optimum fontem S. Bonaventurae vitae habitum, (ap. AF 
III, 699; M. G. H., Script. XXXII, 664); ibi haec habentur de S. Bo¬ 
na ventura : « Qui cum iuvenis intrasset ordinem, tanta bone indolis ho¬ 
nestate pollebat, ut magnus ille magister frater Alexander diceret ali¬ 
quando de ipso, quod in eo videbatur Adam non peccasse ». Idem 
legitur ap. AF III, 324, et in Catalogo'SS. Fratrum, Min., ed. Lemmens, 
p. 27. Numquid ex constructione grammaticali, ex consecutione, uti vo¬ 
cant, temporum, uliud potest hic intelligi, nisi quod S. Bonaventura post 
ingressum in Ordinem («cum intrasset») laudatus fuerit ab Alexandro 
ob bonam indolem, quod certe supponit penitiorem cognitionem haustam 
ex diuturna observatione, et quidem post Bonaventurae ingressum in 
Ordinem— cum intrasset... pollebat... ut Alexamler diceret .? Nulla ergo 
ratione illa hypothesis fulcitur? De caetero ipse A. nobiscum sentit, 
recte vertens in alia connexione p. 50, illum textum in linguam ger- 
manicam, supprimens tamen vocem iuvenis. 

Statim transeamus ad aliam difficultatem chronologicam, quam nec 
P. Lemmens nec, quoad video, ullus hucusque alius undique pertractavit. 
Dicit cl. A. 188-189 (cfr. p. 192) S. Bonaventuram, mox post datas 23 apr. 
a. 1267 litteras encyclicas vocatum esse in Italiam, ubi coram Cardi¬ 
nali Protectore Ioanne Gaetano iudicialis causa acta fuit contra 
Ioannem de Parma, Ioachimismi accusatum. Huius processus epocha 
certa facile stabiliri nequit. Ex una enim parte Alexander IV protecto- 
ratum Ordinis, quoad vixit (obiit 25 maii 1261) retinuit (cf. C14G, AF III, 
698, MG SS 1. c., 663; E piet. Philippi Perus., AF III, 710; MG SS 681-2), 
et ex alia parte Angelus Clarenus ait processum illum factum esse 
«consensu dom. Iohannis Gaietani... tunc protectoris * Ordinis; Chron. 
VII trib., ALKG II, 285. Quae verba premenda forsan non erunt, cum iste 
Protector nominatus non fuerit 1257, sed uti iam iudicavit P. Eubel, Epii. 
BulL, p. 114, n. 1150 not. 7, « paulo post assumptionem Urbani » (electi 
29 aug. 1261); cf. Eubel, p. 112, n. 1132* not. 3. Nominatio ergo evenisset 
circa finem an. 1261, non vero 1263, uti cl. Auctor iuxta sententiam 
communem habet p. 216. Porro si ad posterius tempus processum referre 
possent verba illa Clareni, notandum quoque est C24G, AF III, 350-1 
externe saltem rem istam inserere inter eventus post Capitulum Gle 
Parisiense 1266. Sic insuper melius intelligerentur verba Angeli Clareni: 
«inquiritur... senex a iuvenibus » ALKG 1. c., cum Iohannes Parmensis 
communiter tantum an. 1209 natus credatur. Concordat demum etiam 
Salimbene, Chron., ed. Parm. 137; MG SS XXXII, 310: referens Iohannem 
statim post Generalatum abdicatum, recessisse Graecium, unde ergo occa¬ 
sione processus per breve tempus ereptus fuisset. Cf. quoque Aff6, Vita 
dei B. Giov. da Parma , Parma 1777, 121 sgg. 

Quoad processum ipsum et quoad relationem inter Spirituales et 
S. Bonaventuram, A. videtur mihi parum aequus contra priores. Reicit 
enim absque ulla ratione testimonium Angeli Clareni, provocans p. 198, 
ad effatum in Anal. BoU., XX, 232: « La seule au tori te d’ un 6crivain 
passionne ne suffit pas », ad quod notandum est de processus exsistentia 
omnino constare etiam absque Clareno (cfr. C14G, AF III, 698: MG SS 
664) item de aliquibus eiusdem circumstantiis principalibus ex epistola 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOG BAPHIA. 


S47 


Cardinalis Ottoboni Flisci, postea Hadriani V, ap. ALK6 II, 286; Wad- 
ding, an. 1256 n. 6 (IV*, 5), et non obstante silentio fratris Salimbene, 
apud quem certe non possumus inquirere circumstantias, cum ipsum fac» 
tum praetermittat. Neque nobis sufficere videtur sola auctoritas a P. Lem- 
mens adducta. Caeterum neque Angelus Clarenus, neque alii Spirituales 
adeo malevolum in S. Bonaventuram monstrant animum, quod clare 
ostenditur effatis eorum a R. P. Lemmens p. 128, 160, 178 passim allatis. 
Eo magis hoc elucebit, si Spiritualium aliorumque paupertatis zelantium 
dicta in S. Thomam Aquinatem conferamus. 

Nec felicem credimus Auctorem (p. 200) provocantem contra Spiri¬ 
tuales ad Statuta Farineria a. 1354 (!) Assisii condita. Numquid cl. A. 
censet Angeli Clareni Chronicam septem tribulationum esse poesim epi¬ 
cam potius quam duram veritatem? An ignorat verba Poenitentiarii 
apostolici AI vari Pelagii (a. 1330)? * Sed hodie tales fratres recurrentes 
ad eos pro regule puritate potius ministri aliqui tribularent, quam eis 
de puritate regularis observantie providerent... Exempla patentia que¬ 
rantur in provincia Provincie, in provincia Thuscie, in provincia Mar- 
chie et beati Francisci... » De Planctu Eccl. II, 67, ed. Venetiis 1560 
f. 168 v a. Cfr. ib. II, 78 f. 214 r a. et f. 215 r, a-b. 

In disserendo p. 157ss. de modo quo S. Bonaventura se habuerit ad 
Regulam et ad intentionem S. Francisci, melius fuisset, si auctor luculen¬ 
tam documentis fultam expositionem evolutionis Ordinis R. Patris Ehrle, 
cl wi Bibliothecae Vaticanae praefecti, (ALKG III, 553ss.), secutus esset, 
praeter quam nihil, donec novi textus inveniantur, melius haberi potest. 
Habita prae oculis hac evolutione, Doctoris Seraphici mens ex se patet, 
nec aliter esse potuit, nec ideo opus est Sanctum defendere, provocando 
mox ad textum (iuridicum) Regulae, mox ad intentionem Regulae contra 
textum (cfr. p. 162). 

Item quae A. p. 180 4 refert de Filalete Adiaforo parum recta sunt. 
Agitur de libro a quodam P. Conventuali pseudonymo conscripto, cui 
titulus: Di qual Ordine de' Minori sia U B. And rea Caccioli da SpeUo, 
Dixcorxo istorico di Filalete Adioforo, Lucae 1727. Cum Flaminius Anni- 
bali, ad quem R. P. Lemmens provocat, Manuale, suum ederet Romae 1776, 
hauriens illam notitiam ex Marczic, Apologia per V Ordine de ’ Frati Mi¬ 
nori, Lucae 1748, I, 459, volumen Filaletis Adiafori iam ex Indice libro¬ 
rum prohibitorum deletus erat, et quidem absque correctione, scii. a. 
1758. Cfr. Painacca [pseudonymon], Esame critico sopra il Manuale dei 
P. Flaminio da Latera, Venetiis 1777, p. 50. 

Quoad Legendam maiorem R. P. Lemmens dicit p. 117-118, materiam a 
S. Bonaventura aliunde sumptam, sed ab eo specialiter dispositam fuisse 
atque in hoc esse meritum Sancti. Iam cuique comparanti patet, Legen¬ 
dam maiorem quodammodo sequi dispositionem materiae, quam Thomas 
Celanensis secutus erat in Leg. I. Ubi enim hic relinquit ordinem chro- 
nologicum, ut loquatur de miraculis et virtutibus S. Francisci, ibi fere 
etiam S. Bonaventura idem facit, et cum eodem Thoma iterum resumit 
in fine ordinem chronologicum. Mira est allata ab Auctore ratio, cur 
S. Bonaventura quaedam, ex. gr. commemorationem Testamenti S. Fran¬ 
cisci in Legenda (consulto) omiserit, quia etiam alia gravia omittit 
(p. 129)! Ratio, quam indicat A. 127 mutationis officii liturgici S. Fran¬ 
cisci a Capitulo Narbonensi a. 1260 introductae, luce singulari apparet, 
cum sciamus adhuc saec. XVIII. similes mutationes factas esse, tempore 
igitur, quo de veritate textus veteris officii vix constare potuit (cfr. 
AFH I, 45-49, ubi et exemplum simile affertur ex Legenda S. Dominici). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



348 


BIBLI0GRAJPH1A. 


Haec et alia habeo, quae in libro docto R. P. Lemmens uti minus recte 
vel etiam falso dicta ostendam, quin tamen animus merita Auctoris im¬ 
minuendi mihi fuerit; nam negari non potest hunc librum iucundae, 
utilisque esse lectionis et gratum evasurum praesertim viris cultioribus, 
ideoque summe commendandum. 

Coronidis instar subnecto verba, quibus claudit tractatum quemdam 
a nobis mox edendum, Fr. Andreas de Ballocho sive a Vercellis O. M., 
directum ad Card. Stephanum Nardi, archiepiscopum Mediolanensem, 
qui unus fuit ex deputatis a Sixto IV. ad inquirendum de veritate mi¬ 
raculorum S. Bonaventurae ( Op. om., X, 70). Obiter noto miraculum 
de lingua S. Bonaventurae haberi etiam apud loh. Bapt. de Iudicibus 
0. P. (Baluzius-Mansi, Miscellanea IV, 481), unde illud PP. Editores 
Op. om. X, 69 transscripserunt. Ecce Andreae a Vercellis verba: 

«3 US dicitur finis operationis videlicet miraculose : Quando enim 
deus post alicuius mortem aliquod miraculum ostendit, quod quidem est 
testificativum sanctitatis vite, arguitur talem fuisse etemaliter a deo 
electum et sic in celis iam beatificatum. Quod quidem facere dignatus 
est sua clementia ipse deus post mortem ipsius beati Bonaventure sicut 
patet in processibus pro sua canonizatione a Francia destinatis. Taceo 
quod, ut in cronicis habetur, quod dum corpus beati Bonaventure po¬ 
situm fuisset in sacristia in quodam sepulcro novo, ubi et nunc iacet 
corpore iam redacto in cinere, post longum tempus lingua inventa est 
sana et integra ac si nunquam fuisset sepulta, quod fratres cum gaudio 
videntes pre devotione maxima eam in piside eburnea ponentes, in se¬ 
pulcro eius recondiderunt. Quod quidem non fuit paruum miraculum. 
Et bene signum fuit, quod lingua illa erat veridica et benedicta et omni 
gratia spiritus sancti ignita. Quam gratiam spiritus sancti Reverendis¬ 
sime dominationi vestre ac nobis concedere dignetur dominus noster 
Jesus Christus, qui in trinitate perfecta vivit et regnat gloriosus in 
secula seculorum. Arnen. Commendo praeterea Reverendissime domina¬ 
tioni vestre canonizationem huius beatissimi Cardinalis et episcopi 
atque solemnissimi doctoris ea commendatione que potest esse diligen¬ 
tissime, ut ipsum in protectorem mereamini semper habere in celis et 
totum ordinem beati Francisci in terris continuum oratorem ». (Sequun¬ 
tur verba salutationis). 

Romae. P. Livarius Oliger, O. F. M. 

G. G. Coulton, M. A. — From St. Francis to Dante. Trans- 
lations from the chronicis of the Franciscan Salim- 
bene {1221-1288), xoith notes and illustrations from 
other medieval sources. — Second edition, revised and 
enlarged. — London, David Nutt, 57 Long Acre, 1907, 
1 vol. in-8°, p. XVI, 446; (shill. 12). 

Ex titulo illo vago « a S. Francisco [Assis.] ad Dantem usque » vix 
suspicabitur quispiam libro isto versioncm anglicam Chronicae Fr. Sa- 
limbene de Parma inveniri. Ast neque revera simplex versio adest, sed 
selectio locorum, narratiuncularum, iocorum, factorum, criminum, alio¬ 
rumque facinorum, quae candidus Salimbene Chronicae suae innexuit, 
et eorum quidem, quae aedificationi minime ex ipsa indole sua, esse 
possunt. Quamvis enim Fr. Salimbene infinitum numerum locorum S. 
Scripturae accumulet, tamen inter scriptores severos rei ascetic&e sive 
mysticae erit nequaquam computandus. Pia, pulchraque negligens Q. G. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




BIBLIOGR APHIA. 


849 


* i 

i 


Coulton, relationes illas congerit, quae probra, criminaque cleri ac so¬ 
cietatis saeculi XIII, imo et medii aevi in genere, manifestent, ordi¬ 
nemque Fratrum Minorum a primaeva sua disciplina et perfectione mi¬ 
serabiliter deficisse, ostendant etc. — Libri, qui iam secundo prodit, 
(anno 1906 primum prodierat, ibidem, 1 vol. in 8° pp. 864), corpus ad¬ 
impletur principalissime extractis e Salimbene Chronica, 1-854: Appen¬ 
dix A 855-418, notas ad singula capita continet; App. B 414-5, vero li¬ 
brorum citatorum titulos; App. B. 416-25 latine ea « quae (ait ipse)... 
quamvis non omnibus legenda sint, illis haudquaquam praetereunda, 
qui scire studeant, qualis illis temporibus hominum vita vere fuerit», 
adde iwo: secundum malam et lubricam partem! 

S. Bonaventura certe neque auctor PoenitentiaUs neque Compendii 
Theologicae Veritatis fuit. Cf. S. Bonav. Opera omnia, VIII, Ad Cl. Aquas 
1898, CXI seqq. (p. 18, etc.), cf. dissert. indicatas AFH II, 411. — P. 22 seq. 
e Fr. Iacobino de Regio O. Praed. erronee Fratrem Minorem facit, quan- 
quam Salimbene p. 72 seq. aperte eum 0. Praed. fuisse dicat. — P. 80 1. 14. 
1286 Fr. Gerardus de Mutina O. M. contra Fr. Eliam certe ad Grego- 
rium IX missus non est, sed forsan 1230; cf. Eccleston ap. Anal. Franc., 
AF] I, 242. Lempp, Frtre Elie, Paris 1901, p. 97. — F. 53. Iacobus 
e Vitry non an. 1244 sed iam 1241 mortuus fuit: Eubel, Hier. cath. 
medii aevi, I, 1898, 37. — P. 189 falso Fr. Nicolao, a Salimbene memo¬ 
rato, Coulton adiecit epitheteton «Anglicus», monens illum an. 1247 
Episcopum Assisiensem fuisse (p. 383s), quia Nicolaus ille solus huius 
nominis, qui saec. XIII sedem Assisien. occupavit (1250-1273), de Carbio 
in Italia fuit. Eubel 1. c. I, 114. Archiuio dolia II. Soc. Romana di Stor. 
Patr., XXI, 7 ss.; in Anglia solum litteras didicerat, AF 1,250. — P. 30, 239, 
276. Fr. Thomas Cantimpratanus O. Praed., episcopus non fuit. cf. AI. 
Kautinann, Thonuut von Cantimpre, Kdln 1899. — Quae de S. Antonio 
Paduano a Fr. Elia cruciato narrat, fabulosa penitus sunt, cf. Lempp, 
1. c. 25 ss. 96 ss. — P. 23 1. 31 Opinio vel encomium Fr. Salimbene minime 
ordini toto tribuendum vel applicandum est. — Eodem modo arbitrario 
‘ amicos carissimos ’ Fratrum Minorum appellat (340 1. 38) Cistercienses, 
(cf. AF II, 88), quo (ilrid. 1. 3941) praetendit Minores privilegia papalia ad 
libitum contra clerum obtinuisse. Reminiscatur bullae Bonifatii VIII: 
Super cathedram ! Cie vient. lih. III. tit. VII de sepult. c. 2. Sbaralea, Butt. 
Franc, IV, 498. n. 179. — Quo iure 42 1. 2-3 F. Conradum de Ophyda 
(t 1306) et B. Ioh. de Alvernia (+ 1322) primae generationis franci- 
scanae dicere audet? — Secundum quod oportunitas auctoris postulat, 
Fr. David de Augusta O. F. M. modo ‘moderatus’, modo ‘ enthusiasti- 
cus’ proclamatur; 317 1. 35; 346 1. 32. Caeterum idem Fr. David ma¬ 
gister Fratris Bertholdi de Ratisbona certo dici nequit; cf. K. Rieder, 
Das Leben Berthold.s von Iteyensbura, Freiburg i. B. 1901. p. 11 ff. Si 
auctor melius novisset principia Theologiae catholicae, non ignoraret 
ecclesiam velle omnino sigillum confessionis inviolatum servari,ac proinde 
sacerdotem illum Hibernum, [qui ad medium aevum nullam praeterea 
relationem habet!], omnino recte agere in casu obiurgato, 321 1. 6-9; 
item sciret non fuisse peccatum, si quis post refectionem missam audi¬ 
vit, etiamsi archiepiscopus fuit, 244 Certe auctor ostendit saeculo XIII 
multos clericos concnbinarios fuisse, recteque censet modernum clerum 
longe meliorem esse, sed excusationem illam 296 1. 13-16 allegare operae 
pretium minime erat. — Plurima ipse auctor in medium profert, quae ne¬ 
que auctoritatibus ipse probat, sed neque doctissimus quisquam probare 
unquam poterit, v. gr. 150 1. 18ss; 160 1. 25-30 cf. 380 7. 62 1. 31-33sss. 
67 1. 1988. 97 1. 32ss; 119 1. 34ss; 222 1. 23, 31 ss; 309 1. 17ss. etc. etc. 
longum est omnia enumerare, nedum discutere. Hoc pro quibusdam 
tamen locis praestare debemus, quibus auctoritates promiscue agglo¬ 
merantur, quin ad rem faciant. Examinata parte auctoritatum 366 1 et 
376* etc. allegatarum, haec summa est: Locus Waddingi Annat. Min., ad. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BEBLIOGRAPHLA. 


an. 1242 p. 17 (in editione II* & Coulton generatim allegata) non exi- 
stit: ibid. 1286 fle ere 12871 429 et Actus S. Franc. ed. Sabatie r p. 190s. 


atit; ibid. 1286 [lege 1287] 429 et Acti tu S. Franc. ed. Sabatier p. 130s. 
Wadding 1279, p. 462. 1280, 467; 1291 [nempe p. 548, quam non indicat ta¬ 
men], ad rem nequaquam sunt, quia non de Fratribus Minoribus, sed 
de eorum inimicis agunt; neque Archiv. f. Lit. u. Kirchg. VI, 84-60. 
Actus S. Fr. 1. c. 208, neque AF II, 128, quia de superfluitatibus exces- 
siyis agunt. Quodsi Fratres Minores has concessissent, auctor, uti sae¬ 
pius, eos arguisset severe, quod a regula deflexissent! Neque 366: AF 
III, 118, 269, 860 ad rem quid praebent etc. etc. Wadding 1238 (lege 
1284) p. 864 vix; 1285, 401 nullo modo, 1282, 114 nequaquam, 1291, 281 
neutiquam ad propositum quid indicant. Iniustum videtur Minores cri¬ 
minari de amissione bullarum, quae nunquam forsan exstiterunt (876 4 ), 
vel eos accusare de libro deperdito Fr. Crescentii ab Aesio, cum revera 
supersit et a R. P. Leon. Lemmens O. F. M. Romae 1902 (partim) ty¬ 
pis vulgatum sit: Dialogus de vitis Sanctorum Fratrum ord. Min. — 
Assertio gratuita de S. Francisco, penitus nudo praedicante, nullo au¬ 
ctore fulcitur; videtur econtra niti cap. 61 Speculi Perf. ed. Sabatier 
p. 122ss. male utique intellecto! — Pag* 48 narratiuncula probat Fra¬ 
tres Minores severe egisse in restituendis bonis male ablatis, sed auc¬ 
tor nihilominus contrarium innuit (1. 4-5)! — Blatterat Coulton 80 seq. 
primaevas relationes Franciscales ‘ scatere piis fraudibus et piis furtis ’! 
Facta ad quae erudite alludit, uno ictu apud Waddingum 1252 p. 281 
repperisse videtur, suntque v. gr. opera misericordiae S. Elisabetn Thu- 
ringiae etc.!! acsi illa de nihilo disponere potuisset! Quoad S. Franciscum 
pannum, equumque vendentem, consideret auctor tunc Sanctum iam 
maior en nem fuisse, et, si annuente patre suo locuplete satis, dissipaverat 
bona, neque hoc in casu Pater eum dire increpasset, si ad mundana 
revertisset! — P. 408* definitur S. Franciscum «specialiter risum abho- 
ruisse: Spec. Perf. Cap. 96. Ast locus allegatus revera habet, ed. Saba¬ 
tier p. 189: « imo et in servo Dei risum et verbum otiosum singulariter 
abhorrebat (s. Franciscus) et 1. c. cap. 95 p. 187 sq. dicitur S. Franciscus 
dilexisse laetitiam spiritualem interiorem et exteriorem ». cf. quoque Re- 
gul. 1221. cap. VII. — Sensum praescriptionum Speculi Disciplinae et ope¬ 
rum Davidis ab Augusta falso et arbitrarie interpretatus est G. C. 
(62-8), modo ea ‘ Puritanismi ’ insimulans, modo ‘ Formalismi ’, acsi Fra¬ 
tres magnis in conventibus, ex rerum natura, omnis respectus sociales etc. 
postponere potuissent seu debuissent, ut eremitica lioertate gauderent. 
P. 402 ,e erudite sed plane iniuste allegantur Quellen und Forschungen 
aus italien. Archiven und Bibliotheken h. v. kgl. Preussischen Hist. Institui, 
Rom 1908, V, 180, quia agitur de visitationibus Fel. Ninguardae ann. 
1572-77, quae epocha nequaquam medio aevo accenseri potest! Praeterea 
circumstantiae illae tristes fructus ‘ reformationis ’ erant. — Notes de¬ 
mum, quaeso, ad notam pag. 64, opera, quae e typographia Collegii ad 
Claras Aquas prodeunt, minime omnia a Patribus Collegii confecta esse. 

Caetera quamplurima huius libri, iis qui defectuum et vitiorum 
humanorum lectione delectantur pergrati, cum ira et studio magno 
scripti (cuius tamen molem facile maior eruditio auxisset), nec ad ve¬ 
rae scientiae nonnas aequas et accuratas confecti, neque nominare, ne¬ 
que confutare volumus, ne oleum, tempusque inutiliter perdatur. 

P. Miohael Bihl, O. F. M. 


Qrdteken, Autbert, P., O. F. M. — Paschalis Baylon . Ein 
Heiligenbild aus Spaniens goldenem Jahrhundert, Mit 
82 Abbildungen. — Einsiedeln, Verlagsanstalt Benzin- 
ger et C°, 1909, in-12°, pp. 188. (Mark. 2). 

Stilo floridissimo, lectu gratissimum, plurimis (82) illustrationibus 
insigniter ornatum, sed investigationum serie non minus grave opus ha- 
giologioum, doctum ac pium de VitaS. Paschalis (1540-1592) evulgat P. A.G. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




BIBUOGRAPHIA. 


351 


Non solum biographias pri.ores, (eas enumerat 181-4) sed etiam Acta tum 
Oanonizationis, tum Beatificationis etc. adiit et perscrutatus est in Ar¬ 
chivo Postulaturae Glis 0. F. M., et in conventu SS. XL Martyrum Romae 
adservata. Comperit tunc A. circa « octo volumina in-fol. * in hoc conventu 
Processus Beatificationis et Canonizationis complectentia, (cf. L. A. de 
Porrentruy, 0. M. C., St. Pascal Baylon, Paris 1899; Ign. Beaufays, O. F. M. 
St. Pascal B., Namur 1909, II ed.) rem ita se habere (179): Tomua II 
habet Acta Beatif.; Tom. I vero Acta Canoniz., dum reliqua 6 volumina 
nonnisi partes tomi II denuo copiatas comprehendunt. 

Tres in partes discerpsit A. biographiam Sancti, eum describens: 
puerum atque pastorem, pars I; 6 capp. p. 11-50; Fratrem Mi¬ 
norem, pars II; 12 capp., 59-140; demum Civem caelestem, pars 
III; 4 capp. 148-170. — Accurate eventus, factaque mira Sancti iam nota 
inquirit, examinatque; tamen quandoque communia et generalia minus 
auctori praedicanda erant, 16sqq., 48 sqq. 90 sqq. Quamquam A. saepius 
alleget Acta Beatif. et Canoniz., causam non indicat, cur Frater laicus 
in Britanniam (minorem) ad P. Christophorum de Capite Fontium missus 
fuerit; annusque incertus manet, 84-94; Acta Canon. II, 418r, n. 11 annum 
1570 indicant; sed P. Christophorus fuit Minister Glis a 2 iun. 1571—6 iun. 
1579. — Cap. X de «scriptis Sancti » agens concludit S. Paschalem 
«scriptorem* non fuisse, et eius opera nonnisi excerpta quaedam pia 
e libris vel collationibus fuisse, uti et P. I. B. Tallens, Vida dei gl. 
S. Pasquale, Valencia 1671, (contra exaggerationes P. I. Ximenez, Cro- 
nica dei B. Fray P. B., ibid. 1601), et etiam recenter Pasc. Boronat y 
Barrachina, Estudio critico de las obras escritas por S. Pascual, ap. Re- 
cuerdo de la Peregrinacion Eucarlstica 1899, Valencia 1900, 118-35 pro¬ 
baverat. — De sonis fortissimis e sepulchro, reliquiis et imaginibus Sancti 
editis an. 1606 sqq., quibus P. de Porrentruy duo capita (p. 294-344'I 
consecrat, A. G. anceps haeret, maxime (157) quia dicuntur etiam instar 
bombardarum resonuisse, sed in Processu Beatif. facto 1611 sqq., de eis 
nihil a sexcentis testibus prolatum est. — Ob statuas, imaginesque no¬ 
tissimas Sancti non abs re erit notare, quod SS. Eucharistia ipsi apparuit 
in campo, dum pastorem ageret, antequam habitum O. F. M. sumpsit 
(46sq.\ uti testis Ant. Navarro (solus), pastor socius, cui Sanctus rem 
prodidisset, in processu Beatif. «dixit semel et pluries». 

Quoniam vitam novam S. Paschalis ex Actis Beatif. et Canoniz. 
S. Paschalis denuo perquisitam et accuratius quam a prioribus biographis 
fundatam, verborum quoque ac sententiarum floribus conspersit, auctor 
confecit opus et doctis et aliis plurimum adaptatum. 

P. M io hei Bihl, O. F. M. 

The Oatholic Encyclopedia. An international loork of re - 
ference on the Constitution , Doctrine , Discipline and 
History of the Catholic Church. — New-York, Rob. 
Appleton Company. In-8° max. — V vol. [1909], pp. XVI, 795 
(Dioc.-Fath.); VI vol. [1909], pp. XVI, 800 (Fath.-Greg.). 

Duorum voluminum Encyclopaedias istius americano-catholicae 
splendidorum hic annuntiandorum praecellit, ad rem franciscanam quod 
attinet, volumen VI, quod litterae F maximam partem pertractans, plu¬ 
rima re ipsa continet, quae ad S. Franciscum et ad Ordinem eiusdem 
Patriarchae spectant. Suntque res istae tam biographicae quam histo¬ 
ricae, a nostratibus pertractatae peritis calamis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


862 


Trrar.TA ftPA p uta . 


Perlustranti tibi vol. V se offerunt istae dissertationes franoiscales. 
P. Dolbbau, Ioh. (1686-1662), 93, 0. M. Recoli., qui mense maii 1615 pri¬ 
mam missam in oris Canadae celebravit; dissertationem scripsit P. Odo • 
ricun M. Jouve, 0. F. M. — P. Zephyrin. Engelhardt, 0. F. M. adumbrat 
historiam Missionis Dolores, in urbe S. Francisci, in California, 99-100, 
1776-1846, quo anno a FF. Minoribus ad saecularem clerum devoluta 
est. Eiusdem ecclesia, S. P. Francisco sacra, fundata 1782, quaeque terrae 
motum anni 1906 superavit, antiquissimum urbis S. Francisci aedificium 
est. — Idem agit de P. Narcisso Duran, 0. F. M., (1776-1846) 206, et 
de P. Francisco Dumetz, 0. F. M., (17??-1811) 190, utroque hispano et 
missionario in California. — De Will. Dukbar, (c. 1460-1520?) 190-1, 
quondam saltem novitio O. F. M., deinde poeta famoso, tractat D. O. 
Hunter-Blair, moderniorem tamen bibliographiam omittens; de Mattiua 
Doeking, O. F. M. (c. 1400-1469) 135, Fr. Mershman, (ubi legas M&r- 
kvtcke Forschungen) ; de Ec.an, Michaele, O. F. M., (1761-1814) 324-5, 
primo episcopo (1808-14) urbis Philadelphiae Statuum Unitorum, quos 
dicunt, /. F. Loughling ; de Fr. Exglefield, Felice, O. F. M., (obiit 
Duaci 1767), Min. Provinciali Angliae 471, Edwin Burton, bene adver¬ 
tens, illum non esse auctorem libri « Miraculous Poicerx of the Church 
of Christ (1756); de S. Elzeario de Sabraxo (Ariano), III Ord. S. Fr. 
(1285-1323) 397, P. Greg. Carr, O. F. M. — De Fr. Thoma de Ecclrston, 
O. F. M. 269-70, disserit P. Pasch. Robinson, O. F. M., [interim editio 
critica libri prodiit, cf. AFH III, 178] atque fusius, docteque de Fr. Elia 
de Cortona 383-5 disceptat. — Item de S. Elikabeth Hungakiae (Thu- 
ringiae) 389-91, P. Mich. Bihl, O. F. M. agit; qui et de Fr. Phil. Fabri, 
O. M. Conv. (1564-1630) 742. — Notabitur undique diss. excellens et 
egregia de Fr. Ioh. Duns Scoto, 194-99, P. Parthenii Minges, O. F. M. 
Exhibet imaginem Scoti 195, Jodoci Gandavensis (P') in aedibus Barbe- 
rinianis; uti et effigies quaedam Fr. Eliae Assrsii exstans ornat p. 383; 
tres imagines: 1°) S. Elisabeth Hung. in Basilica S. Francisci Assis, 
(auct. Simone Martini), 2°) ecclesiae eiusdem Sanctae Marpurgi, 3°) in 
ea sepulchri Sanctae inter pag. 390-1 interseruntur; quemadmodum et 
p. 100 est ecclesiola S. Francisci (Dolores). — Memorantur quoque FF. 
Minores in diss. Doctrina, i. e. de Catechismis, scii. Theodoricus Kokldb 
de Monasterio, auctor l Speculi Christianoi'um > 79; Florentius 0’Conry, 
1626, qui edidit Lovanii ‘ Minor of a Christian Life*, et Franciscus 
Molloy. qui Romae 1676 publicavit hibernice ‘ Lucerna fidelium*; in diss. 
de Dan. Dn Lhut (c. 1640-1710) 188, Canadae exploratore, qui P. Hen- 
NEP1N, intrepidum missionarium a captivitate Indianorum eripuit; in 
diss. de Doctoribus 74-5, plures utique enumerantur O. F. M., inter 
quos tamen recensendus non erat Godefr. de Fontibus; de quo melius, 

cf. VI, 626. 

Iam vero devenimus ad vol. VI, e cuius abundanti atque praeclara 
materia franciscana, primo minores dissertationes allegamus. De Ni¬ 
colao Herborn (Ferber, Stagcfyr) (1485-1534) 39, agit P. Steph. Dona - 
van, O. F. M., qui et de P. Fonseca, (Ios. Ribeira da), (1690-1752) 125, 
qui tamen Min. Glis non fuit; de P. Fonseca Soares, (Ant. da), (1631* 
1682) 126, de S. Francisco Solano, (1549-1610) 233, de Frassen Claudio 
O. F. M. (1620—1711) 244, succincte nimis atque de Gaudentio de Brixia, 
(Bontemps) O. M. Cap. (1612-1672), 394. — De S. Felice de Cantalicio 
O. M. Cp., (ob. 1587) 33, agit P. Cuthbert, O. M. Cp., qui et de S. Fideli, 
a Sigmaringa O. M. Cp. (1577-1622) 69-70, de Flytch, Will. Bknbd., 
0. M. Cp. (1563-1610), 327; de utroque Gennings, Edmundo (1667-1591), 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


BIBLIOGRAPHIA. 


858 


et fratre ipsius Iohanne (c. 1570-1660), utroque O. F. M. Ille martyr 
occubuit, hic Provinciam O. F. M. in Anglia restauravit 418-9. — De 
Forbbk, Joii. O. M. C., (1570-lt>06) 133, agit J. M. Ijenhart; de Ferra- 
ris, Luc., celeberrimo canonista, O. F. M., iob. c. 1763), 48-9, A. Van Hove ; 
de Fleming, Patricio, O. F. M. Hiberno, in Bohemia occiso, (1599-1631) 
100-1, E. A. D’Alton; de B. Francisco de Faiiriano (1251-1322) 280-1, 
P. Thomas Plassmann , O. F. M., qui quoque docte de Petro Galatino, 
O. F. M., Hebraista, (ob. c. 1539) 340-1. — De Gerardo Odonis, Ministro 
Gli, (ob. 1348) 468-9, agit Mich. Bihl; de Franc. Feuardent, O. F. M. 
(1539-1610) 58, P. Livarius Oliger, O. F. M. De Fr. Giocokdo, 0. F. M., 
‘antea O. Praed.’ (c. 1445-1525) 663-4, bene agit Leigh Hunt; de missio¬ 
nibus O. M. C. apud Gallas 348-9, Andr. Jarosseau, O. M. C. de Martt. 
Gorccmensibus 651-2, P. Albers; de Fortunato de Brixia, 0. F. M., 
(1701-54) 148-9, primo morphologista, docte P. Aug. Gemelli. — De Soro¬ 
ribus Felici anis, III O. S. Fr., fundatis Varsaviae 1855, tractat bre¬ 
vius Maria Jerome, dicti Ordinis 27. — Tanguntur quoque O. F. M. in 
dias, de Fitzralph, * Armachano [cf. supra p. 303 n. 7] 86-7; de Fix- 
landia 77; de historia Geographiae 448-50; de hist. Germaniae 521 ss., 
ubi 528 effigies Sebastiani Brant, (O. F. M.) in diss. de Giotto pictore 
565-68; de Bernh. Galura, (O. F; M.), (1764-1856) 371. 

Specialius modo loquamur de dissertationibus longioribus et 
gravioribus Ordinem F. Min. attinentibus. Nominanda in primis 
docta, eximia, praecellensque diss. de S. Francisco Assis. 221—30, pluri¬ 
bus ornata imaginibus et Bibliographia totam columnam implenti in¬ 
structa, auctore P. Pasch. Robinson, O. F. M., qui et de Fioretti 78-9, 
egit atque diss. de € Ordine Franciscano * in genere 217—8, caeteris 
diss. claritatis ergo praemisit; cui caeterum accessit et alia diss. de 
Fratribus; ‘Friar’ 280-1, item in genere, auct.^\ GregorioCleary, O. F.M. 
— De Reouli8 S. Francisci, (Francis, Rule of S.^ accurate egit P. Li • 
varius Oliger, 208—213, tum de diversis regulis 208-11, tum de interpre¬ 
tationibus Regulae authenticis 212, et privatis 212-3. Adest Bibliogr. 
copiosa, uti et in diss. de Fraticellis 244—9,'auct. Mich. Bihl, qui quidem 
Fraticelli saepius, nimisque cum FF. Min. confusi fuere. — Caeteris 
longior etc. est diss. de Ordine FF. Min., (Friars Minor, Order of), 
281—298, auct. P. Mich. Bihl, Ordinis historiam generalem (1209-1909), 
itemque Reformationum quae sub eodem Ministro Gli perduraverunt 
(Observ., Reformat., Recoli., Discxilc.) exhibens 281-90; Ordinis statisti- 
cam 290—1; eiusdem actionem diversam etc. exponens. Bibliographia a 
p. 296—98 pertingit. Quam diss. statim sequitur alia specialiter agens de 
FF. Minoinbus in America 298—302, auct. P. Zepherino Engelhardt, 
O. F. M. Plures tamen typothetarum errores foedi adsunt, in istis diss. 
ex. gr. 249, lege Aragonensia pro Pragonensia; etc. p. 295 Astensis pro 
Artensis ; P. Ign. Jeiler utique obiit 1904, 293, uti ex contextu iam patebit 
(non /7 04) etc. 

Summa ergo dissertationum plurimarum, gravissimarumque, quae 
in Encyclopaediae volumine VI splendido Ordinem Franciscanum illu¬ 
strant, praestantes dicendae sunt, aptaeque, quae Ordinis S. Patriarchae 
Assis., suique ipsius notitiam spargant per Americae vastas regiones. 
Directioni quoque oculatissimae operis praestantissimi, grates dicendae 
sunt, quod tanto ardore res Franciscales inserendas, illustrandasque 
curaverit. 

P. Hichael Bihl, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



354 


BIBLIOGRAPHIA. 


Frati, Lodovico. — Indice dei Codici Latini conservati nella 
R. liiblioteca Unirersitavia di Bologna. Estratto dagli 
Si udi italiani di Filologia classica , Vol. XVI-XVU. — 
Firenze, Suceess. B. Seeber, 1909, in-8° gr.; (numerantur 
pp. 103-603. — Totum vol. venit 20 lib.). 


Ex praedivite codicum collectione, quae in Bibliotheca Universitatis 
Bononiensis asservatur, quaeque manuscripta ad 4089 complectitur, hic 
descriptionem, brevem sed satis diligentem et per singulas partes de¬ 
ductam, illorum tantum codicum habes, qui opera latino idiomate con¬ 
tinent. eorumque solum latine scripta, si forte etiam nonnulla sermone 
alieno j>ermisceantur, enunciata invenies. Hoc quod studiosis non leve 
videbitur incommodum, editionis adiunctis potius quam auctoris vo¬ 
luntati attribuendum est; illudque tamen quodammodo e medio mox 
sublatum erit, cum eiusdem Bibliothecae Index codicum Graecorum in 
eodem Periodico: St udi it., vol. III, p. 385-400 et IV, 3b5-78, iam annis 
1895 et 1890 a V. Puntoni et A. Olivieri editus fuerit, et Catalogum co¬ 
dicum Italicorum in XV volumine collectionis Inventuri dei Manoscritti 
delle liUdiofer/ie d' Italia, a G. Mazzatinti inchoatae et nunc ab A. Sor- 
belli reassumptae, idem cl. L. Frati sub paucis diebus evulgaturus sit. 

Inter hos codices latinos, qui 1029 numerantur, ad 150 plus minusve 
Ordinein nostrum respiciunt; ex quibus 45 in Bibliothecam provenerunt 
e nostro conventu S. Pauli in Monte prope Bononiam, nonnulli ex 
conventu S. Dominici bonon., alii e Bibliotheca S. Pont. Benedicti XIV, 
plurimi vero (e. 40) e bonon. Monasterio S. Salvatoris Canonicorum Re¬ 
gularium. At subtilius examen ad aliorum provenientiam stabiliendam 
adducere potest: ex g. cod. 1090 [signatura Bibliothecae] (878) [numerus 
ordinis liuius Indici *] videtur idem esse ac ille, quem Sbaralea {Suppi, 
ad Scriptores O. M., 058) se invenisse dicit «in parva S. Francisci Biblio¬ 
theca Riccardinae prope Budrium dioec. Bon. a. 1742», cum ExjMcit et 
externae notae optime conveniant. Eius Incipit Sbaralea correctius dat 
ex quodam codice Bibi. S. Crucis Florentinae: |Servasanctus] Liber dc 
virtutibus et vitiis exceiptux e.v libro maiori.... Unam petii a domino. 

Continent isti codices Franciscani, quorum maior pars saec. XVI 
non attingit, multa opera vel communia vel iam typis edita, inter quae 
praecipua refero: Alex, de Ales, III P. Summae, 1730 (887) saec. XIII. 
Tractatus de virtutibus, 2312 (1158) saec. XIV; S. Bonaventurae 
o|>era minora vel excerpta, 805 ( 491), 1757 (900), 1700 (908), 2312, 2754 
(1454), 2932 (1593), 2933 (1594); Rogeri Baconis per 4 codd. et Rai- 
mtindi Lulli per 15, opera fere omnia de arte alnhymica; I. D. Scoti 
Dominus robiscum et alia opuscula (de alchymia, apocryph.) 457 (270) 
vol. XVIV, 458 (271); in I Sent. 2507 (1284), in I et IV Sent. 2907 (1575); 
Petri Aureoli, 2243(1111); Io. Vallensis, Almagestum antiquomm, 
‘2249 (1117); G. Occam i, 103 (.137), 457 (270), 2344 (1180); Franci ac i 
Mayronis, 275>8 (1487); Bertrandi de Turre, Sermones, 249 (192), 
Post illae, 1511 (758); Io. de Ripa, Sermones, 1719 (884); Francisci 
de Mare hi a, in I Sent. ‘2257 (1123); Io. Genes i i de Parma, Rosa¬ 
rium, 2391 (1212); S. Ber nardi ni Senensis, Tractatus et Seivnottes, 
1187 ((>44), 1755 (904), 2841 (1521): Antonii de Bitonto, Serrttones, 
1802 (! >31 ): Ale x n n d r i A r i o s t i, 172 (100), 2539 (1308), 2927 (1589) etc. — 
Cod. 104 (138) saec. XV, duo nova, uti videtur, opuscula do re alchymica 
attribuit Fratri Eliae de Assido, Ord. min.: cf. n. 13 et 30. Et cod. 1) G. 
(12): Prophetia B. Io. a Capistrauo Ord. Min. de futuris Pontificibus. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



HEBLI00BAPBDL4. 


355 


Sed non paucos codices ibi invenies, qui ad bibliographiam et hi¬ 
storiam franciscanam magnum emolumentum conferre possint, vel qui 
ob raritatem aut pretiositatem digni sint, qui accuratius examinentur et 
illustrentur. Breviaria Ord. Fr. Min. exhibentur in codd. 350 (230) saec. 
XIII, 1690 (876) saec. XIV, 349 (229) saec. XV; Mi* sali a: 2217 (1087) 
fragmentum saec. XIII, 2851 (1530) saec. XIV, 1083 (587) et 2260 (1126) 
saec. XV. Iam studia peracta sunt, quin tamen ad certam conclusionem 
perveniretur, in cod. 2893 (1561) Cantorinus F'ranciscanus, quem cata¬ 
logus ad saec. XIV emandat, alii vero exaratum c. finem saec. XV vo¬ 
lunt (cf. P. Eu sebi us Clop, I recitati vi liturgici nella tradizione fran- 
cescana, in Rassegna Grcgoriana, VII, Romae 1908, p. 512 ss.). 

Notatu dignum puto cod. 441 (260) € De cantu ecclesiastico conser¬ 
vando tractatus cum duplici hymnodia, scilicet nova , antiqua et seraphica 
per fr. L ud. C a valli O. M. Ileg. Obs. *; quod opus, uti ibidem nota¬ 
tur, desumptum fuit ex originali ins. in Bibi. Vat. asservato (de auctore 
cf. Wadd. Script., 164*, 162 3 s. et Sbar. Suppi., 496, qui hoc huius Wad- 
dingi socii opus ignorant). Nescio an revera aliquo modo Franciscanos 
attingat cod. 2216 (1086)- saec. XV, qui varios continet cantus pluribus 
vocibus concinnatos, inter quos numero 51 p. 66 Tota pulchra «a tre 
voci * enunciatur. Cod. 298 (200) saec. XIII, Biblia *ad usum B. Al- 
berti de Sarteano; 1581 (817) Tabula alphabetica sujycr Decretalia, 
saec. XV, ad usum fratris Marci de Bononia*. 

Cod. 100 (134), varia continens scripta Albertani, causidici Brixiensis, 
qui saec. XIII c. m. vivebat, haec inter alia habet, f. 65-8: Sermo quem 
Albertanus... dedit inter fratres minores et causidicos brixienses in congre¬ 
gatione quam faciunt more solito. Et f. 71-2, alius eiusdem exstat sermo: 
Super doctrina timoris Domini, habitus apud fratres minores in congre¬ 
gatione solita sub MCCL in media quadragesima. Eadem et eodem fere 
ordine praebebat cod. 5391 Regiae Galliarum Bibliothecae, quem citat 
Oudin, Comm. de script. ecd. III, Lipsiae 1721, 190. — Apud Wadd. et 
Sbaral. desiderantur sequentium tum operum tum auctorum notitiae. 
Tractatus methaphysicus P. Mag. Aloysio Sabatini, M. C. in Bon. 
Archigymn. publico metaphys. lectore, 111 Busta II (145) saec. XVII 
et XVIII; Sermo II. Doctoris O. F. M. S. Francisci in festo S. Gregorii, 
326 (213) saec. XVI; May. Pauli de Caureanto O. M. Lectoris in 
Assisio, liber veritatis alchymicae, 442 (261) saec. XV; 456 (269) Vol. XXI, 
saec. XV-XVI, Tractatus operi* philosophorum [!] cuiusdam fratri* Fran- 
ciscani ad Pontificem; 972 (540), F. Paul i ni ex Polonia Min. Conv. 
Historia de obsidione et trculitione Olomucii, a. MDCXLII; 1176 (636) 
saec. XV, F. Marci Pasqualigo [in Explicit: de Pascalicis] O. M. Vo- 
cabularium... ad eius nepotem Constantinum in Siria legatum oratorem di¬ 
gnissimum; 2458(1254) saec. XV, Gisalbertus de Pergamo O. F. M. 
in carmina Catonis; 2753 (1453) saec. XV Sermonarium ignoti auctoris 
Ord. Min. — In cod. 2632 (1381) habes: S. Antonii Patavini concor- 
dantiae morales in S. Bibliam, saec. XIII; sub sign. vero 2118 (1068): Re¬ 
sponsio pacifica ad apologeticum de praetenso monachatu August. S. Fran- 
dsd, auctore P. M. Fr. Thoma de Herrera Erem. Aug. saec. XVII; 
quod opus revera editum fuit Bononiae, 1635; at inquirendum esset an 
primam vel secundam redactionem huius operis codex contineat: cf. 
Wadd. Apologetici defensio, in Annal. II 3 601 ss. 

Directe vitam Ordinis spectant codd.: 129 (152), qui praeter Quedam 
verba notabilia fr. Iacobi de Tuderto (f. 88-93) et Verba fr. lohan- 
nis de Lavernia de gradibus anime (f. 93), eodem folio r. habet: Tem- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




pora quibus B. 'patet' n. S. Frandscus incipit [! ] Ordinem minorum fra¬ 
trum, Ord. S. Clare, ord. penitentum...., usque ad f. 108; 672 (400), saec. XIV, 
qui Expositionem Regulae continet, incipientem: In hiis yermanicis par¬ 
tibus; 714 (417) et 1157 (625) saec. XV, qui Expositiones et Oidinationes 
generales praebent, nec non varia Provinciam Bononiensem apprime respi¬ 
cientia, quaedam adhuc inedita; denique codd. 829 (473), saec. XVI-XVII, 
2084 (1064) et 2889 (1558) saec. XV, acta S8. Pontificum in Observantiam 
exibentes, quorum pretium e diligentiori examine in codices ipsos de¬ 
terminari tantum poterit. 

Haec pauca, prima fronte breviter delibata, evincunt quanti sit 
momenti, ad nostram quidem historiam, Collectio manuscriptorum Uni¬ 
versitatis Bononiensis, et quantae utilitatis evaserit hic Catalogus, cuius 
usum faciliorem reddiderunt quatuor Indices: A. auctorum et operum 
(p. 573-97); B. scribarum (597-8); C. codicum qui notam temporis prae¬ 
bent (598-9); D. illorum qui antea codices possiderunt (60043). Nonnulli 
passim errores irrepserunt, vel typographo vel codicum lectori attri¬ 
buendi; qui tamen in opere tantae molis vix evitari possunt, quibusque 
non immoramur, cum sint parvi momenti, saltem pro re nostra, et ad 
corrigendum faciles. Potuerant etiam facile operum iam typis impresso¬ 
rum editiones saepius citari; quamvis ab huiusmodi Indicum edito¬ 
ribus notitias de studiis super iisdem codicibus, si quae facta sint, dari 
mallemus. 

Sed de hoc, quale est, gratissimo dono litterarum et historiae 
studiosis a cl. doctore Lud. Frati facto, ei gratias plurimas rependere 
liceat, dum vota promimus, ut nostrum aliquis ex hoc velit thesauro, 
quidquid ad rem nostram pertinet, quaquaversus illustrare et in lu¬ 
cem edere. P. Benvenutus Bughetti, O. F. M. 

1. Seitz, Jos. — Die Verehrung des heiligen Joseph in ihrer 

geschichtlichen Entwichlung bis zum Konzil von Trient 
dargestellt. — Freiburg im Br., Herder, 14308, in-8°, 
pp. XVIII, 338. (M. 7,50, ligat. 8,60). 

2. Beissel, Steph. S. I. — Geschichte der Verehrung Ala¬ 

rias in Deutschland wdhrend des Mittelalters. Ein Bei- 
trag zur Religionswissenschaft und Kunstgeschichte . 
— Ibidem, 1909, in-8°, pp. XII, 678. (M. 15, ligat. 17,50*. 

1. Magni laboris, plurimaeque eruditionis liber D. J. Seitz, hi¬ 
storiam cultus S. Iosephi persequitur inde ab Ecclesiae exordiis usque 
ad Concilium Tridentinum, quod liturgiam romanam reformans, festum 
S. Iosephi tandem firmavit. Pauca, quae de Salvatoris patre putativo 
Evangelia habent (1-4), plura quae de eo libri apocryphi continent 
(4-16), plurima quae de hoc Sancto disseruere Patres (17-60), accurate 
exponit auctor, inde pauca vestigia, quae de eius cultu antiquitas 
christiana nobis transmisit recolligens (61-70); concludendo Coptas pri¬ 
mos fuisse, qui S. Iosepho festum speciale dedicaverint, sed po9t sae¬ 
culum IV m expletum. Auctor quoque doctus sibi proposuit non solum, 
quae ss. Patres ac Theologi de Sancto isto disceptaverant, sed etiam, 
cuiusvis generis monumenta, sive arte quacumque expressa saecu¬ 
lorum decursu in unum conferre. Aliqua monumenta antiquissima 
figuris aere incisis lectori offeruntur; summatim 80 figurae librum exor¬ 
nant. Pars III exponit, quid posteriores Patres theologique, ab anno 
circiter 700 usque ad 1100, tum in ecclesia graeca (79-95), tum in ec- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




BEBLIOGRAPHIA. 




clesia latina (96-109), censa eri nt. In Martyrologium invectam est S. Io- 
sephi nomen primum in monasterio Augiae Divitis (Reichenau) inter 
an. 827-42, et quidem, uti habetur ap. Acta SS. Nov., II, 87, ex confu¬ 
sione cum nomine cuiusdam martyris africani. 

Pars IV ostendit, quid de Sancto isto, tempore Scholasticorum (circ. 
ab an. 1100-1*100), sive a theologis disputatum sit, sive in libris potius 
vulgo destinatis expositum fuerit. £tenim a saeculo XII apocryphi libri 
antiqui denuo, ut ita dicam, revixerunt, ac in ipsos etiam Doctores 
scholasticos nonnihil influxus habuerunt (163 sqq.), non secus ac in ar¬ 
tifices illius aevi (176-85). Anno, ut videtur 1129, prima ecclesia S. Io- 
9epho consecrata est (p. 190) Bononiae. In hac urbe primos [?] quoque 
A. invenit (1198), qui S. Iosephi nomine tutelari nuncupati fuerint. Circa 
1300 ecclesia illa Servitis data fuit, quorum Capitulum gle 1324 reno¬ 
vavit decretum, ut festum S. Iosephi die 19 martii celebraretur. Ne¬ 
quaquam vero dici potest, uti R. P. Albertus M. de SS. Salvatore O. Carm., 
St. Joseph et son culte dans VOrdre du Carmel, Paris 1900, 36 ss., 181 ss., 
asseruit, Carmelitas circa an. 1250 ex Oriente festum S. Iosephi in Occiden¬ 
tem invexisse (192). E contra quaedam martyrologia O. F. M. iam sae¬ 
culo XIII festum Patris nutritoris Christi habuisse videntur (192), 
iuxta Franc. Florentinum, Vetustius occidentalis Ecclesiae martyrologium 
D. Hieronymo tributum, Lucae 1668, p. 390. Ordo vero ipse in Capitulo 
gli Assisii 1399 festum Sancti celebrandum statuit, cum IX lectionibus 
Communis Confessorum, (192); ex Waddingo ad an. 1399 n. VIII, (IX* 
158). In monasterio S. Laurentii O. S. B. Leodii, iam saeculo XIII fe¬ 
stum S. Iosephi celebrabatur, (195; cf. officium proprium 337ss.); Car- 
melitae quoque saltem in aliquibus locis festum hoc agebant saeculo XIV 
(194, cf. eius officium, 346ss.). Ut vero festum S. Iosephi aliquod, extra ordi¬ 
nes religiosos, institueretur, plurimum egit Gersonius ille, Universitatis 
Parisiensis cancellarius (200 ss.). An. 1363, 17 aug. epistola Ecclesiis 
universis directa (cf. eiusd. Opera, IV, [1729], 732 sqq.) Gersonius voti¬ 
vum officium in dicti Sancti honorem, feria V quatuor temporum Ad¬ 
ventus celebrandum, introducere satagebat. Sixtus vero IV (1471-84), 
festum S. Iosephi in Ecclesia celebrari iussit (211 ss), quamvis huius 
decreti non constet tempus exactum. Dubitari nequit, quin Sixtus IV, 
decreto illo consuetudinem Ordinis FF. Minorum,- cuius Minister glis 
fuerat (1464-69), in ecclesiam universam evexerit, quamquam uniformi¬ 
tas ritus celebrandi festi non statim obtenta sit (213 9s.). 

Revera, ait A. 212, inde ab an. 1485 constanter Missalia etc. im¬ 
pressa Ordinis FF. Min. festum S. Ioseph uti duplex maius praeseferre, 
citatque M(issalej R(oman.), Venet. 1485, per Petr. Cremonensem, curante 
Philippo de Kotingo, O. F. M. — Item M. R., Venet. 1481, iuxta Lucot, 
St. Joseph. ittude historique sur son culte, Paris 1875, p. 39. Dicendum 
iam c. 1600 Fratres Min. Missam propriam habuisse, cf. p. 143 eius 
textum ex epist. Fr. Alberti ad Cantorem S. Laurentii data e Cod. Bibi. 
Reg. Bruxell. 9698-9606; eadem occurrit in M. R ., Paris, 1504; M. R., 
1617; 1542; et Miss. Ord. FF. Min., 1525 (cf. p. 212, 344), cum Sequen¬ 
tia: O Patriarcha inclyte (236). — Breviaria quaedam O. M., B(rev.) 
R(om'.), Venet. 1496 (cf. Acta SS. rnart., III, § 8, n. 19) Officium proprium 
rhythmicum S. Iosephi habebant; eiusdem officii lectiones iam in B. R. } 
Venet. 1482 occurrunt, sed B. R., Venet., (Giunta), 1508, curante Fran- 
cisco Feltrensi, O. M. Obs., in prima appendice has lectiones praebens, 
caeteras partes in appendicem II relegat. Textus officii istius editur, 
omissis lectionibus, 867-60; 366-7. — Addimus ex Gubernatis, Orbis Se- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



368 


BtBLIOORAFHLL. 


raphicus, III, Romae 1684,116 qui citat Capitulorum Regesta, i&m 
in Congregatione Gli Observantium, Salmanticae 1461 statutum fuisse: 
* De S. Ioseph, sponso B. M. V., maius duplex 19 martii », festum cele- 
bretur. An. 1490 iidem Observantes tanquam duplex idem festum sta- 
bilierunt, cf. Glassberg, ap. An. Fr., II, 506; sed an. 1506 ad duplex 
minus illud reduxerunt, Gubernatis, III, 227; et an. 1516 in tabula fe- 
8toruro denuo occurrit tanquam duplex maius, i. e. eodem ritu ac fe¬ 
stum Paschatis. Cf. Cod. MS. Namurcens. 142, fol. 47 r. Plura sunt ideo 
de festi historia in ordine nostro inquirenda. — Moniales a SS. Annun¬ 
tiatione, Ordini Min. subiectae, festum S. Ioseph tanquam dupl. II 
classis saeculo XVI celebrabant (235), eodem modo quo et festum De¬ 
sponsationis agebant (249), et quidem ante alios. Has secuti sunt 
1637 Fratres Minores (249; Wadding, n. 83; XVI, 428). — P. 280 nar¬ 
ratur ex Hier. Gratiano de Matre Dei, O. Carm., Leben und Lob de» 
hl. Jotteph, (versio germ.), Ausburg 1616, V, 4, 392, S. Iosephum duo¬ 
bus O. F. M., in Hollandiam navigantibus et naufragantibus apparuisse 
et eos salvasse, exhortando, ut 7 Pater et Ave gaudia sua et dolores 
recolerent. 

Theologi O. F. M. de S. Iosephi excellentiis non silebant (cf. 144 ss.); 
magisque easdem proclamabant Concionatores nostri, ut S. Bernardinus 
Senensis (208-9, 261-3), B. Bernardinus Feltrens, (209-10), Bern. de Bustis 
(210-11, 263-4). Pelbartus de Themesvar (264-60). — Pro ecclesia O. F. M. 
Civitatis Castelli Raphael ille Urbinas Sponsalitii B. M. V. cum 
S. Iosepho celeberrimam pinxit tabulam, quae hodie Mediolani adserva- 
tur i/298). Notat recte A .Meditationes Vitae Chinsti, olim communiter 
sed falso S. Bonaventurae adscriptas, quasque Ludolfus de Saxonia, 
O. Carth. in vulgatissima sua Vita lesu Christi, saepe repetiit, maximae 
auctoritatis per aevum medium apud omnes fuisse. — In Cod. iam no¬ 
minato Bruxell. 9598-9606 Fr. Albertus, caeterum incognitus, circa 1500 
ait: S. Iosephi « Festum est XIX mensis Martii, 6icut vidit, qui testi¬ 
monium perhibet; qui illo die fuit Lovanii ad sermonem de eo ad 
Fratres Minores et suffraganeus celebravit summam missam in ponti¬ 
ficalibus super suum [= S. Iosephi] altare in medio ecclesiae ante chorum, 
ubi fuit infinitus populus propter sanctum Iosephi ». (211; n. 1). — Ad¬ 
vertas tamen Provinciam Flandriae S. Ioseph non an. 1523 (210) ere¬ 
ctam fuisse sed bulla 15 Iulii 1628; cf. opus V. Berlo, (hoc fasc. p. 360), 
p. 19. — Auctorem effugit. « Die historie van den heiliyen Patriarch 
Joseph, brudegom, der Maaet Maria, Goudae, c. 1492 editum a Fre Phi¬ 
lippo de Meron, O. M. Obs. Prov. Coloniae, qui 1484 cum Fr. Mi- 
chaele de Lyra 'in Suecia fuerat, quique dicitur ibi festum S. Ioseph 
introduxisse; cf. Dirks, Hist litt. des FF. Mineurs en Belgiqite, Anvers 
1885, 14. An ideo forsan, id quod A. non advertit, officium suecicum 
(360-2, 368 et ap. Blume-Dreves, Anal. Hymnica, XXVI, 175 ss.), imita¬ 
tur metra Officii S. Francisci Assis. Fr. fuliani Spirensis?— Caeterum 
Nic. Lyranus, minime erat hispanus (150), sed gallus; et Franciscus 
Quaresmius obiit 1656 (non c. 1700, 64). 

2. Magnificentius longe, ob imaginum pulchrarum numerum (292 
sunt) libro praefato, saepius eruditius sed ex ipso titulo strictius est 
opus P. St. Beissel, S. I., historiam cultus B. M. Mariae in Germania 
per medii aevi decursum pertractans. Splendidum est revera opus, an- 
dequaque typographia Herderiana perdignum. A. quoque, plurimis li¬ 
bris ad historiae artem pertinentibus celebre nomen iam diu est adeptus. 
Revera opus istud maiore apparatu et typographico splendore ea evolvit, 
quae auctor alio opere digesserat: Die Verehrung Unserer Lieben Frau 
in DetUschland wdhrend des Mittelalters, Freiburg 1896. Res in ipsa 
libri inscriptione expressas, et quoad tenorem realem et conceptum geo- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOGRAPHIA.. 


869 


n. 5 (al 


graphicam ampliore qao potuit modo interpretatas est auctor. Hoc si* 
quidem recte; qaoniam regio a regione his in rebus dependerat sae¬ 
pissime. 

Serie chronologica cultus B. M. V. monumenta enumerat, orsus ab 
antiquissimis, quae inventa fuere per Galliae, Germaniaeque oras, usque 
ad saeculum IX exeuns (4-42); sicque saeculorum sequentium ecclesias, 
festa, libros, acta, documenta, imagines, statuas, reliquias, devotiones, 
instituta etc. enumerat, perlustrat, interpretatur. Nec quispiam tali in 
re omnia prorsus colligere potest, nec nos hic omnia ab auctore dili- 
gentissimo collecta ne enumerare quidem possumus. Speciatim agit de 
cultu B. M. V. praestito ab Ordinibus religiosis, v. gr. a Cister- 
cientibus et Praemonstratensibus (cap. XII, p. 195-213), a FF. Praedi¬ 
catoribus (c. XIII, 214-28; 229 ss., 511 ss., 540 ss.), ab Ordinibus numero 
minoribus (c. XV, 266-77); cap. XIV, 251-66 ab Ordine Franciscano. 

Cum in principio huius capitis A. iuxta morem suum largius rem 
tractet a S. Patriarcha Assis, incipiens, poterat fontes adhibere melio¬ 
res (252), quam Familiam Marianam auctore Higp. Maraccio ap. Sum¬ 
mam Marianam, ed. Migne t XI, (1866), 483 ss.; v. gr. narrationem de ante- 
pendio illo vix quidam authenticam reputet (1. c. XI, 493 s.). Miraculum 
aliud, absque alio fonte datum, habetur ap. S. Bonav. Leg. Mai. Mirae, c. 6 
1. 278). Poterat auctor in genere pro cap. XIV allegare P. Athan. 
., 0. F. M., Der hi. Franziskus und die Gottesmutter, Paderborn 
1904, et p. 252 alleganda erant Opuscula S. P. Francisci , Ad Cl. Aq. 
1904, neque ‘salutatio virtutum’ (252), agit de B. V. Maria etc. cf. p. 254 1 . 

— Ex S. Bonaventurae Sermonibus, Opp., IX (1901), plura affert 
(256-60), tunc quaedam ex Fr. Bertholdo Batisbon. (261-2), ex opere 
A. Franz, cf. AFH II, 330, silens autem penitus de Speculo B. M. V. 
Fr. Conradi a Saxoni a, ed. Ad Cl. Aq. 1904! Alias laudes Fr. Ber- 
tholdi de B. M. V. invenisset ap. Schdnbach, Studien zur Gesch. d. 
aUdeutsch. Predigt, VII, Wien 1906, 69 sqq. ( SB der Akad. d. WW. CLIV), 
[ubi etiam 73 sq. quaedam de S. Iosepnj. Attamen 'Conciones Lip- 
si enses’ vocatae (262-4) hac in paragrapho tractandae non erant, cum 
sint potius cuiusdam O. S. B. cf. Schdnbacn, AUdeutsche Predigten, I, Graz 
1886; Linsenmayer, Gesch. d. deutsch. Predigt, Mtlnchen 1886, 264 sq., 
Michael, S. I., Gesch. d. d. Volkes, II, Freiburg 1899, 116 sqq. A. dat 
quoque versionem germanicam Stabat Mater Dolorosa, saec. XlV, (254-6), 
[ex Wackemagel, Das deutsche Kirchenlied, II, (Leipzig 1864 s.) 469, 
n. 602; ubi et aliae duae versiones saec. XV; n. 460-1], et modernam 
Stabat Mater speciosa (266-6) Cardinalis Melch. de Diepenbrock. Plures 
alias legendas perpulcnras circa B. M. V. invenisset apud Actus B. 
Francisci et Sociorum eius, ed. Sabatier, Paris 1902, c. 19, 46, 53, 64, 
68, 74; ap. Chronio. XXIV Generat. O. M., ap. An. Fr ., III, 1897, 71-2; 
90, 198, 206, 218, 363, 411-2, etc. etc. — P. 269 de sonandis campanis 
pro Ave Maria, cuius usus a B. Benedicto de Aretio, 0. F. M. repe¬ 
tendus, cf. M. Bihl, ap. Tilbing. Quart. Schr., LXXXVIII, 1906, 436 sq. 

— P. 501 Narratiuncula de Tr. ‘Giroldo de Piscariis’, O. M., adversario 
immaculatae Conceptionis B. M. V. legitur ap. Leg. auream, ed. Graesse, 
Lipsiae 1860, cap. CLXXIX, p. 873. — P. 607-9 
biga salutis. Fratris Hungari O. M. (Hagenoviae 1499). — Ad p. 
bibliographiam AFH II, 676; item de privilegio sabbatino 6. 
dicto, AFH I, 643 sq., cum hac in re valde titubet A., non secus ac de 
Rosario (287 sqq.). Opera quoque R. P. Steph. Schoutens O. F. M., Maria's 
Limburg, Aalst, 190b, II, ed., Maria's Antwerpen, ibid. 1906, III ed. etc. 
cum fructu adhibere poterat. 

Erudite quoque disserit Auctor de B. M. V. Dolorosa, cap. XX, 
879-415, de Doloribus eiusdem, quos alii 5, alii 7, alii 12 etc. numerabant 
(404ss.), Rosarium VII dolorum B. M. V. a Servitis repetens (410); 
de Gaudiis B. M. V., quae item modo 5, modo 7 venerabantur pii 


quaedam depromit ex 

Ad p. 418 cf. 
Carm. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


360 


BIBLIOGRAPHIA. 


(212, 15, 27, 9, 63088.). Paucissima de «Rosario franciscano» 
habet, sicque vocat 33 Ave Maria in honorem annorum Christi 1500 
(215, 236, 550, 54, 67 cf. 284, 565-6). Vulnera 5 Redemptoris circa 
FF. Minores in Germania 6 Pater noster, additis ad ea salutationibus, 
veneratos esse dicit. Primae parti Ave Maria, quae tantummodo 
saeculo XII in usum communem devenisse videtur (228), addentibus: 
Iextis Christus, Arnen, probabiliter Urbanum IV indulgentiam largi¬ 
tum esse dicit A. (231; cf. 206, 34, 52, 84, 515); secundam autem par¬ 
tem circa an. 1500 adiectam esse, indeterminate opinatur (652, cf. 460 s). 

Haec pauciora e libro omnino praestanti et eruditissimo excerpenda 
aestimavi, ut quadamtenus clareat, quanta rerum copia ad cultum B. V. 
Mariae illustrandum contineat. Cum auctori indefesso animus esse vi¬ 
deatur (V) alias devotiones ad B. M. V., controversias de eius Conceptu 
immaculato, hic consulto praetermissas, aliaque pertractandi ampliore 
opere, historiam cultus seu duliae B. M. V. in Ecclesia catholica uni¬ 
versa exponenti, lectores nobiscum auctori ominentur certe, ut opus illud 
ad felicem perducat exitum. P. Miohael Bihl, O. F. M. 

Van Berlo, Emmanuel, P., O. F. M. — L*0rdre des Fr&res 
Mineurs en Belgique depuvi son rdtablissernent, 1833 - 
1008. — Malinos, Imprimerie S. Frangois, 1908 in-8°, 
497 pp., 118 gravures. — (7,50 frs.). 

A 1’occasion du 75® anniversaire de la restauration de 1’ordre des 
Freres Mineurs en Belgique, le R. P. Emmanuel a dote 1’histoire d’un 
excellent ouvrage fort bien documente, splendidement imprime et illustri 
par Timprimerie conventuelle de Malines. — On saura gre au T. R. P. 
Mare De Vos d’avoir impose k 1’auteur de « jeter un coup d’oeil sur le 
passe, de faire revivre les annues qui viennent de s’6couler, et de les 
hxer pour la posterite (8) ». 

Le P. E. rappelle tout d’abord les liens qui rattachent la province 
S. Joseph aux debuts de 1’Ordre en Belgique; puis les evolutions que celui-ci 
y subit (17). La tourmente revolutionnaire causa la disparition presque 
complete des Freres Mineurs en Belgique (24). A vrai dire les couvents 
de Thielt ei. de Saint-Trond ne furent jamais ni compl&tement 
supprimes, ni abandonnes. II suffit du souffle bienfaisant de la liberti 
de 1830 pour raviver le feu sacre qui y couvait sous la cendre, 1833 (36). 

11 est interessant d’a3sister, avec 1’auteur, k la restauration laborieuse 
de la nouvelle province S. Joseph par le saint et energique P. L&mb. 
Dirix. Bien que placee sous l’autorite des Visiteurs Apostoliques, la 
Province progressa courageusement, en 1842 lors de son 6rection, elle 
comptait 3 couvents (87), vingt ans apr6s elle en portait le nombre 4 16 
(257). Mgr. Salinis demanda pour Amiens quelques religieux belges afin 
d’ai<ler le P. Areso k restaurer en France 1’ordre franciscain; 7 reli¬ 
gieux s’y rendent temporairement en 1852 (118). Les offres du Card. 
Gousset de Reims durent Stre declinees. Car le P. Archange ne pouvait 
y repondre (140), comme il l’avait fait pour le dioc&se de Cambrai 
(France) en 1857 ^145). — Le 4 sept. 1852 le Min. Gen. P. Venance de 
Celano prie les superieurs belges d’envoyer quelques religieux en An - 
gleterre y restaurer notre Ordre (152). Le 1* mai 1858 le P. Emmanufil 
Kenners et deux religieux 8’etablissent & Sclerder (160), en 1887 les 
6 maisons y sont erigees en Custodie (302), puis, l’an 1891, en Province. 
En 1862 on demande des religieux belges pour une mission & Suez (167), 
et pour une autre k Belgrade en 1865 (170). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


En 1866 la Pro vince obtient, enfin, apr&s 82 ane de prosp£rit6, de se 
mettre sous la jaridiction immediate du Ministre General (176). De cette 
6poque jusqu’& 1901, la Proyince cree en Angleterre, en Ecosse, en 
Irlande en France et en Belgique neuf nouvelles maisons, deux col¬ 
liges seraphiques; Manchester (1881) et Lokeren (1887), un noviciat k 
Killamey 1885 (297) etc. Elie accepte un vicariat en Chine 1891, (311), 
ok Mgr. Christiaens, Mgr. Verhaeghen, martyrise en 1904 (404), et Mgr. 
Everaerts 1905 (420) se succident comme Vicaires Apostoliques. En 1907 
elle accepte ui\e nouvelle mission au Chili (341), et ne laisse pas d’en- 
voyer de ses religieux en Terre-Sainte, & Constantinople, Rhodes, en 
Egypte et Tripoli (392). Nous ne parlerons pas de 1’apostolat des FF. Mi- 
neurs en Belgique (374), ni de la forte impulsion qu’ils y imprimerent aux 
congregatione du Tiers-Ordre par les assemblees nationales et dioci- 
saines, ni des oeuvres alimentees par le Tiers-Ordre (431). Beaucoup 
de religieux allemands, fra^ais et italiens vinrent demander 1’hospi- 
talite k la proyince de S. Joseph. Nous comptons parmi eux de 1870-86, 
le T. R. P. Joseph Maria Pratalata (276), le R'"* P. Denis Schuler, 
de 1875 k son ordination sacerdotale, Malines 21 sept. 1878 (284), le 
R" 4 P. Louis Lauer et le T. R. P. David Fleming, lecteur k Gand 
de 1875-1884 (481). L’auteur peut se flatter d’avoir realise la promesBe 
bite i la p. 8: «Nos confrires.... apprendront comment au milieu de 
diificultes sans nombre, nos Pires reussirent k faire refleurir 1’Ordre 

• 9 

Siraphique dans nos contries; dans quelles circonstances le nombre des 
communantes et des religieux progressa successiyement; quelle fut la 
sollicitudo des Supirieurs pour le maintien de la feryeur primitive et de 
la discipline religieuse >. 

L’auteur a voulu nous montrer « quelle part nos devanciers ont pris 
au mouvement inteUectuel de leur temps, et surtout combien grand fut le 
zHe de nos religieux qui se dtvou&rent sans treve, ni repos au salut du 
prochain ». II aura persuade ses lecteurs; pour certaines rubriques cepen- 
dant, comme celle aes religieux d’une vie exemplaire (352-6) il aurait fallu, 
croyons nous, mettre plus k profit les souyenirs de ceux qui ont approche 
les disparus. Aux c6tes des attraj'antes figures du P. Valentin (352) 
des Martyr s chinois (402), nous aurions voulu voir parat tre a’au- 
tres nome, plus modestes sans doute, mais qui meritaient cependant au 
moins un simple souvenir; tels les PP. Isidore Dassonneville (t 1896), Alfred 
Rysenaer (t 1896), Symphorien Boigelot (t 1904), F. Theotime Deuquet 
(tl908), pour no citer que des noms encore recents. A cote des trois 
martyrs oelges de Gorcum (385) 1’ordre des Fr6res Mineurs a vu elever, 
en 1867, un autre de ses fils aux honneurs des autels, le B. Richard de 
Sainte-Anne, de Hamme ne en 1585. Nous regrettons que le P. E. n’ait 

cru devoir nous en parier, ni nous dire ce que ses confr&res firent 
pour h&ter cette beatification. 

Pour le chapitre de 1 'Activitf apostolique (223 et 374) 1’auteur aurait dfi 
faire une plus ample moisson. «Depuis longtemps les ouvriers de la 
promiore heure ont disparu » dit-il (8). Pourquoi alors ne pas nous faire 
vivre un moment en leur compagnie? Car « ceux qui eurent le bonheur 
de les approche r, se font de plus en plus rares. Peu k peu se perd le 
souvenir des faits glorieux.... les leQons qui se degagent des actes he- 
rolques de nos vaillants, s’enfoncent dans 1’oubli » (o). II aurait dfl parier 
des vaillants missionnaires, qui, par la parole et rexemple, soutenaient 
et relevaient la foi dans toutes les provinces de la Belgique, comme p. ex. 
les PP. Jean Nep. Van Hollewinckel (t 1893), Pierre d’Alc. de Tremerie 
(t 1902), Hilarion Gr6goire (t 1901), Vital Von Bebber (t 1908), les P6res 
Ignace, C16mentien et Phillippe Huchant, cites au hasard parmi les 
derniers disparus. II nous aurait mieux fait toucher du doigt que 1'Ordre 

Archivum Framdvcammtn Historicum. — Air. III. 28 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


s’est durant 75 ans efforce de realiser la deviae de S. Fran^ois: Non 
solum sibi vivere, sed aliis proficere. Du mSme coup il nous aurait 
mieux et plus largement demo utre ques les Fr&res Mineurs sont, comme 
par le passe, les ouvriers du moment et qu’on les doit toujours trouver 
ou il y a le perii. Le cholera de 186C le prouva k la derni^re evidence. 
Plus d’un pere s’est heroiquement conduit. Je le veux bien, iis n’ont 
cherche que Dieu pour temoin et remunerateur de leur charite. L’histo- 
rien, pouvait-il, lui, les oublier? N’etait-il pas de son devoir de donner 
un souvenir k ces heros du devouement? (347). 

Je me plais k signaler au E,. P. £., Rumoldus Bleyens (t 1873), qui 
contribua i Vimmortel monument des Oj)era S. Bonaventurae. Ce religieux 
fut, en Belgique, le compagnon et le guide du T. R. P. Fidfele a Fanna. En 
outre, la correspondance du P. Fidele avec le P. Servais Dirks, le 
savant auteur de VHistoire littera ire et bibliographique des des Frkres 
Mineurs de VObservance en Belgique et les Pays-Bas, Anvers (1885), prouve 
Pestime qu’avait le P. Fid&le des lumieres de Peminent ecrivain. Enfin 
c’edt ete un grand avantage pour les travailleurs de trouver k la fin 
du livre un index alphabetique bien detaille. Le chapitre de 1529 eut 
lieu k Dorsten et non pas k Dordrecht (20). 

En somme nous appellons de nos voeux nombre de ces histoires de 
Provinces Franciscaines. Sauf quelques lacunes, qui n’dtent rien k la valeur 
generale du livre, nous proposons volontiers ce travail serieux, tres 
bien documente et admirablement illustre de 119 similigravures, comme 
un mod&le du genre. P. Andre Callebant, O. F. M. 


Sderci da Qaiole, P. Bemardino, O. F. M. — V Apostolato 
di S. Francesco e dei Francescani. Studi storici. Opera 
dedicata a S. S. Pio PP. X. Vol. I. — Quaracchi, Tip. 
dei Collegio di S. Bonav. 1909. In 8° di pp. XLIII-610. 
Lire 7,50. 

Il ch. P. Sderci dopo averci dato L’ Apostolo della divina pat'ola 
(Quaracchi 1904), opera assai favorevolmente accolta, nella quale con 
rara grazia di stile e con magistrale competenza in materia ha trattato 
de’ requisiti scientifici, artistici e morali che debbono formare non solo 
un perfetto oratore, ma un vero apostolo della divina parola, in confor- 
mitA anche ai bisogni de' tempi moderni: viene ora, con quest' opera di 
maggior lena, a convalidarci con la storia e coi fatti alia mano quello 
che 1’ apostolato fervido, popolare e mondiale di Francesco e de' suoi ha 
potuto operare per il corso di tutti i secoli francescani. L’ argomento, 
come ognun vede, e vasto, e ad esaurirlo anche per somnii capi non 
basterebbero i due grossi volumi che si k prefisso 1’ autore. 

L’ oggetto deir opera sarebbe duplice: il principale, quello di r&cco- 
gliere e coordinare le memorie de’ piu insigni predicatori francescani, 
chiarire la natura, i mezzi e gli effetti meravigliosi dei loro apostolato 
lungo i sette secoli di lor vita: e secondariamente, ribattere i falsi ideali 
di alcuni moderni scrittori che travisano 1’ ideale e 1’ azione prowiden- 
ziale di Francesco e dei suo Ordine; e cosi ottenere un nobile hne che 
si k prefisso 1’ autore, di presentare ai sacri oratori un complesso di 
esempi luminosi e istruttivi, degni di esser non solo ammirati ma anche 
imitati. Il metodo seguito dal ch. autore k in generale condotto a tutto 
rigore storico, attingendo costantemente alie primarie e genuine fonti 
storiche, e raro alie secondarie quando gli mancano quelle. 

AI nome di Apostolato francescano egli ha voluto dare la piCi ampia 
significazione. Per quanto 1' apostolato della parola tenga il primo poeto 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


BXBLIOGRAPHIA. 


363 


nell’ opera, pure 1’ autore ha creduto utile di raccogliere tante belle pa- 
gine di storia francescana in relazione ali' apostolato francescano in ge¬ 
nere, e rendersi cosl non solo istruttivo ma anche dilettevole, senza mai 
trascurare di darci de’ cenni biografici, piu o meno brevi, sui personaggi 
che si distinsero nell’arte e nella forza dei dire. Iu questo I volume 
dopo aver pariato di S. Francesco (1-231), dei suoi primi s$guaci (232-83), 
di S. Antonio (31864) e dei suoi emulatori (365-472), l’A. tratta anche 
dei B. Bertoldo da Ratisbona (473-524) e di S. Bonaventura, nonchA degli 
imitatori di esso (525-600). 

I modelli da lui scelti, fra una serie di centinaia di predicatori di 
ogni nazione, sono i piu classici: quei che s’ inspirano alia puritA, grazia 
e semplicita evangelica, d’ onde surse 1’ oratoria francescana che lascid 
orme si profonde nella letteratura, nelle arti e nella civi Ita cristiana dal 
medio evo in poi. Non facciamo nomi, perche troppo noti. Perci6 1’au¬ 
tore stesso confessa che la sua opera non ha odore di assoluta novitA 
coei ricercata dai moderni, e che poco hawi in essa di nuovo pei lar- 
gamente eruditi. Siamo d’ accordo coi modesto P. Sderci. Ma se lui non 
ci dA soggetti nuovi, se non ha risuscitato neppur uno de’ suoi eroi, se 
non ha percorso cittA, nA esplorati codici ignoti (chA in veritA, non v’era 
bisogno), pure la sua e opera tutta di sana pianta nuova e originale, 
e come tale sarA utile anche agli eruditi, utilissima poi a coloro che 
hanno una cognizione superficiale de’soggetti francescani, ch’ ei seppe 
farci rinascere a nuova vita, tutta bella e simpatica, presentandoceli 
vivi e parianti in tanti bei quadri della sua graziosa galleria di orato¬ 
ria francescana. Tale il piano e il valore dell’ opera. 

Ma e i difetti? Se vi sono, e se possono dirsi tali, questi sarebbero 
due, secondo il nostro modesto giudizio. In primo luogo: le utili note 
storico-critiche raccolte a pie di quasi ogni pagina, sono forse troppe, 
e spesso divagano fuori dell’ argomento principale, e alcune di esse in- 
gombrano inutilmente qualche pagina, come la bihliografia piu recente 
suile Stimmate (p. 180-81) che non puo darci nulla di utile sui fatto pro¬ 
digioso, salvo pie considerazioni e descrizioni dello stato attuale dei sacro 
monte. — In secondo luogo, 1’ autore ha sfoggiata una non comune eru- 
dizione nel capitolo L'Apostolato di S. Francesco e i razionalisti moderni 
(p. 1-46) e nell’ appendice suile Stimmate di S. Francesco (p. 153-99), i 
quali sembran troppo lunghi, e se si vuole, estranei ali’ argomento 
dell’opera. I due capitoli non sono propriamente una questione france¬ 
scana come la vorrebbero i francescanofili, ma una calda apologia dei 
soprannaturale in S. Francesco, e una filippica certo ragionata, ma al- 
quanto aspra, che suppone < odio, livore, mala fede» in tutti i razio¬ 
nalisti o eterodossi che trattano di S. Francesco e dei suo ideale. £ 
vero, che spesso questi tali scrivono prevenuti contro il soprannaturale, 
e contro laChiesa; ma le piii volte la sgarrano per classica inscienza 
della materia che trattano. Se non che il ch. autore anche con questi 
due capitoli ha avuto di mira un ottimo fine: quello cioe di premunire 
i meno esperti, specie i giovani oratori, contro quella vana moda che 
invade molti conferenzieri e scrittori, i quali vogliono trattare di S. Fran- 
ceeco e degli ideali francescani con troppa leggerezza, rasentando senza 
awedersene una critica che travisa ogni vero ideale francescano. Da 
questo lato della questione francescana 1’ autore ha compito opera meri¬ 
toria; ed ha sorvolata, a ragione, ogni questione sui valore delle fonti 
franceScane, perchA sarebbe andato aneor pid lontano dal fine che si era 
prefisso. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



864 


BIBLIOGRAPHIA. 


In conclasione: chianque abbia percorso il bel volume scritto con 
tanto amore, con rara grazia di stile, con molta erudizione storica, e 
molta competenza in materia, non potrk fare a meno di congratularsi 
coi ch. P. Sderci, ed augurarsi che presto veda la luce anche il secondo 
volume che vivamente si aspetta. 

Firenxe 15 Feb. 1910. P. 6. Golttbovloh, O. F. M. 

1. Albasini Oostanzo, 0. F. M. — S. Francesco ed i suo i 

a Bologna. Conferenza storica. — Bologna, Tip. A. Ga- 
ragnani, 1909, in-8°, pp. X-63. 

2. Lanzoni Francesco. — I primordi delV Ordine Fran - 

cescano in Faenza . Conferenza. — Faenza, Tip. Novelli 
e Castellani, 1910, in-8°, pp. 62. 

Buona era 1’ idea di celebrare il 7° Centenario dell’ Ordine nostro 
ricercando e narrando i suoi principi o le sue vicende nella storia lo¬ 
cale. Qualcuno 1* ha avuta. Solo rimpiangiamo che non 1’abbiano avuta 
in pi(i. 

1. Bologna francescana! che campo vasto e quasi inesplorato: dopo 
AsBisi, il pid antico e uno de’ piu importanti centri della nostra vita! 
Ma fautore stesso di questa conferenza confessa (VIII-IX') che non vi 
pensava, e che, indottovi, non ebbe tempo di prepararsi un materiale 
nuovo e sicuro, quale certo ancora giace negli Archivi bolognesi. Sicch& 
dovette limitarsi a consultare e raccogliere da opere giA, publicate (1), 
n6 che, certo, hanno esaurito e neanche approfondito d’assai 1’argomento. 
Ne 6 risultato una specie ,di riassunto, di schema, nel quale il semplice 
lettore intravede che qualche cosa di grande e di molteplice si 6 com¬ 
pito dai Francescani a Bologna, ma lo studioso di storia sente che biso- 
gna rifarci dai primi anni e dalla prima questione e tutto illustrare e 
discutere con ben piu larga base di argomenti e di prove. Cosi non c’& 
modo ne 6 il caso di prendere atto o di sottomettere a un minuto esame 
la innumerevole congerie di fatti e di persone che s' accumulano nella 
conferenza. Ma se 1’ A. avesse voluto o potuto allargare la sua r&ccolta 
ad altre opere pur di indole generale, da molti dubbi e inesattezze, 
specialmente intorno agli inizi, si sarebbe liberato. 

Discutibile k forse ancora se S. Francesco sia passato una sola o 
due volte per Bologna; ma non & certo pid ammissibile il dubbio o la 
negazione dei Rubbiani intorno al comando di S. Francesco ai Frati, di 
sgombrare la casa delle Pugliole (171 poich& nel Celano (// Legenda, 
II, 28 [al. III, 4] n. 68) si narra il iatto, e < testimonium perhibet et 
scribit haec ille qui tunc de domo aegrotus eiectus est >, cio& il Ce¬ 
lano stesso o forse Fr. Leone (cf. Speculum Perf., ed. Sabatier, c. 6). 
La cronologia stabilita dai P. Girol. Golubovich nella sua Biblio- 
teca Bio-Bibl. d. T. S., (Quaracchi 1906) p. 85 ss., e il capitolo II dell’17/- 
tttoirc des studes dans VOrdre de St. F. dei P. Hilarin Felder (trad. 
francese, Paris 1908, p. 131-68), capitolo consacrato interamente alio Stu¬ 
dio di Bologna, gli avrebbero giovato assai. £ un’ appendice a quest’ul¬ 
timo libro, che illustrasse piii a fondo e piu a lungo questo Studio, sa- 


(1) Nella maggior parte si serve di: P. Flaminio da Parma, Memorie eto- 
riche della Prov. di Bologna, vol. 8, Parma 1760-1; G. B. Mei Ioni, Atti e me¬ 
morie degli uomini Mintri in eantitd nati o morti «a Bologna, vol. 6, Bologna 
1778-96; Alfonso Rubbiani, La chieea di S. Franoeeeo a Bologna, con atlante 
di 10 ( 9) tavole, Bologna 1886. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




bibliograPhta. 


366 



rebbe una magnifica cosa! In tanto il «Breve» dei 26 febbraio 1286, 
che sarebbe il primo docamento intorno a questo Stadio (13), 6 dello 
stesso Teodorico, Arc. di Ravenna, come lo d& in frammento il Rub- 
biani a p. 111, e come aveva gi k riferito lo Sbaraglia,' BF I, 196 
nota b, il quale dice che « Pontificis litterae desiderantur * e di la let- 
tera dell’ Arciv. sotto il 20 febbr.; e io non so se egli erri o il Rubbiani. 
Certo dev’ essere errore o meglio svista dei Rubbiani la data 1246 
invece che 1249, della Bolla di Innocenzo IV al Provinc. Fr. Ru 
Gorgone di Piacenza (vedila in BF I, 629 < anno sexto >), e cosl dei* 
l’altra Bolla 12 aprile 1246 (BF I, 410), che si cita invece come dei 2 
apr. 1246 (19). Correggi 1’ altra svista, non so di chi, che fa di due anni 
soli posteriore a queUa di Assisi la nuova chiesa di S. Francesco co- 
minciata nel 1286 (19). £ troppo noto che quella d’ Assisi fu incomin* 
data il 1228. Non sappiamo aonde 1’ A. abbia tolta la notizia o 1’ idea 
che S. Francesco fosse architetto, e che dipenda da lui 1’ adozione 
dello stile gotico nelle prime chiese francescane (4, 19*22). Sarebbe ma¬ 
gnifica; ma duhitiamo troppo che sia vera. A un oratore molto va per- 
donato; e noi gli perdoneremo anche la enfatica apoteosi di Bologna 
francescana, fatta a p. 3 s. 

Ma basta, ripeto, leggere queste pagine per comprendere quanto 
hanno operato i Francescani in Bologna, e quanto si deve ancora la- 
vorare perch6 queste opere passate abbiano la loro storia. Tre conventi, 
che hanno avuto una massima importanza non solo nella Provincia ma 
in tutto 1’ Ordine: quello delle Pugliole, continuato coi S. Francesco, il 
*>rimo convento francescano fuon dall’ Umbria; S. Paolo in Monte, 
'origine dei quale si 6 incerti se farla risalire a S. Francesco o solo 
al B. Giovanm da Stroncone (1406); e quello della Annunziata (1476). 
Una folia di dottori, scrittori (il Fr. Pellegrino da Bologna non b per6 


f- 


pero 

■ 6 j 


l’autore della Chronica XXIV General., ma di una sua fonte [AF III 
di cui vedi un frammento nella nuova edizione dell' Eccleston, data da' 
Little, Paris 1909, 141-6), di artisti, di apostoli e di santi che vi sono nati, 
vi hanno vissuto, operato, lasciando traccie gloriosissime e tuttora vive 
della loro attivitA. Il pulpito di S. Petronio, che b tutto una storia della 
predicazione francescana. Il B. Guido Spada, che vi fonda un ritiro di 
convertite (1332). Un Fr. Rainerio, ancora da identificarsi con precisione, 
che nel 1260 d& principio alFospedale della Vita, tuttora fiorentissimo. 
D 2* Ordine vi ha avuta la riforma di S. Caterina da Bologna; il Ter- 
z’ Ordine ha profuso per la cittA opere di beneficenza e di giustizia sociale. 

Nella conferenza dei P. Albasini c’6 la traccia di tutto questo e 
di altro; e noi ci auguriamo che qualcuno, raccolti e dati in luce i nu¬ 
merosi documenti intorno a ci6 inediti o spersi, ci voglia presto pre- 
parare una storia di Bologna francescana, degna di quanto ivi i figli 
di S. Francesco hanno compito. 

2. L’ argomento stesso, a prima vista almeno, di minor rilievo, sug- 
geriva ali' esimio Can.co Franc. L a n z o n i una limitazione di tempo e di 
fAtti, che 6 ridondata tutta a onore dei suo buon senso e a vantaggio 
della storia. I primordi sono i piu difficili, ma al tempo stesso i piu im¬ 
portanti e graditi, a stabilirsi. Ne una conferenza, che voglia essere 
anche studio serio e nuovo, pu6 imporsi di scorrazzare per sette seooli. 
Hiamo dinanzi a un lavoro d’ una grande importanza per la storia degli 
Ordini Francescani a Faenza. Pur troppo i documenti non abbondano; 
anzi, specialmente per il 1° Ordine, non sono che due o tre frasi sparse. 
Ma sono selci che dan luce, a chi ne la sa trarre. 

Dei primi due Ordini di S. Francesco, il secondo 6 quello di cui si 
hanno piu antiche memorie a Faenza. Un atto notarile dei 3 giugno 
1224 dona alie Suore di S. Maria delle Vergini (e la donazione 6 con¬ 
formata il 13 luglio dello stesso anno al rappresentante dei card. Ugo- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


lino) il terreno, 1& chiesa e la casa che esse Saore giA abitayano nel- 
1’ isola di S. Martino in Poggio, a mezzogiomo di Faenza (11-8; App. 
doc. II, IV, 49-61). Una bolla di Gregorio IX dei 28 aprile 1231 chiama 
espressamente queste Suore « ordinis S. Damiani » (52). Alcuni nomi e 
vicende nel primo secolo (16-21). Circa il 1879 passarono in cittA, in 
nuoYO monastero, donde le cacci6 1’ ultima soppressione; e ora da un 
trentennio abitano presso il Convento di S. Francesco (21-2). 

Questo convento dei 1° Ordine A ricordato la prima volta in un te¬ 
stamento dei 12 febbraio 1236. Ma l’A. ha trovato due Frati Minori 
a testimoni in un atto di cessione dei Comune ai Frati Domenicani: 
6 settembre 1281, «praesentibus his testibus fratre Potente et fratre 
Bemardo , fratribus minoribus.... » (28). E’ pift che giusto concludere che 
dunque i FF. Min. erano giA stabiliti a Faenza in quell’ anno. Abba- 
stanza verosimile che fossero FF. Min. il Fr. Bartolo, che riceve la do- 
nazione dei luogo di S. Martino prima in nome delle Suore {App. doc. 
II, 49) e poi dei card. Ugolino (doc. IV, 61), e il Fr. GhigU&mo che nei 
medesimi due atti fa da testimonio. 


Abbiamo anche altri esempi in cui Frati Minori facevano da te¬ 
stimoni in simili atti (cf. per il Monastero delle Clarisse di Monticelli 
presso Firenze il Lami, S. Ecclesiae Florent. Monumenta, Florentiae 
1768, II, 1888, e R. Davidsohn, Forschunaen tur Geschichte von 
Florenz, Berlin 1908, IV, 88, 412 s.). Per6 nel doc. IV dei 18 lugUo 
1224 (60-1) Fra Bartolo accetta «procuratorio nomine d(omini) 
Hugolini hostien.... episcopi vice et nomine ecclesie romane... ecclesiam 
et locum S. Marie de Virginibus ». Di questo particolare bisognerebbe 
trovare altri esempi. E allora, poichA sono due, e forse anche tre (perchA 
non sarebbe un frate anche il Viviano che segue senza alcun altro 
appellativo, nel IV doc.: «frater Gulielmus et Vivianus >?, salvo non 
lo si possa identificare ed escludere per altri documenti), ciA jpotrebbe 
ben dar ragione a concludere che un convento, una casa di FF. Min. 
giA ci fosse in quelT anno (1224) a Faenza. — Del probabile passaggio di 
S. Francesco per la cittA, nessuna traccia (27). Neppure, poichA 1’ A. non 
vi fa cenno, <y A memoria della resistenza incitata e sostenuta dai Frati 


Minori insieme coi Domenicani nel 1240 in occasione dell’ assedio di 


Federico II a Faenza, dove pur lo raggiunse, deposto dal generalato, 
Fr. Elia (cf. Lempp, Frtore Elie, Paris 1901, 145). L’Archivio dei con¬ 
vento di S. Francesco manca interamente da molti anni, nA pare conte- 
nesse notizie dei primordi (cf. Sbaral. BF II, 141, f.). Un documento dei 
10 marzo 1271 nella Bibi. Com. accenna alia «ecclesia nova» dello 


stesso convento, la quale pih non esiste, rifatta a nuovo, e non in me- 
glio, nel 1752 (28-30). 

U Terz’ Ordine a Faenza presenterebbe una bellissima questione 
da sciogliere. Ben nota la Bolla di Onorio JU in data 16 dicembre 1221 
al Vescovo di Rimini in difesa di Frati deUa Penitenza di Faenza e 


altre cittA, molestati, contro la Regola, a prender le armi (cf. BF I, 8). 

Qualcuno ha messo in dubbio che qui si tratti di Terziari Francescani 
(Sabatier, Vie de S. Fran$ois, p. 806, e Enbel, Epitome, p. 2, nota 8); 
ma la maggior parte dei critici sta con lo Sbaraglia che aderma. Le 
memorie di Faenza sono mute intorno a ci6; e 1’A., forse perchA non 
era il caso di riempir la conferenza di incertezze, non raccoglie Pob- 
biezione. Una conferma si potrebbe ricavare dal primo testo della re¬ 
gola dei T. O. (Sabatier, Opuscules, I, p. 19), dove nel 1° Cap. si pre- 
scrive 1’ abito delle Terziarie alia stregua di denari ravennati (« cuius 
brachium non excedat XII den. Raven.»)? Questo A giA stato rilevato 
dal Btfhmer, Analekten z. Gesch. d. Franciscus, Ttibingen 1904, XXXIV, 
128. Anzi, secondo lo stesso Bdhmer, la forma citata dei Memoriale (Sa¬ 
batier, 1. c.) proverrebbe da Faenza o dintorni: cf. MIi 11 er, Die An- 


t 

Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOGBAPHIA. 




fdnge des Minoritenordens, Freiburg 1886, 134. In ogni modo il primo 
documento locale che ricordi i Terziari a Faenza 6 quello piti sbpra ci¬ 
tato dei 12 febr. 1236 (31); ma che avessero gi& Ministri e ben naturale, 
poichA era voluto dalla 1* Regola stessa (cap. VII e segg.). — Quantunque 
non piu dei primordi, riguarda il fiorir dei T. 0. nel primo aecolo in 
Faenza, anche il doc. publicato nell’ AFH II, 68. 

Gli Osservanti aprirono convento proprio in Faenza il 6 luglio 1444, 
dove prima era un antico monastero di S. Perpetua (34); e ad essi sot- 
tentrarono i Biformati nel 1601 (36). I Cappuccini vi ebbero un primo 
eremitaggio circa il 1541, che, dopo trent’ anni, cambiarono in un con¬ 
vento pii vicino alia cittA (36). In rapida visione sintetica il ch. A. ac- 
cenna anche alie principali glorie francescane, uomini e fatti, che illustra- 
rono lungo i secoli la cittA di Faenza (37-43). — Ma di sommo pregio in 
questa publicazione sono 17 memorie o documenti ( Appendice, 43-69) 
dell’ antico Archivio di S. Chiara, ora distrutto, conservatici in mano- 
scritti di due storici Faentini, Giambattista Tondini di Brisighella 
(sec. XVTII-XIX) e il Can.co V a 1 g i m i g 1 i (sec. XIX). Riguardano 
tutti il primo (I-XV) e il secondo (XVI-XVII) monastero delle Clarisse. 
Atti di donazione, concessione, esenzione ecc. I-V, XII, XV; Brevi Ve- 
scovili: XIV, XVI; Bolle Pontificie che mancano al nostro BuUarium: 
VI (23 apr. 1231), VII (22 giugno 1265), VIII (22 febbr. 1266), IX (22 
apr. 1267), X, XI (12 sett. 1257), XVII (24 magg. 1419). 

Noi siamo profondamente grati al ch.mo scrittore e illustratore di 
storia sacra Romagnola ed Emiliana (vedi a p. 61-2 la bibliografia dell’Au- 
tore), e dei resto anche valente e noto Francescanofilo, che ab’ ia vo¬ 
luto, ancora per la sua Faenza e nel nostro campo, portare tanta luce 
e amore di ricerche e di studio; e vorremmo pregarlo che non si fermi 
ai primordi n£ a Faenza soltanto, ma voglia donarci spesso e piii lar- 
gamente il contributo che possono la sua erudizione e l’acutezza se¬ 
vera e forte dei suo ingegno. 

P. BeflVMiito Buflhetti, 0. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CHRONICA 



I. — Cronaca Italiana. 

Cronftoa dei VXX Centenario dalT Ordine. — £ stato celebrato 
con la maggiore solenniti possibile, si pu6 dire, dovunque si troya o casa 
o memoria viva Francescana. SolennitA di feste religiose. Impossibile 
riportare descrizioni e nemmeno dar la lista dei luoghi. Poco ha da rao* 
cogliere la storia; si molto il conforto dei cuore che S. Francesco A, 
non solo vie pii studiato dai dotti ai nostri giomi, ma anche vie pii 
amato da tutto il popolo, e che a una festa Francescana prende 
parte il mondo. Cronache di queste feste sono apparse in molti giorn&li 
quotidiani, di cui sarebbe impossibile dare qui 1’ intero elenco e 1’ indi- 
cazione precisa, e in vari Periodici francescani, tra i principali dei qunli, 
a nostra conoscenza, indichiamo: L' Oriente Serafico, S. Maria degli An¬ 
geli (Assisi), anno XXI, 1909, p. 292-6 (feste centenarie alia Porziuncola), 
342 ss., 483 ss., 523 ss., 577 ss.; XXII, 46, 93 ss. La Verna, Rocca S. Ca- 
sciano, an. VII, 1909-10, p. 320, 381 ss., 403-17, 432 ss., 506 ss. Luce e 
Amore, Firenze, an. VI, 1909, p. 747-60, 753 ss. La Voce di S. Antonio, 
Quaracchi 1909-10, an. XIV, p. 189 s. ecc. Alcune accademie musico-lette- 
rarie sono state tenute qua e 1 k. 

Di publicazioni uscite in questa occasione (messe scarsa) abbiamo 
gik dato notizia, AFH III, 174, 364*7. Alcune altre aggiungianco qui, 
sperando poter poi completare la lista, se di quelle sfuggiteci ci perverrA 
notizia. 

P. Pibk Battista da Faixx>nara O. F. M., Cantico di Frate 
Sole dei N. P. S. Francesco di Assiti musicato per voci uguaU. [Accom- 
pagnamento per piano]. Laboratorio Grafico Musicale Carlo Carocci, 
Roma [1909], in-4", pp. VI-28 (Lir. 2,75). Ne e uscita anche 1* edizione con 
accompagnamento d’ orchestra, genialmente aggiunto dal M.° Giusbppb 
Pozzetti, Terz. Francescano. In molti luoghi, durante le feste cente¬ 
narie, si a chiusura delle funzioni religiose che a corona di accademie, 
& stato eseguito tanto nell’ una che nell’ altra edizione, commovendo e 
soggiogando dovunque. La forma ha potuto trovar critiche, ma 1’ efietto 
ne A risultato sempre indiscutibile e sommamente efficace. 

P. Antonio Bucbkari, O. F. M. 11 VII Centenario della fondatione 
deW Ordine. Lettera Circolare dei Ministro Provinciale dei FF. MM. 
deW Umbria. S. Maria degli Angeli 1909, in-8* p. 12. In data 16 aprile. 

L’ Oriente Serafico, organo dei Terz’ Ordine, ha consacrato al 
Centenario il Numero V, doppio e illustrato, dell’ annata (Maggio 1909), 
p. 195-296. Oltre il testo latino e ital. della Bolla Pont. Omnipotens et 
Misericors (cf. Act. Ord. XXVIII, 149), che eleva la Porziuncola a Ba¬ 
silica papale (195-220), rilevo la Breve dichiarazione dedi tre Sera fici setn- 
tuarii della Sacratissima Verg. Madre di Dio e dei suo gran Santo P. N . 
Francesco nel sacro loco di Porziuncola presso Assisi, descritta .... da Fr. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CHRONIO A. 


369 


Ottavio [Spader] di S. Franc. de Min. Osserv., 229-68, finora inedita; e 
P. Raimondo Polticchia, O. F. M., I Capitoli Generali dei Frati Min. 
tenuti in Assisi, 260-7, brevi note illustrative. £. Ricci d. 0. a p. 283 d k 
la riproduzione di un ritratto inedito di S. Francesco d’ Assidi, della fine 
dei duecento, recentem ente scoper to ne lia Chiesa di S. Matteo gi& dei 
Monaci Basiliani, in Perugia; e a pp. 285-91 riproduce aleoni brani della 
Franceschina , intorno alia quale compilazione pare che 1’ A. stia prepa¬ 
rando uno studio filologico e storico. 

Pure un suo numero ha dedicato al Centenario dell’ Ordine il 
Luce e Amore di Firenze, anno VI, N. 12, Dicembre, p. 667-768. Notiamo: 
ViNC. Mikelli, S. Francesco d' Annisi, 663-71, brani di una conferenza 
tenuta alia SocietA Colombiana di Firenze il 27 Maggio 1906; P. I., S. Fran¬ 
cesco d’ Assisi e la rinascita, 672-84, appunti storico-filosofiei; G. Golu- 
bovich, O. F. M., La liturgia Francescana nel secolo XIII, 684-90, rias- 
sunto e breve illustrazione dei documento pubi, in AFH II, 55-81; e 
finalmente la briosa descrizione dei P. G. G eroni, 0. F. M. (Viator), di un 
suo pellegrinaggio al Santuario dello Sjfeco nell’ Umbria, 738-47. 

Anche il Numero di Dicembre de La Verna, anno VII, 386-448, 
ha voluto essere in qualche modo speciale per il Centenario, dedicato 
eeclnsivamente a cose dell’ Ordine. Riferentisi al Centenario: P. Daniele 
Nardi, O. F. M., Inno secolare dei Francescani, 386, che si annota mu¬ 
sicato dal P. Vigilio Gitidi, O. F. M., maestro in musica sacra e orga- 
nista alia Verna, e si descrive eseguito alie Vertighe, a p. 438. Tommaho 
Nbdiani, Dopo sette secoli di storia e di gloria Francescana: 1209-1909 , 
p. 406-17, diffusa cronaca delle feste centenarie di Forli, con riassunto 
dei tre discorsi d' occasione recitativi dal P. Teodosio Somigli da S. De- 
tde. A pp. 432-9, cronache dei Centenario. 

Celebrandosi le feste Centenarie a Rivotorto (Assisi), 17-19 Set- 
tembre 1909, fu fatto uscire un Numero Unico di occasione: Rivotorto. 
Ricordo dei VII Centenario dolia fondazione dell' Ordine Minoritico. 1209 - 
1909. S. Maria degli Angeli, Scuola tip. Umbra, 1909, in-8’ gr. pp. 46. 
Notevole 1’articolo che 1’inizia: Anrea Prior Tini, Vic. Gle di Assisi, 
Rivotorto (1209-1211), p. 5-24. Raccoglie dalle prime fonti quanto concerne 
la dimora di S. Francesco e de’ suoi primi compagni in quel tugurio 
(8-19), per dedurne che esso fu la loro prima stahile dimora, per quanto 
riconoeca come madre e centro dell’Ordine la Porziuncola (19-20). Ri- 
vendica 1’ autenticitA dell’ attuale Rivotorto (20-3), e di questo da i prin¬ 
cipali punti cronologici (23-4). — Vi pubblica un affettuoso scritto Mons. 
Pio Alberto del Corona 0. Pred. Arciv. di Sardica, I Minori e i Pre- 
dicatori, 26-7, riprodotto poi nel Luce e Amore, v. sopra, p. 691-3; e un 
altro, Mons. Ambrogio Luddi, Vesc. di Assisi, Me expectant iusti..., 324. 
D P. Ludovico Fhrretti de’ Pred. paria brevemente di S. Francesco 
<f Assisi ne’ dipinti di Fra G io vanni Angelico, 40-2. fnseriscono versi: il 
Prof. Giacomo Poletto, Rivotorto dov’ ebbe principio V Ord. Francescano, 
25: F. Pbnnacchi, Il primo nido Francescano, 28-31; A. Brunelli, In 
discessu a Rivotorto, 34, distici latini, ecc. Molte e belle illustrazioni, spe- 
cialmente del santuario di Rivotorto, sono intercalate al testo. 

Anche la Provincia O. F. M. di Val Mazzara, in Sicilia, ha publi¬ 
cato un elegante Numero Unico splendidamente illustrato: Nel VII Cen¬ 
tenario della fondazione dell’ Ordine dei Minori al Serafico Patriarca. — 
Omaggio dei Frati di Val Mazzara. Palermo, Impresa Gen. Aff. e Pub- 
blicitA, [1909], in 4°, pp. 34. Degni di nota: Fr. Alfonso P a drb nostro, 
0. F. M., La Provincia dei Fratri Min. di Val di Mazzara, 12-7, cro- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





CHRONICA. 


naca sommaria dei suo risorgimento dopo )a soppressione dei 1866, con 
intercalate al testo le fototipie dei principali conventi; P. Berxardixo 
Todaro, 0. F. M., Biografia dei Religioni che fiorirono nella Prov. di 
V. M. per virtii e sani it d, 22-6, una 50' di nomi dal 1260 al 1890, con 
brevi notizie; P. B. Trapolino, O. F. M., I nostri nomini illustri, 26-9. 
uomini di governo e di scienza, con bibliografia. A p. 96-34, il Pro¬ 
gramma delle feste celebrate a Palermo il 2-4 Ottobre. 

Il VII Centenario deW Istituzione delV Ordine Francescano. Feste 
solemii alia SS. Annuntiata [di Parma]. Parma, Coop. Parmense, 1909, 
in 8’, pp. 23. Raccolta di notizie in Parmae i Francescani, 5-16, scritto 
dal P. G(iacinto P(icconi) 0. F. M. 

Le feste Francescane di Chiampo in Provincia di Vicenza- J4-I7 
Settembre 1909. Vicenza, SocietA Anonima tipogr. fra cattolici Vicentini, 
[1909]. in-8°, pp. 47. E la relazione delle feste, corae vennero preparate 
e riuscirono. Con illustrazioni, una delle quali il convento di Chiampo. 

P. Candido Mariotti, 0. F. M., L'Ordine Francescano in Ma- 
telica. In occasione dei VII Centenario della fondazione dei medesimo. 
Matelica, Tip. Elzeviriana, 1909; in 8°, pp. 51, con figura panoraraica 
della cittA. Il P. Mariotti & stato assai modesto. Potendo pariare anche 
ai dotti, si A contentato di pariare soltanto al buon popolo di Matelica ed 
esporgli semplicemente, nelle principali linee, la vita e le glorie france¬ 
scane in quella cittA. Il 1” Ordine vi ebbe due conventi: S. Giovanni 
di Foro (Acqrtaviva, S. Claudio\ giA ceduto a Monache nel 1256, ripreso 
dopo il 1300 dai Clare ni, indi passato all’Osservan za, fatto ospi- 
zio ecc. (10-1); e il presente convento di S. Francesco , da terapo esistente 
nel 1268, passato agli Osservanti nel 1518 (12 s), che 1’ A. descrive con 
la Chiesa, non priva di lavori artistici (13-20). Brevi biografie (20-36). I 
Cappuccini vi fondano un loro convento nel 1578 (37); le Clarisse 
ve 1'ebbero c. il 1230 (38\ nel quale visse e sta sepolta la B. Mattia Naz- 
zarei (463). La cronaca delle feste centenarie ivi celebrate il 27-29 nov., 
si trova a pp. 46-50. 

P. Niccol6 Dal-Gal, O. F. M., L’ isola di S. Francesco nel Deserto 
nelle Lagum di Venetia. Roma, tip. Barzocchi e Casadei, 1909, in-16°, 
pp. 32, con figura. Sunto della Conferenza IA recitata dall’ A. il 17 eett. 
1909, celebrandovisi il 7° Centenario dell’ Ordine. Appunti cronologici, 
profusi della poesia delle memorie e dei luogo. 

P. Benedetto Innocenti, O. F. M., Frate Sole (S. Francesco 
d’Assisi). Firenze, Tip. Domenicana, 1910. in-8°, pp. 38. Panegyrico reci¬ 
tato nella Chiesa dell’ Incontro presso Firenze, in occasione delle feste 
centenarie ivi celebrate i giomi 10-12 Dicembre 1909. 

Come publicazione uscita nell’ anno dei Centenario, benchA 1’ an- 
tore non dica di collegarla ad esso, aggiungiamo quella di Tommaso 
Nedi ani, Mistico Oriente (Assisi), con disegni di Attilio Razzoi.iki, 
Firenze, Att. Razzolini edit., 1910, in-16°, pp. 365; nella quale ammi- 
riamo piu i disegni che lo scritto, quantunque riconosciamo che, esclusa 
la pretesa artistica o critica, cioe di dare la descrizione o la storia, lo 
scopo dell’A. vi A in parte raggiunto: una guida, un itinerario spiri¬ 
tuale (9). Ma a noi pare che certi spunti e frasi e parole si vadano ripe- 
tendo un po’ troppo e in questo libro e in tutta 1’ opera francescana dei- 
1' A. e, in genere, in tutta la letteratura francescana di questo tipo, tra 
1’ ascetico e il romRntico. Cid che distrugge il vero Francescaneeimo. 
Ma torneremo, data occasione, su 1’argomento. — Il libro A ineguale; 
nA a essere pur quello che voleva, 1’ ha retto sempre 1’ ala. 6 owio: anche 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CHRONICA. 


371 


la poesia vuole piii fondo: pu6 non volerlo mostrare, ma 1’ ha. — £ mostra 
qna e 1 k nna certa fretta o noncuranza o stanchezza, e alcune mende, 
non tutte di stampa: p. 43 1. 26, 51 1. 18*9, 328 1. 18; e il che a p. 32 1. 12, 
che sgrammatica; e il verso riportato (ahi, questa smania!) a p. 330 1. 19, 
che non si sa in che senso prendere; e la confusione fatta a p. 171 II. 14-23, 
che d& il capogiro. A p. 102-3 la sfida con 1’ usignuolo & fatta awenire 
un po’troppo presto. Sproporziona 1’ aver inserito gran parte della di¬ 
scussione dei P. Giusto O. M. Conv. (cf. AFH II, 524) su 1’ Architetto 
della Basilica di S. Francesco, mentre poi la questione su gli autori 
delle pitture, pur sollevata dal Venturi (AFH II, 351-4), non e neanche 
accennata. Nel capitolo su Frate Elia , 245-59, si riporta dal Golubovich 
(BibUoteca ecc., 112-6) piii che non si citi. Tutta la parte sostanziale dei 
capitolo RivotoHo e i Primordi. dell’ Ordine, 147-71, voglio dire da p. 153 
a 170, & tolta — scorrezioni comprese, 164 1. 27, 169 1. 23 — dallo 
scritto di Mons. Tini, nel Numero Unico Rivotorto ricordato piu sopra 
(369), senza che 1’ accenno, che della fonte si fa a p. 170, basti a indicare 
la quantitA e la natura dei preso a prestito; con questo di piu, che nello 
scritto dei Tini le argomentazioni si capiscono perch& sono docamenta¬ 
te: qui invece, escluse le citazioni per la ripugnanza alia € polvere ar- 
cheologica *, il discorso resta campato in aria e inaflferrabile a chi sia un 
po’ nuovo alia questione, come avviene di chi arrivi a racconto gi& detto 
la metA. — Preferiamo i disegni a penna dei Razzolini. Sono circa 40, 
e intonano coi vecchio Assisi, meglio che qualunque fotografia. Il Raz¬ 
zolini e un illustratore magnifico, specialmente se tralascia certi scru- 
poli di imitazione dell’ antico. Parleremo di altri suoi lavori francescani. 
Bellissima, come sempre le sue, la miniatura che d& il frontespizio della 
copertina^ in finta pergamena. 

*** E sotto stampa nella tipografia dei Collegio S. Bona ventura a 
Quaracchi: P. Teodosio Somioli da S. Detole, O. F. M., Sinte si Fran - 
cescane, contenente i tre discorsi che 1’ illustre oratore ha recitati con 
tanto plauso in varie citt& d’ Italia, in occasione delle Feste centenarie 
dell’ Ordine. 

La. Palma Fasqnale offerta quest’ anno a S. S&ntitA Pio X, secondo 
P uso tradizionale, dalle Monache Camaldolesi di S. Antonio alPEsquilino, 
terminava con una finissima miniatura rappresentante S. Francesco, a 
ricordo dei 7° Centenario dalla fondazione dell’ Ordine Francescano. (Dal 
Corriere <T Italia, N. 80, 21 Marzo 1910). 

Hnovo tempio Francescano a Oreccio. — £ stato eretto 1 k su 
P eremo in cui S. Francesco istitul il Presepio, in luogo della chiesetta, 
riconosciuta insufficente, che prima vi era. L’ Oratorio dei Presepio, il 
refettorio e il dormitorio, quali ancora S. Francesco vide e consacr6, 
sono rimasti inchiusi e custoditi, come reliquie, sotto il nuovo tempio. 
Il quale fu inaugurato i giorni 2-4 Ottobre, con le feste centenarie del- 
P Ordine. (Dal Corriere. d? Italia, 7 Ottobre 1909.) 

Confbrense. — Il 16 Gennaio 1910, a Palermo, nell’ aula dell’ Asilo 
R. Settimo, il P. Giuseppe Raimondo da Montevago O. F. M. tenne 
una conferenza sui terna: L ’ Ordine Francescano e le sue vicende. E dopo 
di lui, il prof. V. Mirahella lesse il canto XI dei Paradiso e la corri- 
spondente sua traduzione in siciliano. 

La Societd Intemazionale di Studi Francescani in Assisi, il 21 
Marzo 1910 ha tenuto la sua Adunanza Generale, in occasione della quale 
il Sig. Dr. Walter Gobtz, professore nell’ UniversitA di Ttlbingen, disse 
su II movimento Francescano e la civiUd italiana dei duecento. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


372 


CJHRONIOA. 


*** A Firenze nel raarzo u. s., presso la sede della SocietA Protettrice 
degli animali, il colonnello Olinto Luohi-Grisanti tenne una confe- 
renza sui tema: Annisi e S. Francesco. 

Altre publicazioxd. — Abbiamo ricevuto, per la gentilezza dei Sig. 
Albano Sovfolli, Bibliotecario dell’ Archiginnasio di Bologna, il primo vo- 
lume. testi u scito, dei Chartularium Studii Bononiensi*. Documenti per 
la storia deWUniversitii di Bologna dalle origini fino al secolo XV, pub- 
hlicati per opera della Commissione per la storia delT Universitd di Bo¬ 
logna, Vol. I. Bologna, presso la Commissione per la storia dell’Univ. 
di Bologna, 1909. in-4“, pp. XII-429. Ne parleremo in breve, rilevandone 
quanto, e nel corso dell’ opera magnifica e ampia non sari poco, tocca 
la nostra storia. 

*** Meravigliera trovare S. Francesco in un libro di strenna e poesia 
per bambini. Il Cestello. Poesie jter i piccoli di Angelo Silvio Novaro, 
illustrate a eoiori da Dorenico Bckatti. Milano, Fratelli Treves, 1910. 
in-8 , pp. 159. Nuovo; ma, infine, assai ragionevole. Vi sta insieme con 
altre per lo piu brevi e graziose e buone poesie, tali da far dolce e forte 
presa su 1’animo dei fanciulli. Vi ha tre cauti: S. Francesco e il lebbroso , 
83-5, S. Francesco e le creature, 86-93, S. Francesco e il lujto , 94-9; e tre 
illustrazioni, relative ai tre canti. 11 primo e 1’ultimo canto si rifanno di 
sui Fioretti; il secondo, fra 1’ altro, rimaneggia, in forma che serba as¬ 
sai dell’ originale, la prima parte dei Cantico di Frate Sole. 

*** Da tempo promessa e vivamente attesa, e finalmente u scita, di 
q uesti giorni nella Raccolta della « Societd Intcimazionale di shuli Fran - 
cescani in Assis i *, la Legenda Sanctae Clarae Virginis, tratta dal MS. 338 
della Bibi. Comunale di Assisi, edita per cura d<l Prof. Francesco Pen- 
nacchi. Assisi, Tip. Metastasio, 1910, in-8°, pp. LXXIX-139 (Lire 7). 
Il nostro Archivum si occuperA quanto prima di questa importantissima 
publicazione. 

ITn quadro sacro di pittore Franoesoano. — U pittore i il gio- 
vane P. Antonio Jerone, 0. F. M. della Provincia di Val-Demone, re¬ 
sidente ora a Firenze; e il quadro, il Purgatorio, destinato alia chiesa 
Francescana nel cimitero dei Carro in Egitto. Esposto durante il passato 
febbraio nella sagrestia d’Ognissanti a Firenze, ha attirato molti am- 
miratori e sollevato ardenti discussioni, in gran parte favorevoli. U con- 
cetto ci par nuovo, e forte la tecnica. In mezzo campeggia e irradia 
Cristo in croce, e giu in basso, intorno e verso Lui, la innumerevole 
e oscura folia delle anime, che pur ha tanta varia espressione di fede 
o ansia o preghiera, nell* ombra. Un angelo accenna ali’ attesa sicura, e 
un altro vola a liberare. In alto, uno sfaviUio di gloria. Un’ anima libera, 
che vi sale, si volge a ringraziare il Cristo. Congratulazioni e auguri al 
ben promettente artista e confratello nostro. 

Miniature Francescane. — Aprendosi un reliquiario antico, da 
lungo tempo inesplorato, appartenente alia chiesa di S. Francesco in 
Gubbio dei PP. Conventuali, vi si sono trovate dentro, con reliquie, 
molte e preziose miniature dei sec. XIII-MV, tra le quali una rappre- 
senta S. Francesco e un’ altra S. Chiara. Attendiamo una pih minuta e 
precisa relazione. 

Pro s lima — Del R. P. Nicola Cavanna, O. F. M., 

u sciri fra pocp un volume riccamente illustrato sui conventi francescani 
umbri e dei luoghi circonvicini. Avri per titolo: L’ Umbria francescana 
illustrata. 

P. Betvemrto Bsgketti, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CHRONIO A. 






II. — Chronique Etrangere. 

ALLEKAOVE Publicatione ii 1’ooeasion da VU* Centeaau» 
da rOrdre. — L’annuaire de 1909-10 de 1'« Union dee Missione Fran- 
ciscaines *, fondAe par les P6res Franciscains de la Province de Saxe, 
est richement illustre. II contient, entre autres, des notes du R. P. Bruko 
Katterbach, 0. F. M., sur nos missione au Japon 17-21, et une exquisse 
des missione au Perou 22-33, par le R. P. Autbkrt Groeteken, O. F. M., 
r6dacteur de l’annuaire. A la p. 5-9 est reproduit un article d’un ca- 
ract&re general du R. P. Leon. Lemmens, 0. F. M. sur le VII" centenaire 
de 1’ordre, paru d’abord dans le Suppfement de la Avgsburger Postzeitung, 
27 mai 1909, n. 24 ( Literarische Beilage). — Die Franzixkaner-Missionen; 
JahresberictU des Franzixkaner-Mixxionx- Vereins, 1909-10, h erausgegeben 
vom Provinzialat der stichsischen Franziskanerprovinz von hl. Kreuz, Dtis- 
seldorf., Ibidem, L. Schwann, 1909, in-4°, 42 pp.. 

Un autre article, publie par le R. P. L. Lemmens, k la mdme 
occasion, dans la Wissenschaftliche Beilage eur Germania, Berlin, 18 
fevr. 1909, p. 49-54: Die Anftinge des Franziskatierordens, traite des d&- 
buts de 1’ordre franciscain durant les annees 1209-19 et 1219 k 1223 
respectivement. Le savant auteur y attaque les theses bien connues 
de M. K. Mtiller, P. Sabatier, du R. P. Mandonnet etc. et du Prof. K. 
Wenck (v. son livre AFH I, 446) sur la cfratemite libre». II refeve 
qo’il y avait, k cette 6poque, au moins < les commencements d’une or- 
ganisation » (p. 51 col.b.), et que Hugolin d’0stie n’abusa point le Saint. 

Le R. P. L. Lemmens publia, toujours pour le Jubile, un autre 
article egalement sur Vimportance de S. Fran$ois et de son oeuvre pour la 
rtforme religieuse et sociale. — Die Bedeutung des hl. Franziskus und seiues 
Werkes filr die religidse und soziale Emeuerung, dans la ‘ Revue apolog6- 
tique ’ Apologetische Rundschau, V an., Cologne 1909, oct. 1909. Rappelons 
encore, que le R. P. L. Lemmens publia le livre, dont il k 6te rendu 
compte p. 344-8, < k 1’occasion du VII e centenaire de 1’ordre », comme 
il le dit lui-mdme. 

Dans le numAro jubilaire illustre et bien fourni Festnummei' 
tles Antonius-Boten zum lOOjtihrigen Jubiltium des Fianziskaner Ordens 
1209-1909 redigiert von P. Athanas. Bierbaum, O. F. M., Paderborn, 
1909, (XVI an. p. 129-224) il nous faut relever les notes du R. P. Dio- 
ix>re Hennioes, O. F. M., sur le couvent de Fr6res Mineurs k Stock- 
holm 141-46, et 1’histoire de celai des Clarisses k Rosklilde 165-76. 
D’autres articles celebrent les marites et les grandeurs des ordres de 
S. Fran^ois. 

*** Les numeros de fete des deux revues du couvent des Fr&res 
Mineurs de Metz Le Sendbote des M. Franziskus XX, an. oct. 1909, 
p. 1-48 et la Petite Correspondance du Tiers-Ordre pour VAlsace-Lor- 
raine, X an. oct. 1909, donnent, outre le rapport sur les fetes du VII 
Centenaire etc., un article du P. Mich. Bihl, O. F. M., sur les anciens cou- 
vents franciscains dans le territoire qui forme actuellement 1’Alsace- 
Lorraine. On y donne quelques dates et notes concises. Sendbote, XIX, 
4-13; Die KWster der drei Orden des hl. Franziskus in Elsass- Lothringen. 
Corresp. X, 222-34, Les couvents des trois ordres de S. Fran^ois en Alsace- 
Lorraine. 

Les Skizzen zum 7 OOjtihrigen Jubiltium des Franziskaneror- 
dens von Fr. Lambbrt, O. F. M., Breslau, Druck der Schlesischen VoUcs- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CHRONIO A. 


374 


zeitung, 1909, in-8', 20 pp., sont un extrait du joura&l sue nomine. Ce 
sont des consideratione tr&s opportun.es sur la mission de S. Franpois 
d’Assi8e et de ses ordres, en partie inspirees du livre dont nous par- 
lions AFH II, 486-9. L’auteur a su y joindre, d’une £a<?on tr6s heureuse, 
les souvenirs personnels d’une visite en Ombrie 14-20. Pourquoi ne le 
dirions-nous pas ? L’auteur qui signe: «Fr^re Lambert, 0. F. M. au no- 
viciat de Rochus-Neisse *, n’est autre que le Prof. Dr. Wilh. Schulte, 
autrefois Directeur de gymnase et conseiller secret du gouvemement, etc. 
ne k Mttnster le 26 aoftt 1843. Le Fr6re Lambert, 0. F. M., ne nous 
en voudra pas. 

La brochure Die Feier des siebenhunderfjdhrigen Jubildums des 
Franstiska>ierordens in der Stadtpfari'kirche St. Anna m Milnchen am 2, 
3 und 4 Oktober 1909, Milnchen, Lentner 1909, in-8° VI, 63 pp. con- 
tient le programme des fetes i^p. I1I-V), et le texte des six Sermons donn6s 
du 2 au 4 octobre 1909 dans la grandiose et nouvelle eglise romane de 
Ste-Anne a Munich, desservie par les Fr^res Mineurs. Des orateurs 
distingues des autres ordres religieux, dont deux PP. Ben6dictins et deux 
PP. Capucins, ont contribue par leur parole 61oquente, k rehausser les 
solennitds du Jubile de l’ordre dans la capitale de la Bavfere. 

Le colfege s^raphique de Watersleyde de la Province de Thuringe, 
k l’oc asion du VII Centenaire, iit prec6der son Programme-annuaire 
d’une dissertation sur Vhistoire des Missions Franciscaines depuis leur 
debut jusqu’4 nos jours. Die Franziskanermissionen von der Grilndung 
des Ordens an bis auf unsere Tage p. 1-38 du: Seraphiscties S. Josephs- 
KdUeg zu Watersleyde (Holland): Jahresbericht fiXr das Schtdjahr 19084)9, 
Fulda, Kloster Frauenberg 1909 in-8°, 66 pp. La derni&re partie donne, 
comme d’ordinaire, le compte rendu du travail accompli, dans les six 
classes de cette ecole seraphique. La dissertation du R. P. Lecteur 
Hippolyte B6hlbn, 0. F. M., sur les Missions Franciscaines, tout en 
reposant forcement trop sur des travaux de seconde main, donne un 
bon apertu de nos missions, k 1’exclusion des pays de l’Europe. 11 peut 
etre utilement complete par le livre du R. P. Holzapfel, AFH II, 486-9 
et d^utres. Cet article, tire k part (ibidem 1909, 38 pp.) pourra bien servir 
de livre de propagande, au profit de ces m6mes missions. 

*** Notons, k cette occasion, deux autres dissertatione publices ausai 
dans des programmes annuaires du mdme collige. Le Jahresbericht fUr 
das Schutjahr 19074)8, Fulda, Kloster Frauenberg 1908, in-8° 36 pp., con- 
tient un article du R. P. Leon. Lbmmbnh, 0. F. M.: Aus den ersten Jahr - 
zehnten der thUrinyischen Ordensprovim, 3-16; (tire k part, ibid. 16 pp.). 
II y publie 5-7, avec un commentaire historique, tir6 principalement du 
MS. du P. Adarn Bilrvenich, 0. F. M., le rapport que le P. Lambert van 
den Weyer, deuxi6me provincial de Thuringe, envoya k la Propagande 
en 1661, sur la situation de ses couvents, (Archives de la Propag. voL 
334 lett. 168). 

Le programme de l’ann4e scolaire 1906-07, Jahresbericht fUr 
das Schvljahr 19064)7, Ibidem 1907,39 pp., contient une histoire de 1’ancien 
gymnase publie que les Fr6res Mineurs de Thuringe avaient fond6 k 
Tauberbischofsheim en Bade. P. Mich. Bihl, 0. F. M., Geschichte des Fran- 
ziskanergymnasiums zu Tauberbischofsheim, (& part ibidem 1907, 24 pp.). 
L’expo8e est pris surtout des Archives de la province, et des actes du 
collige conserves dans la dite ville. Le « paedagogium* fonde en 1688 
fut change en gymnase en 1773. C’est de ce dernier que nous avons 
des details plus abondants, sur les livres en usage, les professeurs, leurs 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OHBONIOA. 




honoraires, leurs sncc4s et difficultes. Enfin le couvent, fonde en 1629, 
ayant ete supprime le 15 avril 1823, le gymnase subit le mdme sort 
en 1827. II fut cepend&nt retabli et confit 4 des professe urs s6culiers. 
Un incendie ayant, en 1862, detruit 1’edifice (c’est-4-dire l’ancien couvent), 
le tout fut reb&ti sur un autre plan. 

En 1909 le R. P. Autheut Groeteken, O. F. M., fit paraltre une 
deuxieme edition de son histoire du couvent et gymnase franciscain de 
Recklinghausen (en Westphalie). Da ehemaliye Klostei' und Gymna¬ 
sium det' Franziskaner zu Recklinghausen, Festgabe zum VII. Centena¬ 
rium der GrUndung des FranzLskanerordenx, Recklinghausen, Neue Dru- 
ckerei, 1909, in-8°. 50 pp. Sauf quelques additions et les 13 illustratione, 
cette etude basee sur les documents contenus dans les Archives locales 
et les Archives d’etat k Munster, avait deja paru dans le Jahrbuch der 
S&chsischen Franziskanerprovinz 1908, Dtlsseldorf 1909, p. 36-55, (tir6 k 
part, ibid. 19 pp.). La fondation du couvent date de 1642, mais ce n’est 
qu’en 1646 que l’on acquit une maison privee, pour le logement des 
P6res. La premi&re pierre de la nouvelle eglise fut posee en 1663, celle 
du nouveau couvent en 1676. II ne fut supprime qu’en 1835. Apr6s une 
premiere tentative (1646-49), le gymnase fut fonde en 1730. II comptait 
d’ordinnaire entre 70 k 80 eleves. Quoiqu’il ftit confie, en 1797, k des 
pretres seculiers, les Fr4res Mineurs continuarent k lui prdter appui 
jusqu’en 1824, et 1’auteur a bien raison de mettre plus en lumi&re les 
merites des professeurs franciscains. 

Parmi les nombreuses Conf&rencks tenues sur S. Frangoia, k 
1’occasion du Jubile, nous notons celle que M. Rooo, vicaire k la c&the- 
drale d^Augsbourg, tint dans cette ville le 10 mars 1910, sur St. Franqoix 
et la mystique. Augsb. Postzeitung, annee CCXXIV, n. 60, 16 mars 1910. 

▲utres publicatione. — Le R. P. Autbert Groeteken, O. F. M., 
vient de faire paraltre une histoire des missions, retraites etc. donnees 
par les Freres Mineurs dans 1’Allemagne du Nord, de 1849 k 1872. Nous 
y reviendrons. Die VoUotmix&ionem der Norddeutschen Franziskaner vor 
dem KuUurkampf 1849-1872, Milnster, Alphonsus-Buchhandlung [1910], 
in-8°, 137 pp. 

*** Le R. P. Chrysogonus Rqisch, O. F. M., vient de publier, au 
prealable, une edition populaire de 1’histoire du pelerinage d’Anna¬ 
berg, cf. AFH III, 177. II l’a fait accompagner d’un Album contenant 
differentes vues de 1’eglise, du couvent et du celebre Calraire et Che- 
min de Croix de 1'Annaberg. Gedenkblatt zum 200j(lhrigen Bextchen 
der Kalvarie St. Annaberg, Breslau, Goerlich et Coch 1909, in-12”, 109 pp. 
(M. 0,60) Album St. Annaberg, Breslau, Schles. Volkszeitung (1909) in-8°; 
24 planches de similigravures. 

Dans la biographie qu’il consacre 4 la memoire veneree du P. 
Clementinus Schmitz (1764-1844), O. F. M., mort en odeur de saintete, 
le R. P. Adjutus Rhode, O. F. M., montre une tr6s grande reserve, que 
d’autres trouveraient sans doute de beaucoup exageree. Elie est ce- 
pendant hautement louable. Le P. Clementin, tres vertueux et tr&s fer¬ 
vent religieux, n6 4 Denaborn, prit 1’habit franciscain 4 Rietberg (Pro- 
vince franciscaine de Saxe) le 13 sept. 1785; il deploya son activite silen- 
cieuse mais efficace aux couvents de Wipperflirth, p. 23-49, (1790-1809), 
et de Hardenberg-Neviges 51-89, ou il mourut le 1 oct. 1844. II jouissait 
d*nne estime incontestee, tant aupr^s des catholiques que des protestants, 
4 cause de sa charite d4bordante 64-70, et de sa puissance sur les 
mauvais esprits et les obsed4s 78-89. Parmi les gr&ces et guerisons obte- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CHRONICA. 


nues par ses priores et benedictione 71-77, il y eut, sans doute, dee 
evenements merveilleux, que la concision de l’auteur, tout autre que 
friand de pretendus miracles, ne laisse que difficilement entrevoir. Lee 
archives dont le R. P. Rhode a tir6 ses courtes et sobres notices, en 
diront, nous 1’esperons, plus long. La ven6ration ne cessa pas apres 
son ddces, et il f&ut esperer que l’attente du pieux peuple alors expri- 
m6e (96), sera un jour realisee. — (P. 107 1. 5 d’en bas lisez vacabat.). 
La monographie sobre, de bon aloi, et tr£s concise, (si vous exceptez, 
peut-etre, les repetitione contenues dans les documenta ministeriels etc. 
p. 21 ss.), est de plus ornee de nombreuses similigravures bien reussies. 
P. Clementin Schmitz, ein Franziskaner de 19. Jahrhunderts von P. Adju¬ 
tus Rohde, O. F. M., Ahrweiler, Ad. Kirfel, 1908, in-8*, 106 pp. 

*% L’etude historique sur l’ancien couvent franciscain de Her¬ 
molsheim tout pres de Mutzig en Alsace, par Mr. le Prof. Dr. J. Gass, 
nous fait connaltre plusieurs documenta inedits. Die Franziskaner in 
Mutzig-Hermolsheim, Strassburg, F. X. Le Roux, 1908, 8°, 89 pp. — Ce 
couvent fut fonde le 16 sept. 1630, par le comte Jacques de Landsberg, 
qui appuya de tout son pouvoir les Franciscains. Son dis, au contraire, 
leur crea de graves difficultes, en se refusant de leur d61ivrer les pienx 
legs de son p6re (p. 6-11). La guerre de trente ans obligea les P&res 
Recollets k abandonner Hermolsheim, pour se retirer k Mutzig. L& iis 
habitaient une maison sise dans la < Patergasse ». Cependant de 1642 
k 1749 iis durent aussi quitter Mutzig. Enfin, le 2 aotit 1667, iis r6us- 
sirent k commencer un nouveau b&timent k Hermolsheim, qui, en 
1669, devint un couvent formet (13). Le 9 mars 1663 iis fond&rent un 
petit hospice k Bischenberg (Mons Episcopiensisj, ou les p£lerins ve- 
naient nombreux, pour v6n6rer la Vierge Douloureuse (18s). Les Recol¬ 
lets administraient souvent la paroisse de Mutzig (20bs) et 1'auteur a 
recueilli bien des noms dans les registres paroissiaux de 1’endroit et des 
environs (22ss). Vers 1787 Hermolsheim devint un couvent d’6tudes (77). 
Aujourd’hui encore subsiste leur chapelle de Lorette, « la seule en Al¬ 
sace, qui ait le nom et la forme de la Santa Casa » (29). Elie a 6t6 
construite en 1666 par Gabriel Haug, 6v3que auxiliaire de Strasbourg, 
qui voulut y Stre enterre. A la grande Revolution le P. Louis Gunz et 
le Fr. Gihr, pr3t£rent seuls le serment constitutionel (31). Parmi les 
Recollets alsaciens qui s’6taient refugies k Kentzingen (en Bade), nous 
trouvons aussi le P. Bemardin Oberhauser, alors (1794) Provincial des 
Recollets d’Alsace, et le P. Hyac. Libis, tous deux du couvent de M.-H.(32). 
Les revolutionnaires detruisirent 1’eglise conventuelle en 1800; la mai¬ 
son, longtemps affectee k une fabrique d*armes, sert actuellement d’habi- 
tations particulares (33s). — Notons que le couvent de M.-H. ne fut pas 
fond£ par la province « belgo-germanique > (p. 3), qui n’a jamais existA, 
mais par la province Observantiae dite de Strasbourg, plus jeune, (elle 
date de 1617), que la vieille Argentinensis O. M. Conv. — Ce sont les 
Constitutione de 1’Ordre et non pas la Rigle (p. 24), qui limite la dur£e 
des charges et offices de TOrdre. 

4 ,% M. le Prof. Dr. J. Gass avait dejk parle de plusieurs Franci¬ 
scains natifs de Mutzig, dans sa brochure Mutzig in der Revolutionsneit, 
Strassburg, Le Roux, 1902, in-24°, 106 pp. Il y esquissa la biographie 
du P. Bemardin Oberhauser 1742-1806, (p. 38s); du P. Bemhard Wagner 
1766-1848, p. 434, et surtout, p. 40-3, celle du P. Modest Meyer , 1767-1816, 
lecteur au couvent de Selestat, mis sur la liate des proserite en 1794, et 
administrant partout les sacreraents durant la Terreur et la Revolution. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




OHROHIOA. 



De 1800 k 1816 il remplit k Mutzig le poste de Vicaire. Son portrait 
est au frontispice de cette brochure. II faut aussi mentionner le P. An- 
toine Wernert O. M. Conv. 1764-1824, qui tiaourut cure de Dangolsheim 
(457-468). 

Apr&s 1’accueil bienveillant, que le premier voliyne du Manuel 
eccUsiastique, cf. AFH II, 681, avait partout re?u, le deuxi&me ne tarda 
pas k paraitre. Ki)'chliches Handbuch filr das Katholische Deutschland 
in Verbindung mit Domvikar, P. Weber etc. herausgegeben von H. A. 
Krore, II r vol. 1908-1909. Freiburg, i. Br. Herder 1909, 8°, XVI, 456 pp. 
(6 M.). L’ordre du Manuel est, en general, le meme que celui du tome 
I er . L’expose de 1’organisation supreme de 1’Eglise (1-26) est suiyi d’un 
resume de la legislation canonique et ecclesiastique la plus recente (23-63). 
Les Missions etrangtores sont traitees, cette fois, seulement dans un article 
tris interessant sur le Japon (64-84), et un autre sur la Coree (84-87) et 
la Chine (87-93). Apris un expose de la situation de 1’Eglise k Tetran- 
ger (94-171), yiennent les statistiques tris detaillees de TAllemagne, 172ss. 
deequelles nous ne relevons que ce qui regarde les ordres religieux, 
(274-81). — Pour les pp. 422 et 432 yalent encore les remarques dc l’AFH 
II, 681. 

Paintores franoiscaines. — An courant de Tannee 1909 plusieurs 
peintures franciscaines etc. ont eti decouvertes en Wtlrttemberg. Dans 
1’ancienne eglise des Frires Mineurs k Esslingen furent mis k jour 
deux magnifiques tabernacles encadres dans le mur, comme c’etait d’usage 
autrefois. Les portes sont considerees comme des chefs-d’<Buvre de ser- 
rurerie et de peinture. Les peintures murales datent du milieu du 
XIV' siicle. Une represente deux prophetes et des anges; une autre un 
Frire Mineur agenouille au milieu d’une pelouse lieurie; St. Frango is 
le recommande au Christ, qui porte, dit-on, la sainte Eucharistie. Une 
troisi&me peinture est une Assomption de la Ste. Vierge. 

Dans une chambre de 1’hopital de Blaubeuren furent decouvertes 
des fresques reprisentant des scines de la yie de Ste. Elisabeth de 
Thuringe. L’ une montre Louis, le mari de la Sainte, contemplant des 
roses dans un lit (legende: ir gemahel... ain siechen in seinem bett ) et 
dans 1’autre un Crucifix, (legende: da bekent er ir heUikeit und lobt got). 
La legende de la troisi&me fresque porte: und reit ivider zu seinem ge¬ 
mahel s. dzbeten. Elles datent de 1420. 

Dans 1’eglise de Reute on decouvrit un cycle de peintures mu¬ 
rales de la yie et de la glorification de la sainte Tertiaire Betha ou 
Elisabeth de Reute. Elles remontent k environ 1767. 

mAhlQTTE DU VORD. Etata Unis. — Les nombreux couventa 
des Etats-Unis organiserent avec succis les fites du VIL Centenaire. 
On en trouvera le compte rendu dans le St. Anthony’s Messenger, vol. XVI 
et XVII, 1909 Cincinnati, et dans le St. Franciscus Bote, ibid. 1909, 
xvn et XVIII an. Ce dernier periodique reproduit, XVIII, juin-nov., 
le Qedenkblatt de Vienne p. 1-32; v. p. 381. 

Relevons aussi quelques articles etc. dans The Lamp publie 
par la ci-devant protestante «Societe reparatrice *, qui passa dans le giron 
de 1’Eglise catholique, le 80 octobre 1909 v. plus bas p. 389 s. Le num. 
d’aoGt 1909, vol. VII, p. 178-9 rappela en quelques mots le Vll Cen¬ 
tenaire de VOrdre Franeiscain; celui de sept. 1909, 204 reporte un 
po&me latin en vers sapphiques, de M. Franc. W. Grby intitul6: Im¬ 
pressio Stigmatum S. Francisci. Le num. d’octobre, publi6 comme Fran- 
ciscan Nuniber, reproduit un court article: du Franciscan Monthly 
Archivum Francucamtm Historicum. — Ah. III. 24 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


878 


OHRONIOA. 


S. Francis and the nature 280-1. II debute, p. 221-8 par VAppel de S. Fran- 
yois: The catt of S. Francis relevant avec entliousiasme, quoique bien 
bri^vement, 1’action excercee par S. Fran^oia d’As8iae et aes ordres. 
Cet appel a ete ecoute. Le num. de novembre 1909 annon^ait en efiet 
la joyeuse nouvelle que les redacteurs, du The Lamp, lea franciscaina 
proteatanta dea Etata-Unia etaient rentres dana le bercail de S. Pierre, 
oii S. Francis lea avait, sana doute, appella. 

4 ,% L’annee qui preceda immediatement celle du VII" centenaire 
de 1’ordre, avait 6t6 pour la grande Province du SacrC-Coeur aux Et&ts- 
Unia, 1’annee de 8on premier cinquantenaire. Cette province, qui ae deve- 
loppa d’une fapon merveilleuse, fut fond6e par de8 P^rea de la province 
de Saxe. La premiere maiaon fut etablie k Teutopolia, od lea P6rea ar- 
riv&rent le 28 8ept. 1858. lia deploy^rent aussitot, avec l’aide continuelle 
de la province m6re, une activite debordante dana le aaint miniature. 
Lea fondationa ae succederent rapides. Partout lea Fr£rea Mineura cons- 
truiairent dea eglisea, dea couventa et de8 ecolea. Ce furent pour la 
plupart dea Fr&rea lais qui en etaient lea architectea. Lea maiaona a me- 
ricainea furent erigees en Province autonome le 26 avril 1879. En 1886 
elle s’etendit ausai en Californie, ou elle forma, dea 1896, un commia- 
aariat, dependant de la Province. Celle-ci s’occupait auaai, depuia 1878, 
de8 Miaaions parmi les Indiena aux Etata-Unia 162; elle entretient troia 
colliges, k Teutopolia, k Quincy et k Santa Barbara. Le livre tr6a aub- 
stantiel et richement illustre, publie pour le Cinquantenaire donne une 
chronique succincte et en aomme tr£s glorieuse de chaque couvent. II 
y avait, en Pannee 1908, 18 couvents, et 32 reaidences, 235 P6res et 
en tout 500 religieux. Un chapitre enumere lea ouvragea, publiea par 
lea P£rea en allemand, en anglaia et en plusieura langues indiennea 
165-7 (malbeureuaement les dates n’y sont point indiqueea); un autre 
traite de leur action artistique 168-9. Nous relevons les noms des ar- 
chitectea: Fr. Adrian, Fr . Leonard Darscheul, Liul. Midler et Anselme 
Wolff 168. La IV partie donne de courtes biographiea des religieux di¬ 
stingues 170-97, tandis que qu’un appendice retrace auccinctemente l’his- 
toire de la Province de Saxe 200-14. Die Franziskanerprovinz vom Hei - 
ligsten Herzen Jesu in ihreni Entsiehen und Wachstum, 1858-1908, St. 
Louia, Mo. < Amerika» 18 a. 6 atr. 1908, in-8" 222 pp. 

Dana son expoae sur St. Francis and the SodaUsm dans Ca- 
thotic World, vol. XC, New-York 1909, p. 1-11, le R. P. Cuthbert, O. M. 
Cap., deerit, maia sana references, 1’action de S. Franpoia, preconiaant la 
pauvrete absolue, entendez d’une partie aeulement de la societe, comme 
action religieuae, visant la perfection personnelle de aes adherente. Le 
PovereUo humble et pacifique, ne tonnait pas contre les riebea, comme 
le font les Socialistes. Son action, religieuae en elle-mdme, devint im- 
m6diatement sociale par ses effeta directa; il pr&chait la paix et la fra- 
temite universelle. 

Canada. — Un court «argument historique» du R. P. Odori c Jouvk 
O. F. M., 2-8, prec6de les trois diacours remarquables qui ont ete pro- 
nonces k 1’occasion du JubilA de 1’ordre, dans 1’egliae dea Fr&res Mineura 
k Quebec. Le VIP Centenaire de VOrdre Franciscain, Qutbec, 2, 3, 4 octo - 
bre 1909, Quebec, Action sociale, 1909, in-8°, 61 pp. L’un eat celui du T. R. P. 
Colombak M. Dkeyek, Provincial de la Province de S. Pierre, dite de 
France 25-45. Les deux autrea diacours exaltent 1’action de S. Franqois et 
de ses trois ordres. L’un eat du R. P. M. Tamiaier S. J. 9-24; l’autre 47-60 
eat du R. P. Hage, O. P. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CHRONICA. 




*% La Revue du Tiers-Ordre et de Terre-Sainte, Montr6al, qui publia 
en ffcvrier 1909, son numero jubilaire, XXV" annee, deerit XXV, num. 11, 
nov. 1909, 526-33 les: Fitex du VII Centenaire, celebrees dans nos con¬ 
vente canadiens. 

AMifekTQil k DU SUS. — Le plus splendide numero de Homenaje 
da Centenaire en ces pays est, sans doute, celui du Piata Serafico, an. X, 
Baenos Aires 1909, Sept. et O&t. 1909, num. 121-22, p. 1-138. Les gra- 
cieuses yignettes marginales bordent quantite d’articles varies et en- 
thousiastes sur S. Fran^ois, son influence et celle de ses ordres. II y a 
aussi une bonue traduction de 1’article du R. P. ParciiadRobinson, O. F. M., 
publie dans l’AFH II, 181-196: Ano en que fui fundado el Orden de 
Frailex Meriores, 8-27. — Pour de plus amples details sur la celebration 
dn VII Centenaire dans les differente etats de YAmirique du Sud, qu’il 
suffise de renvoyer nos lecteurs aux autres numeros de cette revue, 
ainsi qu’& celles que nous devons encore mentionner. 

*% La Province franciscaine des Sept Allegresses de la Ste Vierge 
au Chili consacra au Centenaire le num. d’avril 1909 du Mixionero 
Francixcano , Chill&n, XV an. num. 178, p. 309-46. Quelques grabadox ou 
gravures de circonstance, bien que pas toutes parfaitement reussies, 
ornent ce numero special. 

Le numero extraordinario de la Revue colom bienne, appelee 
Tierra Santa, Medellin (Columbia) 16 avril 1909 an. IX, n • 101, p. 195-252 
contient de nombreux mais courts articles ou esquisses sur le Saint 
Patriarche et ses oeuvres, continuees par ses divers ordres. 

Nous parlerons prochainement de la nouvelle revue Archivo de 
la Comisaria franciscana de Bolivia, fonde par le R. P. Wolfoano Prie- 
w asser, O. F. M., au ddbut de 1’annee 1909. 

Quant aux ffctes celebrees aux Bresil, nous nous permettons de 
renvoyer aux Vozex de Petropolix an. IP* et III' , Petropolis 1909. — Un 
des colloborateurs de cette revue, le R. P. Petrus Sinzig, O. F. M., 
composa k 1’occasion du VII centenaire une cantate musicale, qu’il dedia 
4Mgr. Amandus Baulmann, O. F. M., ev^que de Santarem (Bresil). 
II en publia un Wrretto en allemand et en portugais. Francixcux Se- 
raphieux. Kantate mit Deklamation und lebenden BUdem komponirt filr 
Soli und Chor mit Klavierbegleitung. Text von M. P . Franzixkanerin. Can¬ 
tata con declamaqoex e quod vox viros composta para Soli e Coro con 
accompanhamento do pianho por Frei Pedro Sinzig, O. F. M., (^Opus 25). 
Tradu$cao do texta de M. P. jrelo compositor; Declarua^oex pelo Dr. Ari¬ 
stides Wekneck on jror I. B. Bezerra Leite. Dtisseldorf, L. Schwann 
1909, in 4°, pp. 40 (double texte ). Les textex furent aussi publies k part 
(le texte allemand, ibidem, 20 pp.; et le portugais a Petropolis, typ. 
de la Escola gratuita Sao Jose, 20 pp., in-12*). 

Bsp. Argentano. — Le Comperidio de la vida dei V. P. Fr. Juan 
Duns Escoto, Doctor Mariano y Sutil, Buenos Aires, est. tip. D. Fer¬ 
rari, 1908, in-32*, de XX et 280 pp. publie par le R. P. L. Lozano O. F. M., 
est un simple ouvrage de vulgarisation. Esperons qu’il reussira k faire 
ainsi mieux connaitre, dans TAmerique du Sud, la figure imposante du 
Docteur Subtil, quoique ce Comjrendio soit hors d’etat de donner une 
id6e assez juste de Thomine et de son oeuvre. L’A. ne 8’occupe d’ailleurs 
point de cette derni^re. D^s lors, il aurait bien pu donner un vrai 
risumi de la Vie de Duns Scot, la serie des faits connus n’etant point 
trto longue. Inutile de relever des inexactitudes dans un tel ouvrage, ou 
on nous parle, entre autres choses p. 140, de Fr. Pierre Oriol comme ayant 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


380 


OHBONIOA. 


©te « arzobipso de Aquitania [!] y despuas Cardenal [?]» etc.; ou d’un 
« codigo [codex] antiquisimo » ou est relate, nous dit-on, un miracle du 
« XVIII sifecle •, p. 228. 

*** Le 9 novembre 1908, le couvent des Fr6res Mineurs k Buenos- 
Aires a tenu une Velada literario-musical pour celebrer dignement le 
VI e centenaire de la mort du Ven. Jean Duns Scot, O. F. M. Parmi lea 
disco urs prononces k cette occasion le plus reraarquable fut celui du 
P. Jesuite Joaquin Gracia: Influenda de Escoto en el dogma dt la 
Inmactdada, p. 9-22 de la publication de circonstance: Discursos pronun- 
ciados en la Velada liter ario-musical con que la comunulad franciscana 
commemorO el sexto centenario de la gloriosa muerte dei Venerable Padre 
Juan Duns Escoto, Doctor Mariano y Sutil, Buenos Aires, 1908, in-8°, 
IV, 51 pp. 

Chil£. — Si la plus grande ambition d’ un traducteur doit Atre de 
reproduire le plus tid&lement possible l'original qu’il a devant lui, le 
R. P. Fr. Antonio Pavez O. F. M. doit etre bien felicite pour son El 
verdadero S. Francisco de Asis, The. Real St. Francis of Assisi by Fa - 
ther Paschal Robinson O. F. M. New-York 1903 traducido por el 1*. 
Fr. A. P. Segunda impresion. Santiago [de Chile], imprenta y Chile, 
Calle S. Francisco 75. 1907, in 16°, pp. 111. Tei est bien le titre un peu 
etrange de la version espagnole du livre anglais parue d’abord dans la 
revue El Piata Serufico an. 1906 et 1907. La traduction pourra mettre 
les lecteurs, auxquels elle est destinee, au moins un peu au courant des 
recherches modernes sur St. Fran^ois; ce que nous soubaitons de tout 
coeur. Ce but aurait et4 toutefois mieux atteint si le traducteur avait 
eu egard k la difference de temps qui separe la version de l’original. 
Ainsi il ne devait plus faire attendre k ses lecteurs (p. 87.) 1’edition de 
Thomas de Celano par le R. P. Edouard d^Alen^on, alors qu’elle a paru 
dfes 1906, cf. AFH, I 627-30; etc. S’il s’etait un peu mieux informe sur la 
personne de 1’auteur du livre qu’il traduisait, il n’aurait pas dit, que le 
R. P. Paschal Robinson, O. F. M. avait ete un ‘ adherent d’une des 
nombreuses sectes protestantes qui pullulent aux Etats-Unis ’, et qu’il 
s’etait ensuite bien sinc^rement converti au catholicisme (p. 8). 

AHQIiliTFiRR?., — Trois savants renommes ont contribue k 1’edi¬ 
tion du IP volume des publicatione de la British Society of Franciscan 
studies. En voici le titre: Fr. Ioannis Pecham, quondam Archiepiscopi 
Cantuariensis tractatus tres . de Paupertate cum bibliographia ediderunt 
C. L. Kin(Jsfori>, A. G. Little, F. Tocco. Aberdoniae, typis Academicis, 
MCMX, in -8°, X et 198 pp. Il debute par une bibliographie des ecrits 
de J. Pecham, recueillie par MM. Kingsford et Little 1-12. Ce dernier 
(re)publie des passages choisies du Tractatus pauperis ou bien De perfe¬ 
ctione euangelica de Pecham; introduction 13-20, texte 21-90. Suit l’ouvrage 
de Pecham: Tractatus contra Robertum KUwardby, O. Pr. publie par M. 
F. Tocco; introduct. 91-120, texte 121-47. Enfin M. Kingsford y (re)edite 
le poAme Defensio Fratrum Mendicantium; introd. 148-69, texte 159-91; 
notes 191-98. 

La British Society annonce, qu’elle a en pr^paration deux a utres 
volumes de ses publicatione. Le vol. III nous donnera une 6dition du 
Compendium Studii Theologiae Fratris Rogeri Bacon par le Rev. Canon 
H. Rahhdall. D. Litt., et le IV vol. comprendra des Collectanea Hi- 
bemo-Minoritica, c’est-Adire des Etudes et documents sur les FiAros 
Mineurs en Irlande au moyen Age, publids par le R. P. E. B. Fitzmau- 
rice, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CHRONICA. 


381 


*% St Lotiis, king of France 1216-70, by F. Thaddbus, O. F. M., 
London, Catholic Truth Society, [1909], in 12 n , 24 pp. est une simple 
brochure populaire. On y trouve relate (8s.), comme fait, 1’entrevue k 
Pero une de 8. Louis et du Fr. Egide. Pas de doute que S. Louis IX 
ait appartenu au Tiers-Ordre franciscain (9 s.). Le Saint est n6, d’ail- 
lears, le 25 avril 1214 (p. 2). 

Le R. P. Bbde Jarrett, O. Praed., expose d'apr&s les recherches 
non encore surpassees du P. H. S. Denifle, O. Pr. (dans 1’ALKG IV, 
v. plus haut p. 200), le but et les resultats des reviaions de la Bible 
entreprisea au XIIP si3cle par les Fr3res Precheurs et les Frfcres Mi- 
neurs. A thirteenth Century Revixion Committes of tke Bible dans The 
Irish Theologica! Quarterly, vol. IV. Dublin-Maynooth 1910, n° 17, jan. 
p. 63-64. L’auteur convient que la methode des Fr3res Mineurs, ne vi¬ 
sant que la correction et la reconstitution du texte de la Vulgate latine, 
ponr etre moins vaste que celle des Fr3res Precheurs ayant en vue les 
textes originaux, etait plus rationnelle et plus realisable. En effet, elle 
a ete reprise et sanctionnee par la Commission cbargee, par Pie X, de 
la reviBion de la Vulgate. 

Pour les fi&tes du Jubile, celebr6es en Angleterre etc. il nous 
faut renvoyer aux pages du Franciscan Monthly. Celles que les PP. Ca- 
pucins organis&rent k Oxford le 9, 10 et 11 nov. 1909, sont decrites 
dans les Franciscan Annals, XXXIII, dec. 1909, 354-63. Notons que M. 
le Prof. A. G. Little y paria sur les Fr&res Mineurs d Oxford et Dom. 
Bede Camm, O.S.B., des relatione entre les ordres bdnfdictin et franciscain. 

AUTB1GHE. — Un Fr&re Mineur anonyme de la Province de S. 
Bernardin de Sienne en Autriche publia, k la m3me occasion dans le 
« Kreuzfahrer » de Vienne, plusieurs articles qu’il fit ensuite tirer k part 
sons le titre Gedenkblatt zum 700j(lhrigen JubiMum des Franziskaner- 
ordens, den Katholiken Oesterreichs gewidmet, Wien,Selbstverlagdes Fran- 
ziskanerklosters, 1909, gr. in-8* 35 pp. II y retrace 1’histoire de 1’ordre 
franciscain dans un aperpu condense en y enumerant les principaux faits 
et les noms des Fr&res Mineurs distingues. L’auteur a plus particuli&- 
rement en vue 1’Autriche, sur laquelle il ajoute plusieurs details. 11 y 
avait, en 1909, en Autriche-Hongrie, 369 maisons franciscaines, entre 
couvents et r6sidences, et 2831 Fr3res Mineurs, dont 100 professeurs 
dans les gymnases etc. 30-5. 

Il fallait bien s’attendre, k 1’occasion du centenaire, k un ecrit 
de la part du R. P. Philibert Sebb6ck, O. F. M., ecrivain bien connu 
et si fecond. Il destine sa brochure, comme d’usage, au peuple catho¬ 
lique, et plus specialement aux Tertiaires, qu’il vise d’une fa^on par¬ 
ticulare dans 1’appendice 46-57. Das 7 OOjiihrige JubiMum der Griln- 
dung des Seraphischen Ot'dens des hl. Vaters Franziskus 1209-1909. 
Innsbruck, Felician Rauch 1909, in-8°, 57 pp.; cf. AFH II, 184, L’esquisse 
de la vie de S. Francis 4-30, est suivie d’un apertu sur la c mission 
providentielle » du S. Patriarche et de ses ordres 39-45. A noter que les 
« Soeurs grises de Ste-Elisabeth de Breslau * 44-5, ne doivent pas 3tre 
rangees parmi les congregations du Tiers-Ordre. Cf. Heimbucher, Or- 
den, HI*, 389-91; AFH I, 449. 

lians le numero de fete que publia, pour le jubile le Serafinski 
Perivoj, an. XXIII, Sarajevo 1909 16 oct., in-4”, p. 171-226, il nous faut 
relever plusieurs articles. M. le Dr. KrSnjavi, expose dans sa dis- 
sertation: Vanjski uzrok obraderya sv. Franje, 172-6, les causes 4 exte- 
rieures * de la conversion de S. Francis. Le R. M. Pbtrovi<$, O. F. M., 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



882 


OHBONIOA. 


esquisse 1’histoire de 1’ordre en general 176-80: Postanak razvitak i ratb 
dioba franjevadkoga reda u rame ogranke, t&ndis que le R. P. Mir. Puklbr, 
O. F. M. traite de la province franciscaine de Croatie. Le fascicule est 
illustri de nombreuses et belles vues de nos conventa dans ces re¬ 
gione. Le R. P. Jul. Jelenid, 0. F. M. 6tablit brfevement l’influence des 
Fr6res Mineurs dans les Sciences philosophiques et theologiques, Djekh 
vanje Franjevaca na polju kutture 201-8. Le R. P. Pet. GkabkS O. F. M. 
Franjevadki modemizam 180-2 attaque, avec raison, et refute M. Ed. 
Le Roy, qui dans son: Dogme ei critique, Paris 1907, p. 120 ss., veut 
attribuer k Scot. et & son 6cole glorieuse, tout sp£cialement k Frassen, la 
patemite du « modernisme ». — Suit (p. 200-20) la chronique detaillee des 
fetes j ubilaires de l’ordre, c^lebrees avec une magnificence extraordinaire 
dans les provinces croates et l’Herzegovine. Le peuple, les autorites 
eccfesiastiques, civiles et inilitaires, s’unirent pour celebrer les 6van- 
gelisateurs, les amis devoues et s6culaires de ces regions. 

BELGIQUE. — Le R. P. Ladislas Keukhove, O. F. M., dans sa 
plaquette VII C Eeuwfeest van de Minderbroedcrs , Mechelen, S. Fran- 
ciscus Drukkerij (1909), in-12° 60 pp., donne quelques courts ape^us sur 
1’histoire de 1’ordre, ses Saints etc. 

*** Les deux revnes dirigees par nos vaillants P6ree Belges pu- 
blidrent chacune un numero special pour Pannee jubilaire, le Messager 
de S. Franfois , XXXV" an. p. 69-102, sept. 1909, et ensuite De Bode 
van S. Franciscus, XXXV'' an. 57-153, oct. 1909. L’imprimerie franciscaine 
du couveat de Malines les orna toutes deux, comme d’habitude, d'elegantes 
similigravures k differentes teintes. Le Messager sept. 87-93 oct. 109-113. 
reproduit de la Revue Generale, Bruxelles, janv. 1903, un article que M. 
Ch. Woe8te, ministre d’etat de Belgique, avait publie k propos du livre 
de Mme Arv&de Barine, S. Frangois d’ Assise et la Legende des Trois 
Compagnons, Paris 1902. Le Messager, XXXV, 87-92; oct. 109-113. On 
trouvera dans les deux Revues citees la relation des fetes du VII* cen- 
tenaire, en Belgique. II y a 6te celebre avec un enthousiasme general. 
Notons que les conseils municipaux de Saint-Trond, de Hasselt 
et de Thielt ont exprime, par des lettres officielles, la reconnaissance 
unanime de ces villes, pour le bien qu’y ont oper6, au cours des si&cles, 
les Fr^res Mineurs. Cf. De Bode , 1909, nov. 183 ss. 

*** Lors du Congris des Catholiques belges, tenu k Ma¬ 
lines, 2500 tertiaires hommes s’y present&rent en corps, le dimanche, 
26 sept. 1909. Aussi le Cardinal Mercier ne tarda-t-il pas k en exprimer 
son admiration. V. sa lettre du 28 sept. au T. R. P. Provincial; De 
Bode, nov. 1909, 181-2. 

Le 9 decembre 1909 fut erigee solennellement, dans Peglise 
des Fr6res Mineurs k Louvain, sous leur direction, une fraternite 
speciale du Tiers-Ordre pour les etudiants de la celebre universite 
catholique. De Bode, 1909, sept. 77 s.; dec. 2314; janv. 1910, 274-76. — 
Les Tertiaires de Malines ont fonde un cercie apolog&tique, destine 
k mettre k la portae de tous les armes n^cessaires k la defense de la 
religion contre les objectione modernes. Le cercie se rdunira au local du 
Tiers-Ordre, une fois par semaine. De Bode, XXXV, janv. 1910, 277-8. 

ESFAONE. — EI Eco franciscano de Compostelle publia sou 
beau numero de fete le 15 avril 1909; an. XXVI, n° 375, p. 219-312. De 
nombreuses illustratione, des lettres de plusieurs prelats, des articles 
signds par des ecrivains de marque, mais se tenant plutdt dans les g&- 
n4ralit4s de l’Ordre etc., tr£s glorieuses, il est vrai, alternent avec des 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CHRONICA. 


888 


poAmes et d’autres compositione litte rairee. — La m&me revae deerit 
lee solennites qui eurent lieu, dans plusieure villee d’Espagne, 4 l’occa- 
eion du JubilA 

*% A Santiago de Campo stela on avait resolu de celebrer 
le VII** Centenaire, par un « Certamen literario-artlstico-musical » qui y 
devait avoir lieu le 17 sept. 1909, en 1’eglise de notre couvent. Le pro- 
gramme fut publie par plusieurs revues etc.; II se trouve aussi dans la 
Revista de Estudios franciscanos, an. III, Barcelona 1909, 157-60. etc. D y 
avait 19 thbnes k traiter, dans des dissertatione historiques, litt6raires, 
des poesies etc. Lee prix etaient offerte par S. M. le Roi Alphonse XIII, la 
Reine M4re, les Infantes, par le R.me P. Ministre General de 1'Ordre, des 
evdques etc. Le num. du 15 sept. 1909 de YEco Franc. XXVI, 625 fit 
savoir que la proclamation des prix, adjuges par une Commission speciale, 
aurait lieu le 19 sept. La seance solennelle de ce jour est decrite par 
YEco franciscano, 1 oct. 1909, 648-52. Le secretaire du Jury, le R. P. 
Atanasio Lopkz, O. F. M., tout en constatant la faihlesse lamentable 
des dissertations historiques, proclama la distribution des prix. Quelques 
th&mes n’avaient, d’aiUeurs, pas ete traites. 

*% La Revigta sera fica de Chile consacra au Centenaire son numero 
especial d’octobre 1909; X' an. num. 97, Santiago de Chile, imprenta 
S. Buenaventura, Convento de San Francisco, 156 pp. Les grandeurs de 
S. Franpois y sont celebrees dans plusieurs articles et dans quelques 
pieces de vers. Quelques-unes (3) des illustrations, pas toutes egalement 
bien reussies, sont empruntees k V Album du R. P. Hilaire de Barenton 
dont nous avons p&rle AFH II, 688. 

Du 28 juillet au premier aout 1909 eut lieu dans la mdme ville 
Compostelle le premier Congrtx national des Terti aires espa- 
gnols. Le compte rendu des sermone, discours etc. se trouve'dans 
PJEco franciscano, 15 aofit 1909, 541-52. Cette revue publia aussi les Con¬ 
clusiones prdcticas du Congr&s, 576 ss., 606 ss., 653 ss., 676 ss. 

*% La Revista franciscana de Vich publia son numero extraordi¬ 
nario pour le centenaire, le 16 mai 1909; an. XXXVII, n° 477, p. 179-240. 
Relevons dans ce numero, dedie 4 1’« intrepido Elias de la Eddd media • 
(c’e8t-4-dire S. Francis), 1’article du R. P. ^etmied, O. F. M., sur les 
« Conventos de la Provincia serti fica de Cataluna » (illustre) 228-32, et 
celui du R. P. Juan Fixjuet, O. F. M. * La orden serti fica y sus glorias 
catalanas, 284-40. II y a, dans les autres numeros de la dite revue, des 
descriptions des f£tes du VII e centenaire. 

L’ Aparato BibUogrdfico de la Histoida generdl de Filipinas de- 
ducido de la coleccidn que posee en Barcelona la Compania generdl de 
Tabacos de dichas islas por W. E. Retana, Madrid, Imprenta de la su- 
cesora de M. Minuesa de los Rios 1906, 3 voll. in-4°, tom. I, pp. XLVIII, 
CXIX, 468; tom. II, pp. 465-1064; tom. III, pp. 1065-1800, (4). — (Prix 
150 Pesetas), — est une magnifique collection et un tr£s utile travail de 
bibliographie generale sur les lies Philippines. L’histoire des missions 
franciscaines dans ces iles en pourra tirer un bien grand avantage. Que 
M. D. Clemente Miralles, 1’honorable et genereux President de la Com¬ 
pania de Filipinas, qui, sur la demande du R. P. Jose Maria de Eli- 
zondo, O. M. Cap., a bien voulu en faire cadeau 4 l’AFH, daigne agreer 
nos sinc4res remerciements. L’ AFH se fait naturellement un devoir 
d’en entretenir ses lecteurs prochainement plus au long. 

FRANGE. — Le numero special que la Revue franciscaine de Bor- 
deaux consacra au VII* Centenaire parut en octobre 1909, XXXIX* 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


884 


OHBONIOA. 


an., 897-440. Le R. P. M. Bernard, O. F. M., y parle 407-416 de S. Fran- 
cois et de non oeuvre. 

La Reyue Amor et Labor, IV r an. Fribourg (Suisse) 1909), dane 
son numero d’avril, (n° 11, 216-44) consacra plusieurs articles k S. Fran¬ 
cis, son si6cle et son action salutaire. 

C’e9t dans son num. de dec. 1909 que V Union s&raphique, IIP an. 
n" 84, (Monaco), 869-408 rememora le glorieux centenaire de 1’ordre dan« 
denx articles sur le saint Fondateur et son apostolat eminemment vaste 
et exceptionellement efficace. Le premier article 8708, est un extrait de 
Joergensen, Vie de S. Fr. } I32ss. 

*** Au mois de mars 1!#09, dans la salle de 1’hdtel Conde, k Parie, 
quinze cents personnes se pressaient pour assister k la r6p£tition ge¬ 
nerale du S. Franqois d’A ssise, le nouveau drame de M. Daniel Robert, 
Mgr. l’Archev&que de Paris presidait, entoure de plusieurs membres 
du clerge et de nombreuses notabilites catholiques. Jtevue franciscaine, 
avril 1909, XXXIX, 148. 

*** La version franpaise de la Vie de S. Antoine par le R. P. Nic. 
Dal-Gal, O F. M., cf. AFH I, 140, a ete publiee k Vanves; elle avait 
paru d’abord dans la defunte Voix de S. Antoine . Vie de S. Antoine de 
Padoue, thaumaturge franciscain par le P. N. Dal-Gal, traduit de l’ita- 
lien par le P. Th^obald Aumasson, O. F. M., Vanves, (pr6s Paris), Im- 
primerie Franciscaine Missionnaire 1909, in-8° de LV et 408 pp. (8 fr. 90). 

*** Les idies de S. Franqois d’Assiste sur la Science, conf&rence faite 
par le P. Ubald d’Alek(?on, O. M. Cap. Paris, libr. ca tholique 1910, in-16*, 
68 pp. ne veulent etre que de « simples pages de vulgarisation >, ou 
l’habile conferencier expose, que S. Fran^ois voulait bien une Science 
qui vivifie 1’JLme et marcbe de pair avec la vertu 21-81. Suit alors une 
esquisse tr£s rapide du mouvement scientifique dans les ordres fran- 
ciscains, 32-64. 

*** Dans sa Criation et dibuts cTun S&ntinaire Oriental d Constem - 
tinople, Paris, Poussielgue; et Couvin, St. Roch 1907, in-8° pp. 91, le R. 
P. Bruno de Paris, Cap., donne une esquisse alerte et familiare de ce 
seminaire des PP. Capucins. Fondee en 1625 pour les Capucins fran^ais, 
cette mission passa, apr6s la grande revolution, k leurs confr^res ita- 
liens 9-10. Revenus en 1881, les Capucins de la Province de Paris, 
y fonderent pour la formation de jeunes gens des rites orientaux, le 
seminaire ou coll&ge de S. Louis. Le R. P. Bruno, son superieur actuel, 
narre la reconstruction de la maison d61abree etc. 18-29, et parle agrda- 
blement de la vie k S. Louis 29-44, des elaves 46-66, de quelques profes- 
seurs ou « ouvriers » du collige 57-76, et de leurs succis remarquables. 
II termine par un mot de remerciement aux « auxiliaires de la Provi- 
dence» 75-85, qui ont seconde et soutenu cette muvre salutaire et trto 
meritoire. P. Mioli. Bihl, O. F. M. 

Ritz Ren£, Le subeonscient religieux dans la conversum de Saint 
Frango is. Thtse prtsentee d la f acuite de tMologie protestante de VUni - 
ver siti de Paris, pour obtenir le grade de bachelier en thiologie, et soutenue 
publiquement. le 28 juUle.t 1906 d 1 heure. Caen, Valin, 1906, 104 p. in-8°. 
L’A. bien qu’il deploie une vaste erudition en fait de psychologie moderne, 
en enumerant (p. VII) quantite de livres sur ces sujets, se limite k 
assez peu pour son sujet principal, S. Fran^ois. 11 etudie, en effet, le saint 
seulement d’apres la Leg. S soc. Rome 1899; Celano; Specui. Perfectuh 
nis, Paris 1898; Le Monnier, Hist. de S. Fr., Paris 1891; Sabatier, 

Fr. d'A. t Paris 1894: Joly, Psychologie des Saints, Paris 1897; A. Barine, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CHRONICA. 


385 


S. Fr. et la lig. des trois comp., Paris 1901. — Voici le contenu de la Th&se. 
IAre partie: La conversion de S. Fr. I. La jeunesse de S. Fr. II. Pre- 
mi&re Avolution. III. Hesitations et troubles. IV. Conversion. — IIAme 


partie: Le role du subconscient. — Chap. I. Promiores manifestatione § 1. 
L’amour des pauvres. § 2. L’amour de la clievalerie. — Chap. II. Les 
actions exterieures. § 1. L’heredite chez S. Fr. § 2. L’education. § 3. L’in- 
fluence du milieu. § 4. L’influence d® la nature. — Chap. III. Ia? moi su- 
bliminal. — Conclusion. — Cette etude faite d’un point de vue tout par- 
ticulier, et combien etroit et faux! (voir aussi 1’Encyclique Pascendi , 
Acta O. Min., XXVI, oct. 1907, 292), ne peut pas mienx nous expliquer 
Tetre et T&me de S. Francis. D’autre part, il est evident que la grAee, 
qui ne dAtruit pas la natare, a ete aidee dans son role, par les disposi¬ 
tione de toute sorte qu’elle a trouvees chez S. Fran^ois. 

P. Ant. Beguet, O. F. M. 

HOUaAVDE. — Partout, dans les 8 couvents, 25 residences et 2 coi- 


l&gee seraphiques de notre Province de Hollande le VST centenaire a ete 
f$te, du 7 au 10 oct. 1909, avec grand succAs et enthousiasme. La presse 
e’en est occupee largement et avec grand interet, comme le montrent les 
&rticle8 parus dans: De Vorhoede (2 oct.), Torgane politique de M. P. J. M. 
Qualberse, le chef infatigable de Taction catholique en Hollande; dans 
le Maasbode (13 nov.), ou le R. P. Martial Vrebmijk, O. F. M., a re- 
trace le sublime ideal de S. Fran^ois, ete. 

Dans les numeros du 2, 9 et 16 octobre du Katholiek Sociaal 
Weekblad, bulletin dirige par M. P. J. M. Qualberse, est decrite Tin- 
fluence sociale et religieuse qu’eut le Tiers-Ordre, au XIII” si&cle, in- 
fluence qui doit Atre renouvelee en notre siAcle, grftce aux mAmes 
principes. 

La Revue Sint Franciscus, publice par nos PAres de Hollande 
fit parattre un numero spAcial, (in-8° pp. 88). Relevons y, k cdte d’ar- 
ticles plus generaux, comme * Les Frfrres Mineurs en notre siAcle » 49-67, 
un abrege substantiel de Vhistoire de la Province de Holiande par le R. 
P. Bonav. Kruitwaorn, O. F. M., 57-86. Les anciens couvents de ce 
pays firent partie de la Province de Cologne. Ceux de 1’Observance, qui 
commenda en 1439 au couvent de Gouda, appartenaient A la Province 
de France jusqu’A 1’annee 1447, epoque k laquelle iis obtinrent des 
vicaires provinciaux sous Tobedience du provincial de Cologne. Iis en 
furent separes en 1629 pour former la Provincia Germaniae inferioris 
L’A. expose les vicisssitudes douloureuses et en mime temps glorieuses 
de cette province au milieu des Calvinistes ete. En 1782 Tempereur Jo- 
seph II en detacha, au sud, les provinces du Brabant et celle de la 
Meuse. Les suites de la rAvolution fra^aise entrainerent la desertion 
de tous les couvents, qui ne purent etre que lentement retablis. Cepen- 
dant le 24 juillet 1853 Pie IX reconstitua, en Hollande, Tancienne Pro¬ 
vince: Germania inferioris. Puisse le savant auteur nous donner bien- 
tdt une histoire detaillee et documentee de cette Province. 


Cette mime Revue donne les relations des grandes solennites 
occasionees, par le jubile de 1’ordre, dans les nombreux couvents et les 
paroisses desservies par nos PAres de Hollande. 

La Presse vient d’annoncer la publication prochaine d’un grand 
dictionnaire biographique (Biografisch Woordenboek) qui comprendra pro- 
blamement 15 tomes. Les redacteurs en sont deux historiens eminents, 
M. le Dr. Molhuysbn, conservateur de la bibliothAque universitaire de 
Leyde, et M. le Dr. Blok, professeur renomme d’histoire neerlandaise 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


886 


CHRONICA. 


k 1’Universite de cette m&me ville. Les redacteurs suivront le syst^me 
caracteristique du Dicfionnaire bio-bibUographit/ue. C’est au R. P. Bona- 
vkxtukk Krimtwaokn. O. F. M., bien connu des lecteurs de l’AFH. 
qu’ont ete confies lea articles concernant les Freres Mineurs neerlandais. 
Certes. Ia Reductio» a fait, en sa personne, le ehoix le plus heureux. 

*** 11 v a quelque temps. Ia Librairie Van Ijangenhuysen a Amster- 
dam a anuouce une traductio» neerlandaise du bel ouvrage de M. Joek- 


iiKXsEN sur S. Francois d’Asftisi\ Voir AFH I. 131-5; II, 529; III, 179. 


Plusieurs parties du Pilt/erbuch du m£me auteur danois ont dejA ete 
traduites dans la revue du Tiers-Ordre en Hollande: Sint Franciscus, 


1908; v. AFH, I, 492. 


P. David de Kock, O. F. M. 


T.IIK liWTtfUlRfl — Apros une attente prolongee, mais justiliee 
par la nature rame du travail, M. 1’abbe Jacxjuek Grob, cure k Bivin- 
gen-Berchem vient enfin de faire paraitre (cf. AFH I, 193), son ouvrage 
tres important et fondamental pour Tbistoire des Freres Mineurs dans 
le Luxembourg. Ce Itecueil, fruit de longues recherches, forrae deux vo- 
lumcs des /* ubi icat ion s <!<■ la Section historique de l’Institui Grand-Ducal 
de Luxembourg. vol. LIV et LVI. Itecueil d' Actes et Documents concer¬ 


nant Us Freres-Mineurs dans Vancien ducht de Luxembourg et comte de 
Chiny, Luxembourg, dos. Beffort 1909. 1 vol. in-8°, LXXXII, 812 pp. 
L’ Introduction qui est un court resume historique du contenu des do¬ 
cumenta. a egalement ete publie k part. Les Freres-Mineurs au duche 
de Luxembourg et comte de Chiny. Notice historique; Extrait du Itecueil 
d’Actes et Documents concernant les Frtres Mineurs dans ete. Ibidem, 
Jos. Belfort 1909, in-8“, 74 pp. Nous reviendrons prochainement sur cet 
ouvrage tres remarquable. Au demeurant, nous en remercions profon- 
dement 1’auteur, chercheur aussi heureux que patient! 

FORT D OAIi. — I>' numero de fete de la Voz de S. Antonio, an. XV, 
Braga, dec. 1909, p. 559-612, contient force articles de nature generale 
inspires par le VII C Centenaire. II est illustre k profusion. Nous ne raen- 
tionnons que « /l.v missioes franciscanns em Portugal, 587-95 du R. P. 
D. de la Citrz, O. F. M., et celui du R. P. EusfciiE Clof, O. F. M., sur 
.1 musica na Ordem frandseana , 607-642. Voici le litre de 1’ appendice 
musical, p. I-XII: Caelorum candor splenduit. In honorem S. P. N. Fran- 
cisci, Antijthona quatitor vocibus et organo in modum fugae composita a 
P. Alexandro dos Santos, O. F. M. — La dite revue contient les details 


des fetos du centenaire au Portugal. P. Mioh. Bihl, O. F. M. 


III. 


Ciik<)MC,\ Minokitica. 


A). — Acta 0?'dinis FF. Minorum . 

De sollemnitatibus VU Centenarii Ordinis FF. Xinorom. — 

Per universa totius orbis terrarum climata personuit laetabunda Mode¬ 
ratoris supremi Ordinis Fratrum Minorum vox, votumque, ut, dum VII**' 
ab ordino incepto saeculum compleretur, sollemnia festa ubique ab Or¬ 
dine FF. Minorum agerentur. Cf. Ejristola encycl. Ministri Glis , Ac Ut 
Ord. XXVIII, 1909, 170. Alacres, unaniinesque satagebant FF. Minorum 
Provinciae, singuli Conventus, residentiaeque, iuvenum quoque nostro¬ 
rum Collegia seraphica, ut eventum adeo faustum certeque gloriandum, 
rite, meritoque honore festive recoleretur. Indoles sollemnitatum pro 
regnorum et regionum varietate inter se plurimum differentium, ubique 
religiosa, uti decebat, erat. Conciones sacrae pluribus in locis, missionum 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OHBOinOA. 


887 


instar, urbium, vicorumque incolas, ad festivitates illas celebrandas, 
piares per dies praeparabant, effectus magis spirituales in populi catho¬ 
lici animis intendentes. Qui agendi modus Seraphico Patriarchae po- 
pali salutem ex animo zelanti, minime certe displicebat. — Vario tem¬ 
pore, die ac mense praeparativae istae actiones sacrae habebantur, non 
secus ac ipsae sollemnitates, quibus eadem prorsus intentio insidebat. 
Concurrentibus aliarum Religionum, clerique saecularis, Canonicorum. 
Episcoporum opera, Sancti Fundatoris Trium ordinum admiratione et 
veneratione, diebus statutis in conventuum nostrorum ecclesiis sacra 
sant permagnifice peracta, hymni certatim Divo Francisco persoluti. 
Neque defuere, pluribus saltem in locis, auctoritates urbium civiles, nec 
quoque militaris ordinis praefectus ac ductores. Universi Seraphico Pa¬ 
tri, necnon eius filiis, venerationis, gratique animi tributum gestientes 
persolvebant. 

Artium etiam, litterarumque obsequia, nunc dissertiore, nunc do¬ 
ctiore modo in septingentesimum conditi minoritici Ordinis anniversa¬ 
riam concinebant, et conferebant, academiis sollemnibus, in quibus, 
coram viris clericis et saecularibus insignibus delectis, Sancti Patriar¬ 
chae AssisiensiB humillimi, Ordinumque ab ipso institutorum deprome¬ 
batur gloria. Agebant hoc oratores facundi, rerum actarum indagatores 
validi, carminum modulatores dexteri, pro suo quique modo celebritatis 
memorandae momenta augentes et exaltantes. Vesperascente demum fe¬ 
stivitatis mirandae die principali, alicubi luminum variorum splendori¬ 
bus conventus nostri fulgentes irradiabantur. Faxit Deus O. M., inter¬ 
cedente Beatissimo Ordinis trini Fundatore, ut fructus spirituales ex 
sollemniter adeo peractis, in quamplurimorum hominum corda redundent! 

Haec quam brevissimo perstricta calamo sufficiant, ut qui Septimum 
ab Ordine condito saeculo completum, a nostratibus sit celebratum ali¬ 
quatenus innotescat. Fieri enim nequit, pro Archivi indole, ut ad sin- 
galas singularum Provinciarum relationes descendamus, nec nomina 
qaidem recensere ullatenus licet. 

Animus necessario utique erat contexendi ea potius quae litterarie, 
docteque sunt peracta. De quibus plura vel adumbrata vel insinuata in 
Chronica fasciculi istius. Periodicis ibi digestis plurima alia forent ad¬ 
denda, innumeraeque ephemerides quae, quid singulis diebus actum sit, 
enarrant et complectuntur. 

Acta Ordinis Fratrum Minorum, an. XXVIII, maii 1909, n. V, 
fasciculum specialem « pro septimo Ordinis Minorum conditi centenario 
commemorando» efformaverunt, p. 141-248. Exhibentur inibi: l n ) Litterae 
apostolicae Pii P. X, quibus ecclesia S. Mariae Angelorum in Portiun¬ 
cula «Caput et Mater Ordinis Minorum», «in Basilicam 
Patri archalem et Capellam Papalem» erigitur, Romae XI april. 
1909, p. 149-89. 2°) Pii P. X litterae datae R.mo P. « Dionysio Schijler, 
totius Ordinis Fratrum Minorum Ministro Generali» pro septimo a 
condito Ordine saeculo vertente congratulatoriae, 26 april. 
1909, p. 1708. 8°) Eiusdem ad eumdem litterae de Tertio Ordine 
S. P. N. Francisci, 5 maii 1909, p. 94-6. 4°) Eiusdem ad eumdem litterae 
Primo et Secundo Ordinibus mutuam communicationem 
indulgentiarum et fructuum spiritualium Tertiariorum concedentes, 
17 maii 1909, p. 177. 6°) Litterae encyclicae R.mi P. Ministri Glis de cele¬ 
brando Septimo Ordinis conditi Centenario, Romae 8 maii 1909, 
p. 179-89. 9°) Ad eumdem dicta occasione litterae congratulatoriae R.mi 
P. Magistri Generalis Ord. Praedicatorum, Romae 10 maii 1909, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



388 


CHRONICA. 


p. .185-7. — Sequuntur e libro indicato AFH II, 484, Catalogi: 1") Mi¬ 
nistrorum Generalium Ord. FF. Min. 188-92; 2") Capitulorum Glium, 
193-5; 3°) Cardinalium Protectorum Ordinis, 196-7. — Nomina Superiorum 
Maiorum Ordinis (1909) 199-201. — Catalogus Hagiographicus ee- 
raphicae Familiae iuxta saeculorum seriem dispositus, 203-243. 

Litterae apostolicae. —- SSmus Dominus Pius P. X. die 4 oct. 1909 
litteras edidit: Septimo iam jdeno, quibus plurimis elogiis S. P. Fran- 
cisci ordinibus cumulatis, ait Summus Pontifex: « Volumus, iubemus, 
ut quotquot sunt de ternis disciplinis Franciscalis ordinis primi, omnes 
non solum germani sed gemelli Fratres,... cum inter se tum ab omnibus 
habeantur». Deinde plura (X) statuuntur, de nominibus: * Ordini* Fra- 
tmirn Minorum * pro familia illa, «quae a Leone XIII. fel. rec. ad uni¬ 
tatem revocata est *, dum « altera est Fratrum Minorum qui Conceri¬ 
tuales audiunt, tertia Fratrum Minorum qui Capuccini appellantur». 
Primos illos, « quoties appellatio Ordinis Fratrum Minorum sine ullo 
apposito ambiguitatem haberet, oportere... praesertim in actis publicis... 
Ordinem Fratrum Minontm ab Unione Leoniana » vocari ordinatur: 
aliaque — paragraphis X et IV — quae inter primos illos atque FF. Min. 
Conventuales et Capuccinos intercedere possint regulantur. — Cf. Acta 
Apostolicae Sedis, an. I, n. 18, diei 4 oct. 1909, 725-37. Acta Ord. FF. Min., 
XXIX, 97-104; Analecta Ord. Min. Capp., XXV, 305-313. 

*** Epistola, quam SSmuk Dnus Pius P. X. «ad E. V. Ios. Cala- 
sanutium Card. Vives, praefectum S. Congregationis de Religiosis circa 
titulum Fratrum Minorum » dedit die 15 Dec. 1909, ordinatur paragra¬ 
phis tribus, additum illud « ab Unione Leoniana » exprimendum esse 

in documentis Curiae Pontificiae his tribus in casibus: D ubi tres illae 

# 

familiae simul ac eorum Ministri enumerantur; 2) in induitis etc. con¬ 
cessis familiae illi, S'! demum in controversiis etc. inter tres familiae 

* / 

franciscanas forte orituris. Aliis vero in casibus simpliciter Ord. Fratr. 
Min. nuncupandi, uti assolebat, erunt. — Acta Ajrost. Sedis, I, 20 dec. 
1909, 8134. 

*** Acta Cono reo ationis Intermediae Ord. FF. Min. Assisii ad 
S. Mariam de Angelis habitae (cf. AFH II, 686\ modo sub prelo sunt; 
quae postquam prodierint, occasionem praebebunt plura de eis adnotandi. 

Vovi ex Ordine nostro Episcopi. — Litteris Apostolicis in forma 
Brevis die 8 Ian. 1910 SS. Pont. Pius X R. P. Bernardinum Slaku, 
Provinciae Albaniae Alium, ad Ecclesiam tit. Tiberien. evexit, deputa- 
vitque Coadiutoreni cum futura successione Illmi ac Rmi D. Nicolai 
Marconi, nostri pariter Ordinis, Episcopi Pulatensis. 

Per Breve Apostolicum d. 15 Februarii 1910 ad Ecclesiam tit. 
Ioppensem evectus est Rmus P. Euoeniun Massi, Prov. Marchiae, O. F. M., 
Missionarius Apostolicus in Sinis, simulque deputatus Vicarius Aposto- 
UCV8 pro Sciansi. Sept., a quo munere Revmus D. Aoapitu.s Fiorentini, 
O. F. M., ultro recesserat. 

« Franciscani » Protestantes ad fidem redeunt. — Admirationem 
non parvam genuit per Statuum Unitorum Americae Sept. oras ad Ec¬ 
clesiae Catholicae sinum conversio seu reditus totius Societatis repa- 
ratricis dictae ( Society of Atonement). Erat haec Societas « Ordo fran- 
ciscanus * quidam e membris protestantibus consistens, quam D. Lewis 
Wattson, Minister Anglicanus, magis notus sub nomine Patris Pauli 
Iauobi Franuikci, medio anno. 1900 fundaverat cum aliquibus sociis, sub 
habitu et regula Fratrum Minorum, apud Graymoor (N. Y.). Tribus 
votis consuetis in ordinibus catholicis accessit propositum firmum la- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




OHBONIOA. 


389 


borandi pro unione ecclesiarum Christianarum assequenda. XI. P. Pau¬ 
lus lauream adeptus in Collegio S. Stephani (St. Stephens Colieye, 
Annandale N. Y.) et in seminario generali Neo-Eboraci, factus est mi¬ 
nister Ecclesiae Episcopalis an. 1885. Postquam Missioni unitae (yljwo- 
ciate Mission) Omaha, (Nebr.) praefuit, totum se vovit causae unionis 
inter Ecclesiam Catholicam et Episcopalem procurandae. Tali fini inser¬ 
viebat etiam periodicum mensile « The Lamp * (Lampas), vocatum, quod 
unicuique fascisculo et paginae praefixum habet illud: Ut omnes unum 
sint. Cf. de eo supra p. 377-8. Prodiit in Greymoor ubi conventum «fran- 
ciscanum » fundaverat. Ibidem circa miiliare ab isto conventu distans, 
est quoque, a Paulo fundatum et directum, monasterium S. Clarae, se¬ 
quens regulam primariam huius Sanctae. Revera et «Fratres Minores» 
illi et «Clarissae» istae doctrinas, ritusque Ecclesiae Catholicae iam 
aliquamdiu observabant. Mense Augusto an. 1909 a Sua Sanctitate ffo X 
petiverunt, ut eos sub protectione Sua asciret. Quod annuit Summus 
Pontifex, mediante Emo V. D. Diom. Falconio (ex O. F. M.) Delegato 
Apostolico pro Statibus Foederatis. Concessum quoque fuit eis, ut re¬ 
tento nomine et sodalitio proprio suo separatim durante, in Ecclesiam 
Catholicam recipi possent. Quod et factum est die 30 oct. 1909, in sa¬ 
cello S. Mariae Angelorum in Graymoor, R. D. Jos. Conroy, Vicario 
Gli dioeceseos Ogdensburgensis professionem fidei recipiente ab utrius- 
que conventus « Franciscanorum » et «Clarissarum» incolis; illi 12, 
istae vero 6 tunc erant. Officiatori adsistebant R. P. Paschalis Iiobinson, 
O. F. M., et R. D. Patr. Drain, parocho presbytero. — Die 10 Nov. 
Rmus D. D. Farley, archiepiscopus Neo-Eboracensis conversis illis Con¬ 
firmationis sacramentum contulit, post quem actum R. P. Paschalis Ro- 
binson, O. F. M., omnes habitu Tertii Ordinis S. Francisci induit. — 
Cf. The Catholir News, 16 et 13 nov. 1909; The Nete Yoi'k Times, 14 nov. 
1909; The Lamp, nov. 1909. 

Laureati. — Die 8 sept. 1909 Facultas theologica Universitatis 
Monasterii Guestfaliae, promovente R. D. D. Prof. Dr. Jos. M.ujsbacii, 
dicti Ordinis theologorum decano, R. P. Leon ardo Lkmmeks, O. F. M., 
«qui», ut ipsis sollemnis diplomatis verbis utar, «primaevis historiae 
Franciscanae monumentis diligentissime exploratis, editisque, initia et 
incrementa Ordinis praeclare illustravit, eiusdem viros insignes atque 
res gestas praesertim Germanicas egregie descripsit, anno quo sollemnia 
saecularia Ordinis S. Francisci septimum celebrantur... summos in Sacra 
Theologia honores, doctorisque gradum iura ac privilegia* contulit. 

*** Studii academici curriculo peracto, examinibus praescriptis su¬ 
peratis, die VIII Iulii 1909, R. P. Caroi.us Balthasar, O. F. M., qui 
iam an. 1904 Romae concursum generalem pro Historiae ecclesiasticae 
Xiectoratu generali laudabiliter superaverat, in Universitate Friburgi 
(Brisgoviae), lauream, doctoratumque Philosophiae rite est «praecipua 
cum laude » adeptus. 


B). — Acta Ord. Min. Capuccinorum. 

Nova editio Constitutionum Ord. Xin. Capuccinorum. — Men¬ 
tem et voluntatem Summi Pontificis, tempore Generalium Comitiorum 
(cf. AFH I, 602s.) ab Emo Cardinali Protectori manifestatam prae oculis 
habentes, Commissarii ab unaquaque natione electi ad Constitutionum Or¬ 
dinis revisionem, una cum Rmis PP. Ministro et Definitoribus Genera¬ 
libus, opus suum, in Epiphania Domini 1909 inceptum, labente Februario 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OHBONIOA. 


compleverant. Hae novae Constitutiones a Summo Pontifice, qui sibi il¬ 
larum approbationem reservaverat, per Litteras Apostolicas diei 8 Sep¬ 
tembris 1909 confirmatae ( Acta ApostoUcae Sedis, ann. I, 761-8) et Lit¬ 
teris Encyclicis Revmi P. Generalis Ord. Min. Capucc. d. 8 Decembris 
eiusdem anni promulgatae ( Anal. Ord. Min. Capucc., XXVI, 1910, 
p. 6-28), nunc iam typis in lucem exierunt. Formam et substantiam prio¬ 
rum Constitutionum, quae per fere tria saecula Capucc. Ordinem mode¬ 
ratae sunt, in antiquo textu italico conservare cernuntur, illis tantum 
suppressis, modificatis et additis, quae requirunt tempora adi uncta, re- 
centiora SS. Congregationum Decreta, Normae Regiminis ante capitulum 
promulgatae ac aliae tunc neo-electis Superioribus Generalibus traditae 
(cf. Analecta, XXIV, 164 ss.) vel postea eadem suprema auotoritate prae¬ 
scriptae. Simul etiam versio latina, eadem qua textus italicus gaudens 
auctoritate et approbatione, edita est. — Regela e Testamento dei Serafico 
Padre S. Francesco con le Costituzioni dei Frati Minori Cappuccini, ap- 
provate dalla Santitd di N. S. Papa Pio X. Edizione italiana, Roma, 
Tip. Poliglotta Vaticana, 1909, in-4 n pp. 160. Fasciculus separatus inclu¬ 
ditur: Ajypendici alie Costituzioni Generali dei Frati Min. Cappuccini, 
ibid.. pp. 19 continens: I. quasdam Instructiones et cautelas , 2-10, II. de 
privilegiis et exemptionibus, 11-9. L. 2,60. — Constitutiones Fratrum Min. 
S. Francisci Capuccinorum a Pio PP. X approbatae. Editio latina, Ro¬ 
mae, ibid. 1909, in-12°. pp. 128; L. 2. Appendices Constitutionibus FF. 
Min. S. Fr. Cap., ibid. pp. 16. 

*%. Litteris encyclicis, die 16 augusti 1909 datis Rmus P. Paci¬ 
ficus a Sei ano, Minister Glis Ord. M. Cap. annuntiavit «Ordinis Fran- 
ciscalis saecularia solemnia ab eiusdem institutione exeunte septimo 
saeculo * celebranda. Cf. Analecta Ord. Min. Capucc., XXV, 1909, p. 269-92. 
— Separatim quoque prodiit epistola, in-8°, 84 pp. 

Novus Episcopus. — Ad sedem Are hi episcopalem Smymensem, 
cui unita est Administratio Vicariatus Apostolici Asiae Minoris, per 
Breve Apostolicum d. 22 Decembris 1909 evectus est A. R. P. Joannbs 
Antonius Zucchetti a Mediolano, Prov. Tridentinae alumnus et per 
80 annos in Mesopotamia Missionarius. (Analecta Ord. Min. Cap., XXVI, 
1910, p. 80.) 

Novus Definitor Generalis. — Sacra Congregatio de Religiosis 
Sodalibus per Rescriptum diei 2 Octobris, ratam habuit et confirmavit 
electionem R.mi Definitorii Generalis Ordinis, qua R.mus P. Fulgen¬ 
tius a Gosken8A8s, iam Definitor Generalis, iterum ad hoc munus as¬ 
sumptus est, in locum P. Bennonis a Monachio, qui sponte officium re¬ 
miserat (Ex Analectis Ord. Min. Cap., XXV, 1909, 884). 

Directio Periodici. 


-- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


LIBRI RECENTER AD NOS MISSI 

Quorum praecipui in Bibliographia huius Periodici accurate discutientur. 


Historia Franclscana. 

— — Nd VII Centenario deUa fondazione delT Ordine dei Minori. AI 
Serafico Patriarca. Omaggio dei Frati di Val Mazzara. Palermo, Stab. 
tipo-lit. deirimpr. Gen. Ames, e Pubblic. [19091. In-4", pp. 34, con figure. 

— — Rivotorto. Ricordo dei VII Centenario daua fondazione delT Ordine 
Minoritico. 1209LJ909. S. Maria degli Angeli, Scuola Tip. Umbra, 1909. 
In-4° gr M pp. 46, con illustrazioni. 

— — II 7° Centenario dell' istitvdone deW Ordine Francescano. Feste 
xoienni alta SS. Annuntiata. Parma, Tip. Coop. Parmense, 1909. In-8°, 
pp. 28, con figura. 

— — Die Feier des siebenhundertjdhrigen Jubildums des Franziskaner- 
Ordens in der Stadtpfarrkirche St. Anna in Mllnchen am 2. 8. und 
4 Oktober 1909. Mtinchen, Lentner (Stahl), 1909. In-8", 63 pp. 

— — Beitrdge zur Geschichte der Sdchsischen Franeiskanerprovinz 
vom td. Kreuze. Separatausgabe des Jahrbuches 1908, ibidem, [1909], 
in-4°, 134 pp. 

— — Jahresbericht dei • sdchsiscken Fra nziska 11 erprovinz vom hl. Kreuze 
1906, Dtlsseldof, Schwann [1909]. In-4“, 62 pp. 

Benvenuti, Stanislao, 0. F. M. — La glorificatione degli umili. Orazione 
funebre dei Francescani illustri morti nel 9essenio 1903-9. Letta in 
S. Maria degli Angeli (Assisi) in occasione della Congregazione Ge¬ 
nerale. Quaracchi, tip. Collegio S. Bonaventura, 1909. In-8 - , pp. 88. 

Bruno de Paris, O. Cap. — Crtation et dtbuts d'un Stminaire Ofiental d 
Constantinople. Paris, Poussielgue; Couvin, S.-Roch 1907. In-8", pp. 91. 

Callaey, Fred., O. M. Cap. — Recherches sur Ubertin de Casal, p. 463468, 
dans Univ. de Louvain; S&minaire historique ; rapport sur les travaux 
pendant Fannie acadtmique 1908-09. Louvain, Jos. Van Linthout 1910. 
In-12°, pp. 426-518. 

Centl, Mahcei.lino, O. F. M. — Cenni storico-descnnttivi deUa SS. Annun¬ 
ziata dei Vastato in Genova. Genova, Tip. Serafino e Ferrando, 1909. 
In-16 ', pp. 63. 

Edouard d’Alen<;on ( O. M. Cap. — UAbbaye de S. Benott au Mont. 
SovJbase jrrts d’Assise. ( Ext r ait des Etudbs Franciscaines, oct. 1909). 
Couvin, S. Roch 1909, m-8°, 62 pp. 

Fernandez, Mariano, O. F. M. — Conspectus Omnium Missionum Or¬ 
dinis Fratrum Minorum an. 1908-1909; Congregationis Glis mense 
Maio 1909 celebratae occasione confectus. Ad Claras Aquas (Quaracchi), 
Typ. Collegii S. Bonav., 1909, in-16°, pp. XVIII, 463. 

Groeteken, Autbert, O. F. M. — Die VoUcsmissionen der norddeutschen 
FVaneiskaner vor dem Kulturkampf1849-1872. Nach meist ungedruckten 
Akten bearbeitet. Mtinster i. W., Alphonsus-Buchhandlung, (1910), 
in-8*\ 137 pp. 

Grob, Jacqueh, AbbA — Recueil d Actes et Documents concernant les 
FVtrts Mineurs dans Vancien ducM de Luxcmbourg et comte de Chiny. 
Luxembourg, Ios. Beffort 1909, 1 vol. in-8", LXXXII, 812 pp. — Pu¬ 
blicatione de la Section historique de VInstitui Grand-Ducal de Luxem¬ 
bourg, vol. LIV et LVI. 

Holder-Egger, Osw. — Salimbene und MiUioli. Sonderdruck aus der 
KLarl Zbumer eum 60 Geburtstag von Freunden und Schillern darge- 
brachten Festgabe: Historische Aufxfltze. Weimar, BGhlau, 1909, 82 pp. 

Huart, Artuur. — Jaeques de Bourbon 1370-1488. Couvin, Maison S. 
Roch 1909. In-8°, 186 pp. 

Mariotti, Candido, O. F. M. — L’ Ordine Francescano in Matelica. In 
occasione dei VII Centenario daUa fondazione dei medesimo. Matelica, 
Tip. Elzeviriana, 1909. In-8", pp. 62, con figura. — L. 0,60. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


Othon [de PavieI, 0. F. M. — L*Abb6 Pierre-Auguste Rougier, pritre 
fondateur de V Institui des Franciscaines de Notre-Dame du T'empte 
et des maisons de Retraites Sacerdotales 1818-1895. Limoges, Impr. 
Perrette, 7 Cours Jourdan 7, 1909, in-8”, XVI, 528 pp. 

Paolini, Francesco M., O. F. M. — Toletana seu Ordinis FF. Mino¬ 
rum. — De la Beatificacidn o confirmacidn dei culto de la Sierva de 
Dios Beatriz de Silva... fondadora de la Orden de la Immaculada 
Concepci&n de N. Seriora , (1424-1490). Articulos concernientes el caso 
exceptuado en los decretos dei Pont. Urbano VIII.... Romae, tip. Pont, 
instit. Pii IX, 1909. In-8”, pp. 67. 

* * — Cause du dioc. de S4ez ou de Vordre des FF. Min. — 

Allicies pour la confirmation du culte imm&morial rendu d la Bse Mar- 

gubrite de Lorraine, duchesse d’Alengon (1468-1521) O. S. C1_Ib. 

In-8", pp. 60. 

Raimondo, Giuseppe, 0. F. M. — In memoiia dei P. Vincenzo Bon- 
atomo. Elogio funebre. Quaracchi, tip. Coli. S. Ron., 1909. In-8”, pp. 88. 

Rederstorff, Maternus, 0. F. M. — Schriften des hl. Franziskus von 
Assisi. Neue deutsche Uebersetzung nebst Einleitvng und Anmerkungen. 
Regensburg, Fr. Pustet, 1910, in-16°, 216 pp. 

Relsch, Chrysogonus, O. F. M. — Gedenkblatt zum 20Qjiihrigen Bestehen 
der Kalvarie St. Annaberg. Breslau, Goerlich und Coch, 1909, in-8°, 109 pp. 

» * — Album St. Annaberg. Breslau, Schles. Volkszeitung, 1909, 

in-8°, 24 pp. 

Retana, W. E. — Aparato Bibliografico de la Historia generdl de FUi- 
jnnas deducido de la colecci&n que posee en Barcelona la Compatlia 
generdl de Tabacos de dichas islas. Madrid, Imprenta de la sucesora 
de M. Minuesa de los Rios, 1906, 8 voll. in-4°, tom. I, pp. XLVIII, 
CX1X, 463; tom. II, pp. 465-1064; tom. III, pp. 1066-1600, (4). — 
(160 Pesetas). 

Rocco, Gaetano da Napoli, 0. F. M. — Compendio della Vita di S. Gia- 
como della Marea, O. F. M. Napoli, Stab. tip. N. Iovene e C., 1909. 
In-16°, pp. 178, con figura. — L. 0,40. 

[Scaramuzzi, Diomede, 0. F. M.]. — II Santuario di S. Madeo, presso 
S. Marco in Lamis. Cenni storici. Foggia, tip. P. Cardone, 1909. ln-16°, 
pp. 82, con illustrazioni; (L. 0,80). 

Sevesi, Paolo M., O. F. M. — Storia dei culto prestato ab immemorabili 
al B. Bemardino Caimi da Milano dei Frati Minori, fondatorc dei 
Saci '0 Monte di Varallo. Novara, Tip. S. Gaudenzio, 1909. In-8”, pp. 101. 

Idem. — Una Gemma dei Terti Ordine Francescano. S. Elisabetta <TUn - 
gheria (1207-1231). Genova, Tip. Serafino d’Assisi, 1909. In-8”, pp. 86. 

Ubald d’Alen<?on, O. M. Cap. — Les uUes de S. Frangois dAsstse sur 
la Science. Paris, Libr. gen. catbol. (Poussielgue), 1910. ln-16”, 68 pp. 

Idem. — Les Fr&res Mineurs Capucins d Angers 1855-1870. Notice histo- 
rique. Angers, Germain et Grassin, 1909. In-8", 67 pp. 

Varia. 

Colatti, Clemshtb, O. F. M. — Via siettra per ealire al eido. Florilegio Sacro. 
Torino, tip. Pontifioia P. Marietti, 1909, in-16° pp. 488. 

Edmond, Agostini O. F. M. — Manuel du Fr^re Convers dans Tonlre s4ra- 
phique. Lille-Pari9 Rome, Soo. St. Augustin, 1909, in-16° pp. 181. 

J.-B du Petit-Bornand O. M. Cap. — Sur la que»(ion du nombre de» 4hu. Simplo» 
Note». II® 6dit. Paris, Lethielleux, Aditeur, [1909], in-12° pp. 182. 

Idam. — Notre-Seiqneur J4»u*-Cri»t e»t la »olution de toute» le» aifficuUia. Simplae 
aper pus, II® 6dit. Paris-Tournai, Casterman [1909], in-82° pp. 26. 

Innocantl, Benedetto, O. F. M. — Frate Sole (S. Franreeco d’ Aetiti). Firenae, 
Tip. Domenicana, 1910, in-8°, pp. 88. 

— — Chartularium Studii Bonontenti». Documenti per la etoria delV Univereitd 

di Bologna dalle origini fino al tecolo XV publicati per opera della Commi»- 
none per la aforia deW Univertitd di Bologna. Vol. I. Bologna, presso la 
Comm. per la Storia dell’Univers. di Bologna, 1909, in-4°, pp.XlI-429. — L. 20. 

De lioentia Eooleaiutioa et Superiorom Ordinis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DISCUSSIONES 


DE STIGMATIBUS & FRANCISCI ASSISIENSIS 

(OCCASIONE RECENTIS CUIUSDAM LIBRI). 


Quoniam, tot tantisque operibus ac investigationibus, par- 
tim antiquioris partim moderni temporis non obstantibus, 
prodiit inscriptus: De Stigmatibus S. Francisci Ass., nuper¬ 
rime liber (1), qui Facultati Philosophiae Universitatis Ttlbin- 
gensis qua Dissertatio, uti aiunt, inauguralis est probatus, va¬ 
rias sive suppositas sive veras quaestiones de insignissimo 
illo privilegio Patriarchae Minorum pertractans, modo qui 
severae scientiae criticae speciem prae se fert, ad huius nor¬ 
mas saepe saepius clamans atque reclamitans; ansam, co¬ 
piamque inde nanciscimur opportunam, licet importune ob¬ 
trusam, rem istam domo pertractandi. Qui librum molis non 
grandis scripsit, Ios. Merkt, Doctoris nomen ac dignitatem eo 
adeptus, acumine critico est usus perspicacissimo, argumenta 
et ratiocinationes perite parando ac struendo. Attamen ex hoc 
nemo prudens specie illa scientiae critices severae et inexo¬ 
rabilis se pellici ultro vel glaucoma sibi ob oculos obici 
patietur, quinimmo examinabit scriptoris critices rationem 
celebrantis dicta, locos allegatos, inductiones, aequo iudicio 
omnia experiturus atque ad obrussam exacturus. 

Sex in capita discerpitur dissertatio, quorum primum 
agit de exercitiis asceticis tempore S. Francisci usitatis 
[1-6]; 11“ inscribitur: Quomodo historia de S. Francisci Stig¬ 
matibus iudicaverit [7-21]; III®: Quid de stigmatibus referant 

(1) Dr. losef Merkt, Die Wundmcde des heUigen Framiskus txmAs- 
sixi, Leipzig und Berlin, B. G. Teubner, 1910, in-8°, [IV], 68 pp. (Venit 
2 Marcis). Est fascic. V Collectionis, quae moderante Dr. Walt. Goetz, 
Professore facult. philos. Universitatis TUbingensis prodit: Betir&ge eur 
KuUurgeschickte des MittelaUers und der Renaissance, (Heft 5). 

Archivum Frcmoitoomm Historiam, — Ai. IU. 25 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



394 


DB STIGMATIBUS 3. FRAN0E8CI 


fontes historici [21-34]; in IV° inquirit quo tempore orta sint 
stigmata [35-52]; V“ quam formam prae se tulerint investi¬ 
gat [52-61]; VI“ denique quomodo stigmatum ortus sit expli¬ 
candus paucis coniecturat [61-8]. 

I. 

Ad singula capita descendendum nobis est, ut singulas 
res dictas, deductas, specietenus vel revera probatas anqui¬ 
ramus. — Capituli primi titulus latius sonat quam res inibi 
tractatae, quia non dc asceseos Christianae vel monasticae usi¬ 
bus in genere, sed paucissimis verbis dictis de castigationibus 
vel mutilationibus quorumdam asceticorum, tria facta analoga 
« stigmatizationis » enumerat, inde statim concludens [1] 
conceptum < stigmatismi» illo tempore sat vulgatum fuisse, 
tresque illos casus quodammodo fulcire theoriam, tenen¬ 
tem ipsum S. Franciscum sibi inflixisse vulnera Christi, non 
ut mundum deciperet, sed ut magis * christiformis' fieret. 

Tria illa facta sunt sequentia, iam pridem caeterum 
nota. De primo, locum Matthaei Parisiensis dicti, 0. S. B., mo¬ 
nasterii S. Albani, Londinensis, monachi (obiit paulo post 1259), 
qui illum Chronicae Rogeri de Wendover y-f 1236) inseruit, 
subicio integrum, a Dr. M., non perfectissime exhibitum (1). 

«Hoc etiam, anno [1222] comprehensus fuit quidam .paucis diebus 
ante concilium celebratum Cantuariae (2) a magistro S[tephano\ Cantua- 
riensi archiepiscopo, habens in corpore et membris, scilicet in Itb 
tere, manibus et pedibus, quinque vulnera crucifixionis et in dicto 
concilio simul cum. eo [quidam] utriusque sertus, scilicet Ermofroditus, 
eiusdem erroris quo prior fuit obcaecatus cum suo complice praesentor 
tus. Super quo convicti et publice confessi, iudicio ecclesiae puniti 
fuerunt. Similiter (3) et quidam apostata, ludaeus factus ex Christiano, 
diaconus, qui similiter est iudicialiter punitus; quem Falco statim ar¬ 
reptum suspendi fecit ». 

Cur * stigmatizatu8 ’ ille Anglus, cum socia suo vafro eius¬ 
dem farinae, capitis damnatus sit inquirens, quam benignis¬ 
sime, sed absque demonstratione, infert Auctor, clericos An- 
gliae istiusmodi obiurgatores acres et ingratos, ex industria 
e medio tollere voluisse, miserum illum falso insimulan- 

(1) Matthaei Parisiensis, Monachi S. Albani, Chronica Maiora edited 
by H. R. Luard, {Rerum Britannicarum medii aevi Scriptores, n® 67), 
III, 71. London 1876 [non 1872 uti habet Merkt, 2]; ed. G. Wats, Lon¬ 
dinii 1684, 265. De facto dubium oriri vix potest. Est quoque iuxta M(erkt) 
2, ap. A. Maury, La magie et Vastrologie..., Paris 1864, 3* ed. 386. 

(2) Legas Oxoniae, uti editor iam adnotavit. 

(3) Hoc a Merkt, 2, omissum non neglexi, cum innuat, quam arbi¬ 
trarie A(uctor) concilio obtrudat fraudem in illos tres condemnatos. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DS 8TIGMATIBU8 8. FRANCI8CI A88LSIHNSI8. 395 

tes, quod stigmata fallendi intentione sibi inflixisset (1). 
Imroo quia [!] et S. Francisci stigmatibus postea contra¬ 
dictum esset vehementissime [?] etiam post Papales bullas (2), 
concludit, Anglum illum (innocenter ergo condemnatum) stig¬ 
mata sibi potius ex motu asceseos quam ex crassa fraude 
inflixisse. Quod nebulo ille atque eiusdem furfuris socius, 
confessi sint et convicti, nihil circumspectum movet Auctorem, 
nihilque quod nobile illud par fratrum excelluerit ingenio 
adeo morali. Sed nec Auctoris apologia perbenigna et hu¬ 
manior movebit quempiam. 

Ex rationibus asceseos seu mortificationis religiosae Ro- 
bertum « dictum Marchcsium de Monteferrando *, 
stigmata, — intellige proprio et stricto sensu, — «operatione 
mechanica sibi inflixisse in manibus et pedibus et la¬ 
tere* (sic) dicit Dr. M. [3], ex loco Tractatus ( 3) Fr. Ste- 
phani dc Borbono 0. Praed. (4) (f 1262) post an. 1249 scripti 
ct sic sonantis: 

« Qui, [Robertus] muttis annis ante mortem .suam in memoriam pas¬ 
sionis dux et fidei, stigmata Domini Ie.su in corpore suo portaverat. Cum 
aliis penitenciis quas faciebat in memoriam passionis Domini, cum qui¬ 
busdam clavis carnem suam singulis sextis feriis usque ad .sanguinis 
effusionem configebat ». 

Robertus supremum obiit diem 1234. Concedit Auctor 
noster difficulter determinari posse, quot annos « multis 
annis ante mortem» comprehendat [4]. Sed cunctationem 

(1) Quae suppositio nititur in loco Abr. Bzovii, Annalium ecdesiaxt. 
post.... Baronium, t. XIII, Coloniae Agripp. 1616 ad an. 1222, n. XX, p. 311: 
In synodo autem Cantuariensi, seu mavis Oxoniensi hoc anno in Anglia 
celebrato, Pseudochristus quidam, qui se Christum (!), venisseque, ut errores, 
(jui in Clero et populo grassarentur, emendaret, audebat asserere; et signa 
quaedam quasi Christi crucifixi, manibus pedibus laterique impressa, ad 
maiorem pojmli circumventionem ostendebat, ut vanus et perfidus nebulo 
in crucem, quam meruit mim Hermaphrodito quodam assecla sublatus est. 
Hic cessat M. 3 not. 1, sed prosequitur Bzovius : in qua et diaconus qui¬ 
dam desecratus fiammisque exustus, quod ad iudaicam perfidiam nefarie 
profugisset. Utrum MS. Vatie, a Bzovio allegatum novus fons conside¬ 
randum sit, M. 3, necne, ignoramus. Aderant ergo secundum Bzovium, 
aliae rationes, quam illae fraudes, quas concilio obiurgat Dr. M. — 
Cf. et Spondanus, Annalium... Baronii continuatio, ad an. 1222, n. 7, 
Lutet. Paris. 1659, I, 85. 

(2) De hoc cf. infra 424. 

(3) De eo Quetif-Echard, Script. ord. FF. Praed., I, Paris 1719,184-194. 

(4) Tractatus de diversis materiis praedicabilibus, edidit A. Lecoy 
de la Marche. Anecdotes historiques, legendes et apologues tirts du re- 
cueil inedit (1’Etienne de Bourbon, Paris 1877, 277. Apud Quetif-Echard, 
I, 186 ss. partes tractatus iam vulgatae erant, ibi locus noster est 1,191. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


396 


DB STIGMATIBUS 8. 


hanc prudentem statim deserit, arbitrarie inferens hoc sal¬ 
tem annum 1226 comprehendere, (et stigmata S. Francisci pau¬ 
cis hebdomadis ante mortem orta esse supponens), praeten¬ 
dit stigmata Roberti debere dici: «si non ante stigmata 
S. Francisci, at tamen quasi eodem cum eis tempore orta 
esse * [5]. Cum econtra sat constet tales dicendi modos chro- 
nologicos a rerum scriptoribus medii aevi adhibitos (1) valde 
vagos et dubios esse, nec eos absque aliis documentis seu 
rationibusad certum numerum restringi posse, tali illationi 
opponimus, quod non minore iure supponeret quispiam his 
vocabulis 5 vel 10 aut 6 vel 8 annos posse stabiliri. Sic vero 
res tota mutatur. Pari enim, immo maiore iure dicimus 
Robertum (qui obiit 1234) imitatum esse Franciscum, cuius 
stigmatizatio longe celebrior quam illa praetensa Roberti 
certissime exstitit, quam S. Franciscum aemulatum esse 
— et quo modo? — ignotum illum marchisium Arvemiae 
in Qallia. 

Sed in peius magis mutatur res haec. Quonam, quae¬ 
rimus, iure Doctor M. in alios severissimus, Stephanum fa¬ 
cit tribuentem Roberto stigmata «in manibus, pedibus ac 
latere »? [4]. Nusquam locorum hoc dixit. Insuper verba Fr. 
Stephani, suntne absque dubio ullo interpretanda in sensu 
prorsus sic determinato, quem technicum vocant, an sensu lato, 
qui fundatur in Gal. 6, 17, versu omnibus notissimo? Hunc 
revera sensum, scilicet stigmata designare vulnera in genere, 
sat clare innuunt voces «in memoriam passionis et fidei *; 
et verba «cum aliis penitentiis* praecedentia plane 
s i c explicant (2). 

Eodem quoque modo exegetae in genere S. Pauli versum 
explicavere, non solum illi, quos Auctor noster doctus hoc in 
loco allegat tamquam exempla exegeseos doctae « illius 
aevi » [?], i. e. Hervaeum Burgidolensem (+ circa 1150) (3) 

(1) Cf. p. 419ss., 401. 

(2) Qu6tif-Echard, I, 191, videntur legisse parum recte, « aliis poe- 
nis * . — Poterat Dr. M. hic saltem alludere ad sensus non omnino planos 
loci Fr. Stephani, id quod et Lecoy de la Marche, 1. c. 277, in nota fecerat, 
quoad interpungendi modum. 

(S) Migne, P. L. non quidem CLXII [M. 6, n. 1], sed CLXXXI; et addo: 
coi. 1212. « Id est quasi servus ex fuga retractus et per serviles notas caute¬ 
riatus, in toto corpore meo cicatrices vulnerum, quae pro Christo passus 
sum porto et variis modis affigor». Et subinde alio modo: * Id est: Ego 
sum de familia Christi, ego sum annumeratus in militia Regis aeterni, 
quod multiplices plagae in corpore meo per cicatrices ostensae desi¬ 
gnant etc. •. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DB 8TTOMATIBU8 8. FBAN0I8OI A88I8IEN8Z8. 


397 


et Petrum Lombardum (fll64)(l). Hi simili modo quo Steph. 
de Borbone < stigmata » interpretantur. Quibus addi possunt 
plures ante et post S. Franciscum, inter quos (2) S. Petrus 
Damiani, macerationes et mortificationes saevas S. Dominici 
Loricati describens (3). Iste enim locus, non minus perperam 
quam ille Stephani de Borbone a Dr. M., in sensu proprio 
intellectus est a N. Tamassia, ubique indicia praevia rerum 
de S. Francisco relatarum subodorante (4). 

Superest tertius locus quo probare voluit A. stigmata 
S. Francisci resultasse ex ideis stigmatismi iam ante an. 1226 
[vel 1224] vulgatis per orbem. Desumptus est ex Vita B. Do¬ 
donis de Hascha Ord. Praem., in Frisia (5). 


«Anno igitur Domini MCCXXXI Frater Dodo, homo bonae conver¬ 
sationis et approbatae vitae, Dominica post Annuntiationem B. Mariae 
Virginis ex ruina maceriae veteris structurae oppressus, mortuus est, qui 
antea vitam monasticam et solitariam in eodem loco ad quinquen¬ 
nium duxerat serviens Deo et beatae Virgini die ac nocte maxima affli¬ 
ctione sui corporis et sic quasi martyrizatus a Deo et cum Deo vitam 
finivit. Cum igitur de ruina sanctuarii lapidibus oppressus fuisset et 
mortuus, invenerunt vulnera aperta in manibus et pedibus et in dextro 
latere suo ad modum quinque vulnerum Domini, quae forte ad com¬ 
patiendum Crucifixo multis annis portavit, ut vere dicere pos¬ 
set cum Paulo: Ego stigmata Domini mei Iesu Christi in corpore meo 
porto. Hoc autem ante diem obitus nullus scivit, nisi solus Deus, 
qui omnia noscit*. 

Quia, ait Dr. M., biographus Dodonis statim scopum stig¬ 
matum recognovit (!), innuitur eadem fuisse tunc temporis 
« signa ascetica vulgata * (!), et ob xd «forte.... multis an¬ 
nis » Dodonis stigmata supponit ad minus eodem tempore 
orta, quo et illa S. Francisci. Quid conclusio isthaec va¬ 


ti) Obiit 1164 vel 1160; in ep. ad G&l. P. L. CXCII, 169 s. 

(2) V. gr. Bruno Astensis sive Segniensis (+ 1123), P. L. CLIII, 316. 
Hngo de S. Obaro, 0. Praed. confrater et coaevus Stephani; immo, uti 
iam Qu6tif-Echard adnotavere, I, 188, citationes Biblicas ex Concordantiis 
Hugonis deprompsit St. de Borbone. Cf. et Lecoy, 1. c. 15. Hugo de 
S. Ch. Comment. in h. 1.; Opera, VIT, Venetiis 1764, f. 168 v. 

(3) P. L. CXLIV, 1024 {Opera S. P. Dam. U, Paris 1748, 240). Post 
plura metaphorice dicta, < Dominicus autem noster (ait) stigmata Iesu 
portavit in corpore et vexillum crucis non tantum in fronte depinxit, sed 
cunctis etiam undique membris impressit. Exustus et aridus humore ca¬ 
lami et tunci [cf Is. 19, 6], uberibus caelestis gratiae meruit imbribus ir¬ 
rigari *. 

(4) S. Francesco (T Assisi e la sua leggenda, Padova e Verona 1906, 94. 

(5) Acta SS. mart., III, 751. Dr. M. remittit quoque ad A. Imbert- 
Gourbeyre, La stigmatisation, Vextase divine et les miracies de Lourdes, 
Paris 1894, I, 10. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




398 


DE 8TIGMATIBU8 8. FSAN0I80I AS8ISIENSI8. 


Icat, cuicumque patet, sed vel eo minus explicatio xo& « mul¬ 
tis annis » valet, quo biographus candide fatetur nec se, nec 
quemquara de hac re scire aliquid. Obiit Dodo Ord. Praem. 
an. 1231, biographus posteriore tempore ignoto scripsit, nec 
stigmata S. Francisci ignorare potuit ipse, nec forsan et Dodo. 

Quibus sic discussis, liquet primi capitis disserta¬ 
tionis TUbingensis conclusionem, scilicet: e tribus (?) il¬ 
lis stigmatizationis factis (?) unum esse certe antiquius illo 
S. Francisci, duo (?) vero alia «etiam probabiliter, vel saltem 
eiusdem temporis (?) * proindeque S. Franciscum primum 
locum 8tigmatizatorum vix obtinere posse, liquet, inquam, 
remanere duo facta sola, quorum alterum eodem 
prorsus vel et maiore iure post an. 1226 (immo 1224) 
reponitur, proindeque versa vice Dodo S. Franciscum imitatum 
esse diceretur. Alterum vero factura: praestigiatoris illius per¬ 
versi, cum S. Francisco conferre quisnam aequus audebit? 
Qua in hypothesi Auctori nostro probandum saltem fuisset 
in Umbria actum obscuri non minus quam perditi illius fa¬ 
natici anno 1224 (vel 1226) notum fuisse! His visis lectorem 
frigit nullum, quantum arbitrarie procedat discutiens et ar¬ 
guens Doctor novellus. 

n. 

Caput secundum maiore sollertia sagaciter struitur, sed 
non minore arbitrio. En eius summa. Quod miraculum sti¬ 
gmatum S. Francisci non memoratur nec in bulla Canoni- 
zationis, (I), nec inter miracula occasione canonizationis prae¬ 
lecta (II), « explicatur solummodo» [8] ex eo quod in ipso 
processu de stigmatis dubitatum sit. — Accedebant i uri di¬ 
ca e suspiciones [8], quia testium in processu rogatorum: scii, 
incolarum Assisii et Fratrum 0. Min. nimis intererat stigmata 
utcumque probari (III), immo Gregorius IX de omnibus stig¬ 
matis tunc dubitabat plurimum [8-11] (IV). — Quod postea, 
scii, anno 1237 Gregorius stigmata defendit, nihil miran¬ 
dum, quia talis versabilitas saepe in Pontificibus Romanis de¬ 
prehenditur [12], immo bullae anni 1237 opinionem perso¬ 
nalem ipsius Gregorii IX non produnt, sed potius curiae, 
cui eaeterum Pontifex cedebat [12-3] (V). — Porro nec Gre¬ 
gorius IX (VI) nec Alexander IV testes oculati stigmatum 
dici queunt [14-16] (VII). 

Quae bullae rem pro « scientia ecclesiastica » decide¬ 
runt [17]; attamen critica historica (libera, acatholica) c repa¬ 
gulo illo non obstante» [18] stigmata critice investigavit im- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DE 8TCGMATIBU8 8. FRAN0E80I A881BIEN8I8. 


899 


perterrita. Hoc primum praestitit K. Hase (1) cui adhaesit 
Eenan (2) et adhuc adhaeret H. Thode [18] (3), quamquam 
patenter eius theoriam: de stigmatibus clam ac fraudulenter 
a Fr. Elia de Cortona cadaveri Sancti « ferro candenti» in¬ 
flictis, penitus deserendam censet A. noster [20]. Disquisitio¬ 
nibus Caroli Hase partim usus, Prof. Dr. K. Hampe (4) conatus 
est probare stigmata S. Francisci orta esse paulo 
ante Sancti mortem, eaque fuisse solummodo 
foramina cicatricosa, stigma vero lateris sanguinem 
emanasse. Quod in monte AI vernae orta sint, apparente 
Seraph, sola ac mera suspicione Sociorum Sancti fuisset con¬ 
clusum. Quia autem, ait, contra opiniones Dr. ac Prof. Caroli 
Hampe, P. Bihl (5) «non sine dexteritate traditionem eccle- 


(1) Hic apparet etiam inscriptionem capitis II longe plus polliceri 
quam tenor praebeat, diuque ante Car. Hase exordium sumendum fuisse. 
K. Hase, Franz von Ausuri. Ein Heiligenbild, Leipzig 1856; Anhang: 
Untersuchung der Wundmale, 143-202. (Denuo edit, est ap. Hase, Ge- 
sammelte Werke, V. Gallice versa a C. Berthoud, Frangois d’As*ise, ttude 
historique cTapris... K. Hase, Paris 1864) Citamus editionem principem. 
— Hasii hypotheses modo lepide, modo docte est insectatus L. Clarus 
[i. e. Dr. W. Volk], Eine Uterarische Hasenjagd, oder Methode, wie ein 
geunssenhafter Polemiker wvder die katholische Kirche HeUigenbilder zu- 
recht macht, Paderborn 1867. — Quod Hase in VII editionibus suae 
Kirchengeschichte, Leipzig 1891, 387 sententiam suam proposuerit, uti 
Merkt, 18, praedicat, ad rem in se nihil refert; multo minus quod A. 
Hausratb, Die Arnoldisten, Leipzig 1893, 224, ob eius argumentationes 
et hypotheses quaestionem ambiguam censuerit; cf. et A. Bournet, 
S. Frangois dAssise, etude sociale et midicale, Lyon 1893, 98 atque M. 18. 

(2) E. Renan, Nouvelles 6tudes dhistoire religieuse, Paris 1884, 341 ss., 
cui magistro aperte contradicit P. Sabatier, Vie de S. Frangois , Paris 
1894: Etude critique sur les stigmates, 401-412. 

(3) Ratiocinia Hase inania compendio repetens, Thode, Franz von 
Assisi und die Anfdnge der Kunst der Renaissance in Itdlien, Berlin 
1904, (II edit.) 43 s. S. Frangois d'Assise etc., traduit par G. Lefevre, 
I, Paris [1908], 48 s. — Addimus P. Rene de Nantes, O. M. Cap. ea de- 
nao confutasse Les stigmates de S. Frangois et la ciitique moderne, ap. 
Etudes Franciscaines (EF) XVI, 1906, 341-62. — Cf. et Le Monnier, Les 
stigmates de S. Fr. ap. Etudes, t. CXII, 1907; 737-60 et hinc separatim 
Paris 1907. 

(4) K. Hampe, Die Wundmale des hl. Franz von Assisi, ap. Histo- 
rische Zeitschrift (begrUndet von H. v. Sybel), vol. XCV1, (N. F. LX), 
MOnchen und Berlin 1906, (fasc. 3), 385-402. (Citatur: Hampe). 

(6) Die Stigmata des hl. Franz von Assuti, ap. Historutches Jahrbuch 
der GoerreS'GeseUschafl, vol. XXVIII, MUnchen 1907, 629-660. (Cita¬ 
tur: Bihl). — Pro parte eorum potius supranaturali subnectimus: Joan 
de Cognin, O. M. Cap., Etude critique sur les stigmates de. S. Fr., ap. 
EF II, 1899, 337-350, 607-22. P. Bernardino Sderci da Gaiole O. F. M. 
L'Apostolato diS. Francesco e dei Francescani, I, Quaracchi 1901), 153-199: 
Appendice suile stimmate di S. Fr. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




D* STIGMATIBUS 8. VRAHOISOI 


400 

elasticam > defenderat [21], scii, stigmata S. Francisco fuisse 
impressa in monte Alvemae duos annos ante mortem (1224) 
eaque habuisse formam cicatricum et clavorum, utramque 
quaestionem denuo expendere sibi proposuit novus laureatus 
Tttbingensis. 

Quia concedit I nm , i. e. Bullae Canonizationis S. Franci- 
sci(l) silentium explicari ex eo, quod nulla prorsus miracula 
Sancti enumeret, nescio cur denuo [10] ex ea aliquid contra 
stigmata arguere nitatur Auctor argutus. —• Neminem autem 
bullam legentem praeterit in ea non solum miraculum Stigma¬ 
tum non commemorari, sed nec ullum miraculum sive 
ante sive post mortem a S. Francisco perpetratum, neque 
ullum factum totius vitae ipsius ibi expresse asseri 
vel tractari. Sola bulla ista innixus, criticus quilibet negativus, 
factum quodcumque S. Francisci negare ergo potest Huiua- 
modi insuper negationem ridiculam summe esse, ex eo vel 
magis patiet, quod Bullae Canonizationis S. Elisabetb, 1 iun. 
1235(2) et S. Dominici Ord. Praed. Patriarchae, 19 iul. 1234(3), 
ambae datae ab ipso Gregorio IX, saltem aliqua facta vitae 
istorum Sanctorum exprimunt. 

Si (ad II) existimator perspicax attentius legisset Thomae 
Celanensis Legendam 1*“ (4), necnon alios eiusdem Ponti¬ 
ficatus processus Canonizationis, invenisset quasi miracula 
universa, in occasione dicta examinata et lecta, fuisse miracula 
post mortem patrata, sanationes etc., et ob talia miracula, 
quae vitam certe sanctam secuta sunt, tanquam ex occa¬ 
sione proxima, Gregorium IX iussisse processum institui (5). 

(1) Sbaralea, BuUarium Francisc., (BF) I, Romae 1759, 424. Wadding, 
Annales Minorum, Romae 1782, II, 201-8, an. 1228, n. 76. Enbel, BuXL Franc. 
Epitome et Suppi., Ad Cl. Aquas 1906, 6, n. 48. Potthast, Reg. Rom. Pont, 
n. 8242. (2) BF 1, 162 s. Enbel, n. 169. Potthast, n. 9929. AFH n, 246. 

(8) Potthast, n. 9489. Acta SS. aug. I, 620 s. 

(4) Legenda 1 S. Fr. ed. Ed. Alenconiensis, Romae 1906, part. ITT, 
n. 128: Fit interea de Sancti canonizatione solemnis collatio et super 
huius ce modi negotio egregia Cardinalium concio saepius convocatur. Con¬ 
currunt undique multi, qui per Sanctum Dei fuerant a suis cladibus Ube¬ 
rati et miraculorum maxima multitudo hinc inde coruscat. Approbantur 
verificantur, audiuntur, recipiuntur etc. L. c., n. 127-160, ubi conscribit 
€ miracula quae coram domino Papa Gregorio, ut dictum est (n. 125) 
perlecta sunt et populo nuntiatq,... breviter sed veraciter •. Universa 
post mortem Sancti evenere. Cf. n. 125. Nemo est, quin sciat acta pro* 
cessus S. Francisci non iam exstare. — Cf. p. 401-2. 

(5) L. c. n. 121 «Ad eius quoque tumbam assidue nova miracula 
fiunt.... Caecis restituitur visus, surdis reparatur auditus, claudis redditur 

gressus etc. etc. audit et inteUigit haec Romanus Pontifex..... > ideoque, 

p. 122, Assisium venit cum curia. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





DB STIGMATIBUS S. FRAN0I8CI A8SI8IENSI8. 


401 


Etiam processus rationem clare adumbrat Th. de Celano(l), 
et aperte manifestat processus Canonizationis S. Elisabeth, 
Landgraviae Thuringiae, iubente eodem Gregorio IX insti¬ 
tutus (2). — Nulla ergo in re fundatur hypothesis audacissima 
ct suspicio vanissima critici A. de dubio circa stigmata in 
processu subsistenti. 

Dubietates porro iuridicae (III) ab eo obiectae deridi¬ 
culae probe sunt. Supponi quidem possunt a critico moderno, 
qui animo penitus diverso quam saeculi tertii decimi homi¬ 
nes ducitur, omniaque ratione ct iudicio plane propriis obsti¬ 
natus aestimare vult. Quinam, quaerimus, interrogandi prae¬ 
cipue erant, nisi illi qui cum Sancto conversati erant in¬ 
time? Sine ulla probatione [8] Dr. M. praetendit (quia sibi 
commodo est) Fratres Minores successus suos magnos adver¬ 
sus Fratres Praedicatores plerumque stigmatibus 8. Funda¬ 
toris debuisse. Quod utrobique gratis assertum, gratis ne¬ 
gatur, non secus ac sequens hypothesis prorsus ex vano con¬ 
ficta, scii, testes canonizationis fortasse circa tempus etc. 
stigmatum inter se discrepasse! 

Ad IV un \ — S. Bonaventurae Legendam pretio carere 
cum saepius proclamet iudex litteratus [16, 29seqq.], tamen 
ea quae opinamenta propria suffulcire in ipsa possunt, avide 
adhibet, quin etiam ista exaggerat adeo, ut ars sophistica 
quam L. Claro crimini indignabundus dat [9], in seipsum reci¬ 
dat. S. Bona ventura de solo dubio Gregorii IX (3) circa 
vulnus lateris loquitur, quod quia, uti et K. Hase(4), cri¬ 
ticus novus non capit [9], ad omnia stigmata — quid 
dicam, nisi.... inepte — extendit. Ast alibi [14] A. noster, 
referens Cardinalem Hugolinum (qui postea Gregorius IX fuit) 
Reate S. Franciscum ultimo vitae eius tempore visitasse (5), 

(1) N. 123. 

(2) AFH II, 244 »eqq., ubi variae relatione» etc. maximam longe 
partem miracula post mortem continentes enumerantur. Cf. Huyskens, 
QueUenstw/ien zur Geschichte dei' hl Elisalsth , Marburg 1908, 155-266, 
140, 146. Patet nec vitam, virtutesvc neglectas esse 110-40, sed longe 
plus de miraculis illis sanationum actitabatur. Cf. ap. Quetit-Echard, 1, 
53-63, miracula S. Dominici coram item Gregorio JX probata. 

(3) Ijegenda Maior, Ad Cl. Aq. 1808, (XVI), de mirae. 1, n. 2. • Gre¬ 

garius P. IX... antequam crucis signiferum catalogo Sanctorum ascri¬ 
beret, scrupulum quemdam dubitationis in corde gerebat i»b vui.nkke 
latekali »... (4) Franz V. A., 160. 

(5) 1 Celan. II, c. 5, n. 90. Ibid. n. 101 Celanensis necessitudinem 
S. Francisci cum Hugolino describit, cuius plurimum intererat mederi 
morbis Sancti conquassati. « Quoties, inquit, [Hugolinus] videbat eum 
[Sanctum], tamquam Christi apostolo reverentiam exhibebat, et inclinato 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




402 DE 8TIGMATIBU8 8. FRAN0180I AS8I8IEN8I8. 

exclamat: ‘ Quomodo Hugolinus, Sancti intimus, tunc saltem 
nullum stigma vidit, uti in Bulla concedit’? De qua bulla 
statim postea. Contra praedicta vero longe meliore funda- 
mento dicimus Hugolinura Reate, manuum, pedumque stigmata 
observasse, (non illud lateris), ita ut una ex parte dubium 
Pontificis circa vulnus laterale optime explicetur, alia ex parte 
bulla autopsiam non expresse praetendens, Papae veracita- 
tem optime testetur. Quae hypothesis nostra nulli textui vim 
infert, neminem calumniatur, resque certas optimo nexu ex¬ 
plicat (1). 

Cum Gregorius IX anno 1237 publice quam sollemnissime 
bullis papalibus stigmata asseruerit veracia, mutationem (sup¬ 
positam et iuxta hypothesira suam vanam necessario postu¬ 
latam) mentis Summi Hierarchae, sententiis generalibus et 
«psychologice» explicat Dr. M., provocans [12] ad tritum illud 
de Pio II (1458-1464): «Aeneam reicite, Pium recipite». 
Quod dictum(2) quid in casu nostro probet, nec oculatis¬ 
simus quisque videre potest! Sequentia vero (V), bullae de 
qua hic agitur (3), manifestissime contradicunt, cum papa 
clare profiteatur se ipsum, non autem solos praelatos cu¬ 
riae « causam specialem » sumpsisse canonizationis ex stig- 

utroque komine, saepe manus eius deosculabatur ore sacrato *. 
Reate curia Romana erat, post 1228, a 23 (24) iun. 1225 usque 21 *an. 1220; 
unde Romam profecta est, ubi adhuc erat, cum Honorius III, 18 mart. 1227 
obiret. Potthast, n. 7434, 7526, 7861. 

(1) Cur siluerit, nos ignorare confitemur. Poterat vero et ipse et 
alius autopsiam (4 stigmatum) asserere, si asserendam duxisset. — De 
alio loco S. Bonaventurae a Dr. M. violentius deturpato cf. 405. 

(2) Ex Funk, Lehrbuch der Kirchengeschichte, Paderborn 1907, 385. 
(1902 4 , 379). Addo vero hoc inveniri in hulla: In minoribus agentes, 20 
april. 1463, Bull. Rom., V, Aug. Taurin. 1860, 175. 

(3) M. 12, de ipso Papa contra expressum Bullae textum silens, quo¬ 
niam Pontifex in Bulla « Non minus » 31 mart. 1237, BF 1,213; Wadd. 
1237, n. 3, (II*, 429), se solum nominans; •Nobis, inquit , qui ex tanto 
miraculo cum caeteris sollemniter probato causam specialem habui 
mus , quod ipsum adseripsimus Catalogo Beatorum ». In Bulla « Con¬ 
fessor Domini gloriosus * (non gloriosi, uti legit Dr. M. 12) 5 april 1237, 
dicit: « Quo [miraculo stigmatum] ad nostram et Fratrum nostrorum 
deducto notitiam et cum caeteris eius miraculis per testes fide dignissimos 
probato sollemniter, ex eo ipso sjtccialcm rausam habuimus quod Con¬ 
fessorem eurmlem de dictorum Fratrum et omnium praelatorum 
consilio, qui tunc apud sedem apostolicam exislebatti, Sanctorum Cata¬ 
logo duximus adseribendum *. Qui textus non ex lubidine sed iuxta cri¬ 
ticae interpretationis regulas intellecti, cf. E. Bernheim, Lehrbuch der 
historischen Methode, Leipzig 1908, (editio V-YI), 570 ss., Auctoris hypothe- 
ses de processu explodunt egregie quamquam in relationibus de pro¬ 
cessu adservatis (p. 400-1), non expresse numerentur stigmata. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE 8TIQMATIBUS 8. FRANCISCI 


403 


matis S. Patris. Eadem falsa profert de bulla: Usque ad ter¬ 
minos (1); in utraque ergo Gregorius IX sententiam et per¬ 
suasionem sui ipsius prodit. 

Ad rem P. Sabatier (2) optime ad hymnos appellavit, 
quos Gregorius IX, Cardinalesque occasione Canonizationis 
ad celebrandum S. Franci scum ei usque stigmata composue¬ 
rant. Dictum generale Doctoris M. [10]: ‘ poCsi et carmine 
auctorem non semper exprimere persuasionem propriam ’, in 
casu nostro, eo vel minus valet, quod non de rebus remo¬ 
tissimis versus compingendi erant, neque pro quacumque 
occasione, sed virtutes 8. Francisci omnibus notissimi de¬ 
scribendae erant, in liturgia sollemniter decantandae. 

Tum [10] de ipsis hymnis parum erudite agit Dr. M., e 
modernis solummodo Chevalicr(3) allegans, ignorans disquisi¬ 
tiones Dr. J. E. Weiss (4), P. Dr. Hil. Feldcr(o), eensensquo 
responsorium: « De paupertatis horreo * non esse editum (6). 
Quaestiones de auctoribus singulorum hymnorum, prosarum¬ 
que ad liquidum perductae non sunt, attamen edicta rei dis¬ 
cutiendae adeo ignari auctoritatem Fr. Salimbene (7) minime 
destruunt. Ob Celanensis relationem (8) iure merito occasione 

(1) 31 mart. 1237, BF I, 212; Wadd. 1. c. 428, ubi Papa ad testes 
stigmatum, appellat qui « testimonium veritati jterhibcanf, et cui ipsum 
hoc fidelis mater ecclesia suffragetur , quae, ex huiusmodi miraculo 
cum multis aliis debita sollemnitate prolyato, causam specialem habuit, 
quod eumdem Sanctum Beatorum Catalogo reverenter adscripsit*. Cum 
haec bulla ad episcopum Olomucenscra sit directa, patet formulam 
«Mater Ecclesia » sollemniorem, non autem debiliorem esse. Cf. 424. 

(2) Vie, 410 s. 

(3) Repertorium hymnologicum, I, Lovanii 1892, n. 2625. [Caput drac.\ 
hic etiam ed. ap. Cantus varii Romano-Scraphici , Romae-Tornaci-Parisiis 
1902, 215-7]; II, 1&97, n. 15573. 

(4) Julian von Sjteier, Forschungen etc., Mtlnchen 1900, 72fi. Die 
ChortUe Juliaiis von Speier, ibid. 1901, 20 f. 

(5) Die liturgischen Reimofjizien au f die. hl. Franciscus und Antonius, 
Freiburg, Schw. 1901, 47ff. Cf. et Anal. Boli., XI, 1892,351; XIX, 1900, 
328 seq. 

(6) Est vero respons. VIII Officii S. Francisci. centies editum in 
Breviariis Ord . Fr. Min. et v. gr. ap. Feldcr, 118. 

(7) Chronica, M. G. SS. XXXII, 383, (ed. Parm. 1857, 194) « Iste 
domnus papa Gregorius nonus,.... ad houorem b. Francisci fecit hymnum 
Proles de celo prodiit, et responsorium De paujsrtatis horreo et prosam 
Caput Draconis ultimum *. Chevalier, (Proles:) n. 15573. — Notes velim 
relationes concordiae inter hymnum Proles et llullam canonizationis. 

(8) I Cei. III, n. 120: Cantantur cantica nor>a et in mclodia spiritus 
ivbUant servi Dei.. Aiuliuntur ibi organa melliflua et. carmina spiritualia 
modulatis vocibus decantantur. Hoc ergo praetensaui et iam explosam 
motationem Gregori IX funditus concidit^ non e contrario uti M. 11 vult. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




404 


DB STIGMATIBUS 8 . FRAN0I80I 


canonizationis Papam, Cardinalesque poemata panxisse tenen¬ 
dum est, non contra * factum' [11], sed contra inanissimam hy- 
pothesim Gregorium an. 1228 de stigmatis dubium fingentem. 
Quae A. subnectit [13] de Celanensi, qui in libro Papae pro¬ 
bando dubium huius memoriae prodere noluisset, ex se 
et ex praetactis tamquam quisquiliae commenticiae evanescunt 

In quaestione subsequente de fide oculata stigmatum ex 
parte summorum Pontificum Gregorii IX et Alexandri IV, 
Dr. M. primo fidem superiacit, augendo momentum autopsiae 
papalis [lo]. Quisnam, huius rei vel paululum gnarus, dicere 
audeat fidem canonizationum ex autopsia Pontificis illius, 
qui actum sollemnem promulgat, plurimum dependere? De 
Gregorio IX iam diximus. Contra sententiam communem (1) 
deinde, ducis sui K. Hase (2), dicta recinens, Alexandrum IV 
in Bulla: Benigna operatio (3) de oculata fide ex parte 
sua non loqui arbitratur, quia bulla ista, iuxta stilum canoel- 
lariae pontificiae, simpliciter bullam Gregorii IX transcribat 
seu repetat. De qua relatione iudicet ipse lector aequus e 
subiecta nostra comparanti locos tabula (4), unde claret Alexan¬ 
drum IV bullae Gregorii addidisse quaedam notam per¬ 
sonalem prae se ferentia, dicens: «cum ea nobis dudum 
nota fecerit plenior udes rerum.... familiarem ex munere 
divino meruimus habere notitiam ». Quae cum in bulla 

(1) Cui adhaeret et E. Hampe, 388, SaLatier Vie, 407. St. Beissel, 
Die kulturyeschichtliche Bedeutung des hl. Franz von Annisi, ap. Stimmen 
aus Maria Laach, XXXIII, Freiburg 1887, 162 f; [1-17, 149-66, 276-88, 
374-91]; Bihl, 534-5. 

(2) M. 16, ut, inquit, etiam supposuit [sed minime probavit] Hase, 
Franz v. A., 158. 

(3) BF n 85-7. Wadding, ad 1255, n. 9 (HI*, 377 s.). Potthast n. 16077. 

(4) Bulla Canonizationis Bulla Alexandri IV. 

Greg. IX (1228). 

Postquam modo generalissi- Post stigmatum accuratam de¬ 

mo vitam Sancti adumoravit, sic scriptionem, quae in Bulla Greg. IX 
pergit: « Cum igitur gloriosae vitae deest, prosequitur: « Sane de prae- 
tpsius insignia ex multa familiari- fato Sancto haec certius asserentes 
late, quam nobiscum habuit in mi- indoctas fabulas seu vanae inventio- 

nari officio constitutis , plene cognita nis deliramenta non sequimur cum 

nobis essent et de. miraculorum co- ea nobis dudum nota fecerit ple.- 
ruscatione multiplici per testes ido- nior fides rerum, quando vide- 
neos nobis facta fuerit plena fides, licet in minoribus constituti coti f es - 

con fidentes .... nos .... quem fami- soris eiusdem f amiliarem ex mu- 
liarem habuimus in terris, habere. nere divino meruimus habere noti- 
patronum in caelis, habito Fratrum tiam, praefati praedecessoris nostri 

nostrorum consilio et assensu, ipsum domesticis obsequiis tunc temj toris 
adseribi decrevimus Sanctorum Ca- insistendo ». 

talogo venerandum ». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OS 8TIQMATEBU8 8. FRAN0I80I A88I8IKNSI8. 405 

Gregorii non occurrant, A. concordantium utriusque maiorem 
dicit, quam veritas patiatur. 

Ast, instat [16], opinio nostra fulcitur ex eo quod Grego- 
rius IX, nepotem suum Raynaldum de Comitibus Signae 
(postmodum Alexandrum IV) nonnisi anno 1227, (cum S. Fran- 
ciscus iam obi isset) in servitium suum adscivit. Ergo fami¬ 
liaris illa notitia — quam ideo de se Alexander IV men¬ 
daciter praedicasset — nequaquam importat Raynaldum 
S. Franciscum cognovisse! Ast hic eruditissimus criticus do¬ 
cumenta certa et diu vulgata ex toto ignoravit. Constat enim, 
saltem annis abhinc XX (1), Raynaldum, nepotem Gregorii, 
iam anno 1221, cum Cardinalis Hugolinus legatum in Lom- 
bardia ageret, non solum in eius servitiis fuisse, sed etiam 
fuisse iam Hugolini capellanum et nuntium (2) in rebus 
maxime arduis, v. gr. ad urbem Mediolanum cum archiepi- 
scopo altercantem! Corruit ergo misere hoc vanae hypo- 
theseos fulcrum inane, et tota panditur grandis violentia, 
quam Aristarchus iste intulit loco S. Bonaventurae, quem 
censuit, absque probatione ulla, factum aliquod Alexandri IV 
perverse ac falso esse interpretatum, licet ageretur de facto 
simplicissimo. Sanctus enim Bonaventura, utique directe 
contra hypotheses Dr. M. notaverat factum hoc, uti spectator 
et auditor: 

* Summus etiam Pontifex Alexander, cum populo praedicaret coram 
muttis Fratribus et me ipso, affirmavit se, dum Sanctus [Franciscus] vi¬ 
veret, stigmata illa sacra suis oculis conspexisse >. 

Ex omnibus proin liquet, quantum roboris et communi et 
nostrae interpretationi bullae Alexandri IV hinc accrescat (3), 
quantum vero, alia ex parte, deductionibus et erroribus a 
Dr. M. hoc in capite undecumque propositis adimatur, ubique 
ac in singulis partibus. Unaquaeque enim, accuratiore exa¬ 
mine instituto, penitus dilabitur. 

(1) G. Levi, Registri dei Cardinali UgoUno d’Ostia e Ottaviano degli 
Ubaldini, Roma ‘ 1890, n. XVIII, p. 20 est doc. factum « in praesentia.... 
magistri Stephani et magistri Raynaldi capeUanorum ipsius domini le¬ 
gati », i. e. Hugolini, 18 mai. 1221. n. XXIV; n. XXXVIII, p. 34-8, 21 
iuL 1221 « Raynaldus, domini pape subdiaconus, capellanus noster ». 
n. XXXXIIi; LXXI; LXXV. — Iamdiu antea de hoc constabat cf. Mar- 
tine et Durand, Veterum script. ampl. coli., I, Paris 1724, 1168 sqq. 
I. Felten, Papst Gregor IX, Freiburg 1886, 89 sq. 

(2) Levi, n. XXXVIII; n. XXXXIII, p. 46-8, 14 iul. 1228, ubi vo¬ 
catur « magister Raynaldus, domini pape subdiaconus, capellanus atque 
nunems domini Hugonis... legati *. 

(3) Proinde haec bulla, contra M. 21, traditionem autonomam, extra 
legendas, de stigmatis S. Francisci continet. — Cf. p. 424, n. 7. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE 8TIGMATIBU8 8. 




III. 

Per capitis III decursum Dr. M. probare nititur solum 
Fr. Eliam, inter scriptores de stigmatis referentes, fuisse 
testem oculatum stigmatum [21-2], non vero Fr. Leonem [22-3], 
neque Fr. Thomam de Celano [24-6]. Quinam autem revera 
stigmata adspexerint propriis oculis, e fontibus non clare li¬ 
quere, cum succedentibus annis plura elementa ♦ legenda- 
ria > accesserint [27-32]; tempus quo stigmata percrebuerint, 
ultimum vitae spatium Sancti fuisset [32], narratiunculae 
ergo, iuxta quas per « multum temporis» Sanctus stigmata 
abscondisset, essent reiciendae. 

Factum ergo stigmatum vivi S. Francisci, absque am¬ 
bagibus et manifesto conceditur, non ex gratia, sed 
propter testimoniorum gravissimorum non recusabilem aucto¬ 
ritatem (1). Qua in re, Doctor novus, antesignanum suum scii. 
K. Hase deserit, neque ullus cordatus sophismata Hasii de 
Elia impostore, cadaveri Sancti stigmata infligenti, iam pro¬ 
pugnare audebit, post examen aliquantulum institutum (2). 

Quid de Fr. Leone, teste oculari? Perperam iste e 
serie testium primi ordinis relegari (3), demonstratur tenore 
« Cartulae Leonis >, quam authenticam esse non dubitat 
acerrimi visus examinator (4); huius etenim autographon 
adservatur. « Cartula Fr. Leonis * praeter Laudes Dei et 
Benedictionem Fr. Leonis manu S. Francisci scriptas, exhi¬ 
bet ab ipso Fr. Leone notata haec (5): 

<• # • • • » • — M ■ . mm ■ ■ • 

(1) Sic et Hampe, 390 et Ztfckler in dies. Frarut von Assisi, ap. Heal- 
encyfdopaedie filr protextantixehe Theologie, III edit. VI, Leipzig 1899, 
202; W. Goetz, Die Quellen zur Geschichte des hl. Franz von Assisi, 
Gotha 1904, 65, ubi et stigmata sept. 1224 orta esse asserendum dicit, 
dum in rec. libro suo Assisi, Leipzig 1909, ( BerUhmte KunstsUttten 
Bd. 44), 53-7, pluribus licet cautelis, Dissertationem Dr. Merkt quasi 
adumbrat. 

(2) Hasii objectiones vanas contrivit iam Sabatier, Vie, 409412. Paucis 
quoque Ed. Lempp, Fr. Elie de Cortone, Paris 1901, 72s., qui, alia ex 
parte hypotheses a K. Hampe (et nunc denuo a Dr. M. propositas) ad¬ 
umbravit iam 73, not. 1. De hac epist. encydica F. Eliae cf. 417s. 

(3) A Dr. M. 22-8, qui sequitur Hampe, 389. 

(4) De dubiis a F. X. Kraus, Theolog. Literaturzeitung, XX, 1896, 
404 propositis et a palaeographis explosis, cf. 1. c. XX, 627; XXI, 60, 
v. P. Sabatier, Speculum Perfectionis, Paris 1898, LXVIIT s. Bdhmer 
Analcktcn zur Gesch. des Franciscus von A., Tilbingen und Leipzig 1904, 
XI1I-IV, Faloci, ap. MisceU. Franc. (MF), VI, Foligno 1895, 129 ss. 

(5) Eam habes v. gr. ap. Opuscula S. Frawisci, Ad Cl. Aq. 1904, 
124-5, 199 eq. Btthmer, Analekten 69 sq. Faloci, Gli autografi d. S. Fran- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE 8TI0MATIBUB 8. 


18. 


407 


* Beatus Franctscwt duobus annis ante mortem suam fecit quadra¬ 
gesimam in loco Alveme ad honorem b. Virginii Marte, matris Dei et 
b. Michaelis archangeli a festo assumptionis s. Marie Virginis usque 
ad festum s. Michaelis Septembris. Et facta est super eum manus Do¬ 
mini; post visionem et allocutionem Seraphym et impressionem stigmatum 
Christi in corpore suo fecit hem laudes ex alio latere cartule scriptas et 
manu sua scripsit gratias agens Domino de beneficio sibi collato ». 

Documentum istius generis authenticum summae est 
gravi tatis, quo Socius S. Francisci intimus, cum ipso in monte 
Alvernae anno 1224 commoratus (1), tempus ortorum stigma¬ 
tum definite enuntiat et stabilit, quaeque omnia in Vita 1 
Celanensis, 1228-1229 scripta, clare confirmant (2^. Quam¬ 
quam neque Cartula neque Vita I expressis vocibus Fr. 
Leonem testem ocularem stigmatum dicunt, de hoc dubi¬ 
tari nequit, quidquid obiciunt (uti illico videbimus) Dr. M. 
vel Dr. K. Hampe, et necessario quidem, quia Cartula ipso¬ 
rum hypothesim de stigmatis ortis anno 1226 (sept.) plene 
evertit atque everrit. Quandoquidem, post accepta stigmata 
S. Franciscus * Laudes Dei» et «Benedictionem Fr. Leonis * 
sua ipsius manu scripsit, dubitari nequit Fr. Leonem tunc 
saltem manuum stigmata vidisse. Cur vero se stigmata reapse 
conspexisse non saltem viginti verbis clare dixerit, ad sa¬ 
tisfaciendum postulationibus 1 criticissimi ' scriptoris, optime 
explicatur ex eo, quod Cartulam suam scripsit pro synchronis 
Fratribus, quibus satis supcrque de facto constitit, neque 
postulata scriptorum « criticorum > modo meticulosa modo 
procacia vel coniecturare potuit. 

Ast non solum ea quae Cartula Leonis plane intellecta in¬ 
sinuat, negat Doctor novellus, sed et rem manifestis verbis, — 
nempe stigmata esse orta an. 1224, — in Cartula expressam. 
Definit enim Dr. M., locum Salimbene (3) falso, uti legenti statim 


cesco, ap. MF VI, 34 ss. -Ed. d’Alen 9 on, 0. M. Cap., La Btntdiction de 
S. Frangois, Paris 1896, 5ss. Montgomery Carmichael, La benedizione 
di S. Francesco, Livorao 1900, 8 sqq. Reg. Balfour, The seraphic keepsake, 
London 1906, p. 66 ss. 

(1) II Cei. II, c. 20, n. 49: Dum 'maneret sanctus in Monte Alver¬ 
nae . Porta mihi cartam et atramentum, quoniam verba Dei et laudes 

eius scribere volo etc. Benedictionem scriptam dans Fr. Leoni, dixit: 
Accipe tibi cartulam istam et usque ad diem mortis tuae custodias dili¬ 
genter. Cf. et S. Bonaventura, Legenda maior, c. XI, n. 9. 

(2) I. Cei. II, c. 3, n. 94: Faciente ipso moram in eremitorio, quod a 
loco in quo positum est, Alvema nominatur, duobus annis antequam 
animam redderet cado, vidit in visione virum unum quasi Seraphim etc. 
N. 95-6. 

(3) Chronica, MG SS XXXII, 195, (ed. Parm. 76). Ibi Salimbene 
Ezzelmide Romano crudelitates referens, obiter penitus de S. Francisco 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





408 


DB STIGMATIBUS S. FRANOISOI ASS18IBN8IB. 


patet, interpretatus: Leonem stigmata conspexisse nonnisi in 
cadavere S. Francisci. De contradictione Cartulae non curat 
sagax A., inferens Leonem, si plura de stigmatis scivis¬ 
set [45], haec Fratri Salimbene certo narrasse (1), praesertim 
«scenam Alvernae * (!), quamquam constet neque Salimbene, 
hoc per transennam scribentem anno 1284, neque Fr. Leo¬ 
nem ullo modo voluisse ex industria ibi de stigmatibus agere! 
Norunt omnes Fr. Salimbene nihil neminemque timuisse, ne 
verum diceret, et si Leo diversa a communibus sibi de stig¬ 
matis prodidisset, rem non neglexisse in Chronica sua (2). 

Cedula Leonis, sitne post vel ante Legendas alias con¬ 
scripta, nihil ad rem refert, cum Vita I et II Fr. Thomae 
atque S. Bonaventura, aliique quoad stigmata ab ipsius sive 
dictis sive cartula dependeant, et aliorum Sociorum intimorum 
Sancti (3). Interest magni in se, speciatim contra Dr. M., dicta 
Sociorum cum Vitis S. Francisci antiquis apprime convenire. 
Est vero commentum duplex Cartulam continere «seriem re¬ 
rum novarum * relate ad Legendas [46], atque peius Leonem 
stigmatizationem in Alverna ignorasse [47]. Quanta falsitate 
commentum istud laboret, ex altero Fr. Leonis documento 
claret patentius. 

Hoc Fr. Leonis mediatum de ss. stigmatis testi¬ 
monium, dicta in Cartula maiore adspergens luce, clare 
demonstrat Fr. Leonem plura quam caeteri de stigmatibus 
scivisse, ipsumque ab aliis coaevis Fratribus testem stigma- 
tizationis habitum fuisse, unde hac de re ab eis consultus 


loquitur sic: Credo certissime, quod, sicut Filius Dei voluit habere unum 
sj>ecinlem amicum quem similem sibi faceret, scilicet beatum Franciscum, 
sic diabolus Ycilinum. De beato Francisco dicitur, quod uni dedit quinque 
talenta [Matth. 25, 15]. Nunquam enim in hoc saeculo fuit nisi unus, scU. 
b. Franciscus, cui Christus ad similitudinem sui V plagas impresserit. Nam 
sicut dixit michi frater Leo, socius suus, qui praesens fuit, quando ad sepe¬ 
liendum lavabatur in morte videbatur sicut unus crucifixus de cruce 
depositus. Ideo optime, congruere sibi potest, quod dicitur Apoc. /. [13]: 
Vidi similem filio hominis. In quibus autem fuerit similis, quia alibi 
scripsi, uleo hic taceo, quia ad alia dicenda festino *. — Haec Salim¬ 
bene scripsit an. 1284, cf. p. 187, 217. Ex talia loci silentio Dr. M. ar¬ 
gumentari bis audet 23, 45sq. — Ubinam vero haec latius tractaverit, 
ignoratur adhuc. 

(1) ltane vero? Quae enim plura alibi v. gr. in Cartula sua et scivit 
et narravit Fr. Leo. negat criticus. 

(2) Cf. MG SS 1. c. 21. 35 etc. 

(3) Cf. Cartulam cum I Cei. II, c. III, n. 94; Tract. de miracul. c. II, 
n. 4 sq. Bonav. Leg. mai., c. XIII, n. 1 sq. Dicendi modi dependentiam 
direc tain deducere non sinunt, cum agatur de facto paucis atque neces- 
Bario similibus vocibus narrato. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE STIGMATIBUS 8. FRANOISCI 






fuit. Fr. Thomas, de Eccleston dictus, O. F. M. (1), c. 1258 
scribens (2), haec habet: 

• Sed et frater Leo, socius S. Francisd , dixit fratri Petro (8) mini¬ 
stro Angliae, quod apparitio Seraphyn facta fuit s. Francisco in quodam 
raptu contemplationis, et satis evidentius quam scribatur in Vita sua (4); 
et quod multa fuerunt tunc sibi revelata, quae nulli viventi unquam com¬ 
municavit. Verumtamen dixit fratri Ruffino (6), socio suo, quod, cum a 
longe inderet angelum nimis territus fuit et quod eum dure tractavit, et 
dixit ei (6), quod ordo suus duraret usque ad finem mundi et nullus 
malae voluntatis diu durare, possit in ordine et quod nullus odiens ordi¬ 
nem diu viveret et quod nullus veraciter amans ordinem suum malum 
finem haberet. Praecepit autem S. Franciscus fratri Ruffino, ut lapidem, 
super quem steterat angelus, lavaret et ungeret oleo; quod et fecit. Ista 
scripsit frater Garynus de Sedenefeld ab ore fratris Leonis ». 

Perspicacissimus Dr. M., qui ad textus in sensus sibi 
faventes flectendum lynceis oculis utitur, glaucomate misero 
hic laborare videtur. « Ubinam locorum, contra nos (7) ex¬ 
clamat [24], Fr. Leo hic expresse de origine stigmatum lo¬ 
quitur »? Acquiescat, quaeso, aliquantulum, digneturque illius 
axiomatis artis criticae non oblivisci, quod scriptores ante- 
actorum saeculorum ex proprio videndi loquendique modo 
esse explicandos statuit (8). Atqui et Fr. Petrus et Garinus, 
quicumque etiam alius Frater Minor praedicta a Fr. Leone 
audiens, scii, «apparitionem Seraphim», qui Angelus (Sera¬ 
phim) — non vero diabolus, uti commentatur Dr. M. (9) — 
Sanctum dure tractasset eique secreta revelasset (!), quicum¬ 
que, inquam, haec legit vel audivit, necessario noverat et 
ipso facto, agi ibi de « scena Alvernae *, i. e. de stigma- 
zatione anni 1224. Qui intelligendi modus cuique obtrude- 

(1) Tractatus Fr. Thomae, vulgo dicti de Eccleston: De adventu FF. 
Min. in Angliam ed. A. G. Little, Paris 1909, 984; ed ap. Analecta 
Franc. (AF) I, Ad Cl. Aq. 1886, 246; ed. Brewer, Monument. Francisc., 
London 1868, (1), 61 s. MG. S8. XXVII, 666. (2) Little, 1. c. XXI. 

(8) I. e. de Tewkesbury; Little, 1. c. 126, 128, etc. 

(4) Agitur absque dubio de I Celan. II, c. III, n. 94 sq. Little, 98 n. e. 

(5) De quo Sabatier Sp. Perf., 168, CLXXIII. Catalogus SS. Fra¬ 
trum Min., ed. L. Lemmens, Romae 1906, 6. 

(6) Cf. Sabatier, Spec. Perf., c. 79. Bartholom. a Rinonico, Liber 

Conformit., ap. AF IV, 1906, 486. (7) Bibi, 633, qui contra Hampe, 889. 

(8) Bernheim, Lehrbuch d. histor. Methode, 677. Similia apud Goetz 
QueRen, 66. 

(9) M. 24 allegans Spec. Perf., ed. Sabatier, c. 99 p. 194 sq. (non 
149 uti M. 24, n. 2 habet) ubi habes: Similiter in s. monte Alvernae, tem¬ 
pore quo recepit stigmata Domini in corpore suo tentationes et tribulationes 
passus fuit a daemonibus etc. — Non est quin videat, hic non agi de 
momento, quo stigmata recepit, sed de temporis spatio scii. an. 1224, quod 
contra Dr. M. indicatur, iuxta superius a nobis exposita. 

Archivum Francimxmum Historicum. — A». HL 26 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



batur plane, cum ageretur de « raptu contemplationis * et 
de apparitione Seraphim. 

Noverant enim omnes (1), neque ullus de s. Francisco 
disputans ignorare potest, Seraphim semel tantum S. Fran¬ 
cisco apparuisse, scii, cum stigmata reciperet, id quod iuxta 
omnes Vitas S. Francisci fuerat 1224. Allusio insuper ma¬ 
nifesta ad apparitionem in Vita iam descriptam, nostrum 
intelligendi modum extra omne dubium ponit. 

Fac statim notes, lector, Fr. Leonem hic dicta Vitae I“* 
aperte confirmare tanquam vera, immo tanquam brevius 
stigmazationem describentia. Nequaquam ergo ullo modo 
Fr. Leo quoad facta relata in Vita I, neque coram Fr. Petro 
de Tewkesbury neque coram Fr. Salimbene contradixit, licet 
rei huius apprime capax appareat (2); unde hic confirmatio¬ 
nem habemus solemniorem. Falso ergo Dr. M. arguitur Leo¬ 
nem in hoc testimonio non loqui neque de «forma(3) Cru¬ 
cifixi » [44] neque «de stigmatizatione * [44], et falsius; bis hoc 
repetens [23, 44]: Fr. Leonem velle ibi (!) « satis evidentius* 
apparitionem describere, quam fecerit Fr. Thomas in Vita I! 

Quoniam vero constat, S. Franciscum quidem stigmata 
sua pedum, manuumque celasse per «multum temporis > 
etiam socios intimos, — quamvis nullibi horum numerus 
vel determinetur vel ullo modo circumscribatur — patet 
Fr. Leonem (et Fr. Rufinum) intimum prae aliis eius so¬ 
cium, stigmata Sancti vidisse prae aliis, at certe, saltem cum 
aliis. Recte proin tenemus eum, tot rerum intimarum s. Patris 
conscium, strictissima eaque diuturna et continua necessitu¬ 
dine eidem coniunctum, testem ocularem stigmatum fuisse, 
praesertim quia obiectiones contra hoc allatae partim fictitiae, 
partim manifesto falsae sunt. Fr. Leonis de tempore stigmati- 
zationis dictum primum summae est auctoritatis 
ex se, quia praesens tunc erat; secundum vero 
relata a Celanensi in Vita I aperte confirmat) 
lamentans solum ea non esse « sat evidenter» 
exposita. Ex quo deducendum est, Fr. Leonem plura sci¬ 
visse quam Fr. Thomas scripserat. 


(1) Ex praecise Vita I, 1. c. ex Juliano Spirensi, Legenda S. Fr., 
c. XI, n. 61, ( Ann. BoU., XXI, 198), ex aliisque a I Cei. dependentibus, 
ex Legenda Chori Thomae de Celano, n. 11 (ed. Alencon., 441) etc. etc. 
I Cei. Prolog. II Cei. II, c. CLXVII, n. 221; pag. XXXI seqq. 

(2) Cum Vitam I censuret. Quae ergo M. 46 seq., ut contradictiones 
a se suppositas quadamtenus explicet, dicit, inania omnino sunt. 

(3) Clare hanc expressit pro Legendas non ignorantibus. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





DE STIGMATIBUS 8. FBAN0180I A8SIHIEN8IS. 411 

» 

Iara vero aliunde constabat Vitam I® dependere e re¬ 
lationibus sociorum intimorum (1), ibique relatis hac Leonis 
approbatione expressa, si opus esset, maius accederet robur. 
Patet ergo nos habere, p r a e t e r Eliam, de stigmatiza- 
tione S. Francisci, testium ocularium Fr. Leonis 
atque Rufini testimonia, illud directum et indi¬ 
rectum, hoc saltem i n d i r e c t u m. Sic etiam criticae ri¬ 
gidiori et quam severissimae, ubique testes oculares 
eventuum relatorum expostulantis (2), apte satisfieri quoad 
stigmata S. Francisci potest. Nemo vero est, quin videat, 
paucissima facta historice certa esse remansura, si hoc pro 
factis medii aevi in genere posceretur adeo rigide, ut in casu 
stigmatum S. Francisci. 

Ex praevie excussis atque probatis patet etiam, quam 
arbitrarie concludat Dr. M. Fr. Leonem docere non potuisse 
Celanensem ea, quae in Monte Alvernae accidissent. Liquet 
ideoque hypothesim K. Hampe, cui assentit Dr. M. (3), scii. 
Celanensem ali osque rem illam sola coniectura assequi po¬ 
tuisse, ex se penitus corruere, quia optimis auctoribus, re¬ 
rumque peritis, utebatur Celanensis biographus. 

Ast, acerrimus criticus inter relationes Fr. Leonis et Fr. 
Thomae de stigmatizatione, praeter iam dicta et confh- 
tata, contradictiones invenit exitiales [49], quae demon¬ 
strent hunc ab illo hac de re instructum non esse, sed rem 
solum commentatum esse coniecturis. Leo dixisset apparuisse 
Seraphim, Thomas vero Crucifixum (4), iuxta Is. VI, 2 et Apoc. 
IV, 8 (5), et quod gravius esset, Celanensis «rem essentia¬ 
lem (!)» plurimarum stigmatizationum: i. e. « radios rubeos 
vel rutilantes * omisisset (!). Ultimum hoc probat exemplo (!) 
Catherinae Emmerich et Iosephae KUmi saeculi XIX! [49]. 
Quisnam hic commentetur et cavilletur, illico apparet, neque 
operae pretium est in talibus vel modicum morari, ea velli¬ 
candi causa. 

Thomas Celanensis fuitne testis ocularis stig¬ 
matum a se descriptorum [24-5]? Dum neque in Vita I ne¬ 
que in II hoc asserit(6), talis videtur in Tractatu de Mi¬ 
ti) Alencon., XXI ss. Goetz, QueUen, 66-72. (2) Merkt, 21 ff. 82,86 ff. 

(8) Hampe, 896 f. M. 47-8. (4) Cf. supra 407, n. 2. 

(6) M. 49; cf. Hampe, 899; quibus locis adde et Ezech. I, Ise. sed 
ad vel contra rem bine nihil. — Cf. de pictura Parmensi p. 429 s. 

(6) Anno 1221 usque ad saltem 1228 sept. in Germania degit. Iord. 
a Iano, Chronica , AF I, 8, 11; n. 19, 91, 88, ed. Bdhmer, Paris 1908, 
p. 22, 82 s. Alencon., XV seqq. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



412 


DE STI0MATIBU8 8. FBANCHSOI 


raculis(l), qui eidem vix denegandus est, certe non ob 
obiectiones a Dr. M. motas. Ait iste [15]: Cur in Tractatu 
se omnia annorum 1224-1226 vidisse innuit ille, qui in Vita I 
res ab aliis se comperisse dixerat? Immo: si Thomas Tra¬ 
ctatum de Miraculis scripsisset, a proposito suo in Vita I 
enuntiato, scii, miracula in Sancto non urgendi, misere de¬ 
fecisset [25]. 0 propositi sui mire tenacem virum! Nonne Tho¬ 
mas Vitam 1“ scripsit an. 1228-29, Tractatum vero circa 
an. 1247? Ubinam gentium scriptor trium operum, adeo inter 
se tempore distantium, idem propositum semper sequi obli¬ 
gatur? Sed praetensa illa intentio auctoris Vitae I, ex 
eo supponitur quam falsissime, quia quasi tota tertia pars 
Vitae I (n. 127-150) (2) de Miraculis S. Francisci agit. 
Ex loco discusso Tractatus concludendum certe: aut ipsum 
Thomam, aut certe eum a quo hunc locum Thomas 
exscripsit vel narrante audivit, propriis oculis stig¬ 
mata vidisse et manibus contrectasse, neque testimonium 
istud gestu despicienti destrui potest. 

Constat S. Bonaventuram (3) neque se dixisse, neque 
potuisse propriis oculis stigmata conspexisse. Quia de valore 
et tempore Legendae trium Sociorum { 4) sub iudice adhuc 
lites sunt, eam nec nos afferre volumus, neque eadem de 
causa Speculum Perfectionis (5). Fr. Iulianus Spirensis ex¬ 
scripsit Vitam I Celanensis, Iulianum (6) vero (non Cela- 
nensem uti Dr. M. vult [27]), adhibuit Vincentius Bellova- 
censis (7). Minus recte Lucam Tudensem in seriem istam 
intrudit auctor noster, ne utique postea de eo cura sit Quam¬ 
quam Vitam I adhibuit Lucas (8), ipse tamen alios quoque ha- 

(1) C. II, n. 5: Vidimus ista, qui ista dicimus, manibus contrectavi¬ 
mus, quod manibus exaramus, lacrimosis oculis delinivimus quod labiis 
confitemur, tactisque sacrosanctis, quod semel iurammus omni tempore 
protestamur. Plures nobiscum Fratres, dum viveret sanctus, id aspexe¬ 
runt, in morte vero ultra quam quinquaginta cum innumeris saecularibus 
venerati sunt. Cf. Alenc., XXXIX seqq. AB XVIII, 87 ss. 

(2) Alencon., p. 136-61; cf. et Prologum Vitae I, p. 3. 

(3) Utrum socius qui cum s. Francisco in Alvern&e Monte fuisse 
a S. Bonaventurae dicitur, fuerit Fr. Leo, necne, decidi non potest, Iti¬ 
nerarium merdis in Deum, ap. Opera, V, 1891, 313, cf. supra 406, 409. 

(4) Cf. Van Ortroy, AB XIX 1900, 119-97. Sabatier, De Vauthenticitt 
de la Ltgendc de S. Frango is, dite des Trois Compagnons, Paris 1901, 
(separat, ex Revue historique, LXXV, 1901) Goetz, Quellen, 91 ss. 

(5) Ed. P. Sabatier, Paris 1898. Cf. Goetz, 1. c. 147 ss. 

(6) Cf. AB XXI, 160 ss. 

(7) Specui, histor., 1. XXX, c. 97-9; 1. XXXI, c. 99-122. 

(8) Adversus Albigenses, 1. II, c. 11, Bibliotheca Maxima Vet. Patr., 
XXV, Lugduni 1677, 194. Acta SS. oct., II, 661-2: Etenim vero, ut m 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE STIGMATIBUS a FRAN0I8CI A88I8IENSIS. 418 

buit auctores rerum narrandarum, quorum testimonia anno 
1231 scribens allegat. Umbriam invisisse videtur (1), in Hispa¬ 
niam Roma rediens. Inter alios ergo scriptores simpliciter 
adnumerari nequit. Erat praeterea saecularis, 'Tudensis epi¬ 
scopus, et stigmata S. Francisci, iuxta Vitam I descripta, 
< pro tam certis habuit, ut non dubitaverit ex hisce ar¬ 
gumentum desumere, adversus contendentes Christum tribus 
tantum non quatuor clavis affixum cruci fuisse (2)». 

Habemus ergo testium de stigmatibus testantium optime 
copiam, sive de facto stigmatum, sive de ortu eorum sive 
de aliis adiunctis loquantur, neque dicta ulla sive obiectiones 
et accusationes ab Auctore contra eos allata, eorum aucto¬ 
ritatem minuere, nedum destruere possunt. Thesi vero suae 
de stigmatis ortis paulo ante Sancti mortem, repagulum fir¬ 
missimum, nec ullis argutiis removendum obmovent fontes 
primi, annum 1224 certum affirmantes et probantes non so¬ 
lum (3), sed etiam narrantes verbis explicitis S. Franciscum 
per « magnum temporis » stigmata sua celasse! 

Facta ista multiplicia vel removere vel destruere Dr. M. 
criticus omni modo nisus est, sed nec sagaciter, nec feli¬ 
citer. Obiectiones ab eo allatae supponunt Fr. Leonem nihil 
scivisse hac de re, Celanensem vero et S. Bona venturam 
tot contradictionibus se involvisse, ut penitus desipuisse et 
delirasse dicendi essent. Celanensis dicit S. Patrem stigmata 
celasse « per multum temporis * etiam « collaterales Fra¬ 
tres * (4), postea autem rem percrebuisse. Optime ergo nar¬ 
em» sacra repentur legenda et multorum religiosorum, clericorum, laico- 
rum et saecularium, qui manibus contrectare meruerunt, vel corporeis 
oculis ante quinquennium aspexerunt, pium perhibet testimonium, in ma¬ 
nibus et pedibus B. Francisci quatuor apparuerunt signa clavorum etc. 
— Lib. HI, c. 14, Lucas refert aliqua, quae se didicisse testatur « nar¬ 
rante viro sanctissimo fratre Helia * etc. item c. 15; Acta SS. 662. 

(1) Cf. Nic. Antonius, Bibliotheca hispana vetus, II, Matriti 1788, 
58 8qq. (2) AA. SS. 651; Alencon., XXVII. 

(8) I Cei. H, c. HI, n. 94. Duobus annis antequam animam redderet 
coelo; supra 407, n. 2. De Cartula Fr. Leonis cf. 406-7. 

(4) I Cei. II, c. III, n. 95: Studiosissime namque abscondebat haec 
[stigmata] ab extraneis, celabat cautissime a propinquis, ita ut et collate¬ 
rales fratres et eius devotissimi secutores haec per multum temporis igno¬ 
rarent . N. 96. modis omnibus, quibus poterat haec abscondere sata¬ 
gebat . II Cei. II, c. CXVIII, n. 135: Primo in tempore , .... tanta cau¬ 

tela celare et occultare coepit thesaurum, ut usque ad multa tempora nec 
ipsi familiares agnoscerent. Sed semper abscondi nec ad oculos venire ca¬ 
rorum divina providentia noluit. Quin etiam publica loca membrorum 
idipsum non patiebantur. Cf. et Bonav. Leg. Mai, XIII, 8. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






414 DB STIGMATIBUS 8. FRAN0I80I AB81HIBW8I8. 

rationes Vitae 11 de aliis etiam Fratribus stigmata conspi¬ 
cere satagentibus (1), in hanc periodum vitae Sancti relegan¬ 
tur ; falsoque «multum temporis » interpretatus est Dr. M. 
arbitrarius existimator tamquam « duos annos > integros [42 
1. 13 et 51, 1. 24], alibi vero [29, 1. 28-32] 1 2 3 4 * 6 brevissimum spa¬ 
tium ’, alibi demum «longius spatium » [51, 1. 23] (2). 

Tunc A. provocat ad humilitatem summam S. Francisci 
[29 seq.], gratis supponendo et contra clare in fontibus enun¬ 
tiata, S. Franciscum ex industria [30 1. 20] secretum prodi¬ 
disse (3); urgens media, quae Sanctus ad occultanda stigmata 
adhibuerit (4), potius maiorem curiositatem discipulorum pro¬ 
vocare debuisse (5) [29], atque proclamans, sed ex lubidine 
prorsus, vulnera pedum fuisse « diligentissime » prae aliis ab¬ 
scondita [29 1. 20] (6). Cur ergo Thomas Celanensis tot se 
contradictionibus implicuisset stolidius ? Quid eius ad rem in¬ 
tererat dicere stigmata orta fuisse aliquot hebdomadas ante 
mortem Sancti, vel duos annos ? 0 stupidum Celanensem, qui 
talia medius inter tot discipulos aliosque viros scribens, fraude 
aperta, stigmata anno 1224 assignaverit. Stupidiores autem 
fuissent tot ab eo decepti, discipuli Sancti, Fr. Elias pru- 
dentissimus, tota curia Romana, sexcentique alii! Omnes 
autem praetensae contradictiones evanescunt, si duas illas 
periodos: ignotorum nempe stigmatum, atque visorum et co¬ 
gnitorum distinguimus, uti et Legendae eas discernunt, per 
duorum annorum decursum. In hypothesi sagacissimorum 
Dr. M et K. Hampe, tempus utique pro illis periodis non 
adfuisset, ideoque narrationes illae eis sunt negandae, con¬ 
tradictionesque incredibiles ac insanae admittendae. Prae¬ 
tacta autem distinctio res omnes concordando connectit, ma¬ 
nifesto explicat etiam, cur Celanensis tot Fratrum 

(1) II Cei. II, c. XCVIII, n. 136 ss. 

(2) Patet Celanum vocibus « multum temporis » < ad multa tem¬ 

pora* ne duos quidem annos hic comprehendere. Factum Fratria 
< de Brixia > 11 Cei. n. 137, biographi moderni ultimo Sancti vitae anno 
assignant, Sabatier, Vie, 361. Btthmer, Analekten, 131, et quidem rectis¬ 
sime, cf. I Cei. II, c. VII, n. 105. 

(3) Si Sancti conatus vani erant, num ob hoc arguendus venit? 

(4) II Cei. II, n. 136: Raro itaque totas abluit manus .... pedes lavat 

rarissime.... manum ab aliqua postulatus ad osculum dimidiat.... pedes 
laneis pedudis vestit, ne videri possint.... 

(6) Hoc critico sufficit, ut definiat, istiusmodi conamina, quae ta¬ 
men de facto stigmata aliquatenus occuluere, esse fictitia; M. 29, 1. 4-6. 

(6) L. c. ubi de tali specialissima cura nihil. Nolumus tamen de 
singulis adiunctis sive a Celanensi sive a S. Bonaventura relatis, m se 
quaestionem hic instituere. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE STIGMATIBUS S. FRANCI8CI AS8ISIENSIS. 415 

aliorumque; qui manuum pedumque stigmata vi¬ 
derant, nomina facere inutile duxerit, quia con¬ 
stabat plures haee saltem stigmata vidisse. 

Postea vero denuo audacius contra S. Bona venturam 
invehitur Auctor, ut quaedam eius dicta, quibus iam saepius 
quemcumque valorem denegaverat, in gratiam suarum hy- 
pothesium deflectat. Cur non potuisset S. Franciscus humil¬ 
limus saltem «generalibus verbis », uti S. Bonaventura ait, 
a sociis intimis consilium illud petere?(1). Numquid «hu¬ 
millimus» tantummodo erat S. Franciscus? Fuit et simplex 
et rectus! De tempore vero istius deliberationis nihil constat; 
et quod de «veneratione idololatrica» [301 obiurgat A. absque 
probatione ulla, movere potest rationem rationalisticam sac¬ 
culi XX, minime vero et humillimum et rectissimum S. Fran- 
ciscum. — Demum miracula quae iuxta S. Bona venturam 
stigmata sint secuta (2), occultationi sedulae stigmatum con¬ 
tradicerent, si illi quibus contigerunt, scivissent eadem ob 
stigmata facta esse. Quod nec ipse S. Bonaventura insinuat. 
Alia quae subiungit de Cardinalibus, Gregorio IX atque 
Alexandro IV, supra iam friavimus (3). 

Remanet ergo factum plures fratres vivi S. 
Francisci pedum, manuumque stigmata conspe¬ 
xisse, quamquam nominatim in Legendis non 
enumerentur et Doctor Tubingcnsis eos esse quaeren¬ 
dos (4) pronuntiet inter illos, qui in cadavere stigmata sunt 
admirati. Quam ergo inepte concludit exactissimus Doctor ac 
criticus: Omnes illas narratiunculas de occultatione stigma¬ 
tum esse tanquam legendarias aspernendas [32 1. 27] (5)! 

Agedum, videamus, quinam testes fuerint vulneris 
lateris S. Francisci. Thomas de Celano in Vita I (et II) 
tales nominat, — quia de secretiore re agebatur — Fr. Ruti¬ 
num etFr. Eliam(6); hic « utcumque illud videre meruit», ille 

(1) Leg. mai ., XIII, 4. (2) L. c. XIII, G-7. 

(8) P. 400 se. Quaenam Legenda Sancti negavit medicum Reatinum 
stigmata vidisse, uti vult M. 31? Cf. Leg. mai. VII, 11. 

(4) Imino et Eliam et Rutinum cf. hanc p. n. fi; doctcque provocat 
probandi causa ad I. Cei. II. c. VIII, n. 100 ubi hac dc re nihil prorsus. 

(5) Quod nihilominus Elias in epistola sua recte ac iure poterat loqui 

(83 1. 3) de * mirandi novitate» demonstrat Celanensis I Leg. II, c. IX 
n. 112 stigmat* et ipse in Sancti morte proclamans: gaudium inauditum et. 
miracidi novitatem. — Plurimos et Fratres et saeculares mortui vulnera 
vidisse et tetigisse narrat I Cei. II, c. IX, n. 118; non solum, ut vult 
M. 31-2: S. Bonav. Leg. mai., XIII, 8, (II Cei. II, c. CLXIII, n. 227 b.) 
Tract. mirae., II, n. 6. (6) I Cei. II, c. III, n. 05. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



416 DE STIGMATIBUS 8. FBANOISOI AS8ISIEN8IS. 

autem contrectavit, dum Sanctum scalperet, dilabente sibi 
manu. «Utcumque* illud in Vita II explicatur(1); vidit scii, 
vulnus, dum S. Franciscus tunicam exueret, sed utriusque 
nomen hic tacetur. Eadem narrat S. Bonaventura, addens 
tertium Fratrem (2) qui « vidit plagam, cui etiam tres veloci 
contactu digitos» applicuit. 

Quibus sic iuxta critices regulas digestis, discussis, atque 
disceptatis constat inanitatis fallacis hypotheses, argumenta¬ 
tiones manifesto erroneas atque falsas Doctoris laureati, se¬ 
veram criticam tantopere iactantis atque ventilantis, peni¬ 
tus dilui, nihilque posse vel valere contra fontes genuinos, 
testesque oculatos, incassum ab eo impetitos, stigmata S. Fran- 
cisci, tempusque quo ea recepit, optimis documentis stabi¬ 
lientes annum 1224. Hoc ipso omnis basis, labore subtili sed 
nisu tantaleo, pro Capite IV dissertationis suae parata atque 
constructa, penitus dirempta et destructa est. 


Quae positiva per Capitis IV decursum [34-52] adducere 
sategit, ut probaret stigmata S. Francisci esse orta paulo 
(paucas hebdomadas) ante eius mortem, extemplo examini 
subicimus, connexas quaestiones ex capite V, repetitionum 
vitandarum causa, hic statim tractantes. 

Prof. Dr. K. Hampe (3) ei usque docilis pedissequus, Dr. 
M., denuo summa gravitate definiunt (quia sic eis placet): 
« solam ansam, unde tempus stigmatizadonis determinari 
certo possit» esse Epistolam encyclicam, quam Fr. Elias 
paululum post mortem Sancti ad universos provinciales de¬ 
dit. Hunc « canonem Elianum * cl. Hampe « postulaverat *, 
iuxta principium criticae historicae, dicens: antiquissimam 
alicuius facti relationem esse simpliciorem, relationes autem 
posteriores non esse aestimandas nisi ut documenta evolventis 
se legendae (4). Hoc principium decrevit Prof. K. Hampe 
in casu stigmatum rigidius solito esse adhibendum. Cuius 
decreti atque severitatis huiuscemodi insolitae iam prius r a- 

(1) II Gei. II, c. C, n. 188, concludens: Hic [Elias] solus vidit in vita, 
cacterorum nullus usque post mortem. 

(2) Videtur fuisse foh. de Laudibus, Bern. de Bessa, De laudibus, 
AF IIf, 668; Chron. XXIV Gen., 1. c. 226. Hoc factum quod discutien¬ 
dum critice foret, factum Eliae ac Rufi ni non tangit, nec aliae res ap. 
Leg. mai. XIII, 8. 

(8) Hampe 898; M. 36. (4) Hampe, 897; M. 86 et 64 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE STIGMATIBUS 8. FRANC1SCI A88I8IEN8IS. 417 

tiones expostulavimus (1), eo vel maiore utique iurc, quod 
agatur de principio non absoluto, sed adhibendo praesertim 
ubi tractatur de naiTationibus atque auctoribus a factis 
relatis sat distantibus (2). Hoc autem in casu nostro obtinet 
nequaquam, cum et alios testes oculares facti praesto sint, 
et Fr. Thomas Celanensis, medius inter testes oculatos Vi¬ 
tam I*“ scribens, — non «mox post 1228 » uti dixerat 
K. Hampe (3) — sed ipso anno 1228 — alios quamplures 
testes oculares consulent. Insuper loci scriptorum obscuri 
et dubii ex certis et planis (4) sunt explicandi. Accedit, 
quod Fr. Elias in Epistola sua encyclica (5) ex industria, co¬ 
piose vel ex toto nequaquam loqui voluerit de stigmatis, 
uti totam legenti epistolam liquet. E 77 enim lineis quibus 
constat, solae 8 de stigmatis agunt! Aliis octo, aspectus mortui 
describitur. Caeteris (6) vero, Elias plerumque testibus s. Scrip¬ 
turae usus, iuxta aevi sui morem, dolorem suum communem- 
que Ordinis, Patre orbati, pandit. Nulla ergo ratione «Canon 
ille Elianus » 1 postulatur ’, cum nullo in fundamento nitatur, 
praesertim si canon 1 absolutus ’ et solus proclametur (7), 
praeter quem nullus alius scriptor valorem obtineat, sive aga¬ 
tur de tempore sive de forma stigmatum. En modo locus iste: 

« Et his dictis , annuntio vobis gaudium magnum et miraculi novi¬ 
tatem. A saeculo non est auditum tale signum praeterquam in Filio Dei 
qui est Christus Deus. Non diu ante mortem frater et pater noster ap¬ 
ii) Bihl, 647. Quae brevissime adducit M. 36, scilicet autopsiam Eliae 
et tempus propinquum facto narrato, ideoque Eliam esse « primarium 
et principem» testem stigmatizationis, quia hypotheses suae sic «po¬ 
stulant», mutavit (utique critice) in: * solus * Elias (sic p. 64), testis 
censendus est; ipsi « soli autopsia » concedenda. Haec autem factis certis 
contradicunt etc., nihilque ad causam ea facere nemo non videt. 

(2) Bemheim, Lehrb. hist. Methode, 413 ff., 621. Quo agendi modo 
exploderetur a priori totum caput a Bemheim, 624-43 expositum de fonti- 
bus vicissim inter se conferendis et perpendendis. 

(3) P. 392. (4) Cf. p. 406 n. 6, 407 n. 2. 

(5) Iuxta Iordanum a Jano, Chronica, n. 50 ad omnes provinciales 
ministros Ord. Min. eam direxit; AF I, 16; ed. Btthmer, 45. 

(6) Iuxta ed. ap. Lempp, Elie de Cortone, Paris 1901, 70-1. Vulgata 
eet sola forma directa ad Fr. Gregorium, min. prov. Franciae, quam ex 
originali, iam diu deperdito, ed. primus Spoelbergh, Speculum Vitae 
B. Frandsci, II, Antverpiae 1620, 103-6; inde Wadding, an. 1226, n. (I!*, 
149-160) etc., Acta SS. oct. II, 668-9. Fr. Affo, Vita di frate Elia, Parma 
1188, 42-5. Papini, Storia di S. Francesco, 1, Foligno 1825, 166-8. Mel- 
chiorri, Leggenda di S. Francesco d’Assisi, Recanat i 1856, 245-9. Amoni, 
Legenda S. Frandsci... Legenda trium Sociorum, Romae 1880, 104-8. 
BOhmer, Analekten, 90-2. 

(7) Quantum hoc verae criticae repugnet cf. Bemheim, 524 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



418 


DE STIGMATIBUS S. FRANdSOI ASSISIENSIS. 


paruit, crucifixus, quinque plagas, quae vere sunt stigmata Christi, portans 
in corpore suo, nam manus eius et pedes quasi puncturas clavorum ha¬ 
buerunt ex utraque parte confixas, reservantes cicatrices et clavorum ni¬ 
gredinem ostendentes; latus vero eius lanceatum aparuit et saepe sangui¬ 
nem evaporavit. Lhun adhuc vivebat spiritus eius in corpore, non erat 
in eo aspectus, sed despectus mdtus eius et nullum membrum in eo re- 
mansit absque nimia passione. Ex contractione nervorum membra eius 
rigida erant, sicut solent esse hominis mortui, sed post mortem eius pul¬ 
cherrimus aspectus est, miro candore rutilans t laetificans videntes. Et 
membra, quae prius rigida erant, facta sunt mollia nimis sese vertentia 
huc atque, illuc secundum positionem suam tanquam. pueri delicati. Ergo 
fratres benedicite etc. 


Quaestio de vera nota chronologica et de die epistolae, 
utrum coram cadavere (1), an 4 octobris sit scripta post 
sepulturam, accidentalis est, cum liqueat eam certe saltem 
primis diebus post mortuum Sanctum esse confectam. 

Prima vero loci principalis vox, ea ipsa ac sola in qua 
hypothesis Prof. K. Hampe et Doctoris M. innititur, dubia 
est, manetque usquedum originale epistolae Eliae, omnibus 
Ministris Provincialibus missae, detegatur. Ratio philologica, 
ob quam v. gr. P. Sabatier (2) lectionem variantem « nam» 
praefert, plus minusve subiectiva sit; sed longe magis subie- 
ctive « non » solum consideratur ab argumentante Dr. M., 
quia hypothesi sua favet (3), quae proin debili basi innititur. 
Etenim erronee prorsus suspicantur cl. Hampe et Dr. M. Ca¬ 
nonicum Amoni « non » in «nam * emutasse, * certe ' ut in¬ 
ductionibus Caroli Hase basim auferret (4). Constat enim 
lectionem « nam diu ante mortem » iam in editione P. Sta- 


(1) Hoc inducere vult M. 85, n. 8 (22, n. 8), dicens tempus esse indi¬ 
catum in fine [neutiquam, sed in medio potius!] epistolae: Quarto nonas 
octobris die dominica prima hora noctis praecedentis pater et frater noster 
Franciscus migravit ad Christum », i. c. ibi indicaretur non nox ante 
dominicam (!), sed nox ante scriptam epistolam (!), quia secus xo praece¬ 
dere regeret accusativum! Idem indicare dicit praesentia v. gr. •laeti¬ 
ficans videntes» [quasi afforet Participium perf. act.]; et contra contextum, 
in quo •eius» refertur ad • mortem», hoc vertit, •aspectus eius... pul¬ 
cher est» (sic), quia, ait subtiliter, secus Elias dixisset, iuxta usum 
classicum a se servatum (?): •mortem suam». — Quia vero Sanctus 
obiens • die sabbato in sero [i. e. 8 oct. 1226].... sepultus [est] in die do¬ 
minico » Celanensis, Leg. Chori, Alenc., n. 17, et quidem • mane» I Cei. II, 
c. IX, n. 116, iuxta usum tunc vigentem, et • ne a Perusinis violenter 
tolleretur », Iordanus, n. 50, AF I, 16; ed. Bbhmer, 45: quomodo inter tot 
res agendas et ordinandas ac inter turbas affluentes tempus suppetiisset 
epistolae scribendae ad omnes Provinciales mittendae, AFH I, 8-5. 

(2) Vie, 404, n. 1. (8) M. 36 uti et ab Hampe, 308. 

(4) Ll. cc. Numquid Hasii hypotheses noverat Amonius? qui ergo 

prorsuB innocuus et innocens restat, contra M. 87. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DB 8TIQMATEBUS 8. FRANCISCI ASSI8IENSIS. 


419 


nislai Melchiorri inveniri, quae mense maio 1856 prodiit Rc- 
canati in Piceno (1), eodem anno quo C. Hase hypotheses 
suas vulgavit Lipsiae! 

Sed supponamus, non concedamus, lectionem « non » 
esse certam! Definit criticus severus « non diu ante mor¬ 
tem » ob adiuncta (2), i. e. relate ad vitam 45 annorum 
S. Francisci, duos annos comprehendere non posse , ideoque 
quam alacerrime concludit relationem Eliae destruere tra¬ 
ditionem stigmata anno 1224 referentem. Ultro fatemur nos 
computi adeo subtilis rationem intclligcndi incapaces esse, 
persuasumque nihilominus nobis habere, duos annos ad 45 
vel etiam 43 relatos, particulae « non diu » optime designari 
posse. Addimus etiam: Eliam in epistola nullam relationem 
duorum annorum ad reliquos stabiliisse! 

Iam contra K. Hampe urgebamus (3), auctorem moder¬ 
num istiusmodi formulas dicendi medii aevi non mere secun¬ 
dum nostram dicendi rationem (4) multo accuratiorem posse 
aestimare. — Supra iam vidimus exemplum (5) eiusdem rei, 
ipsa stigmata tangens. Quamquam enim Celanensis stigmata 
assignat mensi sept. 1224, tamen repetit S. Franciscus eadem 
celasse «per multa tempora», per «multum temporis», 
quod ipse ergo, scribendi peritissimus, optime noverat non 
significare ne duos quidem annos! — Adest porro et alius 
eiusdem Thomae Celanensis, de ipsis S. Francisci stigmatis 
locus, non ergo a longe conquisitus, quem utique importunum 
a nobis iam prius obiectum, elatius aspernando, sed nihil in¬ 
firmando reicere vult criticus Tiibingensis (6). Postquam enim 
Fr. Thomas narravit (7) Crucifixum in ecclesia S. Damiani 
(anno 1206 vel 1207) locutum esse S. Francisco, inter alia 
sic pergit: « Ab ea igitur hora liquefacta est anima eius, 
[S. Francisci] ut dilectus ei locutus est. Patuit paulo post 
amor cordis per vulnera corpo?ds ». Id est post circa iX 
annos , qui dicendi modus criticos nostri aevi exactissimos 
horrere faceret, et ob quem discipulus quilibet misere vapu- 

(1) Melchiorri, p. 247. Quaestionem praeviam iure pro P. Stan. Mel- 
chiorri repetimus, qui prologum suum scripsit 28 mai. 1856 Recanati. 
Hase prologum suum complevit 3 febr. 1856. Caeterum Melchiorri non 
dicit, unde textum hauserit, quamquam ex auctoribus cit. p. 417, n. 6 
eam certe sumpsit. 

(2) M. 37, 1. 9-11. Ex tali fallacia statim inducit dein 1. c., 1. 13 ss. 

epistolam Eliae excludere (!) stigmata esse orta 1224. (3) Bihl, 542. 

(4) Cf. Bernheim, Lehrfmch hiat. Methode, 517 ss; 402, 416 etc. 

(6) P. 396, 415. (6) M. 37 nota 5. (7) II. Cei I, c. VI, n. 11. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



420 


DB STIGMATIBUS 8. FBANOISOI 




laret! Sunt autem praeteritorum saeculorum auctores acci¬ 
piendi ac ferendi uti erant, et explicandi ex suo quique aevo. 

Alium vero in encyclica Fr. Eliae Dr. M. venatus est lo¬ 
cum, quo tamquam collyrio usus, partes confractas, iam iamque 
contritas fabricae suae conglutinaret vel consueret, aliis (1) 
crimini vertens, quod non intellexerint, Eliam voluisse nun¬ 
tiare « eventum incognitum (2)» prorsus omnibus/ miraculum 
novum 1 2 3 4 * 6 , quod non solum alii Fratres et Discipuli Sancti (!), 
sed et ipse Elias (!}, qui per duos ultimos annos a latere Sancti 
non cesserat, antea penitus ignorasset (!) [38]. Aisne serio, 
critice? Cur acutissimus Elias anno 1228 vel 1229 Fr. Tho- 
mam scribere permisit res ex toto hisce contrarias in Vita I, 
et quoad seipsum plagam lateris solum conspicientem in 
vivo Sancto, et quoad alia tot facta? Insanistine tunc, Elia? 
Nullomodo. Neque enim ulla adest contradictio. Etenim quid 
* novo miraculo ’ intenderet Elias, ipse sat clare subinde ex¬ 
plicavit: *A saeculo, inquit, non est auditum tale signum, 
praeterquam in Filio Dei» etc. 

Praeter istam ipsius Fr. Eliae explicationem, quae 
rem certe altissime praedicandam Fratribus praesertim illis 
in dissitis regionibus relinquit ac supponit, adest quoque alia, 
quae eodem prorsus modo prolata est anno 1228 vel 
1229, a quodam stigmata anno 1224 orta proclamante, immo 
et Eliae intimo, eius epistolam adhibente, nempe a 
Fr. Thoma de Celano (3), de morte S. Francisci scribente et 
quidem, quod fac notes, de Fratribus As si si i tunc moran¬ 
tibus: «Sed temperabat moestitiam gaudium inaudi¬ 
tum et miraculi novitas eorum mentes in stuporem 
nimiam convertebat (4) *. Satis ergo remanebat Eliae et vi¬ 
cinis et universis per orbem Fratribus praedicandum, ob 
factum ad illa usque tempora inauditum! Utrum plus dicere 
debuerit Elias, uti ei criticus noster praescribere videtur (5), 
an facile dicere potuerit, decidere nos non audemus, quam¬ 
vis libentissime concedamus Fratrem Minorem quemlibet mo- 


(1) I. e. nobis, sed inepte cf. Bihl, 689. 

(2) M. 37, l. 20 « ein unbekanntes... Ereignis *, ipse litteras latius 
disponens, ut fucum faciat, quia Elias hoc nullibi dicit. 

(3) I Cei. II, a. IX, n. 112. Qui etiam locus authenticit&tem epistolae 
Eliae clare probat. Cf. supra 416 n. 6. 

(4) Quo iure ergo definit Dr. M. xi «annuntio etc. » indicare « sti¬ 

gmata discipulis (!) Sancti fuisse penitus ignota»? M. 37. not. 6. 

(6) M. 88 dicens Eliam apte in illa epistola necrologica exponere 
potuisse, quomodo stigrnatizatio [de qua Elias ne verbulum quidem] 
evenerit, etc. etc. Similia iam Goetz, Quetten, 64 dixerat. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



421 



dernum plura, si non omnia, ut criticos plene pacaret, alio 
modo dixisse! 

Ast «canonem Elianum >, qui iam in nihilum recidit 
atque evanuit penitus, Dr. M. eruditus aliis, caeterum non 
ignotis, testimoniis suffulcire conabatur. Sunt haec. 
In Sermone quodam ad Fratres Minores (1) habito inter annos 
1228-1240 (2), quemque Dr. M., sine ullo argumento, ante 
Vitam 1“ Celanensis dicere vellet recitatum, lacobus de Vi- 
triaco , olim S. Francisci vivi admirator, aperte «traditioni Al- 
vernae » contradixisset, penes Fratres Minores. Ibi legitur: 

« Et Franciscus sponte multa supererogavit... et ita expresse secutus 
est Crucifixum, quod in morte eius in pedibus, manibus et latere ve¬ 
stigia vulnerum Christi apparuerunt *. 

En, ait Dr. M., confirmatio manifesta opinionis ab Elia 
in epistola expressae. Ast alius quispiam diceret maiore cum 
iure, ad litteram verba sumens: lacobus de Vitriaco, egregie 
Eliae contradicit, profitens in morte, non vero, « non diu 
ante mortem » sola < vestigia vulnerum Christi > apparuisse! 
Patet vero Cardinalem, Fratrum amicum, hic neque aliquid 
novi contra eorum opiniones, neque quidquam accurati di¬ 
xisse, quo nova hypothesis, in se non consistens, vel fundari 
vel fulciri posset. — Multo magis haec illatio valet pro 
versibus Philippi Musket (f 1244), qui ab excidio diro 
Troiae orsus, aa annum usque 1243 arma, virosque necnon 
alia cecinit in Flandria, et ex. gr. S. Franciscum Per usi i 
sepultum dicit (3). 

Or est uns autres avancis 
Par ddd Roume, saint Francis, 

A Perouse(l ) gist li cors sains, 

Ki riot mie mains ne piis sains (!) 

A sa mort, mais aussi perciAs, 

Com Dieux les ot d cleus ficiAs 
II le proia, Dieu si Vbi 
Et li cors sains, movit s’en gbi 
Mors fu et fait mirades grans 
Qu’il fu passiens et souffrans. 

Restat nunc Achilles atque arx hypotheseos, utique mi¬ 
sere instructae et iam fugatae; sitne Achilles dignus tali 

(1) Iacobi Vitriacensis, (1180-1240) Sermones ad Fratres Minores, 
ed. Hil. Felder, 0. M. Cap. Romae 1906, 86. 

(2) Non inter 1226 et 1240, uti vult M. 39, pro causa sua, cum 
Franciscum «Beatum» appellet; sic et Felder, p. X. 

(3) M. 39, citans Bouquet, Recueil des historiens des Gaules, t. XXII 
71, vero. 30647; addimus illos inveniri etiam ap. MG SS XXVI, 816. Ci¬ 
tatur etiam a Sabatier, Vie, CXXV etc. — Negligit vero Dr. M. Philippum 
loqui de inanibus et pedibus clavis confixis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 







422 


DB 8TIGMATIBUS 3. FRAN0I80I A8SISIEN8IS. 


acie, videbimus extemplo. Est chronista Anglus 0. S. B., Ro- 
gerus Wendover qui obiit 1236, et quem Matthaeus 
Parisiensis, item 0. S. B., mendicantibus infensissimus ex¬ 
scripsit, cuiusque locus de S. Francisco tot fere errores con¬ 
tinet, quot sententias (1). Non obstantibus criticae (etiam be¬ 
nignissimae) legibus (2) in tot foedorum errorum cumulo, cri¬ 
ticus noster in Fratres Minores, Fundatoris sui biographos 
acerrimus, « miculam veritatis * quaerit, i. e. illud quod ei 
arridet [40], scii. Stigmatum S. Francisci ortum! Si non prorsus 
quaecuraque sententia Rogeri (sive Matthaei) erronea est, illa 
quae fontibus genuinis contradicunt apertissime, certe prius¬ 
quam recipiuntur aliunde probanda sunt (3). In textu errores 
obiter signamus, patetque Anglum illum pessime fuisse in¬ 
formatum, fortassis a peregrino quodam valde sane impe¬ 
rito (4)! 

Tandem vero, cum amicuit Dei Franciscus in urbe Roma (!) simul 
et terris adiacentibus cum fratribus suis per annos multos euangelium 
pacis praedicasset,.... venit hora eius, ut transiret ex hoc mundo ad Chri¬ 
stum .... Itaque quintadecima die (!) ante exitum suum de cor- 
jtore, apparuerunt vulnera in manibus eius et pedibus, sanyuinem iugiter 
emittentia (!), sicut in mundi Salvatore in ligno pendente apparuerant, 
cum crucifigeretur a Judaeis. Latus quoque eius dextrum [p. 136] adeo 
apertum (!) et cruore respersum apparuit (!), ut etiam secreta cordis intima 
perspicua viderentur (!). Quid ergot factus est ad eum concursus popu¬ 
lorum (!), rem tam insolitam admirantium (!); inter quos etiam ipsi car¬ 
dinales accedentes sciscitabantur ab eo (!) quid haec visio sibi veUetf 
Quibus iUe(\): « Haec visio in me ic.circco ostensa est, quibus misterium 
crucis praedicavi, ut credatis in Eum qui pro mundi salute haec quae 
videtis mdnera in cruce pertidit, et etiam ut me sciatis Eius esse ser¬ 
vum (l), quem evangelizavi vobis crucifixum, mortuum, et resuscitatum; 
et ut omni ambiguitate remota in hac fidei constantia usque in finem per¬ 
severetis. Haec vulnera, quae in me ita videtis aperta (!) et sanguine cruen¬ 
tata (l), statim cum defunctus fuero, adeo sana (!) erunt et cohaerentia (!), 
ut cami caeterae similia videantur (!) *. Qui continuo absque omni angustia, 
corporis et carnis cruciatu, corpore solutus (!), spiritum suo reddidit Crea¬ 
tori. Quo defuncto, nuda (!) vulnerum praedictorum in latere, vel pedibus, 
sive manibus stigmata remanserunt (!). Sepulto autem viro Dei in ora- 


(1) De eins valore recte iam indicavit cl. P. Sabatier, Vis, 408, CXXV 
miratus, quod Hase, Franz v. A., 168 ff. tanta attentione digna duxerit 
eius phantasmata! Attamen et Hampe, 895, et Dr. M. 40, Hasium in 
in hoc aemulari non dubitabant. 

(2) Bernheim, Lehrbuch, 522. 

(3) Sic Sabatier, Vie, 408, coniectavit. 

(4) Totus ille locus iam prius ap. AFH I, 81-3 prodiit, ex qno iu- 
dices eius errores; locus de quo in specie agitur est 1. c. 83. Tantum¬ 
modo ergo res necessarias hic referimus ex Matth. Paris. Chronica 
maiora, ed. H. R. Luard, III, London 1876, 134 s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DE STIGMATIBUS 8. FRANOISOI AS81SIEN8IS. 


428 


torio #uo(!), Romanus Pontifex ipsum in cathalogum Sanctorum admisit, 
et diem eius depositionis soiemniter instituit celebran (1). 

Cur ergo de talibus plura dicamus? Sic omnia argu¬ 
menta, studiose collecta extra « coetum nebulosum Fran- 
eiscanorum (2) » uti iuxta Hase gratiose ait criticus Dr. M., 
dilabuntur. Nec illud solum, quod apud Fratres Minores 
dignatus est quaerere ad levem hypothesim suam frustra 
consolidandam, ullo vigore viget. Nara locus allegatus Ubertini 
de Casali, in disceptatione magna coram Clemente V Ayinione 
habita an. 1309-1312, et quidem anno 1310 scriptus (3), stig¬ 
mata orta dicit manifesto post regulam II am anno 1223, 
29 nov. approbatam atque ante testamentum (non vero 
post) non diu ante mortem Sancti compositum: 

Vera igitur reformacio esset (4), si excluderetur error, qui istorum est 
causa malorum, scilicet quod non est creditum b. Francisco, qui praecepit 
pure et simpliciter servari regulam sicut sonat, et repulit omnem gloriam 
et omne privilegium (5), quod nos posset in superbiam elevare et regulam 
relaxare. Et ceite testimonium habuit a summo pontifice Christo, quod 
regula a Christo data (6), quam bullavit bulla mirabili, volens instituto- 
rem (7) ipsius in regulae testimonium paucis post eius confectionem 
diebus (8) passionis suae stigmatibus insignire (9). Et (10) postquam praedicta 
habuit a Christo testimonia (11), expressit dei et suam intencionem de 
observanda regulae, sicut dictum est supra ( 12). 


(1) Omnia (!) signata fontibus certis quam apertissime contradicunt; 
plura etiam ipsi epistolae Eliae, cuius doctus Auctor M. hic non iam 
recordari videtur, neque Canonis Eliani. — Recte ergo indicat medium Sep¬ 
tembris, errans in anno, forsan quia relatorem suum male intellexerat. 

(2) Hase, 168. Hampe, 896. M. 40: « Franziskanerdunstkreis * ! Quam 
vocem creaverunt, ut contra omnes critices normas, spernere eis liceret 
illos qui res scire poterant, conquisituri pro lubidine apud alios, rerum 
relatarum ignaros, textus quos autumarunt sibi favorabiles. 

(8) In responso ad IV quaesita, quam ed. cl. Fr. Ehrle, ap. Arch. f. 
Litt. u. Kirchg. d. MA., III, Berlin 1887, 61-89. Cum doctus Dr. M. alle¬ 
get solummodo. « p. 1 sqq.» (sic) dicti libri, pro commodo lectorum lo¬ 
cum discussum esse p. 87 indicamus. 

»(4) Haec, 1. c. 86 consisteret in pura observantia regulae. 

(6) In testamento cf. Opuscula, 80, 82; Btthmer, Analekten, 88, n. 8; 

89, n. 12. (6) L. c. Opusc., 79, Bbhmer, 88, n. 4. 

(7) Cod.: institucionem, quod et Ehrle, 87 iam correxit. 

(8) Confecta fuit 1221-1228 et approbata 29 nov. 1228, Opusc., 68-74. 
Bdhmer, 29-36. BF I, 16-19. — Quo dicendi modo, (ergo non impossibili, 
M. 42) et qui in fonte sonat: < paucis admodum evolutis diebus», decem 
menses designantur! Cf. 416, n. 6 et 428 n. 1. 

(9) Uti probavimus et fons eius dicit sept. 1224; p. 417. 

(10) Sequentia cur omisit criticus Auctor? (11) Id est stigmata. 
(12) Cf. not. 6, i. e. in testamento, quod Ubertinus ergo definite post 

stigmata ponit, non ante., uti Dr. M. 41, praetendit falso, inferens inde 
stigmata orta esse paulo ante obitum Sancti. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE 8TI0MATTBU8 8. 


424 

Caeterum nota temporis hic contenta et cum communi 
sententia [1224] adamussim concordans, desumpta est, licet 
Dr. M. hoc ignoraverit, ex Legenda Maiore S. Bonaventu- 
rae (1), qui stigmata anni 1224 mensi sept. assignat (2). 

Omnibus (3) ergo ad examen criticum vocatis, discussis 
et perpensis, nihil omnino remanet sententiarum, opinio¬ 
num vanarumque hypothesium a Dr. M. per capitulorum III 11 
et IV 1 * * * * 6 7 8 decursum, affirmatis et disputatis, inconcussumque 
remanet factum: S. Franciscum ss. Stigmata recepisse in 
raptu et visione in monte Alvernae habitis, mense septembri 
anni 1224. 

Hic de contradictionibus per saeculum XIII in 
stigmata habitis, [4, 16] pauca inserimus. Eas ex se contra 
stigmatum factum nihil probare, reipsa patet, sicut nec op¬ 
positio contra S. Dominici sanctitatem orta (4). Porro oppo¬ 
sitionis valor liquet ex eo, quod factum negatum fuit pri¬ 
mo a viris quos puro zelo in hoc flagrasse nemo diceret, 
secundo in regionibus longinquis scii, in Mora- 
v i a, ubi Fr. Euchardus O. Praed. Opaviae (5) et episcopus 
Olomucensis (6) contra ea insurrexere, atque in Castella 
et Legione ubi « nonnulli religiosi et clerici saeculares... 
quandoque in publico et frequenter... in occulto (7) * nega¬ 
verant stigmata S. Francisci exstitisse. Ille autem qui in 
Italia solus in ea surrexit, iuxta documenta certa, scii. 
Thomas de Aversa, O. Praed. in Tuscia (8), nequaquam stigmata 
S. Francisci negavit, sed ea cum signis B. Petri Martyris 
conferens, haec Dei vivi signa, illa (S. Francisci) Dei 
mortui fuisse, inepte praedicavit. 

(1) C. IV, n. 11. (2) L. c. c. XflI, n. 1-8. 

(3) Reliqua huius capitis 44-62, plura cap. III u repetentia iam supra 

excussimus confutantes 413 ss. (4) Acta SS. aug. I, 618 ss. 

(6) BF I, 218. Wadding, an. 1287 n. 8 (II a , 429); Eubel, n. 216; 

Potthast, 10309. 

(6) BF I, 211; Wadding, 1. c. n. 2 (IP, 427); Eubel, n. 216; Potthast, 
10308. Olomucensis non proprie factum stigmatum negavit, sed noluit 
S. Franciscum cum stigmatibus depingi, quia sola vulnera Christi sio 
col6ndft 6886nt 

(7) BF II, 368; Wadding, an. 1269 n. 1; (IIF, 101, 106); Eubel, n. 
1043; Potthast, 17644. Dr. M. 416, 1. 1 falso asserit hac in bulla Ale¬ 
xandrum IV silere de propria autopsia. Etenim haec bulla locum bullae 
Beniyna operatis autopsiam asserentem p. 404, n. 14, verbotenus repetit. 

(8) BF IV 307; Wadding, an. 1291, n. 24 (V*, 267); Eubel, n. 1981; 
Potthast, 23864. — De oppositione circa an. 1260, cf. Eccleston, ed. Little, 
93; AF I, 246. De posteriore cf. AFH III, 169 s. AF III, 641 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DX 8TIGMATIBU8 


A8SISIKN8IS. 





V. 

Examini iam subiciama8 breve caput V, [52-61]. Novus 
ibi canon statuitur, cui et epistola ‘canonica’ Eliae cedere 
debet. Provocans enim ad descriptionem stigmatum Domi¬ 
nicae Lazzari, quae non saeculo XIII, sed anno 1834 stig¬ 
mata recepit [52], — ex magno ergo numero stigmatizatorum 
haec cum S. Francisco tantum connexa est, quantum Corin¬ 
thus cum Roma, — descriptionem istius stigmatum accura¬ 
tam normam proclamat pro describendis stigmatis S. Fran- 
cisci [52]. Quam normam ut assequatur, Eliae epistolae et 
canoni sacrosancto pridem conclamitato, plurimam vim infert, 
statuens, prout necessitas causae, seu mavis hypotheseos, po¬ 
stulat: modo Eliam habilem fuisse scriptorem [54], modo eum 
stigmata accurate describere non potuisse [53]. Decernit enim 
A. « quasi puncturas * fuisse « maculas nigras » [531. 21], ortas 
ex sanguine in cute retento, qui in cadavere exsiccato forma¬ 
verit Mineas cicatricosas' (sic explicat: « cicatrices reser¬ 
vantes ») quas Elias iquam inepte!) « clavos* vocaverit [53, 
1. 29]. Item contra Eliae olim ‘ canonicam epistolam ’, decernit 
stigma laterale fuisse plagam sive ictum superficiale cutis (1), 
quod ‘sanguis evaporans' innuat(!?) [54, 1. 10-1]. Quae sic 
explicata, lector simulae legit epistolam Eliae (2), perspicit 
ultro esse contradictiones et strophas atque commenta. 

Postquam tunc denuo ad canonem suum Elianum, supra 
ab ipso Dr. M. contortum et a nobis explosum, provocavit 
frustra doctus laureatus, dicit Celanensem clavos confinxisse 
[55,1. 12]: epistolae Eliae dictum timidum « quasi puncturas 
clavorum * emutando in « non clavorum quidem puncturas, 
sed ipsos clavos etc. >. Quod nefandum crimen in iudicium 
illico vocandum est, quaerendumque utrum Thomas nimis 
credulus reapse adulteraverit textum, an explicaverit. Dixitne 
Elias alicubi de clavis ? Certe, inquam, dixit, et quidem bis 
hoc ipso in loco « nam manus eius et pedes quasi punctu¬ 
ras clavorum habuerunt ex utroque parte confixas reser¬ 
vantes cicatrices et clavorum nigredinem ostenden¬ 
tes >. Quoniam tunc temporis loquendi modus vocibus, uti 
aiunt, abstractis vulgatissimus fuit, et ipse Elias paululum 

(1) Praeclare sic exponit locum : Latus vero eius lanceatum appa¬ 
ruit ac saepe sanguinem evaporavit. Supra p. 418. 

(2) P. 417-8. 

Ast h im m Framoisoamm Historiam. — Ai. ID. 27 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





426 


DE 9TIGMATIBUS 8. FRAN01SCI A8SISIENSI8. 


superius « miraculi novitatem » i. e. ‘miraculum novum’ an¬ 
nuntiaverit, non dubitaverim eum hic dicentem « clavorum 
nigredinem * locutum fuisse simpliciter de ‘clavis nigris’ (1). 

Supponamus autem deteriorem partem, scii, dictum 
illud Eliae non esse sat clarum. Constat Fr. Thomam, stigmata 
mortui Sancti describentem, coram habuisse epistolam illam 
Eliae, quacum pluribus in vocibus convenit (2). Scribebat 
anno 1228-1229 Assisii. Plurimos testes stigmatum mortui 
Sancti consulere poterat, consulebatque, medius inter testes 
oculatos plurimos, et saeculares et Fratres, componebat Vi¬ 
tam I, ad latus, ut ita dicam Fr. Eliae, — de qua re omnibus 
notissima apud eruditissimum Dr. M. nihil — annuente et ap¬ 
probante Fr. Elia (3), quem una cum Gregorio IX, eum scribere 
iubente, in Vita I pluribus effert laudibus (non vero in Vita II), 
quique Gregorius IX 25 febr. 1229 Vitam I approbavit (4). Si 
ergo Celanensis textum Fr. Eliae immutando correxisset, 
Elias conscius et assentiens fuisse credendus esset omnino. 
Haec res honori tribuenda foret Fr. Eliae, probatque Eliam 
nequaquam a limine descriptionem stigmatum ‘ canonicam ’, 
omnibusque numeris absolutam, omniaque continentem in 
epistola sua vulgare voluisse. 

Sive ergo Celanensis dicta Eliae simpliciter magis ex¬ 
plicavit, — annuente Fr. Elia, — sive eadem correxit, non 
tamen novam rem ex epistola exsulantem in eam inse¬ 
rendo, sed et in hoc casu minus clare ob « quasi » ancipiter 
enuntiatam, manifestius exprimendo, nefandi nihil egit Fr. 
Thomas, nihil Elias, nihilque tot testes oculares « correctio¬ 
nem » huiusmodi innocuam, si revera correctio fuit nec ex¬ 
plicatio, concedentes et recipientes. Temere secus egisset, 
Fr. Thomas, contra Eliam, contra tot testes oculares, contra 
textum epistolae eius per omnes Ordinis provincias sparsae, 
fraudem introducendo. Turba stultissimorum, ab ultimo cive 
Assisiate ad Cardinales usque curiae Romanae, adeo facile 
deceptorum, quanto risu foretne digna, seu potius quot im¬ 
precationibus, quod veritati et sibi adeo ignave sinivissent 
Fr. Thomam illudere! 


(1) Hoc iam urgebamus, Bihl, 689, sed Dr. M. de hoc nihil habet. 

(2) Sic et Hampe, 892 et Bihl, 540; M. 65. Estque argumentum (in 
so superfluum) de authenticitate epistolae Fr. Eliae. Cf. p. 417, n. 6. 

(8) Alencon., XXVIII. Goetz, Quellen, 82 ff. 

(4) Prologus Vitae I; Alencon., 8; XXVI seqq.; 152. Goetz, 62 ff. 
MF VII, 148 sgg. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DB STIGMATIBUS S. FRANCISCI ASSISIENSIS. 


427 


Iuxta ergo critices severissimae regulas constat verax, 
fida ac probanda descriptio stigmatum S. Francisci, a Thoma 
Celanensi in Vita I exhibita. Quam subnecto, collatam una 
cum illis, quas Thomas dedit in Tractatu de Miraculis et 
S. Bona ventura in Legenda Maiore. Has si ii\ter se contu¬ 
leris, videbis manifesto ubinam tantisper revera discrepent, 
vel verius quantum inter se quasi ubique conveniant. 


I. De stigmatibus Sancti Francisci vivi. 


I Cel. II, c. III, n. 95. 


Manus et pedes eius 
in ipso medio clavis 
confixae videbantur, 
clavorum capitibus in 
interiori parte m a nuu m 
et superiori jtedum ap¬ 
parentibus et eorum 
acuminibus exsistenti¬ 
bus cx adverso. Erant 
enim signa illa ro¬ 
tunda interius in ma¬ 
nibus, exterius au¬ 
tem oblonga, et carun¬ 
cula quaedam appare¬ 
bat, quasi summitas 
clavorum RETOR¬ 
TA et repercussa, quae 
carnem reliquam exce¬ 
debat. Sic et in pedi¬ 
bus impressa erant 
signa clavorum et 
a carne, reliqua ele¬ 
vata. Dextrum quo¬ 
que latus quasi lancea 
transfixum, cicatrice 
obducta erat, quod 
saepe sanguinem emit¬ 
tebat, ita ut tunica 
eius cum femora¬ 
libus multoties re¬ 
spergerentur san¬ 
guine sacro. 


Tract. mirae, c. II, n. 4. 


Manus et. pedes eius 
in ipso medio clavis 
confixae indebantur, 
clavorum capitibus in 
interioriparte manuum 
et superiori pedum ap 
jxir entibus, et eorum 
acuminibus exsistenti¬ 
bus ex adverso. Erant- 
que clavorum ca¬ 
pi t a in manibus et pe¬ 
dibus rotunda et ni- 
ora( 1), ipsorum ve¬ 
ro acumina oblonga 
et repercussa, quae 
de ipsa carne sur- 
gentia carnem reli¬ 
quam exccdelxint. Dex¬ 
trum quoque latus, qua¬ 
si lancea transfixum, 
rubra cicatrice oIhIu- 
ctum erat, quod saepe 
cum sanguinem emit¬ 
tebat, tunica et fe¬ 
moralia resperge¬ 
bantur. 


S. Bonav., Leg. mai. 
XIII, 8. 

Manus enim et pedes 
in ipso medio clavis 
confixi videbantur, cla¬ 
vorum capitibus in inte¬ 
riori parte manuum et 
superiori pedum apjxi- 
rentibus, et eorum acu- 
m inibus exsiste n tibus 
ex adverso; erant- 
que clavorum ca¬ 
pita in manibus et pe¬ 
dibus rotunda et ni¬ 
gra, ipsa vero acu¬ 
mina oblonga, RE¬ 
TORTA et quasi re- 
j/ercussa, quae de 
ipsa carne surgen¬ 
tia carnem reliquam 
excedebant. Dextimm 
quoque latus quasi lan¬ 
cea transfixum rubra 
cicatrice obductum erat, 
quod, saejie sanguinem 
sacrum effundens, tu¬ 
nicam et femoralia 
respergebat. 


(1) Litterae obliquae denotant convenire (quasi) ad verbum tres 
textus, latius dispositae vero tres vel duos concordare inter se 
quoad substantiam, imo et quadamtenus quoad formam, dum capita¬ 
les etc. typi duorum concordantiam vel etiam alterutrius res proprias 
maioris momenti clarius exprimunt, uti legenti statirn patet. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



428 


DE STIGMATIBUS S. 


II. De stigmatibus Sancti Francisci mortui. 


L. c. c. IX, n. 112. 

Resultabat revera in 
eo forma crucis et pas¬ 
sionis Agni immacu¬ 
lati... dum quasi re¬ 
center e cruce deposi¬ 
tus videretur, manus 
et pedes clavis confixos 
hebens, et dextrum 
latus quasi lancea 
vulneratum.... 

L. c. n. 113. Cum- 
aue... caro eius candi¬ 
dior esset effecta, cer¬ 
nere mirabile erat m 
medio manuum et pe¬ 
dum ipsius non clavo¬ 
rum quidem puncturae 
sed ipsos clavos ex 
eius came composi¬ 
tos, ferri retenta 
nigredine, ac dex¬ 
trum latus sanguine 
rubricatum. 


L. c., n. 5. 

Cernebant beatum 
corpus Christi stigma¬ 
tibus decoratum, m 
manibus videlicet et 
pedibus non clavorum 
puncturas, sed • ipsos 
clavos ex eius came 
virtute divina mi¬ 
rifice fabrefactos, 
imo carni eidem in¬ 
natos, qui dum a 
parte qualibet pre¬ 
merentur, proti¬ 
nus quasi nervi 
continui ad partem 
oppositam resulta¬ 
bant. Latus quoque 
videbatur sangui- 
n e rubricatum. Vidi¬ 
mus ista etc. 


L. c. c. XV, 2. 

Cernebantur quidem 
in membris UUs felici¬ 
bus clavi ex eius came 
virtute divina mi¬ 
rifice fabrefacti (1) 
sicque carni eidem 
innati, quod dum 
a parte qualibet 
premerentur, pro¬ 
tinus quasi nervi 
continui et duri 
ad partem opposi¬ 
tam resultabant. 
Inventa quoque fuit 
patentius m ipsius cor¬ 
pore non inflicta hu¬ 
manitus neque facta 
plaga vulneris lateralis, 
instar vulnerati lar 
teris Salvatoris.... 
Erat autem simili¬ 
tudo clavorum ni¬ 
gra quasi ferrum, 
vulnus autem late¬ 
ris rubeum et ad or¬ 
biculari tatem QUAM¬ 
DAM CARNIS CONTRA¬ 
CTIONE REDUCTUM ROSA 
QUAEDAM PULCHERRI¬ 
MA VIDEBATUR. 

Quibus locis ad invicem collatis, patet descriptionem 
stigmatum Vitae I aliis esse longiorem ac diffUsiorem in 
prima serie, quia stigmata manuum pedumque separatim 
describit. Tractatus vero ac Leg. Maior, haec contra¬ 
hunt. Haec duo addunt expressius solummodo clavorum ca¬ 
pita fuisse nigra, quod Epistolae Eliae apprime concordat, 
nec novi quid importat. Re sane vera, quamvis clavus a 
clavo differat in accidentalibus, certam tamen formam spe¬ 
cialem habent clavi omnes; unde nec mirum quod Oelanensis 
in Vita I clavos, iam ab Elia nuntiatos, fusius quodammodo 
descripserit. Patet Celanensem in Tractatu usum esse 
Vita sua I*; S. Bonaventura autem pressius Tractatum 


(1) Contra Hampe, 392, hic dicendi 
iam alibi sat expressum clare enuntiat. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DB 8TIGHATIBUS 8. FRAKCISOI 


429 




sequitur, semel saltem immediate ex Vita I* hauriens < acu¬ 
mina retorta *. 

In serie secunda item brevissimus est Tractatus, 
huncque accuratius exscripsit S. Bonaventura, semel «cla¬ 
vorum nigra...» iterum ex Vita I hauriens. Tractatus 
(et ex eo L e g. Maior) addunt: clavos pressos ab uno ad 
alterum latus resultasse, id quod adeo nemo miretur, qui 
manum suam tenuem clavosque quoslibet consideret. Quae 
vero de vulnere laterali S. Bonaventura subnectit («quamdam, 
quaedam») metaphorice dicta esse apparent (1). 

Liquet ergo tria illa opera inter se, immo et cum 
quarto i. e. epistola Eliae accurate et verbotenus col- 
lata, nullam habere differentiam essentialem, et nonnisi 
aliud esse alio explicitius, ex quo, iuxta critices axiomata 
concludendum hanc narrationem Vitae I (non secus ac illam 
Eliae atque alias, scii. Tractatus de Mirae, et S. Bonaven- 
turae), quoad totam essentiam, esse veracem atque toto in suo 
robore permanere, quidquid obiciendo, et commentando cate 
attulerit Dr. Merkt(2). 

Arbitratus est autem A. hypotheses suas confirmari 
pictura quadam (forsan circa vel ante annum 1250) in 
Baptisterii Parmensis pariete confecta. Hanc censuit 
plane concordare eum illis quae Fr. Leo apud Thomam de 
Eccleston de stigmatizatione testatus est, scilicet dicit Se- 
raph ibi in lapide stantem depingi, nec S. Franciscum ha¬ 
bere stigmata (3). Verumtamen, si picturam illam, non con- 

(1) Contra Hempe, 398, horum dictorum momentum exaggerantem. 

(2) Praetendit Dr. M. 67, 1. 9 dicta Celanensia in Sequentiis de 
stigmatibus compositis «essentialiter differre», ab iis, quae in Vita I 
dixerat, quia canat de plagis apertis (v. 60, 62) et clavos fuisse «in¬ 
tus flavos *, quod Aperte’ designaret ‘ulcerum crustas sanguinolen¬ 
tas' (?!). — Prima obiectio est vana stropha, quia po&ta voces variat et 
consonantes facit; secunda vero falsa interpretatione nititur, cum poSta, 
paululum liberius, intulerit, ex rebus ordinarie sic contingentibus, 
clavos ipsos interius fuisse flavos; (exterius vero nigros eos dicit uti 
et in Vita I). — Patet Thomam in Sequentia « Sanctitatis nova signa » , 
sequi Vitam I. Alencon., 447 s. Vers. 46: Cicatrices confert isti: Vers. 49 bs.: 

Sacrum corpus consignatur Pungit dolor, poena gravi 

Manu pede vulneratur, Cruciant aculei. 

Dextrum latus perforatur, Cessat artis armatura 

Cruentatur sanguine.... In membrorum apertura, 

V. 6788. Patent statim miri clavi, Non impressit hos natura 
Foris nigri, intus flavi, Non tortura mallei. 

(8) Cf. p. 417-8. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





tentus illis paucis quae de ca habet cl. Thode (1), spectator 
examinasset Dr. M., vidisset utique totam imaginem illam ap¬ 
prime concordare cum descriptione stigmatizationis apud 
Vitam l m Celanensis (2), praesertim admirationem Sancti, 
perite a pictore ignoto delineatam, et absentiam stigmatum, 
quae iuxta Vitam I m apparebant postquam Seraph evanuit. 
Nihil vero lapidis, ne vestigia quidem petrae (3), ibi conspiciun¬ 
tur. Ob loci angustias pictor Seraph supra caput Sancti pingere 
omnino non potuit. Figura crucifixi in Seraph, alis undique 
circumdato, non conspicitur, sive quia alae nimis praeoccu¬ 
pabant et ab aliis impediebant pictorem non peritissimum, 
sive quia hunc Seraph quantum fieri potuit, alteri Seraph ex 
alia parte arcosolii conformare voluit. Hic enim depictus est 
penitus iuxta Ezechiel. I, 1-15. — Addimus e converso opi¬ 
nionem communem, quam frustra aggressus est Dr. M., egregie 
confirmari duabus picturis quae Lemovici in Gallia (4) paulo 
post an. 1228 factae sunt (5), quaeque nunc Lutetiae Parisiorum 
adservantur. In istis, Seraph supra nubes iam redeunte et 
abeunte, in S. Francisco extensis brachiis subtus stante, stig¬ 
mata iam apparent. Quod artifici isti, aliisque satis fuit ac 
esse debuit stigmata i. e. clavorum capita punctis nigris de¬ 
signare, miri nil habet. 

Cur autem criticus noster, modo emunctae naris et in fon¬ 
tes animosissimus, modo vero liberior, non criticae obiectivae 
sed penitus subiectivae deditus, totis viribus atque nisibus 
operam indefessam hic desudando dederit — sed utique 
incassum — ipse, scientiae purae empiricae et positivae 
clamitatae assecla, candide sic fatetur [58]: ♦ Re ipsa patet, 
formam stigmatum [S. Francisci] a Celanensi in Tractatu 
de Miraculis atque a Bonaventura indicatam expli¬ 
cationi ipsorum naturali [i. e. naturalisticae] scii, sive quod 
S. Franciscu8 sibi ipsi stigmata intulerit, sive quod auto- 
suggestione aut aliis medicae artis analogis ea orta fue¬ 
rint, impedimenta non superanda obicere, immo cuicumque 
eiusmodi conatui a priori omnem spem adimere». Item con¬ 
fitetur « clavos et acumina retorta, non posse iuxta scientiae 


(1) Franz von Assisi und die Anfdnge der Kunst der Renavtsauce in 
Italien, Berlin 1904, ed. II, 75, 147, gallice vertit, 6. Leftvre, I, Paris 
1909, 84, 160s. (2) I Cei. 11, c. III. 94-5; supra p. 410ss. 

(S) Cf. etiam photographiam ex officina M. Pisseri Parmae. 

(4) H. Matrod, Lea stigmate# de S. Franqois, leur plus ancienne rc- 
presentation connue, Paris 1906, 24 pp. cum duabus photogr. (Ex Aetion 
franciscaine, Paris 1906), ital. versa ap. MF X, 8-16. (5) Matrod, 19 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DE STIGMATIBUS 8. FRANOISOI ASSISTENS IS. 


431 


normas * [58] explicari (1), statimque acrius in Th. Cotclle (2) 
atque L. Le Monnier (3) invehit, quod Celanensis et S. Bona- 
venturae locos, clavos aliaque asserentes pro basi adhibuerint 
in discussione, incusans eos, quod, «principia critices histo¬ 
ricae inique transgressi sint *. Qui vero criminis huius iniqui 
reapse summe reus sit, tu, lector aeque, iudicato; immo iam 
sponte iudicasti. Qua ergo fronte toties historicae critices purae 
et rigidae normas iactat Doctor novellus, praeiudicatasque 
opiniones omnibus, (se suaeque sectae positivistae asseclis 
solis exceptis), obicit, dum tota sua dissertatio isto opina- 
mento 1 2 * 4 5 philosophico' nitatur adeo, ut facta manifesta certaque 
in dubium vocare, negare, cavillandoque tollere omni studio 
contendat, textus modo acriter premens, modo nec limpidis 
verbis expressa concedens, ut ad supradictam tandem con¬ 
clusionem deducat dissertationis subtilis, sed solummodo spe¬ 
cie tenus criticae, cursum atque summam. 

Nonnisi commentarii ergo paucis memoro eas quas 
in Capite VI [61-8] exponit Auctor hypotheses, 
postquam nimirum a limine miraculum exclusit [61]. 
Si critici positivistae vel parum hoc interest, consulere pot¬ 
erit apologetas catholicos, loci enim huius non est hac de 
re disputationem texere. Quae vero hic ad rem nostram e 
fontibus allegat, iam prius refellimus abunde. — Tres sal¬ 
tem, duce K. Hampe (4), dicit esse hypotheses [61], qui¬ 
bus stigmata explicari possent; intellige secundum scholae 
suae placita. Sunt istae: I) Discipuli Sanctum intuentes 
extenuatum etc. in 1 mortis nocte tristi et atra ’, confusi 
et excitati stigmata erronee [et stolide] se videre cavillati 
essent (5)! — II) Sanctus ipse in ecstasi, sive sui compos 
sive impos, sibi stigmata inflixisset [62]. Si sui compos, non 
cogitavit suos discipulos, fraudis plenos, vanae gloriae causa 
ea pro veris praedicaturos esse; sin autem mentis impos 
erat, postea potuit « hallucinationem suam (!) optima fide 
credere rem veram *. Dum primam hypothesim uti phantasti- 

(1) Idem concessit G. Damas, La stigmatis atwn chez les mystiques 
chrttiens, Revue des Deux Monde», s£r. V, t. XXIX, 1907,196-228, etiam 
ipse nataralistice stigmata explicare studens. 

(2) St. Franqois d’Assise. Attide mAdicale, Paris 1895, 14.7 ss. 

(8) Le Monnier, Les stigmate» de S. Frangeris, ap. E tudes, Paris 1907, 
t. CXII, 737-50; separatim, ibid. 1907, p. 7 s. 

(4) Hampe, 401. Quae iste ac Dn. M. 61, de cadaveris brachiis 
extensis dicunt, nusquam fontium confirmari queunt. 

(5) Quasi non constet ea iam diu antea extitisse. Cf. 416 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




432 


DB 8TTGMATIBU8 8. 


cara reicit [62], hanc secundam < omnino considerandam » 
clamat [631(1). — Magis vero inclinat in hypothesim IU, re¬ 
petentem stigmata (quae iuxta ipsum: sola puncta etc. 
fuissent) ex autosuggestione S. Francisci passionem Christi 
intensissime contemplantis. Quae stigmatum forma pro la¬ 
bito et contra historiae testimonia supposita, supra est evicta 
ac confutata. 

Post S. Franciscum plures fuisse ss. stigmatibus insigni¬ 
tos nemo non novit (2). Sed contra Doctoris Merkt f conamina 
inania, quamvis audacissima, quae non solum patentia ag¬ 
gredi, sed etiam usque in abditissimas quasque latebras 
consulto persequi voluimus, S. Franciscus seriei illius illu¬ 
strissimae ac inclytae vere stigmatizatorum primus remanet 
antesignanus, neque aureola qua stigmata S. Franciscum cir¬ 
cumdederunt fulgida evanuit [68], sed eo tutior nitidiorque 
splendet, quo certius probata exstitit historiae sincerae te¬ 
stimoniis fidis atque inconcussis. 

Ad Clara» Aqua». 

P. Michael Bihl, 0. F.M. 

(1) P. 63-6, praeter iam confutata in favorem huius fabricae vanae 
vane adducit (64) versus Sequentiae Thomae de Celano: Fregit victor : 
Dic, Francisce, quid fecisti || Contemplando plagas Christi f etc., quae ex 
contextu patent, cum sit Sequentia alternatim ex interrogationibus et 
responsis consistens, Alencon., 450; [Cf. Cantus varii, 234-9], falsoque 
dicit I Cei. I, c. XV, n. 40 narrare « mutUationes » Fratrum Min. etc. 

— Addimus vero tantum fallaciarum, fraudumque cumulum in Sancto 
eiusque Discipulis, coaevisque aliis esse probandum non supponendum. 

— P. 68 maledice scribit: « E tempore quo stigmata in S. Francisco 
apparuere, religio ipsius genuina et pura in morbum degeneravit, San- 
ctusque inter homines hystericos erat computandus». 

(2) Allegat A(rv6de) Barine, S. Franqois d’Assise, ap. Revue des Deux 
Mondes, 1891 [addo: vol. CV], 756-94, quae [non qui, uti vult M.], 491 
dicit ob repetita stigmata ea facta fuisse minoris momenti. Addimus ista 
esse repetita ap. A. Barine, S. Franqois d’Assise et la lAgende des Trois 
Compagnons, Paris 1908, V c 6dit. 108. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OF ST. CLARK OF AS8I8I. 


433 


THE WRITINGS OF ST. CLARE OF ASSISL 


<*) 


In view of the wide-spread intereat in early Franciscan 
history which has been such a marked feature of recent 1 iter¬ 
ature, it seeras soraewhat strange that so little, compara- 
tively speaking, has been written of late years about the 
life of St. Clare and the beginnings of her Order. No bio- 
graphy of the Saint as yet exists in any language which 
fulfils the requirements of modern criticism (1): indeed, if 
we except the casual references to her in the many mo¬ 
dern works on St. Francis, the life-story of St. Clare has 
been apparently neglected by present-day writers on things 
Franciscan. That a subject so interesting in itself and so 
important in its bearing upon the study of the Franciscan 
movement as a whole, should have failed of its due meed 
of attenti on, is surely a matter of surprise. Yet the reason 
is ready to hand. It cannot be concealed that the persona- 
lity of St Clare is almost as elusive as it is winsome(2). 
Not much is known about her life and, of the meagre ma- 
terial at our disposal dealing directly with it, some part, 
at least, is open to suspicion. While it is easy enough to 
draw an outline of the history of St. Clare, a detailed study 
of the subject is fraught with no small difficulty owing to 

(a) Summarium : De scriptis s. Clarae. Agitur: A) de s. Clarae epistolis, 
datis B. Agneti de Bohemia, cf. Acta SS. mart., I, 605-7: scii, de epist. I: 
Inclytae etVen., incip. Famam sanctae, scripta, ut videtur, ante 30 aug. 1234, 
de epist. II: Filiae regis regum, incip. Gratias ego, scripta c. 1286;de epist. III: 
In Christo J., incip. De valetudine, c. 1238; de epist. IV, Dimidio animae 
meae, inc. O mater, c. 1260; B) tractatur de epistola data ad Sororem Er- 
mentrudem in Flandria, Annal. Min., suppi., 1257, n. 20. Tunc agit C) de 
Regula S. Clarae, approbata ab Jnnocentio IV, 1263, aug. 9, demum D) de 
eius testamento, cuius autbenticitas defenditur, ob notas internas S. Clarae 
apprime convenientes, et cum regula 1263 concordantiam. 

[Nota Directionis]. 

(1) The critical biography of St. Clare which Mr. Ernest Gilliat- 
Smith has had for some time in hand, will douhtless go far to supply 
this desideratum. 

(2) See on this point « The PersonaUty of Clare of Assisi • by the 
late Sir Home Gordon, Bart., in the Oxford and Cambridge Review, 
London, Constable, No. 5,1906, (Michaelmas Term), p. 23-42. Cf. AFH n, 681. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 







484 


THE WRITINGS OF ST. OLARE OF A8SISI. 


this dearth of contemporary documents that can be relicd 
upon. In point of fact, it may be said that the Sources 
of the History of St. Clare are scanty in proportion 
as they are plentiful in the case of St. Francis. 

That all the early documents relating to S. Clare have 
not come down to us, in well known to students of Fran- 
ciscan Sources. Some were destroyed; others have disap- 
peared. We are not concerned here with these missing do- 
cuments but solely with the extant Sources of our infor- 
mation as to St. Clare. What, then, are the documents from 
which our knowledge of her life is chiefly derived? The 
Sources, properly so called, of the history of St. Clare are 
few and easily classified. They comprise: I. The Saint y s 
own writings. II. Some Pontifical Documents bearing on 
her life. III. A contemporainy Legend or biography written 
soon after her death. 

The Writings of St. Clare will be dealt with in the pre- 
sent article. Later I hope to return, in these pages, to the 
two other Sources of her history. 

It has been said that a man’s writings are a reflection 
of his personality, and of the Saints it is no less true than 
of other mortals, that we gain from their own written words, 
when such exist, a clearer conception of their character 
and a fuller understanding of their spirit than any biogra¬ 
phy written by another can give us. Premising this, it is 
much to be regretted that we possess very few of St. Clare’s 
writings, so few, in fact, that they hardly seem to warrant 
her the place she has been accorded by Wadding among 
the Scriptores of the Minorite Order(l). But then we are 
far, I suppose, from possessing any thing like all the writ¬ 
ings of the Saint. Indeed it seem safe to affirm that the 
few fragments of them preserved to us, represent but a 
small part of what the Saint actually wrote. It will be 
convenient to consider the Writings of St. Clare under 
three heads — her Letters , her Rule and her Testament. 

I. 

First of all as to her letters, St. Clare’s known cor- 
respondents included St. Francis, Gregory IX, both before 
and after his accession to the Papal throne, her own sister 

(1) See Wadding, Scriptore,* Ord. Ft\ Min Rome 1650, 91; edit. II, 
ibid. 1806, 62; ed. III, ibid. 1906, 64. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OF ST. CLARE OF ASSESI. 


436 


St Agnes of Assisi, another Agnes, Princess of Bohemia, 
and a Sister Ermentrude of Bruges. We know something of 
the letters addressed to St. Clare by St. Francis (1) and we 
have ha ve copies of two epistles written to her by Gregory 
IX (2) and of one from her sister Agnes (3), but Clare’s re- 
plies to these missi ves are lacking. On the other hand, the 
text of four letters of St. Clare to the Blessed Agnes of 
Bohemia and of one to Sister Ermentrude, sent in answer 
to different Communications from them, have been handed 
down to us, though we are left to guess at the tenor of the 
Communications which called them forth. 

The Princess Agnes of Bohemia, was the first of a 
long line of royal women to join the order of St. Clare. She 
was a daughter of Ottocar I, King of Bohemia and had been 
bethrothed to Frederick II, but on hearing the story of St. 
Clare, she declined to marry the Emperor, in order that she 
raight found and enter a monastery of the new order in 
Prague(4). Thenceforth Agnes seems to have been in con¬ 
stant relation with the abbess of S. Damiano. It would be 
interesting to leam what became of the original autograph 
letters of St. Clare to this Princess, but history is silent as to 
their fate. We know that Agnes, after Claret cannonization, 
caused the « Pater Noster» and sorae other gifts the Saint 
had sent her, to be ensconced in costly reliquaries (5), and 
ordained that they be kept in the monastery with the ut- 
most care throughout the ages. 

These gifts were stili cherished there as heirlooms a 
century later, when Bartholomew of Pisa was compiling 
his «Book of Conformities» (6) but he makes no mention 
of Clare’s letters to Agnes. Perhaps the waters of Lethe had 
already closed over them. Be that as it raay, we are with- 

out any clue to the origin of the copies of these letters 

(1) See Speculum Perf. ed. P. Sabatier, Paris 1898, p. 216; also 181, 
n. 2. « Plura scripta nobis tradidit» says Clare in the Testament ascri- 
bed to her (see Seraphicae Legislationis Textus Origin Quaracchi 1897, 
276) a phrase which Mark of Lisbon has rendered by «molte lettere* 
Lisbona, Croniche degli ordini di S. Francesco, vers. Diola, ed. Venet. 1685, 
Ub. 8, p. 214. 

(2) The text of these letters is given by Wadding, Annales Ord. 
Min., ad ann. 1221 n. XX and 1251 n. XVII. 

(3) See Analecta Franciscana, (AF) HI, 175. 

(4) For her life see Acta SS. Mart., I, 608-12; cf. Prileszky, Acta SS. 
Ungariae, I, Tyrnaviae 1743, 133-49; app. 27-9. Glaubrecht, Die sel. Kfr 
nigstochter Agnes von Bdhmen, Regensburg 1874. 

(6) See AF IU, 183, n. 7. (6) Lib. Conformit ., AF IV, 358. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





OF ST. CLARE OF A68I8I. 



that have come down to us. It would not be surprising, 
however, in view of what we know of the Clares’ praise- 
worthy custom of transcribing all their documenta, if some 
industriou8 disciple of the Blessed Agnes had copied them 
before the Poor Ladies left Prague (1) and thus preserved 
them to posterity. The elder Loca teli i in his biography 
of St. Clare (2) speaks of St. Clare’s letters to Blessed Agnes 
as existing in some manuscripts at Prague — a reference 
which is just vague enough to be practically worthless. In 
vain I have tried to trace up any such manuscripts (3). How¬ 
ever, at least one of these letters, is found in a late fifteenth 
century codex at Ala in the Tyrol(4). 

According to Sbaralea (5) the letters of St. Clare were 
published at AlcalA in 1508 under the auspices of Cardinal 
Ximenes along with the writings of other saints, and he 
cites Wadding as authority for this assertion. But the great 
Annalist makes no mention whatever of Clare’s letters in 
this connection. He simply States that her Bule was printed 
by order of Ximenes together with the letters of St Cathe- 
rine of Siena, the writings of Blessed Angela of Foligno 
and several like works (6), and the accuracy of this state- 
ment is conflrmed by Gomez, Hefele (7) and others who have 
treated of the literary labors of the Spanish Cardinal. In 
point of fact, St. Clare’s letters to the Bohemian Princess 
appear to have been edited for the first time in the Acta 
Sanctorum in conjunction with the Life of Blessed Agnes (8). 
It is a pity that the Bollandists did not indicate the 
source whence they drew these letters, since Ireneo Aff6, 
the eighteenth century biographer of Elias, raised some 

(1) They were expelled by the Haesites a boat the year 1420 and 
the gre&ter part of their monastery was then destroyed. Under Ferdi- 
nand H the Clares returned to Prague, but in 1627 all of them died 
of the pest. They were replaced, however, some years later by other 
Clares of a different foundation. This is a typical example of the vicis- 
situdes of the Poor Ladies, and one which goes far to account for the 
disappearance of so many of their early docnments. 

(2) Vita di S. Chiara, Assisi 1864, 174. 

(8) I am indebted to the Provincial of the Friars Minor in Bohe- 
miA for his kind assistance in this regard. 

(4) This codex P. 37. F. is described in the AF III, p. XVI; the 
letter itself is incorporated in the Chron. 24 Gen., AF III, 188 n. 7. 

(6) Suppi, ad Script O. M., ed. I, Romae 1806, 195; ed. II, 1906, 209. 

(6) Annales ad. an. 1502 n. XXI. 

(7) Der Kard. Ximenes *, TUbingen 1861, 148. 

(8) See Acta SS. Martii, I, 606-607. 


Digitized by 


Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



ths warrnres of st. clare of assibl 487 

objections against their authenticity (1). We need not, how- 
ever, take such objections too seriously. The letters in que- 
stion are undoubtedly genuine, as P. Van Ortroy also af- 
firms (2), and we may well be grateful that they have 
escaped the ravages of time. These letters possess an interest 
above the purely historical — the interest called human, 
for St. Clare has put into them something of her own strong, 
yet tender personality. Incidentally they bear witness to 
the readiness with which the Saint wrote. 

Although the letters to the Princess Agnes are one and 
ali without date, yet we are enabled with the help of other 
documents, to flx approximately the time when they were 
written. Indeed there is good reason to believe, that the 
order in which these letters are given by the Bollandists (3), 
represents their proper chronological sequence(4b Thus we 
leam from the Bull Sincerum animi , which Gregory IX 
addressed to her on August 30, 1234, that the Blessed Agnes 
had already entered the Order of St. Clare (5), and if we 
may judge from its context, St. Clare’s first letter to this 
Princess which is directed thus: Inclytae et Venerabili Vir¬ 
gini Agne t i, Filiae praepotentis semperque invicti Bohemiae 
Regis etc. was written prior to that event. This letter which 
commends Agnes for having exchanged an earthly spouse 
for the Heavenly one, appears moreover, to have been 
brought to Prague by the nuns from S. Damiano, whom 
Clare sent to establish the new foundation there (6). 

The second letter in this series begins thus; « Filiae 
Regis Regum — Sponsae dignissimae Jesu Christi — Sa¬ 
lutem et semper vivere in magna paupertate » and this 
greeting affords a reeumb of its contents. As to its date, it 
seems to belong to 1235 or about that year (7). In any avent, 
since it refers to Elias as Minister General it should ante- 
date his deposition from that office which took place, as we 

(1) See his Bisposta delFautore ddla Trita di fr. Elia, Ministro ge¬ 
nerate de Minori, stampata in Parma nel / 7 88 atta lettsra deff anonimo 
Pisano pubblicata in Pisa questanno 1198, pp. 21 ff. (S. 1. & an.). 

(2) AB XXII, 860. (8) See Acta SS. 1. e. 

(4) See Lempp, Fr. EUe de Cortone, Paris 1901, p. 110. 

(6) See BF I, 134 n. e. 

(6) The text of this letter given by the Bollandists, 1. e. p. 606, 
shonld be comp&red with that foond in the Ckron. 24 Qen. t which seems 
to be a more correct reproduction of it. AF m, 188, n. 7. 

(7) See Lempp, 1. c. and Goifin, La Vie et Legende de Madame 
Sasncte Ckrirt, Paris 1907, 28. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




438 


THE WRITING8 OF 8T. CLARE OF ASSESI. 


know, in 1239. «Curre in ea perfectione», writes Clare, 
« ad quam te vocavit Spiritus Dei, ut in ea reddas vota tua 
Altissimo, et securius ambules viam mandatorum Dei, sequa- 
risque consilia Reverendi Patris nostri, Fratris Eliae, Mini¬ 
stri Generalis totius ordinis, eaque super omnia consilia alia 
tibi sequenda propone, et pretiosiora aestima super omne 
aliud donum (1) ». The terms in which the saint here speaks 
of the ambitious and inscrutable minister general, have pro- 
ved somewhat perplexing to certain writers (2) and, of a 
truth, the ideals and practice of St. Clare as regards Po- 
verty were so far removed from those of Elias — as the 
trend of the present letters is in itself sufficient to show — 
that the passage in question is difficult to explain away, 
whether or not we infer from it, that the Poor Ladies were 
stili without any definitive rule when St. Clare wrote this 
counsel to the Bohemian Princess. Yet we find something 
similar in the letter to Clare from her own sister St. Agnes (3) 
and for the rest, strange as it may seem, Elias appears to 
have retained the confldence of both these saints (4). As 
regards the expression «Ministri generalis totius ordinis * 
employed by Clare and which some have taken exception 
to as savoring of a flfteenth century document, it need only 
be said that this title — unless, of course, we wish to read 
into it the meaning it acquired subsequent to the division 
of the Friars Minor into different and distinet families — 
far from militating against the early origin and authenticity 
of the letter containing it, is entirely in its favor, in so much 
as it echeos the close relations between the Minori te «breth- 
ren and sistren » at the outset which St. Clare had nothing 
more at heart than to perpetuate (5). And the fact that the 

(1) Acta SS. 1. c. p. 607. 

(2) «How Clara reconciled her striet observance with her 'evident 
high respect for Elia9 is a question worth investigation » writes Miss 
Macdonell, Sons of Francis, London 1902, 416; aee also Histoire abr€g6e 
de VOrdre de Sainte Claire, Lyon 1906, I, 360-861. 

(3) « Precor, ut rogetis fratrem Eliam», she writes, « quod debeat 
me saepius visitare et in Domino consolari». See Wadding, Annales, ad 
an. 1221 n. XIX. This letter is also incorporated with the legend of 
St. Agnes in several early manuscripts of the Chron. 24 Gen. t AF III, 181. 
It was written early in 1280 according to Lempp, 1. c., 109, who notes 
that Elias is referred to simply as « Brother*. 

(4) See Catholic Encyclopedia, V, New York [1909] s. v. Elias, p. 884. 

(5) Sce Reyida Sanctae Clarae in Scraphicae Legislationis Textus 
Originales, Quaracchi 1897, cap. 12, n. 5, p. 74. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



THE WRITING8 OF ST. CLARE OF ASSISI. 439 

Poor Ladies were stili under the governance of the Minister 
General when St. Clare wrote (1), would justify her in speak- 
ing of thera as forming part of the « whole order * and as 
being under the same « Father * as the Friars. 

«In Christo Jesu mihi prae omnibus aliis honorandae 
Virgini, et prae omnibus mortalibus dilectae * are the ope- 
ning words of St. Clare's third epistle to the Princess Agnes, 
which is in the nature of a reply to certain doubts the 
latter had raised concerning the fasts prescribed by the 
Rule. The light this letter tends to throw upon the obser- 
vances then in vogue at S. Damiano, invests it with an ad- 
ditional interest. « Ea ego dilectioni tuae *, writes Clare, 
« prout S. Pater noster Franciscus ea nos celebrare singula¬ 
riter admonuit, tibi transcribo» — and so she does. But 
when the Princess Agnes in 1237-1238 sent to Gregory for 
confirraation the statutes which in accordance, as it would 
seem, with Clare’s counsels, she had drawn up for the guid- 
ance of her monastery at Prague, the Pope withheld his 
sanction, because these statutes were at variance with the 
practices approved in the Rule he had himself given to the 
Poor Ladies and which he declares (2) was stili «laudably 
observed » by Clare and her sisters — an assertion in which 
the wish may well have been « father of the thought *. In 
point of fact, it is by no means evident that the Rule com- 
posed for the Clares by Gregory IX was e ver put into prac- 
tice at S. Damiano and there are good grounds for believ- 
ing that up to the time referred to here, Clare and her 
companions had not deviated from the « formula vitae * 
written for them by St. Francis in or about 1212 (3). 

The fourth and last of St. Clare's letters to the 
Princess Agnes evidently belongs to a later period of her 
life than the other three and was elicited, presumably by a 
plaint from her faithful correspondent at Prague because of 
the Saintfs prolonged silence. At ali events, Clare commen- 
ces by apologizing for not having written to Agnes oftener, 
pleading in extenuation of her infrequent missives, the lack 
of messengers and the dangers of the road — a suggestive 
reminder that in those days it was a far cry from the banks 
of the Moldau to those of the Chiagio. The epithets applied 

(1) The government of the Clares was given up in a certain way 
at the Chapter General of Pisa in 1263. 

(2) See the Bull Angelis Gaudium of 11 May 1288, in Bullar. Franc., 

I. p. 343. (3) Opuscula S. P. Francisci, Quaracchi 1904, 76. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




to Agnes in the superscription — « Dimidio animae meae , 
et praecordialis amoris adyto singulari *, etc., — are more 
endearing and laudatory than usual and the letter abounds 
in « ascensiones cordis *. The closing words of farewell, in 
which Clare gives Agnes a rendez-vous at the throne of 
God, make one feel as if the Seraphic Mother knew that 
her death was nigh and that this was to be her last earthly 
communication with the royal abbess beyond the Alps. The 
friars who conveyed Clare’8 letter to Bohemia, Amatus 
and Bonagura by name, are warmly commended to 
Agnes (1), but save for this witness to their worth, these 
good brothers are unknown to fame. 

In addition to Clare’8 four letters to the Bles- 
sed Agnes, bequeathed to us by the Bollandists, we are in- 

debted to the Annales Minorum for the text of yet a flfth 

_ 0 

letter of the Saint. It is addressed to « Ermentrudi Sorori 
carissimae (2) *. Who was this Ermentrude? Beyond the 
engaging account of her given by the Annalist in connection 
with this letter, very little is known concerning this second 
correspondent of St. Clare’8. She founded, we are told, several 
monasteries of the Poor Ladies at Bruges in Flanders, 
and having written to S. Damiano for directions, received 
the reply which the continuator of Wadding has published. 
In it Clare congratulates her « dearest sister > on the step 
she had taken in leaving the world and encourages her to 
perse verance. Although it may be said to contain an epit¬ 
ome of Clare’8 counsels of perfection, her letter to Ermen¬ 
trude hardly reflects the personality of the Saint as clearly 
as do those to Princess Agnes. But since this fifth letter found 
its way into the Annales from a manuscript in the monas- 
tery at Bruges, its credentials are not less reliable than 
those of the other four. 


So much for the letters of St. Clare. We may now pass on 
to consider briefly the definitive Rule of her Order in so far as 

(1) « Nuntios hos a nobis missos fratres nostros dilectissimos, Fra¬ 
trem Amatum dilectum Deo et hominibus, et Fratrem Bonaguram di¬ 
lectioni tuae quam maxime possum, commendo > Acta SS. } 1. c., 607. 

(2) See Annales, ad an 1267; Supplementum P. Antonii Melissani de 
Macro, ad h. an. n. XX, t. IV, p. 80-81 This letter has been translated by 
Locatelli, 1. c., p. 184, Ii. de Ch6ranc6, Sainte Claire cTAssise, Paris [1901], 
p. 170 and by other biographers of the Saint. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



the wHrrnros or st. clare of assisl 


441 


that document may be deemed the handiwork of the Saint. 
Until lately it has been customary to look on his Rule of 1253 
as the composition of St. Francis. Wadding is, of course, respon- 
sible for this belief, to the extent that, folio wing the lead of 
Mariano of Florence, he included it among the Opuscula of 
the Seraphic Pariarch (1). And the various vernacular ver- 
sions of these writings based on Wadding’s edition of them 
ha ve served to keep it alive. Recent research, however, has 
made it ciear that St. Francis can no longer in any wise 
be regarded as its author (2). But this conclusion, as Mr. Car- 
michael rightly remarks, is only to the honour and glory 
of St. Clare herself (3). For no one who carefully examines 
the Rule of St. Clare, as it is contained in the Bull Solet 
annuere of Innocent IV (4), canr doubt that the abbess of S. Da- 
miano had a share in its compilation. Her hand is noticeable 
more especially in those passages, where the impersonal 
style of the legislator in dropped as, for example, where she 
refers to herself as the «little flower of St. Francis » or 
telis of St Francis’s solicitude for herself and her early com- 
panions, or pleads «for the love of God and the Blessed Fran¬ 
cis > that the Services of a chaplain with one companion and 
two lay brothers may always be granted to the sisters to assist 
them in their poverty (5) *. Moreover it is surely to St. Clare 
herself that we owe the incorporation in the sixth chapter 
of this Rule of the formula vitae which St. Francis gave 
her when she was installed at S. Damiano and of the ul¬ 
tima voluntas he wrote for his spiritual daughters there (0); 
and if these precious fragments of Francis’s writings have 
been preserved to us through the broken ways of Franciscan 
history, it is doubtless due to their insertion here. The ob- 
servances which had gradually grown up at S. Damiano 
round about this primitive forma vivendi, taken in conjun- 


(1) B. P. Frandsci Assistatis opuscula, Antverpiae 1628,1. II, 190-202, 
see idso Scriptores, ed. IU, 78. 

(2) See e. g., Opuscula S. P. Francisci, Quaracchi 1904, p. IX. 

(8) Montgomery Carmichael, « The Writings of St. Francis » in the 
Month, Jan. 1904, 160. 

(4) See BF I, 671 ff. Eubel, Bull. Franc. Epitome, Quaracchi 1908,251 ff. 

(5) See Regula S. Clarae, cap. I, cap. VI and cap. XII in BF 1,1. c., 
Eubel, 1. c. or in Seraph. Legisl., cit. p. 51 ff. 

(6) See Regula S. Clarae, cit. cap. VI. Opuscula, 76. The text of this 
chapter has been completely changed in many editione of the Rule as 
Sabatier notes, Vie de S. Fran$ois, 18. ed., p. 170, n. 2, these precious 
fragments of St. Francis’s writing disappearing altogether. 


Archixmm Framoisoamm Historicum .. — Ah. 


28 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






442 


THE WRTTINGS OF ST. CLAEE OF 


ction with the instructions received from the Holy See at 
different times seem to have formed the basis of the definitive 
Rulc of St. Clare with which we are now concerned. It was 
east into a legislative form towards 1252 by Cardinal Rain- 
aldo of Segni, then Protector of the Clares, afterwards Pope 
Alexander IV (1). In the disposition of the material no less 
than in the phraseology, Rainaldo closely copied the Rule of 
the Friars Minor approved by Honorius III on nov. 29 1223 (2). 
The document he had drawn up in this manner for the go- 
vernment of the Poor Ladies was integrally embodied in their 
definitive Rule which was formally confirmed by Innocent IV 
on August 9, 1253, just two days prior to the death of St 
Clare. But notwithstanding the fact that this final Rule of 
the Saint may have been drafted and edited by Cardinal 
Rainaldo and even though he ought perhaps to be accounted 
the principal author, it was unquestionably prepared under 
the auspices of St. Clare (3) who made it her very own (4), 
and it may be said to represent in the main and deepest 
things the concentrated resuit of her convictions and exper- 
ience. In this qualified sense at least, this Rule may claim 
to figuro among the writings of St. Clare. 


From the Rule of St. Clare let us now turn our atten- 
tion to the work known as her Will or Testament. This do¬ 
cument, which Clare in imitation of St. Francis, is said to 
have composed during her last illness, is full of import and 
pathetic interest. It forms, as it were, a complement to the 
vSainfs letters. Thcse letters, as we have seen, besides plac- 
ing us in touch with the strong and beautiful character of 
Clare, bear witness incidentally to the observance of the 
Rule at S. Damiano and to the spread of the Poor Ladies 
beyond the Alps. But there is nothing, or next to nothing, 

(1) See Wadding, Annales, ad an. 1252 n. XIX. 

(2) Opuscula, 63-74. BF I, 15-9. Eubel, 225-8. Textus orig., 35-7. 

(3) See the Vita S. Clarae in Acta SS. Aug. II, 764 n. 47 ed. Fr. 
Pennacchi, Assisi 1910, p. 56 n. 40. 

(4) The original of the Bull Solet Annuere confirming this Rnle 
which was recovered a few yeara ago in the Monastery of St. Clare 
at Assisi bears this touching inscription « Hanc (?) beata Clara tetigit et 
obsculata est pro devotione pluribu[s et .*] pluribus vicibus >. See my In¬ 
ventarium S. Clarae Assisiensis in AFH I, 417. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


THE WRITCNGS OF ST. CLABE OF ASSISI. 443 

in them which throws any light upon Clare’s own life. On 
the other hand, reminiscent references to her conversion, 
her vocation and to the foundation of her order are not 
wanting in the Testament which bears her name. And this 
being so, it is a matter of regret, that there should be any 
ground for misgiving concerning the trustworthiness of this 
latter document. Its genuineness has however been 
called in question. Let us see why. 

Aclose studyof the Testament ascribed to St. 
Clare fails to disclose any motive which might have inspi- 
red anyone to fabricate it or to reveal any flaw such as 
usually betrays spurious documents at a glance. And on 
reading its contenta, one would hardly dream of imposture. 
Its distincti ve note is one of thanksgiving for graces recei- 
ved and it is wholly free from that tone of controversy 
which one meets with in more than one early Franciscan 
document of doubtful parentage. Again, the facts reeorded 
in the Testament ascribed to St. Clare, find ready confir- 
rnation in the contemporary Biography of the Saint, in her 
Rule or in the first Legends of St. Francis. What is more, 
this document is essentially a feminine one and it bears so- 
mething closely akin to the impress of St. Clare’s chara¬ 
cter — with her insistence on the spirit of detachment, 
which should animate her daughters and her touching loy- 
alty to the memory of Francis. Taken as a whole, it is 
just such a swan-song as the gentle Abbess of S. Damiano, 
casting a backward glance over the ways by which she 
had been led, would have been likely to have composed. 
But is this Testament authentic? This question, which was 
proposed some years ago by Lempp (1), is stili awaiting a 
direct aud definite answer. It is not easy to give one, owing 
to the obscurity which surrouuds the origin of the docu¬ 
ment in question. 

The most recently published text of the Testament 
we possess is that edited by Father Hilary of Paris (2). This 
text does not differ from that issued by the Bollandists (3). 

(1) See Lempp, Die Anftinge des Klarissenordens in Zeitschrift filr 
Kirchengeschichte, XXIII, 1902, 626-629. Fr. Lemmens, Anftinge des Kla¬ 
rissenordens in Rdmische Quartalschrift, XVI, Rome 1902, 93-124 refuted 
the reasons adduced by £. Lempp against the authenticity of the Testa¬ 
ment, without however deciding the question itself. — Dr. E. Wauer, 
Entstehung und Ausbreitung des Klarissenordens, Leipzig 1906, 2 ff. is 
doubtfnl of its authenticity. (2) Seraph. Legislat. Textus Orig., 273-280. 

(3) Acta SS. Aug. II, 747-748. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



444 


TUS WRITINGS OF ST. CLARE OF A8SISI. 


Both the one and and the other are mere transcripte of 
thc copy given by Wadding in the Annales (1). Now Wad¬ 
ding is at pains to inform us that the copy of the text he 
has edited was taken from «an ancient memorial in ms. (2)». 
One could wish that he had been more infonning as to the 
age of this instrument. Mark of Lisbon, who in the preced- 
ing century made a Portuguese version of the Testament, 
drew on the sanie source but he is equally vague in re- 
gard to it (3). Indeed what we learn of this common font 
from the allusions of the Annalist and the Chronicler, scar- 
cely sufflces to do more than awaken a vain curiositv. Un- 
fortunately we are without other means of verifying their 
citations and, what is worse, we have not sufficient data to 
enable us to follow up the antecedente of the Testament 
we possess, along any other lines. So far as this mysterious 
manuscript memorial we may trace its lineage and no far- 
ther. The rest is silence. 

The contemporary biographer of St. Clare who records 
at some length the incidente attending her last long illness 
makes no mention of her having written any Testament at 
ali and the document which bears that title has not as yet 
been found in any of the early manuscript collections of 
«materia seraphica » known to students — and their name 
is legion. To be sure this is a wholly negative considerat- 
ion and an argument from silence only is hardly conclu- 
sive in such matters and might easily prove rash in thc 
present instance. The fact that the contemporary biographer 
of St. Clare does nos refer to her Testament, is no proof 
that he was ignorant of ite existence. Neither does he ad- 
vert to the confirmation of her Rule which took place on 
the e ve of the Saint’s death and for the rest he confessos 
that he is far form having told all (4). On the other hand, 
it may easily be that Wadding, and Mark of Lisbon before 
him, found the Testament of St. Clare in some original do- 
eumente of the utmost credibility to which they had access, 
but the very existence of which is unknown to us. But this 

(1) Ad. an. 1253 N. V. 

(2) « Ex Memoriali antiquo MS excerptis » , Annales 1. c. 

(3) « Come si trova scritto nel memoriale antico », — Lisbona-Diola 
cit. lib. VIII, p. 213. 

(4) « Aliqua colligens et plura dimittens, plano stylo transcurri, etc. >, 
Assisi MS 338 fol. 74 b. I. See also Acta SS. AAg., II, p. 756 n. 2, and 
Pennacchi, 1. c. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




is of course a mere hypothesis. As matters stand, our Latin 
text of St. Clare'8 Testament — and our concem now is with 
that only — rests wholly on the authority of Wadding. Be- 
hind his copy of this document we are unable to go. Its 
earlier history is unknown to us, and its origin re- 
mains a matter of conjecture. 

And it is chiefly for this reason, and because its pedi* 
gree is defective, that some scholars are inclined to look 
askancc at the Testament ascribed to St. Clare. P. Van 
Ortroy (1) and Dr. Wauer (2), are for example, decidedly 
sceptical about its authenticity and Goetz quotes it with some 
rcserve (3), while some critics of lesser name would fain 
discard it altogether. Thus Mgr. Gargiulo, Bishop of S. Se¬ 
vero, regards the Testament as apocryphal and false alleg- 
ing among other reasons that it attributes to Innocent III 
the «PtHvilcgium Paupertatis » w r hich was granted to St. 
Clare by Gregory IX (4). This method of argumentation, 
however, goes too far. On the same grounds we would be 
justified in rejecting the eontemporary biography of S. Clare 
the authenticity of which is beyond question, since this 
work contains the self same attribution as the Testament (5). 
Whether both documents are in error in mentioning Inno¬ 
cent III is another question which does not concern us here. 
It is more to our present purpose to note that, whereas 
the Capuchin Prelate thinks the Testament spurious because 
it refers to the Privilege in question, M. Paul Sabatier is 
led to believe in the genuinity of the Privilege because St. 
Clare alludes to it in her Will (6), an interesting instance 
to illustrate how much depends upon the point of view. 
Other seasoned students of Franciscan sources besides M. 
Sabatier have recognized the Testament as genuine without 
any hesitation(7), and on the whole, this view is not by 
any means the more improbable. At the same time some 
further evidence is required to establish the integrity and 


(1) AB XXII, 360. (2) Die Anfange, 2 ff. 

(3) Die Quetten zur Geschichte des hl. Franeiscus, Gotha 1904, XXIV. 

(4) Bonav. da Sorrento. La Gloriosa S. Chiara, Naples 1894; see 
chap. 4, p. 40, chap 6, p. 63 and chap 8, p. 84. 

(6) Assisi MS 338 fol. 76 b. 2, Acia SS., Aug. II, 757, n. 14. 

(6) Vie , cit. 184, n. 1. 

(7) See for example Opuscula S. P. Frandsci, ed. Quaracchi, p. 173; 
Lempp, op. cit., passim; Goffin op. cit., p. 16. Vine. LocateUi, op. cit. 
pp. 122-124, Cristofani, Storia di S. Damiano, Assisi, I, 1872, p. 91 etc. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



446 


THE WRITINGS OP 8T. CLARE OP ASSISI. 


coinpletene8s of the text given by Wadding. That seems to 
be what is most needed. 

No one who has taken the trouble to compare this text 
with that of the Clares’ Rule of 1253, can fail to ha ve no¬ 
ti ced the marked resemblance in the phraseology of the 
two documents. A comparative study of both texts should 
help to establish their relationship. This is no place in which 
to attempt such a study; suffice it to say that in the opin- 
ion of Sabati er, a comparison of the beginning of the Te- 
stament with chapter VI of the Rule, seems to show that 
the former is not free from alteration (1). However this may 
be, it cannot be pretended that the Testament has no la¬ 
cunae . Take for example the following passage: « Et sicut 
ego studiosa et sollicita semper fui sanctam paupertatem 
quam Domino et Patri nostro Sancto Francisco promisimus 
observare, et ab aliis facere observari... Imo etiam (2) >. This 
sentence is obviously incomplete. Happily we are able to 
supply from the Italian version of Mark of Lisbon what is 
wanting to complete the sense as follow ? s: « E si come fui 
sempre sollecita e diligente in osservarla (la santa povertii), 
conforme alia promessa fatta a Cristo e a S. F., cosi siano 
obligate le Sorelle, che a me succederanno in quest’officio, 
ad osservarla, e di farla osservare le sorelle; et a maggior 
cautela», etc.(3). This same clause, which is lacking in 
Waddiug, is also to be found in three early French trans- 
lations of the Testament of St. Clare cited by Father Hil- 
ary (4). Moreover these early translations, though differing 
in date, are in entire agreement and would seem to be 
taken from one common primitive text, more complete th&n 
that of Wadding. It would be an interesting task to seek 
their source. As it is, the earliest version of the Testament, 
I have met with, is a manuseript copy in gothic w r riting to- 
w r ard the close of the fifteenth century by a Poor Clare of 
Nantes (5). In this connection it may be worth noting that 
the amplified Italian version of the contemporary biography 
of St. Clare, found among the Magliabecchiani Mss. at Flor- 

(1) Vie cit. p. 168 n. 1. 

(2) Testament. S. Clarae in Seraph. Legis. Text. Orig., 276-277. 

(3) Lisb.-Diola, 1. c., 214. 

(4) Seraph. Legis. Text. Orig., 283. 

(5) For a descripfcion of this manuseript see Ubald d’Alen^on, O. M. 
Cap., Catalogue des Manuscrits de la BibUothAque Franciscaine Pro¬ 
vinciale , Paris 1902, p. 31. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


TGE WBITING8 OE ST. OLABE OF ASSI8I. 


447 


©nce (1), and of which the Prologue has been published by 
Cozza-Luzi (2), contains pp. 113a—119b the Testament of the 
Saint. But since this codex is, in all likelihood, the work 
of a seventeenth century scribe, as I have elsewhere poin- 
ted out (3), its contents are after all of secondary impor- 
tance (4). 

In the light of these considerations it is ciear that the 
last word has yet to be said eoneerning the different writ- 
ings attributed to St. Clare. In the meanwhile so far as 
the Testament goes, all that can bc said with certainty is 
that it may well be genuine. For the rest, remembering 
.that the original Bull, confirming the Rule of St. Clare was 
rediscovered only in 1893, we need not despair with the 
help of the provisional text of her Testament provided by 
Wadding, of finding at least an earlier copy of the primit¬ 
ive prototype. 

March 7, 1910 . 

Fr. Paschal Robinson, 0. F. M. 


(1) Florence Bib. Naz., MS. Magliabecchi. cl. XXXVIII, n. 135. 

(2) See *Il Codice Mayliaberhiano della stotna di S. Chiara in llol- 
lettino della Societd Umbra di Storia Patina, I, (1835) pp. 417-421». 

(3) See Robinson, The Life of St. Clare, Philadelphia 15)10, p. XXVI. 

(4) It may be noted that the Magliab. XXXVII, 215 contains an 
earlier life: — «Leggenda di Santa Chiara il tutto copiato da Antonio 
Carma88i e finito a di 24 di Ottobre 1581». 


w 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




448 


IL BEATO MICHELE 0ARCANO DA MILANO O. P. M. 


IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO 0. F. M. (4) 


I. — Fonti Storiohe. 

II B. Michele Carcano, come osserva il Pastor (1), occupa un 
posto distinto tra i francescani piu illustri dei secolo XV. Seguace 
nell’apostolico ministero di S. Bernardino da Siena, come ne assicura 
Roberto da Lecce (2), legato in intima amicizia coi B. Bernardino da 
Feltre (3), ammirato dal B. Bernardino Busti da Milano (4), egli e 
passato, come apostolo di Dio, facendo a tutti dei bene. Il suo nome 
brilla tra i primi fondatori dei Monti di PietA, tra i primi oratori 
sacri dei suo tempo, proclamato dal B. da Feltre « alter Sanctus Apo¬ 
stolus Paulus et Christi tuba * (5), tra i piu distinti teologi di quella 
etA, ed b pur celebre per santitA, venerato dalla sua morte fino ai 
nostri tempi con culto pubblico ecclesiastico. Di questo grande lumi¬ 
nare dell’ Ordine dei Frati Minori — stella fulgente nel firmamento 
serafico della Provincia di Milano — non esiste finora un riassunto 
completo della sua attivitA, ne le notizie che lo riguardano, sparse 
nelle storie e nei documenti ancora ignorati, furono raccolte insieme 
per darci un$ quasi completa biografia di lui. Per raggiungere questo 
scopo abbiamo fatte varie ricerche negli archivi e biblioteche di Mi¬ 
lano, di Brescia, di Pavia, di Como, di Lugano, di Bergamo, di Ve- 
nezia, di Lodi, di Bologna, di Firenze ecc., dove il B. Michele fece 
sentire 1’apostolica sua voce, ed il risultato e stato alquanto soddi- 


(a) Summarium: De B. Michaele Carcano de Mediolano nova documenta 
producturus, Auctor hic: — I. Fontes illius vitae enumerat, et scriptores qui 
dc eo dixerunt. — II. Contra plurimorum ex istis sententiam, B. Michaelem 
Carcanum et B. Michaelem de Mediolano unum eumdemque fuisse virum 
evincit. — III. Eum e nobili Mediolanensi Carcanorum familia ortum duxisse 
certe, sed an Mediolani an potius Lomatii in territorio Novocomensi et quo¬ 
nam anno (1410*1420) dici adhuc non posse, probat. 

[Nota Directionis]. 

(1) Storia det Papi, vol. III. 70, 73, 90, 118, Trento 1896. 

(2) Sermone* de Laiulibus Sanctorum, — Sermo S. Bernardini Senensi*, c. II, 
Venetiis, 1489, dove (lice: « et qui post ipsum in officio predicandi clari sunt ha¬ 
biti .... Michael de Mediolano ...... 

(3) Diario dei P. Francegco da Feltre, compagno dei B. Bernardino da Fel- 
tro, raccolto da Bernardino Guslini e da Simone da Marostica, stampato ne¬ 
gli Atti di Beatif. e Cannoniz. dei B. Bernardino da Feltre, Bora a 1696. 

(1) Mariale, sermo I, p. I, sermo VI, p. III, Mediolani 1494. — Defenso- 
rium Montis Pietatis, argum. 55, op. term. nel 1497. — Rosarium Sermonum, sermo 
XXVII, p. II, Mediolani 1498. 

(5) Cf. Diario dei P. Francesco da Felire, 1. o, 88. lectio II, § 24. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


440 


sfacente. Per completarne per6 la biografia bisognerebbe certamente 
aHargare il campo delle ricerche, ma dove non abbiamo estese le ri- 
cerche, ci siamo serviti di opere e pubblicazioni autorevoli. E poi altri 
potranno darci nuove notizie ed anche correggere quegli errori, nei 
quali potremmo forse incorrere per mancanza di ulteriori documenti. 

Varii fatti della vita dei B. Micliele furono gi k pubblicati dal 
Wadding (1), dal Ballerini (2), da Pietro Saviolo (8) dal Motta (4), 
dallo Scalvanti (5), ed anche il Glissenti (<i) lo ha ricordato. Tra i 
contemporanei o quasi contemporanei, oltre il Roberto da Lecce, il 
Bernardino Busti, il P. Francesco da Feltre, il B. Bernardino da 
Feltre, ci lasciarono memoria dei Carcano il Card. Piccolomini (7), 
Pietro Brebbia (8), Glassl>erger (9), il B. Marco da Montegallo 1 10). 
il Triteinio(11), Bernardino Corio(12), Pietro Tomasio da Ravenna(18), 
Raffaele Maflfei da Volterra [f 1522] (14), il Gilini (15), Giacomo Fi- 
lipj>o da Bergamo (10), il Sanuto (17), Antonio da Ripalta ed Alberto suo 
figlio(18j, Bernardino Guslini (10), Benedetfo Giovio (20), Bartolomeo 
Simoni da Marostica (21). Si ha pure la Serie delle Provincie e dei 
Conventi dell’Osservanza, presentata nel Cap. Gener, dei 1500, nellu 
quale si fa un elogio alia santita dei nostro Beato (22). Del nostro 

(1) Annales O. F. M., XIII, 428-425, Romae 1735. — Lctt. dei Generale 
delPOrdine P. G. Battista da Levanto dal Reg. Ordini *. 

(2) De lure divino et naturali >dr<a usuram, t. II, 80-91, Bononiae 1717. 

(8) Leggi dei Sacro Monte di Pieta di Padova, 68, Padova 1647. 

(4) B. Micliele Carcano, (Documenti mifanesi inediti), Period. della Socictd 
Storica Comense, 1885, 805-884. 

(5) Mons Pietatis di Perugia.... Period. tlell' Unioerxiid di Perw/ia, 1892. 

(6) Commentarii dell' A teneo di Brescia, an. 18tX), (ili Ebrei nel Bresciano du¬ 
rante la dominaz. veneta, 122. 

(7) Epistolae et Commentarii Iacofn Piccolomini Cardinalis Papiensis, f. 222, 
Mediolani, 1505. 

(8) Commentarii in Psalmos, Mediolani, 1477 ; cfr. Argelati. Bibliotiuxa 
Scriptorum Mediolanensium, I, 451-455, Mediolani 1745. 

(9) Analecta Erane. II, 560-561, ad Claras Aquas 1886. 

(10) Tavola della Salute , c. 18, ineominciata a Venezia nel 1480 e staui|>ata 

a Firenze, 1494. (11) De Scriptoribus Ecclesiasticis, 125, Basi Ice 1494. 

(12) Historia contenente Vorigine di Milano, an. 1467, Milano 1508. 

(18) In Foenice, Venetiis 1491. 

(14) Comment. Urbaniorum. 1. XXI, sotto il titolo « Franciscus eiusque Or¬ 
dinis viri clari » 485-486, Basileae 1552. 

(15) Ospitale maggiore di Milano, c. V. Milano 1508. 

(16) Supplementum Supplementi Chronicarum, 1. XVI, f. 817, opera termi¬ 
nata nel 24 Marzo 1505, Venezia 1513. 

(17) Muratori, Rerum Italic. Scriptores, XXII, Vitae ducum Venetorum ab 
anno 421 ad an. 1433, 1174, Mediolani 1788. 

(18) Muratori, Rerum Ital. Script., XX. Annales Placent, ab an. 1401 ad 
(1463) 1434, 941-942, Mediolani 1781. 

(19) Vita dei B. Bernardino da Feltre comp. nel 1528; cfr. Aci. Beat, et Ca- 
noniz. B. Bemardini de Feliris, Romae 1696. 

(20) Carmina de duodecim Fontibus Comum ambientiltu*. — Pluvilla-Fom 

S. Crucis comp. nel 1539. (21) Vita B. Bemardini de Feltrio, 1. c. n. 19. 

022) Vedi anche dal Wadding, Ann. O. M. XV, an. 150), p. 817, n. X, nolle 
note al Catalogo delle Provincie; Prov. Mediolani, Conv. S. Ioannis Baptistae 
Laudae. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


450 


IL BEATO MIOHELE 0ABC ANO DA MILANO O. F. M. 


Beato si conserva ancora il ritratto, frescato dal celebre Moroni nel 
1503 nella bibi, dei convento di S. Bernardino di Verona, con 1’iscri- 
zione « B. MICHAEL DE MEDIOLANO »(1). — In seguito hanno 
8critto di lui Bartolomeo Pellegrini di Bergamo (2), Gnesnero (3), Sisto 
Senese (4), Marco da Lisbona (5), Rodolfo da Tossignano (6), il 
Ven. Francesco Gonzaga (7), Paolo Moriggia (8), Willot (9), Orazio 
Diola (10), Possevino (11), Ballarini (12), Cimarelli (13), Franceeoo 
Scagliapessi da Treviglio (14), Arturo da Monastero (15), Defendente 
Lodi (16), Wadding (17), G. Battista Villanova (18), Pellini (19), G. 
Battista Carisio (20), Filippo Piccinelli (21), Luigi Tatti (22), Donato 
Calvi (23), Leonardo da Napoli (24), Benedetto Mazzara (25), Pietro Paolo 
Bo8ca(26), Fortunato Hueber(27), Bernardino Burrocco da Monza (28) 


(1) AFH II, 395. 

(2) Opus divinum de .... Bergomensi Vinea, Brixiae 1558. 

(8) Bibliotheca Universalis, f. 512 tergo, 1546. 

(4) Bibliotheca Sancta, 482, Venetiis 1566. 

(5) Chron. 0. F. M. comp. nel 1568, 1. VIII, o. XXXV. p. 267, Venezia 1501. 

(6) Histor. Seraph. Relig. f. 299 tergo, Venetiis 1588. 

(7) De orig. Seraph. Relig. 97, 341, 845, Romae 1587. 

(8) Historia dell’Anlichita di Milano, 1. I. o. XXVII, p. 158, Venezia 1592. 
— Nobiltd di Milano, 1. III. o. XXX. p. 175, Milano 1595. — Raccolla... opere 
di Charitd cristiana ... nelle cittd di Milano, c. 2. p. 4. Milano 1602. — Santuario 
della cittd e diocesi di Milano, p. 182, Milano 1641. 

(9) Athenae Ortod. Sodol. Franc., 270, Leodii 1596. 

(10) Croniclie deWordine dei FF. Min. tradnz. dolio Spagn. 1. VIII. 442-443, 

Milano 1605. (11) Apparatus Sacer, 442, 446, Venetiis 1606. 

(12) Croniche della Cittd di Como, 140, 160, Como 1619. 

(18) Croniche deWordine dei FF. Min., Parte IV, V. II. 1058, Venezia 1621. 

(14) Cronica della Minoritica Rif. di Milano, MS. comp. oiroa il 1630 [Bibi. 
Brera di Milano, AF. XII. 9], 82. — Speculum Virorum Illustrium, oomp. prima 
dei 1635 [cfr. Cron. Prima dei P. Benvenuto da Milano, p. VII-VIII, MS. della 
Braid. di Milano], ed ora irreperibile. — Arbor Beatorum.... Prov. MedioL 
inciso prima dei 1647. n. 9. (15) Martyrol. Franc. 478-474, Parisiis 1638. 

(16) Questo scritt. fiori dal 1585 al 1656, Catalogo dei monaeteri di monad e 
monache della cittd di Lodi, S. O. Battista, 42, 45-46, 69, MS. nella Bibi. Laudense. 

(17) Annales. O. M., X, an. 1418 n. 39; an. 1432 n. 82; XI an. 1440 n. 81; 
XH an. 1449, n. 17-18; XIII, an. 1468. n. 8-9, XIV, an. 1472, n. 29. n. 18; an. 1481 
n. 18; an. 11% n. 7, Romae, 1785. £ anohe Haroldo il suo oompendiatore: 
Epit. O. M. I. p. 478-479 n. III, p. 1257 n. X: T. n, 40, n. IX; p. 699, n. III; 
642-643, n. II, Romae, 1662. 

(18) Historia della Cittd di Lodi, 161-162, Padova 1667. 

(19) Historia di Perugia, 1. 18, 666, Venezia 1664. 

(20) Diario Sacro e Perpetuo .... 15 Ott., Milano 1668. 

(21) A teneo dei Letterati Milanesi, 426, Milano 1670. 

(22) Martyrol. Sanctae Novocomensis Ecclesiae, 224-225, Como 1675. — An¬ 
nali Sacri di Como, Deoa Terza, 1. V. p. 845, 847, 377, 402-408, Milano 1784. 

(28) Effemeride Sacro-Profana .... in Bergamo, 187, n. 6, Bergamo 1677. 

(24) Croniche delVord. dei FF. Min. II, 1. VIII. c. 85, 540-541, Napoli 1680. 

(25) Leggendario Francescano, 15 Ott. Venezia 1680. 

(26) Martyrologium Mediolanensis Ecclesiae, 825, Mediolani 1695. 

(27) Menologium Franciscanum, 29, ool. 1830, 29 Sept. n. 6, Monachii 1696. 

(28) Descriptio Chronologica FF. Min. Obsero. Prov. Mediol., Sectio I, 41, 61, 
119, 187, 264-278, 289; — Martyrologium Prov. Mediol., 827: — Sectio II, 6, 49, 
51, 58, 84, 85, 168, 176, 267, 290, 294, 858, 888. MS. Bibi. Capit. Monsa, com¬ 
posto nel 1712-1718. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




EL BEATO MIOHELE CABO ANO DA MILANO O. F. M. 


451 


Guglielmo Cave (1)» Pietro Antonio da Venezia (2), Alessandro 
Ciseri (3), Pietro Nicolb Buonavilla (4), Giuseppe M. Stampa (5), 
CarPAntonio Remitale (6), Filippo Argelati (7), Giacinto Sbaraglia (8), 
Stanifllao da Parma(9), Benvenuto da Milano(lO), Francesco Longo (11), 
Tiraboschi (12), Rovelli (13), Andrea Merli (14), Cesare Cantu (15), 
L. Tittoni e F. Saladini (16), Conte Giorgio Giulini (17), Vincenzo Ba- 
relli (18), Beccare Mortari (19), Felice Calvi (20), Adamo Rossi (21), Crolla- 
lanza(22), Monti (23), Anselmo Anselmi(24), Ceccaroni (25), Ronzoni (26), 
Lodovicoda Besse (27), Holzapfel (28), Hurter (29), Rodolfo Maiocchi (30), 
Amos Mattei (31), Zanelli (32), ed altri ancora. Noi ci atteniamo 
alie fonti sincrone, da Ile quali, come & evidente, abbiamo le notizie 


(1) Script. Eccleeiast. Hiet. Litteraria, 128-129, Coloniae 1720. 

(2) Leggend. Francescano, X, p. 168-169, Venezia 1722, — Vedi anohe Mo- 
reri: Le grand Dictionaire, litt. M., Basic 1782. 

(8) Oiardino Storico Lodigiano, 100-101, Milano 1782. 

(4) Notizia Cronologica dell' ingrteeo.... dei Frati Minori in Milano, 50-58, 
Milano, 17%. 

(5) Annali Sacri di Como, Deoa Tersa, 857, n. 118; 426, n. 84, Milano 1784. 

(6) Esemplari domestici di santitd, 171, 178-176, Milano 1741. 

(7) Bibi. Script. Mediolanens. I, part. 1, an. 1496; I, pari. II, 808-806; II 
para prima. 925, Mediolani 1745. 

(8) Supplementum in Script. Trium Ordinum S. Francisci, 541-544, Opus 
posthumum, Romae 1806. 

(9) Memorie Istoric.he delle Chieee e dei Conv. dei Fr. Min. Oss. e Rif. di 
Bologna, n, 238; T. III, 204-205, Parma 1760. 

(10) Delia Minorit. Rif. di Milano, op. termin. circa il 1777, IX, 171-177. 
[MS. nella Braidense di Milano]. 

(11) Martyr. Franc. observationibus criticis actis et notis illustr., oomp. tra il 
1777 al 1810, V. X. p. 249, 256-269, [MS. nella Bibi. S. Alessandro di Bergarao]. 

(12) Storia della Letteratura ltaliana, VI, 1040, n. V, Venezia 1795. 

(18) Storia di Como, Parte Terza, T. I, 498-494, Como 1802. 

(14) Vita dei B. Bemardino da Feltre, 119-120, Pavia 1806. 

(15) Storia della cittd e della diocesi di Como, II, 87-89, Como 1881. — Grande 
IUustraz. dei Lombardo Veneto, III, 1108, Milano 1858. 

(16) Teatro Araldico VI, — Carcano da Milano, — Milano 1846. 

(17) Memorie spettanti alia storia, al govemo ed olla descrizione della cittd e 
campagna di Milano.... Nuova ediz. oon note ed aggiunte, VI, 582, Milano 1857. 

(18) Storia delle Parrocchie e dei Clero della Cittd e Dioecesi di Como, 16, 

Como 1859. (19) Guida di Lodi, p. 88, S. Angelo Lodigiano 1874. 

(20) Famiglie notabili Milanesi, Tavola III, Milano 1885. 

(21) La piazaa dei Sopramuro in Perugia, 86, Perugia 1887. 

(22) Dizionario Storico Blasonico delle Famiglie Nobili.... I, 284, Pisa 1888. 

(28) Atti della Visita Pastorale di Niguarda Vescovo di Como, Parte I, 58, 60. 

Como 1892-1894. 

(24) Miscell. Franc. — Monte di Pietd di Arcevia, 168, 172,178, Foligno 1890. 

(25) Dizionario Ecclesiast. 295, Milano 1897. 

(26) DEloquenea di 8. Bemardino da Siena e la sua Scuola, c. V, Siena 1899. 

(27) Vita dei B. Bemardino da Feltre, I, 69, 114-115, 128, Siena 1905. 

(28) Le origini dei Monti di Pietd, o. II, Rooca 8. Casoiano 1905. edis, te- 
desoa, MQnohen 1908, 8 ssq. 

(29) Nomenclator Litterarius, II, 1079-1080, ed. II. Oeniponte 1906. 

(80) Archivio Storico Lombardo, anno XXIV, p. 60. 

(81) Della fondazione dei Monte di Pietd di Padova, 28-29, Padova 1906. 

(82) I Predicatori a Bresda nel quattrocento nelTArch. Stor. Lombardo, 106, 
112, Milano 1901. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



452 


IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


piu sicure e piu decisi ve. ed anche perche manifestano apertamente 
gli errori incorsi da non pochi scrittori posteriori. 


II. — H B. Michele Carcano e Ia medesuna persona 

che il B. Michele da Milano. 

Tra gli errori, incorsi dagli storici intorno al B. Michele Car¬ 
cano, senza dubbio il piu grave 6 quello di aver distinte due per¬ 
sone storiche, l’una coi nome di Michele Carcano da Milano, detto anche 
seraplicemente Michele Carcano o da Carcano; 1’altro coli’appellativo 
di Michele da Milano , senz’altro aggiunto(l). 

Facciamo notare, lin dal principio, che i contemporanei, i quali 
ci lasciarono qualche memoria dei B. Michele, come il Glassberger, 
Roberto da Lecce, Tomaso da Ravenna che Fudi a predicare a Pa- 
dova, il Tritemio, il B. Marco da Montegallo, Filippo da Bergamo, il 
Card. Piccolomini, il P. Francesco da Feltre, il Sanuto, Pietro Brebbia, 
Antonio da Ripalta, il B. Bernardino Busti, il Corio, il Gilini, Bene- 
detto Giovio, non d&nno alcuno appiglio per confondere due persone, 
ma sono tutti d’accordo nel celebrare quasi con identico elogio, il ce¬ 
lebre oratore. Scrittori posteriori, Sisto Senese, il Gnesnero, il Tirabo- 
schi nella «Storia della Letteratura Jtaliana» , lo Sbaraglia, il P. 
Francesco Longo (2), ed altri, come FHurter ed il P. Lod. da Besse, dei 
B. Michele da Milano e da Carcano fanno una sola persona, ma non 
sciolsero tutte le difficolti, non avendo istituito un esame rigoroso suile 
opere dei Beato e sui documenti che lo riguardano, ne hanno respinte 
trionfalmente tutte le affermazioni di non pochi scrittori sehierantibi 
per la duplicita delle persone. 

In ordine cronologico diede occasione alia duplicita delle persone 
il Paleotipo della Biblioteca di Bologna, stampato senza data e senza 
indicazione di luogo, ma certamente dopo il 1480 — che ha per ti- 
tolo: « Pro monte pietatis Consilia Theologorum ac Collegiorum Pa¬ 
tavii et Perusii .... [nel quale e inserito il « Consilium Fratris 
Gometii Minoritae in favorem Montis Pietatis ] cum Bulla .... Inno- 
centii Pajxie VIII [1480] *, ristampato nel periodico «Divus Thomas » 
da A. C. Tononi (3). Il Paleotipo in parola ha in principio un Proe- 
mio, nel quale si accenna ai primi itiizii dei Monti di Pieta, e si ri- 
cordano i principali fautori. Gli e appunto nel Proemio, dove compa¬ 
ri scono due persone distinte Michele da Milano e Michele da Car¬ 
cano. Ecco il contenuto: «Anno 14fJ2 Hermolai Barbari episcopi Ve¬ 
ronensis a latere legati et in civitate Perusina gubernatoris auctoritate 
fratris Michaelis de Mediolano ord. min. praedicatione, fratrisque 
lacobi de Monte Brandone eiusdem ord. instantia Mons Pietatis }trir 
initus erectus est .... Secnlo decimo serto (4) non adhuc incepto predica- 
tione ... in Italie civitatibus et oppidis fere omnibus ad sanctos Montes 


(1) Anxelmo Anse.lmi, I) Monte di PietA di Arcevia, nella Mi»eU. Franc. 
an. 18!>0, 172, n. 1. (2) Ll. cit. (8; VI, p. 74-76, Placentiae 1880. 

Cf. AFH II, 40. (4) Dunque i Consilia furono stampati dopo il 1500. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


453 


aditus fuit. In huius beneficii inventi extensione, preter iam laudatos 
minores, alii ipsorum sodales italie gentis memoratu digni sunt: 
Barnabas... Fbrtunatus... Michael a Carcano » . 

Ottiinamente fece notare 1’ Anselmi, che il Consilium Fratris 
Gometii, creduto ancora inedito dal Tononi, h lo stesso che il Paleo- 
tipo da lui riferito (1), dei quale si ha un esemplare nell’Ambro- 
siana di Milano (2), identico a quello pubblicato dal Tononi; raa ha 
errato attribuendo al Gomez anche il Proemio, dal quale abbiamo due 
personaggi distinti coi nome di Michele (3). Il Gomez, scrisse soltanto 
il Consilium, come si deduce dalla sua stessa sottoscrizione. Nel Con- 
silium... che si conserva anche nelPAmbrosiana, manca affatto il Proe¬ 
mio surriferito, e la distinzione di due persone dinota chiaramente, 
che il Proemio fu aggiunto da altro autore, perche il Gomez [f 1513], 
contemporaneo al B. Michele Carcano, non poteva cosi facilmente af- 
fermarsi sull’ esistenza di due persone storiche, quando e una sola 
persona. Difatti lo stesso Proemio attribuisce al P. Michele da Mi¬ 
lano (senza 1’ aggiunto dei casato) la fondazione dei Monte di Pieti 
di Perugia, come parimenti si ha negli « Atti della ComuniM di Pe - 
rugia *, come vedremo in seguito. Ma il secondo Michele da Carcano , 
riferito dal Proemio, non e una seconda persona storica, si bene il 
medesimo P. Michele da Milano, come ne assicura il contemporaneo 
P. Bernardino Busti: * Mittere ibi [Perusiam] jtatrem fratrem Michae- 
lem de Carcano Mediolanensem, (/ni faceret montem (4) ». 

Segue il P. Paolo Moriggia, il quale nella « Xobiltd di Milano • 
seri ve: « B. Michele de Carcano fu frate di S. Francesco e da Lo- 
mazo, scrisse dei dieci comandamenti, e sermoni dell’ Advento e de 
tempi et altre opere, e fu predicatore apostolico. — Milanese e Fran- 
cescano fu il B. Michele e compose alcuni sermoni... e fu eletto Ve¬ 
sco vo di Bergamo, e flori nel 1490, ma non lio trovato di che fami- 
glia fosse (5) *. Il Moriggia, come si vede, fu tratto in errore dalle 
opere, alcune delle quali vengono sotto il nome di Michele Carcano 
da Milano, mentre altre portano il nome di Michele cbi Milano. Ma 
gli stessi sermonari ci danno una sola storica persona. Ne diamo qui 
un cenno per parlarne piu diffusamente in fine della biografia. Il 
« Scrmonarium de commendatione virtutum et reprobatione vitiorum * 
ci d& per autore il P. Michele Carcano da Milano, e nel Prologo si 
legge: *... in aliis voluminibus nuperrime a nobis editis (6) *. Ora 

■ II I «P ■ M 

(1) L. c. (2) Pro Monte PieUttis Consilia.... S.B.P. VII. 2. 

C6) Loc. oit., ove dice: «... il consiylio dei Gomez... non possiamo far a 
meno di riportare parte dell' inferessantissimo preamltolo che antepose al consiylio 
stesso riassumendo ivi molto dot tamen te la storia dei Monti di Piet (i di origine fran- 
cesc.: *. Cfr. ivi, 178, 2-8, dove distingue ancora due personaggi. 

(4) Defensorium Montis Pietatis citato. — Il Busti era stato ammesso ali’ Or¬ 
dine dal B. Michele, come lo attesta il Busti con queste parolo : « qui me re¬ 
cepit in ordinem *, cfr. Rosarium Sermonum cit. 

(5) C. XXX, 175. — Anche il Possevino nell’ Ap/yaratus Sacer, 442-444, di¬ 
stingue duc persone eertamente per le opere, 

(6) Nel Codice (f»2) della Bibi. Univ. di Pavia e omesso il casato dei P. Mi¬ 
chele da Milano. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



454 


IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO 0. F. M. 


tra le opere stampate prima dei Sermonarium in parola, viene innangi 
tutto per la relazione dei oontenuto il < Quadragesimale de peccatis,..», 
il quale ci da per autore il P. Michele da Milano. Ma il Michele da 
Milano e ancora il Michele Carcano, poich6 lo stesso autore dei 
Sermonarium allude al Quadragesimale de peccatis, quando nelT esor- 
dio dei sermone della I Dom. di Quaresima dice: « Quia igitur . ..in 
tractatu de peccatis plura diximus * . Che poi V autore dei Quadrage¬ 
simale de peccatis sia realmente il Michele Carcano da Milano — 
quantunque nel Codice di Pavia e nelT edizione dei 1476 si legga Mi¬ 
chele da Milano senza il casato — ce lo assicura il P. Bemardino 
Busti nel suo Mari ale, citando il Quadragesimale de peccatis dd 
B. Michaelis de Carchano de Mediolano (1). Vedremo in fine cOme 
1’autore dei Sermonari, che vengono sotto il nome di Michele da Mi¬ 
lano, sia il medesimo che vien chiamato coi nome dei casato. — Inoltre 
il Moriggia dice dei secondo Michele da Milano « dei quale non ho 
trovato di che famiglia fosse *, e gii da noi identificato coi Carcano, 
che fu eletto Vescovo di Bergamo e fiorl nel 1490. Il primo ad affermare, 
che il B. Michele sia stato Vescovo di Bergamo, fu il Pellegrini (2). 
Ma questo scrittore non porta alcuna testimonianza, anzi b dimostrato 
con certezza, che non fu eletto Vescovo di Bergamo, non comparendo 
nella serie dei Vescovi bergamaschi, stampata dal P. Eubel (3). Dice 
ancora il Moriggia che flori nel 1490, tratto evidentemente in errore 
da Filippo Bergomense (4), il primo che prolungd la vita dei B. Mi¬ 
chele da Milano fino al 1490, errore ripetuto dal Pellegrini e dal Wad- 
ding. Il Quadragesimale de Poenitentia, che viene sotto il nome di 
Michele da Milano, stampato nel 1487, ce lo da gi& morto con quelle 
parole: « qui tum sanctimonia vite, tum ferventissima verbi dei pre- 
dicatione a deo innumeris meruit coruscare miraculis ». Ma 1’ autore 
indicato coi nome di Michele da Milano b lo stesso Michele Carcano, 
come lo testifica il Busti nel suo Mariale: «... de quibus tractat beatus 
frater Michael de Carcano in suo quadragesimale de penitentia (5) » . 
Quantunque poi Filippo da Bergamo ed il Pellegrini siano stati tratti 
in errore circa la durata della vita dei Michele Carcano, essi per6 ci 
danno un solo personaggio, celebre nella predicazione, il che 6 facile 
capire dalle opere stesse, che b una sola storica persona. 

Anche il celeberrimo Annalista dell’ Ordine dei Frati Minori, Luca 
Wadding, distingue due persone tanto negli Scriptores O. F. M. (6), 
quanto negli Annales 0. F. M. Negli Scriptores b chiaro, che fu tratto 
in errore per le opere che vengono sotto il nome di Michele Carcano 
da Milano e di Michele da Milano. Negli Annales, nella Serie dei 
conventi dell’ Osservanza, compilata nel 1506, dice, che il B. Mi¬ 
chele Carcano da Milano fu sepolto nel convento di S. G. Battista di 


(1) Pars I, s. I. p. 2. (2) L. c. 

(8) Hierarchia Medii Aevi, II, 286, Monasterii 1901. 

(4) Op. oit. (5) P. I, s. VI, p. III. 

(6) Ivi, 249, « Michail de Carcano Mediolanensis, egregius praedicator • ed 
enumera le opere, 261: « Michail de Mediolano Reg. Observ. insigni» ecclesiastes ». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





IL BEATO MIOHELE 0ARCANO DA MILANO 0. F. M. 


456 


Lodi (1), e poi venerato in S. Francesco di Lodi (2). Qui certamen te 
allude alia traslazione dei corpo dei Beato, quando gli Osservanti dal 
convento dei Oiardino passarono a S. Francesco nel 1527 (3). Ma in 
seguito afferma, che nel convento di Milano fiori un altro Michele da 
Milano: vir doctus Episcopus Bergomensis (4), ove pure mori nel 1490. 
Obiit hoc anno [1490] in conventu 8. Angeli Mediolani beatus MichaAl de 
Mediolano, alius a Michalle de Mediolano, ea civitate oriundus de quo 
Bartholomaeus in sua Vinea BergomensL... (5) >. Varii documenti, gi& 
pubblicati dal Motta, ed altri inediti che pubblicheremo, oi assicurano, 
che il B. Michele da Milano esercitb un amplissimo apostolato in Mi¬ 
lano ; ma b il medesimo P. Michele dei casato Carcano , come si vedri 
in seguito. Che sia morto nel 1490 b inamissibile, come abbiamo ve- 
duto, e che- sia venerato in Milano b parimenti contro la storia. 
L’ unica fonte citata dal Wadding b la Vinea Bergomensis di Bart. 
Pellegrini, il quale dice: « in Christo obdormivit Mediolani magnis pro¬ 
digiis et miraculis coruscans », ed aggiunge: « Haec ex testimonio aliquo¬ 
rum venerabilium patrum ipsius religionis (6) ». Innanzi tutto il Pel¬ 
legrini colle parole: < Magnis prodigiis et miraculis coruscans >, indica 
gi& la fonte da cui le prese, cio b dal Quadragesimale de Poenitentia 
stampato nel 1487 (7). L’ altra fonte sarebbe la testimonianza di 
alcuni religiosi dell’ Osservanza. Ora b da notare che il Pellegrini 
pubblicava la Vinea Bergomensis a Brescia nel 1553 agli 11 di Lu- 
glio. Quindi b lontano dalla morte dei Beato, ammettendo anche che 
sia morto nel-1490, ben 63 anni. Si osservi poi, che 1’opera fu stam- 
pata a Brescia e che 1’ autore era bergamasco, per conseguenza b 
molto probabile che i religiosi, dai quali il Pellegrini ebbe la testi¬ 
monianza, fossero o Bergamaschi o Bresciani, e questi dal 1472 costitui- 
vano la Provincia Osservante di Brescia (8), mentre prima dei 1472 
erano uniti colla Provincia Osservante di Milano. Quindi questi reli¬ 
giosi non poterono cosl facilmente trasmettere la tradizione pih sicura 
o pih pura intorno al tempo della morte ed al luogo della sepoltura 
dei B. Michele, essendosi gik cambiata un’ intiera generazione di reli¬ 
giosi costituenti la Provincia Osservante di Brescia. Se invece il Pel¬ 
legrini ebbe le notizie dai religiosi della Provincia Osservante di Mi¬ 
lano, presso i quali la tradizione, nonostante la distanza dei tempo, 
sarebbe stata pih pura e pih autorevole, anche questi potevano tra¬ 
smettere testimonianze non scevre da errori storici. Checchessia, il Pel¬ 
legrini cadde in errore, poich& nella serie dei Conventi dell’Osservanza 
non si rioorda il B. Michele da Milano sepolto nel convento di Mi¬ 
lano e fulgente per grandi prodigi e miraooli, ed era troppo difficile 

(1) XV, an. 1606, 817, 10. (2 ) X, an. 1482, 211, XXXII. 

(8) P. Enrioo Biagini Bamabita, C hieta di S. Francesco — Monografia 
Storico-Artutica — 101, Lodi 1807. 

(4) X, an. 1418, 201, XXXII. (6) T. XIII, an. 1490, 476, VI. 

(6) L. o. (7) Cf. sopra p. 454. n. 6. 

(8) Bolla orig. di 8isto IV Circa felicem statum inedita, ohe si conserva nel- 
1’Aroh. della Prov. di Milano. —Cfr. P. Sevesi, Saggio etorico-critiro suiTorigine... 
della Prov. Mia. di Milano, Brescia 1906, 18 sgg. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


456 


IL BEATO MICHELE CABO ANO DA MILANO O. F. M. 


dimenticare un personaggio cosl insigne. Neppure il Gonzaga, che fu 
piu volte nel convento dell’ Osservanza di Milano, ricorda un B. Mi- 
chele da Milano quando accenna ai religiosi cospicui per santiti nel 
convento di Milano, n6 1’ Arturo, ne lo Scagliapessi (1) ne fanno raen- 
zione. — Forse il W adding si sar& basato, senza citarlo, sull’ au tori t4 
di Fr. Marco da Lisbona, ma 4 evidente che anche questi ha ripetuto 
1’ errore dei Pellegrini (2). 

Il Piccinelli ammette 1’ esistenza di due storiche persone. « Due 
personaggi coi nome di Michele segnalati, compartl la nostra patria, 
P uno Michele Carcani... e P altro di cui il solo nome si 4 conser¬ 
vato ... 4 il Michele da Milano fiorito nel 1490 (3) ». Pel primo cita 
il Suppi. Supplementi Chronicarum di Filippo Foresti da Bergamo, 
il quale deseri ve il Michele da Milano senza P aggiunto dei casato, 
ma intende senz’ altro di pariare dei Carcano, « declamator divini 
verbi nobilissimus , ac tamquam alter apostolus Paulus condonator 
praeclarus, hac tempestate in tota Italia nominatissimus fuit (4) *. 
I documenti che porteremo, ce lo presentano veramente come ce lo de- 
scrive Filippo da Bergamo. — Per il secondo cita il Moriggia, il quale 
a sua volta si basa sui Pellegrini. Ma intorno a ci6 abbiamo gi& fatto 
parola, dimostrando P errore storico dei Moriggia e le inesattezze dei 
Pellegrini. 

Anche il P. Benedetto Mazzara sta per due personaggi distinti, 
dicendo: « Quelli che scrissero essere defunto nel oonvento di S. An¬ 
gelo di Milano, P hanno confuso coi B. Michele da Milano » e cita il 
Wadding (5), di cui per6 abbiamo gi& notate le inesattezze. Il Maz¬ 
zara, come si intravede chiaramente, nel descrivere la « Vita dei 
B. Michele Carcano », vuol correggere il Pellegrini e Marco da Li¬ 
sbona, che per primi lo dissero sepolto nel convento di S. Angelo di 
Milano, ma poi cade in errore, volendo distinguere un altro B. Mi¬ 
chele da Milano sepolto nel conv. di S. Angelo in Milano, il che non 
risponde alia storica realt& per Passoluto silenzio dei documenti pih an- 
tichi e pih autorevoli. 

Il P. Giuseppe Bernardino Burrocco da Monza in tre lucghi della 
sua t Descriptio Chronologica FF, Min. Observ. Prov. Medici. * distin¬ 
gue due persone. La prima volta al § « De Condonator ibus — B. Fr. 
Michael a Mediolano alter a B. Michaele de Carcano *, e cita il Wad¬ 
ding e P Haroldo (5). La seconda volta al § « De Scriptoribus — B. Mi - 
chabl Carcanus Mediolanensis , B. Michael alter de Mediolano * (6), e poi 
la terza volta al § «De Religiosis Trium Ordinum Minorum Provinciae 
Mediolan. vitae perfectione conspicuis» , dove deseri vendo la vita dei 
Beati Confessori, distingue tre persone coi nome di Michele: * 86. — 


(1) Op. oit. 

(2) L. o. — Il Cimarelli afferma: « Erra grandemente Marco da Lubona di¬ 

cendo che fu eeppeUito nel Convenio di S. Maria degli A ngeli di Milano *, Crona- 
che, parte II, 1058. (8) L. o. (4) L. XVI, p. 817. 

(5) Op. cit., Sectio I, 119; su questi due autori, c-f. sopra p. 450, n. 17,25. 
(0) Ivi, 197; citando il Waddingo e il Piccinelli, cf. sopra p. 450, n. 28. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MICHELE CARO ANO DA MILANO O. F. M. 


467 


B. Fr. Michael Carcanus.... 86. — B. Fr. Michael ab Arcagnano.... 
87. — B. Fr. Michael de Mediolano.... (1) ». II secondo Michele, in 
ultima an&lisi, lo confonde coi B. Michele Carcano; e perche farlo 
figurare sotto un numero distinto ? Distingue poi il B. Michele da 
Milano dal B. Michele Carcano, tratto evidentemente in errore dal 
Moriggia, dal Piccinelli, dal Mazzara, dal Wadding, dei quali abbiamo 
gii discusso, e dal Carisio nel « Theatro Scuto tripartito (2)» il quale 
parimente si e confuso non sapendo distinguere le opere dei B. Michele 
Carcano. 

E da prendersi in considerazione quanto scrive il Buonavilla, 
facendo uso « anche degli autentici manoscritti, che si conservano neUi 
rispettivi Archivj de’ Conventi de’ Prati (3) *. Descritta la vita dei 
« B. Fr. Michele Carcano di Milano * , nega, che sia stato sepolto 
nel convento di S. Angelo di Milano, ed aggiunge: € Il B. Michele, 
sepeli ito in S. Angelo, non b il B. Michele Carcano, ma bensl un’altro 
Beato Michele di Milano... *. Cita dapprima la Vinea Bergomensis dei 
Pellegrini, e poi il Wadding, ed in seguito soggiunge: «Quanto si b 
riferito di questo Beato, confermato si legge in alcuni Manoscritti 
della Provincia di Milano de’ Minori Osservanti, dalli quali si cava, 
che morisse alii 15 d’Ottobre dell’anno sopradetto [1490] nel Con¬ 
vento di S. Angiolo allora sitovato fuori della Citti, ed ivi fosse se- 
pellito nella Capella di S. Bemardino, indi a cagione della demolizione 
di quel convento fosse trasferito con molti altri nella Chiesa di S. An¬ 
giolo nuovamente fabbricato dentro le mura (4) ». Il Buonavilla paria 
qui di Manoscritti, senza dire di quale epoca fossero. Ma le notizie che 
ci da dei secondo B. Michele da Milano, estratte dal Pellegrini e dal 
Wadding, da lui citati, riguardano il B. Michele Carcano da Milano. 
Se poi i Manoscritti, ai quali allude, ripetono quanto gi& gli scrittori 
hanno affermato, distinguendo due storiche persone, & facile intravedere, 
che i Manoscritti sono copia degli scrittori in parola. Intanto facciamo 
notare, che il Buonavilla — pur basandosi sui Manoscritti — non ci 
ha dato alcuna notizia di piii di quanto ci tramandarono gli scrittori 
citati. Dice per6, che dai Manoscritti si cava: «che morisse alii 16 ot- 
tobre dei 1490 ecc. *. Ora il primo a stabilire il giorno e mese della 
morte dei B. Michele h 1’Arturo, autore dei Martirologium (5), il 
quale Autore ai 16 di ottobre fa 1’ elogio dei B. Michele Carcano, e 
dell’ altro B. Michele da Milano non fa cenno alcuno. L’Arturo poi 


(1) Ivi, 264-278. (2) Ivi. 

(8) Op. oit. Vedi la Prefazione VAutore a chi legge. 

(4) Op. oit. 58-54. — Il Buonavilla molto probabilmente ha oopiato il Bur- 
rocoo citato, perohA si differensia ben poco da lui, ed il Burrucco 9embra ohe 
abbia oopiato dal Brambilla, oronista della Prov. dei Frati Minori deirOsservansa 
di Milano, fiorito nella seconda metA dei 9eo. XVII, lacui Cronaca peri molto 
probabilmente nel 1’ incendio dei conv. di S. Angelo di Milano. (Cfr. Paolo M. 
Sevesi O. F. M., Storia dei culto prestato ah immemorabili al B. Bemardino Cadmi 
da Milano O. Fi M., 22, nota (2), Novara 1909). — Il Burrocco aggiunge, ohe 
il oorpo dei B. Michele « subtus sacrarium [in Eool. S. Angeli Mediol. intra 
moenia] reconditur [sio] *, ivi, 278. (5) 15 Oot., 474. 

Archivum Francucanum Historicum. — As. III. 29 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY.OF MICHIGAN 


458 


IL BEATO MIOHELE OAROANO DA MILANO O. F. M. 


allega come fonti il Gonzaga, il Tri ternio, Marco da Lisbona, Willot, 
Wadding, Busti, Gnesnero, Tossignano, Posse vino e Raffaele da Vol- 
terra, ma nessuno di questi scrittori stabilisce il giorno e mese in cni 
mori il B. Michele. Seguirono 1’ Arturo il Carisio, il Bosca, il Tatti, 
il Mazzara, il Longo; mentre nel Martyr. Eccl. Laudensis e nel Oiar- 
dino Storico Lodigiano dei Ciseri, abbiamo invece il 17 Giugno. An¬ 
cora dai Manoscritti, il B. Michele sarebbe morto nel 1490. Ma il 
B. Michele da Milano, morto, secondo il Filippo Bergomense ed il Pel- 
legrini, nel 1490 [che abbiamo dimostrato erroneo] e il Carcano. Ancora 
secondo i Manoscritti, il B. Michele da Milano sarebbe stato sepolto 
in S. Angelo fuori. le mura nella cappella di S. Bernardino. Di questa 
sepoltura non si hanno nessune memorie (1). Ne la Serie dei 1506 (2), 
n& il Gonzaga (3), n& lo Scagliapessi nell’ Arbor Beatorum e nello 
«Speculum viror, ittust. (£) > ne fanno alcun cenno, bensl ricordano 
il B. Michele Carcano da Milano sepolto a Lodi. Dunque bisogna con¬ 
cludere, che i Manoscritti citati dal P. Buonavilla o sono estratti degli 
scritti degli autori citati, i quali hanno dato occasione alia confusione, 
owero si debbono dichiarare, se non totalmente spurii, di niun valore. 

Anche 1’Argelati distingue due persone storiche, tratto anche lui 
in errore dalle opere e dagli scrittori accennati. Pel secondo Michele da 
Milano ripete quanto scrisse il P. Buonavilla, senza per6 citarlo, ma 
non fa alcun cenno dei Manoscritti allegati dal P. Buonavilla. L’ Ar- 
gelati ci assicura di aver fatte minuziose ricerche in tutte le biblio- 
teche degli Ordini Religiosi nella cittA di Milano, e se i M8S. in 
parola fossero stati autentici e definitivi per la questione storica dei 
due Micheli, li avrebbe accennati e senza esitazione avrebbe sciolta 
la questione, tanto piu che quando nel 1745 pubblicava la sua opera, 
V incendio causato dalle truppe spagnuole non aveva ancora distrutta 
la Biblioteca dei convento di S. Angelo (5). 

Omettendo altri scrittori, citiamo per ultimo P illustre storico 
Emilio Motta, il quale ha sparso tanta luce intomo al B. Michele, 
pubblicando varii documenti inediti. L’ illustre scrittore ci fa avvertiti, 
« che il Carcano talvolta si firma anche lui de Mediolano, aenz’ altra 
indicazione di casato, locchA ha causato confusione (6) >. Ma come si spiega 
che h proprio il Carcano quegli che si firma: Michael de Mediolano , se 
non ammettendo una sola persona ? Eppure secondo il Motta sono proprio 
due persone distinte. Coei noi troviamo a S. Apollonio presso Brescia, 
prosegue il Motta, intento a predicarvi nel 1462 frateb MichaEl 


(1) Che sia invece il oorpo dei B. Michele Carcano, trasportato da Lodi a 
Milano, come a Milano fu trasportata una mano ed il cuore, rimanendo a 
Lodi il sacro tesohio? Allora si spiegherebbe maggiormente Terrore di quegli 
scrittori, ohe 1’ hanno fatto morire a Milano, oi6 ohe ha prodotto Terrore di 
due storiche persone. Vedi VII, 2. Reliquie dei B. Michele Carcano in veneratione. 

(2) Wadd. XV, 817 X. (8) Op. cit., 841-842. (4) GiA citato. 

(5) L’ inoendio avvenne nel giorno 7 Marso 1746, Arch. St. Milano, Conv. 

8. Angelo di Milano Min. Osserv. Cartella 102. — Cfr. P. Paolo M. Seveai 
O. F. M., Storia dei culto preetato al B. Bernardino Caemi, 19 nota 2, No¬ 
vare 1909. (6) Op. cit. 7. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. P. M. 


459 


db Mediolano Ordinis Minorum, che non 6 il Carcano, e lui pure 
di 1& seri ve ai 18 Ottobre alia duchessa Bianca Maria Sforza. Ve lo 
troviamo nel 1408, e di bel nuovo le scrive ai 21 Maggio, firmandosi 

AD DEUM ORATOR FRATER MiCHAfiL DE MEDIOLANO ORD. MIN. AC 
DIVINI VERBI PREDICATOR immeritus » . Aggiunge il Motta, che PAr- 
gelati riferl alcune notizie per la biografia dei Carcano, che potrebbe 
anche essere per la medesiraa rasione dell’ omonimia da non attribuir- 
glisi, e specifica il discorso dei Capitolo Generale dei 1404, e la let- 
tera dei Card. Piccolomini dei 16 Gennaio 1472 al P. Michele da 
Milano per raccomandarlo al duca Sforza per la restituzione di due 
castelli. Il Carcano, cosi argomenta il Motta, lui stesso esule dal du¬ 
ca to ed in disgrazia dello Sforza, come poteva mai servire di media¬ 
tore per altri? (1). E nelle Aggiunte affenna: « Per i raedesimi [do¬ 
cumenti] rimane accertata 1’ esistenza di due differenti predicatori 
Michele da Milano, e non regge il duhbio dei Tiraboschi (2) citato 
dal Calvi, che i due pretesi individui non formassero che un solo e 
identico personaggio (0) *. Come si vede, il principale argomento per il 
Motta sono i documenti, i quali ora ci danno il nome di Michele Car¬ 
cano ora quello di Michele da Milano. Ma tutto questo si riferisce 
senza dubhio ad una sola persona. Difatti, istituendo una rigorosa 
analisi sui contenuto, sullo stile, suile relazioni che ha il B. Michele 
coi duchi di Milano, e di piu confrontando questi documenti con le 
determinazioni dei varii Comuni, dove il B. Michele ebbe parte nelle 
fondazioni di opere di beneficenza, veniamo alia naturale conseguenza, 
che il B. Michele Carcano non e altro che il B. Michele da Milano, 
apostolo insigne, che percorre P Italia disseminando la parola di Dio, 
combattendo 1’ usura, sollevando gli oppressi, erigendo ospedali, dando 
opera alia fondazione dei Monti di Piet&, e lasciando dovunque un 
soloo luminoso della sua grande attivita. 

Del resto un documento ancora inedito scioglie da solo la que¬ 
stione. fe una lettera dei Carcano alia duchessa Bianca Maria, scritta 
da Mantova il 22 Novembre 1459, nella quale si sottoscrive: servulus 
Michael de Mediolano ordinis minorum alias de Carchano (4). Tra i 
documenti e da notare, che ordinariamente le lettere dei B. Michele 
dirette ai duchi o alie duchesse portano la firma « Mvchaele de Car¬ 
cano •: cosl le lettere dei duchi che riguardano il Carcano (5). Le de- 
determinazioni dei Comuni per i Monti di Pieti di Perugia e di Pa- 
dova, gli scrittori contemporanei che ci tramandarono la predicazione 
della Crociata a Venezia, la fondazione dell’ ospedale di Piacenza e la 
predicazione ad Aquila, lo nominano semplicemente « Michele da Mi¬ 
lano », come pure il Glassberger, Roberto da Lecce, Tommaso da Ra¬ 
venna, il Tritemio, il B. Marco da Montegallo, Filippo da Bergamo, 
il Card. Piccolomini, il P. Francesco da Feltre, Pietro Brebbia, Raf- 


(1) Ivi, 7-8. (2) Op. oit. VI, 1669. (8) Ivi, 29. 

(4) Arohivio di Stato di Milano — Cartella Santi e Beati — Autografo. 

(5) Cfr. Motta, 1. c., ed i dooumenti ancora inediti che publichiamo. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



460 


IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


faello Maffei da Volterra (1). Gli scrittori contemporanei milanesi in- 
vece, come il Busti, ii Gilini, il Corio ed il P. Cristoforo Piccinelli 
da Varese nella raccomandazione al duca Galeazzo (2) aggiungono il 
casato, come parimenti il comasco Benedetto Giovio (3). Il di seorso te- 
nuto dal B. Micliele nel capitolo generale nel 1464, non & di un se- 
condo P. Michele, ma e dei medesimo P. Carcano; 1’omissione dei casato 
negli atti ufficiali dei capitolo 6 richiamato dall’ uso vigente nell’ Os- 
servanza di nominare i religiosi non dal casato, ma dal luogo di na* 
scita. Il Card. Piccolomini nella lettera al P. Michele da Milano segue 
questo uso, ed il contenuto della lettera allude certamente al celebre 
oratore Michele Carcano. Il Motta osserva, che non poteva il Card. 
Piccolomini raccomandarsi al Carcano, allora in disgrazia coi duca. Ma 
lo sapeva il Cardinale ? Certamente era ali’ oscuro, poich6 dice nella 
sua lettera: « Nescio quale tibi cum eo commercium sit (4) *. 

Dunque 6 certo, che i due religiosi dei medesimo nome, delTistessa 
patria, della medesima religione, della medesima Provincia monastica, 
vissuti nel medesimo tempo, che hanno scritte le stesse opere, che 
furono celebrati per distintissimi oratori, ai quali vengono attribuite 
le stesse opere egregie, contraddistinti per fama di Santita, fulgenti 
per miracoli, e venerati come beati, non sono che una sola storica 
persona, che viene sotto il nome di « Beato Michele Carcano da 
Milano ». 

III. — Casato e luogo di nascita dei B. Michele Carcano 

da Milano. 

Varii documenti editi ed inediti ci assicurano, che il B. Michele 
appartiene all’ illustre casato Carcano di Milano. Lo stesso Beato si 
firma servus frater Mickael de carcano de Mediolano (5), e alie volte: 
servus et orator frater Michael de Carchano (6). Le lettere a lui in- 
dirizzate portano il titolo: Fratri Michaeli de Carchano Mediolanensi* 
magno divini verbi preconi (7), e qualche volta: domino fratri Mir 
chaeli de Carcano senza 1’ aggiunto della patria (8), owero: Fratri 
Michaeli de Mediolano senza 1’ aggiunto dei casato (9). Che sia vera- 
ramente della nobile famiglia Carcano, lo attesta Benedetto Giovio nel 
suo poema: De patriis fontibus (10) con questo verso: 

«Testatur Michael Insubri sanguine cretus 
Carchanus ....». 

Piii esplicita e decisiva 6 la testimonianza dei Duca Galeazzo Maria 
Sforza nella lettera dei 21 Febbraio 1467 a Pietro de’ Medici, nella quale 


(1) Op. citate. 

(2) Op. oit. Per la lettera dei Piocinelli, ofr. Motta, op. cit. 21. 

(8) Op. cit. (4) L. c. 

(5) Motta, 10. (6) Idem, 18, 20. 

(7) Idem, 10, 25. (8) Idem, 8, 19. (9) Idem, 24. 

(10) Op. oit. Queste prove sono ooel evidenti, che tolgono di mezzo le os- 
servaz. di Gius. M. Stampa, cf. Ann . Deca III, 557-658, n. 118. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



1L BEATO MIOHELE OABOANO DA MILANO O. F. M. 461 

dice : « come potiti estimare fratre Michele da Carchano miUanese ..... 
d a nuy gratissimo si per essere lui de questa nostra patria et de no¬ 
bile casa » (1). 

Secondo le indagini di Felice Calvi (2), i Carcano provengono da 
Carcano, terra della Martesana (piano d’ Erba), antico feudo delTar- 
civescovo di Milano. Questo casato, vassallo delF Arcivescovo di Mi- 
lano, risuona negli Annali Milanesi avanti il mille, e da essi uscirono 
illustri personaggi, fra i quali il Calvi nomina il nostro Beato. II 
suo nonno si chiamava Tommaso, compreso gii fra i 300 cittadini pa- 
trizi dei Consiglio Generale, eletto il 22 Luglio 1388 per la Parroc- 
chia di S. Tommaso in Terramara in Porta Comacina (3). Nel 1890- 
1403 b noverato fra i cittadini milanesi a cui spetta 1’ amministra- 
zione della fabbrica dei Duomo... b ira gli egregi militi, che sottoscri- 
vono P atto di fedeltA. dei Comune e dei popolo di Milano ali’ Ulmo 
Principe ed Ecclmo Sig. Giovanni Maria Visconti, Duca di Milano (4), 
e nel 1403 b consigliere ducale (5). H padre dei nostro Beato b il ce¬ 
lebre Donato Carcano (6), ricordato negli Annali Milanesi come capi- 
tano e difensore della liberti durante la effimera repubblica ambro- 
siana, organizzata in fretta e furia alia morte di Filippo Maria, ultimo 
Duca di Milano della casa Visconti, avvenuta il 13 Agosto 1447. Ap- 
partenendo al Consiglio Generale nel Marzo 1448, fu scelto a quello 
scabroso ufficio insieme con Antonio da Sesto (7) ed altri illustri 
personaggi. Donato ebbe per moglie Cremondina di Giovanni Besozzi, 
dall* quale ebbe tre iigli ; Michele, Marco ed Antonio (8). 

H risuitato delle indagini storiche dei Calvi e deII’ Argelati ci 
assicurano, che i parenti e gli antenati dei B. Michele dal castello 
Carcano si trasferirono a Milano, dove esercitavano una grande po- 
tenza (9), e questo fatto coi documenti gi& accennati confermerebbero, 

(1) Motta, 11. (2) Op. oit., Carcano, of. anohe Tavola HI, Carcano, 

Signori di Brignano. (8) Calvi, ivi. 

(4) Istrumento nelle abbreviature di Giovannolo da Besozso figlio dei q. 
Bavioli, porta la data 14 Dio. 1402. 

(6) Vedi doc. dipl. pubi, dall’ Osio, t. CHI p. 1004. 

(6) Donato era figlio di Tommaso Carcano, come risuita dall’ Istrum, rog. 
* per Petrolum de Mauri* anno 1427 die 8 Sept. in quo enunciatur D. Donatu* 
de Carcano filiu* q. D. Thomasii habitant in loco Lomatii Plebi* Apiani Ducatu* 
Medici, signat C. *; ofr. Famiglie nobili di Milano, famiglia Carcano, 1640, atto 
di oomparizione di Alessandro Caroano, ohe opta di essere noverato tra 
i nobili. (7) Argelati, I. pars I, an. MCCCCXCV. (S) Calvi, cit. 

(9) Cfr. Franoesoo Porro. Historia di Nobili e Plebee famiglie, M8. dei 1768 nel- 
1’Aroh. di Stato di Milano. Il Porro enoomia oon questi versi il oasato Caroano: 

«I Caroano son gente di Briansa 
« Che nella gran Milan p resero stansa 
«Furo distinti in toga ed anoo in spada 
« Ad onor dell’ Insubria oontrada 
«Un garganello portan per insegna 
« Con una soure di potenza degna >. 

Alouni disoendenti dai Caroano noverano tra gli illustri personaggi dei loro 
oasato anohe il B. Pietro Caroano [detto d’Aroagnano] Martire O. F. M.; ofr. 
famiglia Carcano, Aroh. St. Milano, dooum. dei 1789. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



462 


IL BEATO HIOHELE CABO ANO DA MILANO O. F. M. 


che la patria dei B. sia veramente la citti di Milano. Ma qui c’ in* 
contriamo cogi i storici milanesi e comaschi in lite fra loro, rivendi- 
cando i primi a Milano, gli altri alia terra comasca la gloria di aver 
dato i natali ali’ illustre uorao. Noi vorremmo non occuparci di loro, 
perche portano in campo una questione di campanilismo. Tra i Mila¬ 
nesi si schiera Pietro Bosca (1), e tra i comaschi Luigi Tatti e Giu- 
seppe M. Stampa (2). Senza esaminare le loro ragioni, destituite af&tto 
da fondamento, facciamo notare, che finora non si ha alcuno docu¬ 
mento, dal quale si possa dire con certezza, che il Beato sia nato a 
Milano ovvero a Lomazzo nel comasco. Se le sottoscrizioni delle lettere 
dei Beato, nonche le frasi della lettera ducale di Galeazzo M. Sforza 
gia allegate, potesse valere per indicare il luogo di nascita dei Beato, 
la questione sarebbe finita, e Milano potrebbe gloriarsi di annoverarlo 
fra i suoi cittadini. Basilio Paravicino [f 1606], domesticissimo di Be- 
nedetto Giovio, come 1’attesta lui medesimo: «Io ero di Benedetto Giovio 
suo domesticissimo, et a me toccava in gran parte di scrivere le coee 
sue di dottrina (3)*, nel suo Compendio delVIstorui di Como non & 
alcun cenno dei nostro Beato non solo nell’art. Beati di Nazione Co¬ 
masca, ma neppure ne 11’ art. Beati non nativi, ma sepolti in Como . 
Lo ricnrda sol tanto nella fondazione dell’ os pedale di Como, senza punto 
accennare al luogo di nascita (4). L’ assoluto silenzio dei Paravicino, 
raccoglitore diligente di memorie comasche e vissuto coi Giovio Tf 1644], 
1’ autore dei « Carmina de duodecim Fontibus *, composti nel 1 Sett. 
1529, il quale e molto vicino ai tempi in cui visse il B. Michele, per 
lo meno ci assicura, che non deve dirsi strettamente della regione co¬ 
masca. Dico strettamente, perche pu6 essere benissimo, che il B. sor¬ 
tisse alia luce nella terra comasca. Il Calvi lo fa discendere da Car- 
cano, Signori di Brignano (5), i quali si stanziarono a Milano (6). 


(1) L. c. (2) L. e. 

(8) Periodico della Societ a Storica Comente, an. 1888, p. 186. 

(4) Ivi, 245-252. Dell’ ospedale di Como ne paria a p. 286. 

(5) In Bregn&no S. Giorgio, nella oasa anticam, della famiglia Oaroano, in 
mezzo ali’ areo della porta maggiore di marmo bianoo e nero, distinguevaai, 
scolpito dei pari in marmo bianoo, un oigno con la aoure, con sotto la ae- 
guente iaorizione in caratteri gotici: 

MCCLXXXX. Die Afer. Sec. Iunio 
Fecit Fieri Hoc Oput 
Dominus Philippus De Carcani. 

Filippo Carcano era il padre di Corrado e questi di Tommaao 11 nonno dei 
B. Michele Carcano. 

(6) Famiglie Nobili di Milano, an. 1649. Da due instrumenti allegati da 
Alessandro Carcano, il quale optava di essere annoverato tra i Nobili di Mi¬ 
lano, si ha che Tommaso Carcano, nonno dei nostro Beato abitava nella Par- 
rocchia di S. Tommaso in Terramara in Porta Comaoina in Milano. Ecoone 
il sunto: — 1 . Instrumentum de anno 13H4 rogatum per Mascalum de Guuioldit 
de Lomatio ubi apparet fuisse in rerum natura D. Thomasium de Carcano fU. q . 
Conradi P. C. P. S. Thomae in terra Amara Mediolani, signato A. — 2. Instru¬ 
mentum investiturae factae per D. Thomasium de Carcano fil. q. Conradi P . C. 
P. S. Thomae in terra Amara Mediolani rogat, per Antoniolum de Olustiano antto 
1402 die 20 mensis fulti signat. B. — Bibi. Ambr. Milano. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BKATO MIOHSLE 0ARCANO DA MILANO O. V. M. 


463 


M& avevano an castello a Lomazzo, e 1’ instrumento, rogito da Pie* 
truccio Mauri nel 1427 degli 8 Sett. fa oomparire: € D . Donatus de 
Carcano [padre dei B. Michele] filius q. D. Thomasii [nonno dei 
B. MicheleJ habitans in loco Lomatii Plebis Apiani Ducatus Medio¬ 
lani (1) *. Ora nel castello di Lomazzo secondo il Moriggia, seguito 
dal Piocinelli, dal Tatti, dal Buonavilla, dall’ Argelati, dal Calvi, dal 
Motta (2), e nato il B. Michele. E siccome il Castello dei Carcano era 
nella parrocchia dipendente dal Vescovo di Como, i comaschi lo hanno 
annoverato tra i loro cittadini. Nella chiesa di S. Pantaleone di Bri: 
gnano, come lo attesta il Buonavilla, era dipinta 1’ effigie dei Car¬ 
cano ornata di diadema (!) con raggi e titolo di Beato, forse come 
rioordo o della nascita ovvero della dimora in certi tempi delTanno dei 
nostro Beato prima che entrasse nell’ Ordine dei Frati Minori. Cosl 
pure nella Chiesa di S. Croce in Como era dipinto il B. Michele 
coi raggi intorno al capo e con la scritta « B. Michatl Carcanus Co¬ 
mensis (3). Con ci6 non si puft dire con certezza che veramente sia 
nato a Lomazzo, poich& l’uso costante di chiamare il B. « de Mediolano », 
come si ha in tutti i documenti, corrisponde al modo con cui si designa 
da tutti il luogo della nascita. 

Pih difficile ancora riesce 1’ indagine dei tempo in cui nacque. 
Su questo punto i documenti finora conosciuti tacciono assolutamente. 
Per via di deduzione, dato che il B. sia entrato nell’ Ordine in giovine 
etA e circa il 1440 (4), considerato che quando predicava in Venezia 
nel 1477 doveva esseie gi& avanzato in etk secondo Pespressione usata 
dal Carcano stesso:... Tempus meum prope est( 5), esaminato anche il 
ritratto frescato dal Moroni, il quale ci rappresenta un uomo sulla set- 
tantina, e dato che nel 1487 il Beato era gi& passato alPaltra vita, come 
ci risulta dal Quadragesimale de penitentia, dove si legge: « qui 
[Michael de Mediolano] tum sanctimonia vite... a Deo innumeris meruit 
coruscare miraculis (6), si potrebbe ad un dipresso credere, che certa¬ 
men te sia nato tra il 1410 e 1420. Lo stesso Beato in una sua pre- 
dica afferma, che essendo aneor fanciullo, udi in oompagnia di suo 
padre S. Bemardino da Siena, che predicava a S. Angelo (7); e S. Ber- 
nardino predic6 a Milano nel 1418 e nel 1420 (8), e con tutta proba¬ 
bili t& anche nel 1422 e nel 1426, quando predio6 a Bergamo e nella 
Valle Seriana (9). (Continuerd). 

Milano . P. Paolo Sevesi, O. F. M. 

(1) Ivi. (2) Opere oit. 11. cit. (8) P. Benvenuto da Milano, 

op. oit., 108. (4) WaddinOt an. 1485. (5) Franoeeco da Felire, op. oit. 

(0) Quadrageeimale, ed. 1487. (7) Cfr. infra o. IV. 

(8) Wadding, an. 1418, 1419, oita Meffeus Vegius in Vita 8. Bemardini, I. 8. 

(9) Ivi, an. 1422, XXI; an. 1426, VI. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA 



PROLOGUS ET EPILOGUS 

IN DICTA IY ANCILLARUM 

8. ELX8ABETH THUEINOIAE X.ANTGRAVXAE 


I. 


Dum ex studiis a viris doctissimis nostri aevi institutis oirca 
Dicta IV Ancillarum { 1) gravitas Prologi et Epilogi magis in 
dies elucesceret, opportunum duxi utrumque ad verbum describere 
collatis omnibus codicibus, has partes continentibus. Hucusque in¬ 
tegrum textum Prologi et Epilogi non habuimus, Menckenius 
enim (2), in sua editione Libelli utrumque valde detruncavit, quamvis 
in Cod. Lipsiensi 823, quo pro sua editione usus est, uterque conti¬ 
neretur. Postquam processum et ordinem canonizationis S. Elisabeth , 
tractatum ad libellum non pertinentem, proindeque suo iure ab 
Huyskens separatim editum typis mandavit(3), dicit coi. 2011 C: 
In prologo continentur inanes laudum tituli et taediosae virtutum 
Elisabethae repetitiones , quas pace Lectoris omittimus. In conclusione 
coi. 2034 C desinit verbis: egenus satiantem; cetera omittit. 

Discussionum ansam praebuit Alb. Huyskens (4) qui diversas 
propositiones statuit, quae a variis impugnabantur, imprimis a Pro¬ 
fessore Universitatis Marburgensis, Dr. Carolo Wenck (6). Initio pen¬ 
debam animi, quemnam ducem sequerer; sed postquam libros amborum 


(1) De singulis vocibus, libris eto. hio ooourrentibus in dissertatione te¬ 
xenda, nihil subnecto, cum omia abunde in dissertatione mea AFH II, 240-60 
explicata iam fuerint, illuoque lectorem remittamus oportet. 

(2) Scriptore» Berim. Germanicarum, II, Lipsiae 1728, Coi. 2007 (2011)-2084. 
Citatur: M. 

(8) Quellenetudien tur Geech. der hl. EUeabeth Landgr&jm von Thitringen, Mar- 
burg 1906, (= Huysk.) 22. Cfr. 20-80; 140. (4) L. o. lsqq. 

(5) QueUenunierntchungen und Texte s. Geech. der hl. Elie, in Nemee Arckio. 
der Gee. f. attere deuteche Geechichtekunde, XXIV, (1909) p. 429-602 (= Wenck). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


PROLOGUS ET BP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 465 


identidem examinavi, subscribebam sententiis Wenck (1). Ad hoc per¬ 
motus sum pondere rationum ab ipso allatarum et confidens autoritate 
doctorum virorum, qui Huyskenianas hypotheses reiecerant. Inter quos 
R. P. Em. Michael (2), qui independenter a Wenck persuasum sibi esse 
asserit doctos viros hypothesim cl. Huyskens, scii. Sanctam Elisabe- 
tham e castro Marburg non vero Wartburg expulsam esse, nequa¬ 
quam fore accepturos. Ex rationibus e scientia iuris civilis desumptis 
E. Heymann (3) talem expulsionem reiecit. Etiam Fr. X. Sepjelt (4) 
et A. Poncelet (5) rationibus Wenck subscribunt. 

Tria, quae maxime rem causamque libri cl. Wenck continent, 
et mihi probantur sunt: Brevior ab Huyskens (fi) edita recensio Di¬ 
ctorum IV Ancillarum non est antiquior (7), sed ipsa recensio longior 
a Menckenio edita est antiquior, fortasse ipsum protocollon exa¬ 
minatorum miraculorum, quod Wenck (438) probat ex modo diverso, 
quo ancillae ab examinatoribus examinatae et earum dicta scripta 
sint (8). Secundo prologus non est scriptus a Franciscano quodam 
Belgico (9), neque demum epilogus a Nicolao monacho (10), sed uterque 
ab uno eodemque auctore sunt (11), et quidem verosimiliter a quodam 
presbytero Ord. Domus Teut. Marburgensis Priore Ulrico de Diirn (12). 
Divisio in IV capita aliquo post temporis intervallo praefixa, decursu 
temporis irrepsit in ipsum textum (13). Neque, demum, Elisabeth eiecta 
est ex Marburgensi castro (14). 

Libellum prologo et epilogo ornatum exhibent sequentes Codices: 
Cod. Monacens. lat. (Clrn) 14126, Cod. Ms. Q. 127 Bibi. Universitatis 
Wratislaviensis, Cod. N° 41 Bibi, familiae de Hedemann in Deutsch- 
Nienhof. (vide infra p. 476). 

Epilogus solus cum recensione longiore dictorum habetur in: Clm. 
22231, (cf. infra p. 477) Clm 9506, Cod. Ms. N° 1770-77 regbe Bibi. 
Bruxellensis, quorum antiquissimus Clm 9606 non exhibet divisionem 
quadripartitam, unde mihi sententia Wenck, illam postea adiectain 


(1) Cfr. AFH II, 1909, 240-68 (= Henniges). 

(2) Zeitsch. f. kath. Theol., Innsbruok 1909, XXXIII, 41-49. 

(3) Zeilsch. f. thilrinf/ische Genr.li. u. A ftertuviskunde, XXVII, Jena 1908, 1-22. 

(4) Deutsche Liter alurzeitnng, 1909, N° 36, coi. 2285-88. 

(5) Analecta Bollandiana, XXVIII, 1909, 331-9. 

(6) L. c. 112-140. (7) Cfr. Wenck, 488-59. 

(8) Cfr. Wenck, 438. Wenck putat, dicta in recensione longiore exhibere 
protocollum examinatorum. Etiam Montalembert-St&dtler, I^elten der hl. Elis. 
Landgr. v. ThUringen u. Hessen, III. Ed., Regensburg 1802, 125 = Mont-St. 
hoc contendunt et ita probant: in Cod. Vat. 4401 (saeo. XIV) dicta partim re¬ 
cepta esse, praeterea in liturgia festi beatae Elisabeth varios inveniri locos ex 
dictis (Menckenianis) desumptos. Insuper contendunt modis loquendi hanc 
sententiam probari, quia dicta ubique speciem ab examinatoribus conscriptarum 
tabularum publicarum (Protocolli) prae se ferant. — Cfr. W. 464, not. 2. 
Huysk., 17, 18, 46 inclinatior est ad sententiam, suam editionem exhibere 
protocollum. (9) Ut contendit Huysk., 70. (10) Cfr. Huysk., 67. 

(11) Mont.-St. 125. W. 461. (12) Wenok, 467. (13) Wenck, 477. 

(14) Huysk., 55. In Deutsche Lit.-Ztg., 1909, N° 40, Coi. 2580-39 contendit, 
hypothesin, quae Nicolao diota ascribat, iam 1886 ab aliquo Bollandista ad¬ 
missam esse. — Cfr. Wenok, 459. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




466 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 


6886, multo probabilior apparet. Praeter hos codices enumeravi (1) al¬ 
terum continentem Libellum, scii.: Nouv. Acq. lat. N° 2288 Bibi. Nat. 
Parisienais; sed sec. Wenck (2) exhibet tantum 12 lectiones in hono¬ 
rem s. Elisabeth, quarum octo priores fere ad verbum sermoni: Ad 
decus et honorem desumptae sunt. Nona nihil aliud est quam Horni- 
lia XI S. Gregorii papae I. in Evangelium Matthaei 13, 44seqq. (3) 
Lectiones 10, 11, 12 idem continent soluta oratione, quod hymnus a 
Ranke (4) editus. 

Huyskens eo maxime in suam sententiam perductus est, quod 
Caesarium Heisterbacensem ad compilandam vitam B. Elisabeth qua- 
ternulo ipsi Marburgo allato usum esse credidit; sed revera quaternulus 
potius vitam Beatae secundum recensionem breviorem repraesenta¬ 
bat (5). Etiam auctor anonymus Zwettlensis breviorem recensionem 
adhibuit ante Febr. 1237 (6). Hoc mirum videri potest. Sed difficul¬ 
tas satis bene removetur a Wenck (7) censente, Fratres Ord. Theu- 
thonici statim post translationem beatae Elisabeth a plurimis rogatos 
esse, ut cum ipsis vitam beatae communicarent. Ut aliquatenus pe¬ 
tentium votis satisfacerent, scribam quemdam, cuius apographon alii 
descripserunt, protocollum examinatorum contraxisse putat, et paulo 
post textum originalem prologo et epilogo auctum editum esse. 

A diversis in dubium vocatur identitas protocolli cum 
Dictis IV ancillarum. Olim Justi (8) dicta primitus lingua ger- 
manica concepta et postea ab ignoto auctore in linguam latinam versa 
esse putabat. Hanc sententiam a Menckenio didicit asserente (9): 
« Sed sunt (Dicta) solummodo earum (ancillarum) attestationes de mi¬ 
raculis s. Elisabethae, quas deinde Anonymus collegit et simplici 
stylo latino reddidit. Basnage(lO) vero asserit, ancillas ipsas scripsisse 
dicta; sed hoc omnino reiiciendum. Elisabeth enim et Irmgardis humi¬ 
les ancillae omni litterarum scientia carentes huius rei prorsus inca¬ 
paces erant; Guda et Isentrudis lingua vernacula fortasse scribere 
callebant. 

Cum Justi, Menckenio, A. Wyss (11) contendit Boerner (12), Dicta 
Menckeniana nihil aliud esse quam ampliatam editionem ter¬ 
tii protocolli examinatorum miraculorum (13). Hanc assertionem ex eo 


(I) Henniges, 248. (2) L. c. 473. 

(8) Cfr. Brev. Rom in Communi nec Virginum nec Martyrum, Lect~ VII-IX. 
Est ap. Migne, P. L, 76, 1114-16. 

(4) Chorgesiinge zum Preis der til. Elisabeth, Leiprig 1883, p. 45: Ymnum deo 
vox iocunda; cfr. Mone F. J., Lateinurhe Hymnen des Mittelallers, 111 Freiburg, 
1865, p. 287. Chevalier, Repert. hymnoL, n. 82063. 

(5) Huysk., 42. Wenck, 465. (6) Cfr. Henniges, 240 seqq. Wenck, 465. 

(7) P. 412. 

(8) Dr. L. W. Iosti, Elisabeth, die hl. Landgrdfin von ThUringeu u. Hesten, 

Marbnrg 1835, p. XXI. (9) L. c. p. 2007-8 Nota. 

(10) Jao. Basnage, Thesaurus Monumentorum, Antverpiae 1725, t. IV, p. 115. 
— Cfr. econtra Huysk., 19. 

(II) Hessisches Urk-Buch, I. Abt. Urk-Buch der deutechen Ordensbailei Her¬ 
sen, I, Leipzig 1879, N° 43, Nota 2. 

(12) Neues Archio , XLH, 446-49. (18) Cfr. Henniges, 246. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




PROLOGUS IT EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH. 467 

maxime demonstrare conator, qood saepias ibi dicator: « In his omni- 
bos Goda et Isentrodis ioratae concordant»; atqui nollibi dici, sin- 
gola dicta unius ancillae statim examine alterius confirmata esse; 
praeterea, praeter IV ancillas etiam alios esse examinatos, e. g. 
puellam Hildegunden, plebanom etc. Denique in examinatione 
visionum identidem asseri: eas probatas esse per testes iuratos aliosqoe 
fide dignos. Argumenta haec non convincunt; alias et textum Huyske- 
nianum Boernerio ignotum tangunt. Ibi enim dicitur (1): € In his omni¬ 
bus predicta Guda Ysentrudi iurata concordat >. Unde ex Boernerii 
sententia neutra recensio protocollum exhiberet. Boerner in ultimo ar¬ 
gumento procul dubio alludit ad Conclusionem vitae beatae 
Elisabeth, ubi in principio legitur: «Licet autem veridica tam 
testium iuratorum, quam aliorum fide dignorum etc. », (vide infra). 
Sed quia conclusio non pertinebat ad ipsum protocollum, hoc argu¬ 
mentum nihil valet (2). 

H. Mielke (3) dicit: Dicta iussu Gregorii papae IX a teste ocu¬ 
lato canonizationis et translationis conscripta esse, ad quod auotor 
anonymus adhibuisset protocollum examinatorum, et Li¬ 
bellum quoad rem nihil aliud esse quam redactum protocollum. Huysk. (4) 
provocat ad Mielke, cuius argumenta * evidentia’ nondum redarguta 
asserit. — Mielke vero, cui brevior recensio erat ignota, varia statuit 
haud difficulter refellenda. Asserit, dicta conscripta esse eo fine, ut 
Elisabeth sanctitas clare elucesceret; ad hoc libri auctorem quamplurima 
apportasse, ut Elisabeth ob infantia iam martyrio coronatam ostenderet, 
quamvis in Epistola Conradi nihil tale inveniatur (5). Ast Conradus 
domui landgravii addictissimus, tantum illa refert, quae ut testis 
oculatus vidit, proindeque de infantia nihil habet. Ipse cui princeps fere 
omnia sua consilia credidit, expressis verbis harum persecutionum non 
meminit, ne infamiam moveret eius familiae. Implicite tamen indicat; 
ex. g. querulosam ipsam Sanctam reperit, quod aliquando coniugio fuerit 
copulata; iamiam soror Elisabeth pollere cepit virtutibus extraordinariis; 
in his omnibus (benefici animi documentis) viri sui fel. mem. voluntas 
non ingrata fuit inventa. Expresse dicit: viri sui animum ipsi non 
ingratum fuisse, (potentem aulae familiam non commemorat), omnem su¬ 
perfluam ei amputans familiam, gravissime castigavit (6). Cum vero 
in bulla canonizationis Gregorius IX ipsam vocet attritam persecutio¬ 
nibus et opprobriis lacessitam, ipse Mielke concedit in protocollo exa¬ 
minatorum aliquarum persecutionum mentionem fieri (7); alias praeser¬ 
tim persecutiones in infantia toleratas ab anonymo adiectas esse dicit (8). 

(1) Huysk., 121; cfr. 127. (2) Cfr. Wenok, 468. 

(8) Zur Biographie der hl. Elisabeth Landgrdfl* v. Thttr., Inaugural-Dis- 
sertation, Bostook 1888, 24. Cfr. Boerner, 466. 

(4) Deutsche IM.-Ztg, 1909, Coi. 2588-89. 

(6) Mielke, p. 26. Epitt. Conradi ap. Huysk., 155. 

(6) Huysk., 156, 157, 158, 159, 

(l) Cfr. Huysk., 116, 121, 122, 125, 126, 127, 186. (Wenok, 448). 

(8) P. 27. — Ex bulla: « Gloriosus Deus », non lioet oonoludi, enumeratio¬ 
nem perseoutionum absolute necessariam fuisse ad oanonisationem; nam hio 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



468 PROLOGU8 ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 


Mielke reiicit relationem hanc recensionis longioris (1): « Ab in¬ 
fantia vero usque dum diem clauderet extremum, frequenter multorum 
detractionibus, odiis, pressuris, invidiis et caluinpniis subiacebat, et 
sicut ipsa temporalia calcans mundum contempsit, et sic mundus eam 
persequi videbatur iuxta illud (2): Si de mundo essetis, mundus quod 
suum erat, diligeret. Omnes autem adversitates et sui contemptum et 
plurima verbera, que ei magister C. bono zelo, ne a suo laberetur 
proposito intulit, cum maxima patientia et gaudio sustinebat». — 
Hunc locum, cuius secunda pars etiam in recensione breviore repen¬ 
tur, Mielke dicit interpolatum, quia tantum in communi aliquas ob¬ 
servationes referat. Sed hoc etiam alibi observari potest. Paulo ante 
resumit examinator varias tribulationes: « Unde. sepe ex tali accusa¬ 
tione multa verbera sustinuit a magistro Conrado et alapas *. Et in 
fine: «Omnes adversitates et sui contemptum et plurima verbera». 
Secundum Mielke etiam hic locus interpolatus est; unde secundum 
ipsum etiam recensio brevior esset interpolata, proindeque protocol- 
lum authenticum non exstaret. Ab Isentrude et Guda tales persecu¬ 
tiones probari potuisse ideo negat, quia beatae Elisabeth non usque 
ad obitum servissent. Attamen in dictis narratur, utramque quando¬ 
que dominam Elisabeth visitasse (3). Etiam alia via hoc rescire po¬ 
terant; certum enim est, has nobiles feminas pro caritate, qua erga 
dominam aestuabant saepe de omnibus quae ipsam attinebant, di¬ 
ligenter inquisisse. — Mielke offendebatur loco ex s. Scriptura citato 
(Ioh. 15, 19). Wenck vero ostendit, ex s. Scriptura tantum in longiore 
recensione locos allegari, et quidem in dictis disertae Isentrudis. Locos 
a s. Elisabeth usitatos (Ps. 127, 2; II. Thess. 3, 10) forsan a Fr. 
Rudigero 0. F. M. perceperit, qui eos in I. regula S. P. Francisci 
invenerat. Cum et hi textus in recensione breviore omissi sint, merito 
suspicari potest, etiam hic scribam protocollum contraxisse. Etiam 
tertium locum s. Scripturae: II. Cor. 12, 7, omittit scriba, fortasse, quia 
ipsi superfluus videbatur (4). Qui ceteros locos in recensione breviore 
omissos legerit, certe subscribet Wenck asserenti, ipsos non esse adiectos 
in recensione longiore, sed reiectos in breviore. Unde et hic concludi 
potest, illos locos, utpote non absolute necessarios, a scriba postea esse 
omissos. 

Deinde Mielke suam sententiam probare contendit ex congerie 
verborum et sententiarum (5); sed haec invenitur etiam in recensione 
breviore (6). Mielke locum ab Huyskens, 113, allegatum ab anonymo 


semel tantum persecutiones ab Elisabeth toleratae commemorantur. Laudator 
in primis eius caritas, fides, benefioentia, temperantia etiam in coniugio, obe- 
dientia, animi demissio in susceptione habitus religiosi. In fine resumitur: 
pauper spiritu, mitis mente, propria vel potius aliena peccata deplorans, 
iustitiam sitiens, miserioordiae dedita, munda corde, vere pacifica, attrita 
pers. et oppr. extitit lao. Deinde enumerantur facta miraoulosa. 

(1) Mielke, 27. Cfr. Huysk., 127, Mencke, 20211 CD. (2) Ioan. 15, 19. 

(8) Cfr. Huysk., 127; Mencke, 2028 C. 

(4) Cfr. Wenok, 449-50; (Mielke, 27, Boerner, 458). 

(5) L. o. 27. (6) Huysk., 119, 125. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. EUBABETH. 469 


adiectum dicit (1). Sed melius admittitur sententia Wenck, asserentis 
eum postea omissum. Hac in parte relatio longior et brevior valde 
discrepant (Cfr. Huysk., 113, Mencke, 2013). Aderam textum Men- 
ckenianum: « In lecto orans frequenter complevit; (H. in lecto fre¬ 
quenter orabat). Et paulo post: Sufficit michi unus (circuitus pro 
mundo), alios etc. (2). Ab his et huiusmodi (multis) ad cultum corpo¬ 
ris et ad vanitatem seculi spectantibus quod longum esset (H. est) 
enarrare pro reverentia dei ex voto abstinebat. Sic (H. etiam) in ado¬ 
lescentia humiliter deum habuit prae oculis, ipsum in omnibus factis 
suis invocando, dulciter nominando, in ipsum omnes actus suos diri¬ 
gendo. In statu autem minoris etc. occultum». — Haec narratio de 
persecutionibus in adolescentia toleratis bene probatur a Theodorico 
de Apoldia: « Cum vero facta esset... nubilis, graves et manifestas 
persecutiones passa est a proximis et vasallis... quem inducere modis 
omnibus conabantur, ut ipsam repudiatam patri suo regi remitteret, 
eo quod minus sollempniter eam dotatam etc. (3)». Pingui dote opus 
erat successori bellicosi Hermanni. Ex comparatione relationis Men- 
ckenianae cum Huyskeniana apparet, scribam secundum omni possibili 
modo contraxisse dicta. 

Dein Mielke urget modum scribendi incorrectum in recensione 
Menckeniana, in qua auctor ignotus saepius verbum item, ab examina¬ 
tore semper usurpatum, omittat (4); sed et in recensione Huyskeniana 
saepius deest, e. g. 116, 116, 118, 121-26 penitus (&). Amplius contendit 
Mielcke, modum dicendi, « quod longum esset enarrare etc.» non esse 
adhibitum in protocollo; sed hoc argumento etiam textus Huysk. re- 
iiciciendus esset; nam et ibi saepius inveniuntur similes locutiones: « De 
quibus licet multa dici possent, tamen quia dicta Guda non recolit ad 
presens, hec pauca sufficiant (6)». « Et licet plura... de vite eius 
sanctitate... potuissemus scripto demandasse, prolixitatem vitantes, 
aliqua de fine eius supponamus (7) *. « Et licet plurima de eius vita 
et conversatione et devotione , et visa et intellecta conscripsisse po¬ 
tuissemus... prolixitatem vitantes aliqua de multis fecimus conscribi (8)». 

Wenck (9) locos in recensione breviore non contentos affert, quod iam 
Huyskens (10) se praestiturum promiserat, sed defectu temporis partim 
omisit. Hic probat gravibus rationibus Wenck, locos tales esse, qui 
facilius postea omissi quam adiecti sint a quodam Nicolao. 

Diversos locos Huyskens allegavit, e. g. p. 113 a (Mencke, 2018 
B. C. D.) p. 117 a (Mencke, 2016 A: (deducebat) et ornatu vestium 
deposito-expectemus); p. 119c (Mencke, 2017 C). Ex hoc loco bene 


(1) L. o. 28; Cfr. eoontra Wenok, 447. Prius haec narratio reiioiebatur 
a Mielke, ibi et 48, Boerner, 452 et Wenok, Hiet. ZeiUchriff, 69, 1892, 220, le¬ 
gendis attribuebatur et ab Huysk., 58 eorum sententiae subscribebatur. Sed 
Wenok ex rationibus supra allatis mutavit sententiam et addit, etiamsi hino 
nuntius provenisset ex garritu aulicorum, tamen melius propagatus esset per 
anoillas, quam per monachum. Wenck, 448. (2) Cfr. Wenck, 447-8. 

(8) Vita beatae Elieabeth Thuringorum tandgraviae, I, U. 

(4) L. o. 28. (5) Cfr. Wenck, 487. (6) Huysk., 118. 

(7) Huysk., 188. (8) Huysk., 18940. (9) 444450. (10) 50*. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



470 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH. 


videri potest, quantopere studuerit scriba ut oontraheret protooollum. 
Hic legebatur: « multis tantum dans singulis diebus, quantum necessitati 
opus erat, et quantumlibet ipsa dabat, divina providentia accipienti 
eo die sufficiebat». Scriba hoc contraxit in: « multis singulis diebus 
tantum dans quantum sustentationi necessarie sufficiebat». Verosimiliter 
unam lineam omisit (1). Pergit: «Sub quodam etiam altissimo castro, 
in quo ipsa fuit erat quedam magna domus etc.». Mencke: «Sub castro 
Warthberch altissimo, ubi tunc fuit, erat magna domus etc. ». Similiter 
Huysk.: «nudis pedibus familiariter venit ad ecclesiam etc.» (117). 
Mencke econtra: «nudis pedibus familiariter ibat ad ecclesiam remo¬ 
tam per difficilem castri descensum via dura et lapidosa» (2016 C). 
Wenck (2) suo iure contendit, Isentrudem, familiarissimam beatae 
Elisabeth melius describere potuisse situm nomenque castri quam mo¬ 
nachum peregrinum. Huysk. 123 a alium locum in Recensione II omissum 
affert: « Revelationes etc. extollat me» ; cfr. Mencke, 2020 CD. Hio 
refertur, Elisabeth suas visiones ancillas celasse, quod hae melius at- 
stari potuerunt, quam monachus (3). Huysk. 125 b (Mencke, 2021 
CD-2022). Hic narratur, Elisabeth se contulisse Marburgum a marito 
suo in donationem propter nuptias acceptum, sed necessitate coactam 
transisse ad quamdam villulam rurensem, usque dum ipsi Marburgi 
constructa fuisset domus humilis; p. seq. 126a (Mencke, 2022 BC) 
narratur, Gregorium IX ipsi in sua miseria literas consolatorias mi¬ 
sisse, eique Conradum defensorem constituisse. In omnibus his iniu- 
riis et afflictionibus ipsam deo gratias egisse, quia quem castigat do¬ 
minus diligit (Hebr. 12, 6: quem enim diligit Dominus, castigat; hunc 
locum Bcripturisticum neglexit Wenck, unde ab Isentrude 5 loci al¬ 
legati sunt). Facile praesumi potest, Elisabeth has epistolas cum an¬ 
cillis communicasse; unde autem Nicolaus hunc nuntium haurire potuis¬ 
set, vix statui potest (4). 

Multos alios locos a scriba reoensionis brevioris omissos Huysk. 
neglexit (5). Sunt 12: Mencke, 2018 D ut camis affliotio cederet eis 
ad meritum; cfr. Huysk. 121. — Mencke, 2022 B; (stultam eam repu¬ 
tantes et insanam) quia divitias mundi abiiciebat, (insultantes). [Huysk. 
125 omittit, quae non sunt uncis inclusa]. — Mencke, 2028 D: (subito 
exivit de dolio), corpori suo tantum commodi nolens impendere, ut bal- 
nearetur. Huysk. 130. — Mencke, 2016 supra: (idem fecit occulte) in 
publico se hylarem exhibens et iocundam; Huysk. 117. — Mencke, 
2022 A: (de domo patris... attulerat) aurea et argentea vasa plurima, 
sericos pannos auro intextos, pretiosos et multos et corporis ornatum 
ex auro copioso et gemmis nobilissimis regaliter fabrefactum et omnia 
quae habuit pauperibus distribuit, fundans ibidem hospitale, in quo 
ipsa pauperrima infirmis humiliter serviebat et serviliter ministrabat, 
pauperum obsequio perpetuo suam devovens personam et largiens, 
quorum usibus prorsus universa, quae habuit erogavit. (A magnati¬ 
bus etc.). Ornamenta cum dote curae fuisse ancillis libenter creditur; 

U) Cfr. Wenck, 467. (2) L. o. 464-66. (8) Wenck, 460. 

(4) Wenok, 452-8. (6) Cfr. Wenok, 444. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH. 471 

sed a monacho talis res plane aliena erat (1). Similiter iudicandnm de 
arte coquinaria Sanctae Mencke, 2024 AB (Huysk, 128) et 2030 AB 
(Huysk, 137) (2) Ex parvis omissionibus evidenter patet, quantopere 
studeat scriba, ut in minimis textum contrahat, vide supra. — Mencke, 
2018 C (sustinebo) futurae miseriae suae prophetissa desideratur 
Huysk, 120. — Mencke, 2017 C (singulorum desiderio) tam in potu 
quam in cibariis (in omnibus satisfaciebat; Huysk, 119. — Mencke, 
2032 A: (0 quantus dolor pauperum concurrentium) et quantus luctus 
omnium quantaque praecipue lamenta infirmorum et egentium sunt 
audita de morte eius (quasi mater omnium extitisset); Huysk., 139 
omittit uncis non inclusa, quamvis hoc additamento optime explicetur: 
mater omnium (3). Perpensis omnibus, cum Wenck concludendum, locos 
in recensione longiore exstantes non postea interpolatos esse, sed eoontra 
in breviore recensione omissos (4). 

Omnes fere codices, in quibus recensio longior continetur, 
exhibent quadripartitam divisionem , prologum vel epilogum vel utrum¬ 
que simul. Dispositio certe non est authentica. Fortasse primitus in 
margine scripta erat, et postmodum irrepsit in ipsum textum. Wenck (6) 
putat, autorem prologi ultimam propositionem sic concepisse, ut cum 
initio dictorum bene eoniungeretur per appositionem verbi: fuit. Se¬ 
cundum ipsum primitus sic legebatur: «Inter testes itaque quam 
plurimos super hiis receptos testis status et cursus infantilis Guda 
virgo religiosa (fuit), que, cum esset circiter quinque annorum, ad- 
iuncta fuit beate Elyzabeth in quarto etatis sue anno. Hec requi¬ 
sita etc. (6)». Haec divisio invenitur in A B C E G H; deest tantum 
in D, in quo etiam prologus desideratur, sicut in H. Unde fieri po¬ 
tuit, Theodoricum de Apoldia, qui in prologo suae vitae beatae Elisa- 
beth inter alios fontes enumerat sermonem: Ad decus et honorem , 
hunc separatim invenisse et Dicta IV ancillarum prae manibus 
habuisse in forma Nicolai, i. e. in longiore recensione cum epilogo 
tantum (7). 

Epilogus scriptus est paulo post translationem beatae 
Elisabeth, 1 Maii 1236 factam, et ante 1244. Auctor enim narrat, se 
vidisse miraculum mirifici olei. Cetera miracula refert tempore 
praesenti; caecos illuminatos tradit addens, multos religiosos in ca¬ 
pella hospitalis Marburg adfuisse. Quamvis non constet, quanto tem¬ 
pore stillicidium mirifici olei duraverit, praesumi potest, illud non diu 
durasse. Epilogum ante 1244 scriptum fuisse patet ex Speculo histo¬ 
riali Vincentii Bellovacensis (8), qui librum suum hoc anno 
edidit. Atqui ille usus est epilogo, prologo et Dictis in recen¬ 
sione longiore; ergo concludendum, non solum epilogum, sed et 
prologum cum Dictis (in versione Menckeniana) iam tunc exstitisse; 
ut aliis verbis utar: Vincentius libellum de dictis IV ancillarum in 

(1) Cfir. de his locis Wenok, 444-69. (2) Wenck, 451. (8) Cfr. 1. o. 

(4) Wenok, 467 et alibi passim. (6) P. 478. 

(6) Cfr. infra p. sio habetur in B. (7) Wenok, 472. 

(8) Nurembergae 1488, t. II. lib. XXXI, oap. XXXVI. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


472 PROLOGU8 ST BP. IN DIOTA IV ANOILLABUM 8. ELI8ABETH. 


forma h odi e dum usitata prae manibus habuit (1). Dicit enim: « In 
die autem translationis sacri corporis eius postquam in capsa plumbea 
fuit repositum de terra subeatum proximo die post, aperto loculo pro 
reliquiarum ostensione, repertum est oleum mirifici odoris de corpore 
eius emanasse, quod hodie etiam inspicientibus patet; nam gutte tam¬ 
quam roris super gramen stant et distillant, eisque decidentibus vel 
abstersis alie paulatim renascuntur (2) ». Ex prologo desumpsit di¬ 
visionem : « Hec viciorum extirpatrix, virtutum plantatrix fuit, scala 
(Prologus scola) morum, exemplum patientie, speculum innocentie (3)». 
Unde liquet, prologum et conclusionem ante 1244 scri¬ 
pta fuisse. Vix praesumi potest, tam brevi temporis intervallo 
1236-44 duos auctores dicta ampliasse (4). Quamvis hoc ex auctoritate 
et externis argumentis probari nequeat, tamen ex internis evidenter 
apparet, prologum et epilogum ab uno auctore scriptos esse. Wenck (5) 
comparat enuntiationem epilogi cum congruente prologi. In epilogo 
dicitur: «Venerentur in ea pueruli suam nutricem, iuvenes iuvenum 
mortuorum suscitatricem, virgines castitatis amatricem, senes suam 
sustentatricem, infirmi suam visitatricem, merentes consolatricem.... 
ipsa namque cum Job.... fuit merencium consolatrix, egencium socia¬ 
trix, allisorum reparatrix (6). In prologo autem: « Nostra enim Ely- 
.zabet viciorum extirpatrix, virtutum fuit plantatrix, scola morum, 
exemplum penitencie, speculum innocencie (7)». 

Alios locos parallelos ex prologo et epilogo hic enu¬ 
merabo: Epilogus: «ament eam pueri filialiter, quos ipsa pavit 
maternaliter» . Prologus: «ne... strangulet no vereali ter, quod 
pia nutrivit ecclesie devotio maternaliter *. 

Epilogus : «nos hec pocius censuimus quantumlibet vera, caute 
recitanda, quam presumptuose asserenda». Prologus : «Nunc restat 
seriem historie... verbis simplicibus testium ruditatem cum rei veri¬ 
tate sapientibus explicare; pura enim et simplex debet esse fides te¬ 
stimonii, nihil habens adieccionis extrinsece *. 

Epilogus: «Invocet eam afflictus subvenientem, criminosus restau¬ 
rantem vel reformantem, debilis medicam sanantem, egenus saciantem. 
Dispersit namque, dedit pauperibus *. [Ps. 111, 9]. Prologus: « Discat 
hic prodigus opes non stulte simul effundere, sed caute dispergere cum 
ea, que non iactavit, sed dispersit dedit pauperibus. Discat hic avarus 
caritativam largitatem, superbia humilitatem, lubricitas castitatem, 
gula sobrietatem, effrons modestiam, impaciens letam molestiam ». 

Epilogus : «Invocet eam omnis in quacunque tribulacione opis 
i n d i g u 8, invocet eam praesentis vel future salutis cupidus ». Pro¬ 
logus: «Consideret quilibet vultum sui status in hoc speculo, pec¬ 
cator macularum mendas abstersurus, virtutum germina innocens 
adaucturus ». 


(1) Cfr. Wenck, 460. 

(2) Cfr. epilogum, in quo fere iisdem verbis hoc miraculum narratur. 

(3) Cfr. infra, p. 480. (4) Cfr. Wenck, 461. (5) Ibidem. 

(6) Vide infra, p. 489. (7) Vide infra, p. 480. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


PROLOGUS ET EP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 473 


Epilogus: « Ipsius patrociniis suffragantibus... nos ad cenam agni... 
introducat et ad suas nupcias... perducat*. Prologus: «In hoc 
utique nostro speculo diligenter intuito, reperies quidquid ab hoc 
exilio ducit, conducit ad patriam vel producit*. 

Legenti facile apparent onoraasiae et allitterationes. Unde libentis¬ 
sime assentior Montalembert-Stadtler et Wenck, asserentibus, utrumque 
ab uno eodemque auctore esse scriptum. Auctor epilogi usus est Di¬ 
ctis iuxta recensionem longiorem, quam circa idem tempus 
Vincentius Bellovacensis 0. P. adhibuit. Vincentius varia narrat, 
quae solum ex illa desumere poterat, utpote in breviore non con¬ 
tenta. E. g. « Pacta vero nubilis, graves persecutiones passa est a 
proximis et sponsi sui consiliariis ab eius (eis) utrimque contempta. 
Sed cum dominum exorasset, contra spem omnium, ipsum sponsum suum 
in omnibus habuit tristicie consolatorem occultum (1)*. Et paulo post: 

« Quadam die dum more solito oculis et manibus ac corde in celum 
suspensis contemplationi intenderet, tam solitaria erat, ut flamma vel 
scintilla vestiunculas eius attingens lederet enormiter ac deformaret, 
ea non advertente, donec aliqua ex ancillis rediens, odorem ignis sen¬ 
tiens olfactu, extinguens suffocaret. At ista clamore puelle correpta 
ad se rediens panniculos viles et abiectos manibus propriis assuens 
iacturam prout potuit restauravit *. Hunc locum fere ad verbum . 
sumpsit Vincentius ex dictis (2). Pariter auctor epilogi recensione 
longiore usus est; dicit enim: «Tamen quoniam, ut supra dictum 
est , ipsa hoc (scii, revelationes et visiones) occultans supprimebat, 

metuens ab hominibus ob hoc venerari et forsan extolli adulacionis 

■ 

vento, que in domo dei elegerat abiecta esse [Cfr. Ps. 83, 11] pocius 
quam habitare in palaciis peccatorum; nos hec pocius censuiraus quan¬ 
tumlibet vera caute recitare quam presumptuose asserenda *. Conferatur 
cum hoc loco Mencke 2010 D, « revelationes autem visiones * etc. (3). 

Divisioni in 4 capita adiungitur in Codicibus (excepto Clm 9506): 

« Ultimo annexa sunt miracula etc. (4) *. Attamen in nullo inve¬ 
niuntur miracula (excepto G). Auctor epilogi certe habuit exem¬ 
plar narrationem miraculorum continens. Dicit enim: «Inter que (mi¬ 
racula) hic numerata (A innumera), hec breviter duximus tangenda, 
quod cum multorum, puta sedecim ad minus, mortuorum sit potens 
suscitatrix etc. *. Deinde narrat, Elisabeth a dbmino specialiter con¬ 
cessam esse illuminationem caeci nati, qui nulla prorsus habuerit in¬ 
strumenta visus, sed super locum oculis naturaliter deputatum planam 
et integram pellem (5). — Quamvis in divisionibus promittatur, enu- 

(1) Cfr. Menoke, 2018 C. — Huysk., 113 a. 

(2) Mencke, 20$JAB: «Accidit... igniculo appropiaret, ipsa.... orationi 

instante, ut.... flamma vestiunculas eius attingens laederet enormiter ao def. 
ea non adv. adustionem, doneo ex anc. rediret, odorem ignis per sensum et 
olfactum extinguens suff. At illa corr. clam. pu. ad se red. pann. viles et abi. 
cuiuslibet coloris et ubicunque collectos ass. manibus propriis ut poterat iac. 
incendii restaurabat». — Cfr. Wenck, 304, 470. (3) Cfr. Wenok, 470. 

(4) Cfr. infra 475 et Wenck, 480. Henniges, 244. Huysk. 161 seqq. 

(5) Cfr. infra Wenck, 487 181. Illuminatus ille fuit Theodoricus de Slezzen- 
rod. Huysk., 161. 

Archivum Prondtoanum Historicum. — Ah. HI. 80 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


474 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH. 


merationem miraculorum allatum iri, tamen in dictorum fine asserit 
auctor, prolixitatem vitando aliqua de multis se fecisse conscribi. Et 
nihil amplius dicit de miraculis. In epilogo autem haec enumeratio 
difertur: «quorum (miraculorum) diversitates, titulos et distinctiones 
suo loco et tempori relinquentes preterimus (1)». Ex hoc concludi po¬ 
test, auctorem in Dictis miraculorum relationem reperisse. (Cfr. Cod. G). 
Cum dicta in recensione Menckeniana absolute concludantur, sententia 
Wenck multo probabilior apparet asserentis, divisionem primitus in 
margine notatam et postea in textum a scriba receptam esse (2). Mi¬ 
raculum mirifici olei hodie inspicientibus patere et fide sibi constare 
oculata, dicit et auctor epilogi addit, illuminationi caeci nati interfuisse 
religiosos multos «qui rem in ipso actu, tunc cum fiebat, viderunt 
et ante et post». His verbis Wenck concludit, auctorem ipsum hoc 
miraculum vidisse. Reiiecto Nicolao et Franciscano Belga Wenck prolo¬ 
gum et epilogum uni eidemque auctori attribuit et quaerit eum inter 
presbyteros Ord. domus Teut. Marburg (3) addens, fortasse ipsum 
priorem Ulricum de Dtirn, cui Caesarius Heisterbacensis suam rela¬ 
tionem de vita s. Elisabeth dedicaverit, esse auctorem, cui opinioni 
gravis probabilitas non est deneganda (4). 

Prologus certe originem traxit ex concione, quod legenti illico pate¬ 
bit. Fortasse ipse Ulricus 19 Novemb. 1236 eam habuit in sollemnitate 
in honorem s. Elisabeth facta. Etsi ibi legatur: «fidelibus scripturarum 
apothecis duximus committendam», hoc facile explicatur ex eo, quod 
postea scripta fortasse et ampliata sit. In hac eleganti concione orator 
celebrat sanctam ut vitiorum exstirpa tricem, virtutum planta tricem, 
scholam morum, exemplum poenitentiae, speculum innocentiae, quae 
singula breviter prosequitur (5). 

Epilogi origo optime explicatur in hypothesi, quod Ulricus eum 
scripserit. Ille adfuit, cum aperiretur sarcophagus et reliquiae distri¬ 
buerentur, et quidem ut prior. Unde valde probabile vide.tur, ipsum 
haec acta dictis addidisse et dicta sic ampliata edidisse (6). Finis 
huius epilogi aliquo modo rationem sermonis prae se fert: « Festinet 
omnis famelicus — amen ». Orator iuvenes, virgines, senes, afflictos, 
debiles, virtuosos, aegros corpore et mente invitat, ut cum fiducia in¬ 
vocent sanctam Elisabeth, ut ipsius suffragantibus meritis perveniant 
ad vitam. Fortasse habitus est hic brevis sermo in translatione cor 
poris beatae Elisabeth. 

Summam prolegomenorum breviter sic comprehen¬ 
dam: Dicta in recensione longiore exhibent probabiliter protocol- 
Ivm Examinatorum causae in processu. Hanc editionem adhibuit 
avetor epilogi, qui fortasse fuit Ulricus de Dilrn, 0. Theut. Ex 
criteriis internis evidenter probatur, prologum ab eodem 
auctore conscriptum esse ac epilogum. Prologus et epilogus cum Didu 
coni unet i sunt et hic Libellus de dictis IV ancillarum summo in 


(1) Vid. infra 487. (2) Wenck, 477-79. (8)Wenok, 467-476. Cfr. Oaeaarius, 66. 
(4) Ita Ponoelet, 1. c. 836. (5) Wenck, 478-74. (6) Cfr. Wenck, 180. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



PROLOGU8 BT SP. IN DIOTA IV ARCELLARUM 8. BU8ABBTH. 476 


honore semper habitus est Notitia recensionis brevioris 
paene oblitterata erat, donec Huyskens eam iterum publicavit. 

In sequentibus primus edam textum completum Prologi et Epir 
logi , sequens A, ubi alias lectiones praetuli, notis indicavi. Spero fore, 
ut doctis viris, circa Elisabeth historiam occupatis, hac editione ma¬ 
xima cura comparata, cum omnes notos codices contulerim ipse, vel 
ab aliis conferri fecerim, gratum servitium sim praestiturus. A et H 
ab aliis collati sunt; summa diligentia A per bibliothecarium Lipsiensem 
cl. Dr. B. Hilliger et H per PP. Van den Gheyn et Alb. Poncelet. 
Omnibus his etiam hic intimas refero grates, praesertim vero cl. Prof. 
Dr. Wenck, qui omni modo in comparanda critica hac editione auxilium 
et consilium libentissime mihi praestitit. 

II. 

Codioes collati. 

Cod. Lipsiensis ru 823 continet 128 folia; mensuras habet 32x24 
cm; folia plerumque duas habent columnas, 30 lineas complectentes. 
Codex ille a variis conscriptus, pertinet ad saec. XIV-XV. Ligatus 
est codex in tegumento ligneo, superducto corio fusco; operimenta etc. 
sunt amota. P. 2 legitur: Liber veteris Celle Sancte Marie; item 
f. 124b et 125a. Continet 8 varia scripta; 3-8 vitam et diversa 
scripta s. Bernardi exhibent; Pol. la-3a Incipit processus et ordo car 
nonizationis beate Elisabeth. 3b-7a invenitur Sermo: Ad decus et 
honorem , quem Menckenius omisit: 7a-23b habentur Dicta IV ancil¬ 
larum ; 23b-24a Epilogus a Menckenio suppressus. — Signatur A. — 
Clr. Huyskens, 21. 

Clm 14126 = Cod. Ms. Lat. Collectaneum Emmeramense asser¬ 
vatus in Bibliothea regia (Kgl. Hof- und Staatsbibliothek) Monachii. 

— Signatur B. — Codex hic membraneus scriptus est in monasterio 
St. Emmerami Saec. XIII exeunte et XIV ineunte. — Pol. 8 recentior 
manus scripsit: Anno Domini MCCCXII. — Codex eleganter scriptus 
habet longit. 32 ctm et lat. 27 ctm. Bullae et repagula sunt amota. 
Liber inclusus est carta glutinata membrana superducta. In anteriore 
tegumento reperiuntur fragmenta ex Missa IV Quadragesimae, in ul¬ 
teriore ex Missa Feriae VI eiusdem hebdomadae. — In codice conti¬ 
nentur varii sermones. et plures vitae sanctorum, e. g. Colomanni, 
Adalberti, translatio Dionysii, Wolfgangi et Emeranni cura legenda 
eiusdem. Pol. 38a-49-b (192a-203b): — Vita beate Elysabeth secundum 
recensionem longiorem cum Prologo et Epilogo. Pol. 61c-52d 
(190c-191d) reperiuntur octo Lectiones in honorem beatae Eli¬ 
sabeth. Post notatam homiliam (ex Communi non Virginum) habe¬ 
tur Sequentia rescripta vocum sonis: Gaude Syon quod egressus. Cfr. 
Mone, Lateinische Hymnen des Mittelalters , III, Preiburg 1865, 286. 
Chevalier Repertor. hymnolog. y n. 6958. 

Cod. Ms. bibliothecae Universitatis Wratilaviensis Q. I. 126; hic 
Codex olim pertinebat ad collegium cathedrale in Ober-Glogau (Cfr. 
Wenck, NA 34, (1909), 445, Pertz, Archiv, XI, 701). — Nobis est E. 

— Codex amplissimus magnitudinem habens 22X14 Ctm et grossitudi¬ 
nem 10 ctm, ligatus est in corio suino rubri coloris: tegumenta lignea 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





476 PROLOGUS ET EP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 


sunt, ex repagulis unum tantum superest. I 11 dorso legitur: Speculum 
humanae salvationis ; I. Q. 126. — In tegumento anteriore parvus 
index scriptus est, in ulteriore accuratus. Ms. continet 332 folia. 
Wenck Codicem attribuit saec. XV, saltem partem, quae exhibet 
vitam b. Elisabeth. Sed aliae partes certe antiquiores sunt, quod 
patet ex Fol. 306 c: « E.rplicit questio de ]/rof>acione per scripturas 
a lude is receptas, quod misterium christi predictum a le<je et prophe¬ 
tis sit impletum, determinata a fratre Nicolao de lyra de ordine fra¬ 
trum minorum •. ( Fol. 285a-306c). « Scripta jter henricum de vrede- 
lant studii pragensis fxiccalarium V. die mensis Augusti anno domini 
MCCCLXXXXVII •. Fol. 225a-245a( b): « Incipit vita et mors beate 
elyzedjeth *. Haec vita continet etiam Processum et Ordinem canoni- 
zationis b. Elyzabetli etc. (Cfr. Mencke, II, 2007-2011, et Huysk., 
140-146). Pag. 20-30 demonstrat H., hunc processum separandum esse 
a Vita b. Elisabeth). — Fol. 227c-230b habetur prologus , fol. 230c. 
sequitur vita b. Elisabeth sec. recensionem longiorem (Cfr. 
Mencke, II, 2011-2034), Fol. 243c Epilogus. Fol. 245c-252 sequitur 
«alia j/ronunciatio de sancta elyzabeth *. = Legendae Iacobi de 
Varagine in Legenda aurea (ed. Gr&sse p. 753). Praeter varios 
sermones et legendas e. g. Ottonis, Lazari, Matthiae, Katharinae, 
tractatur in reliquis partibus de quaestionibus exegeticis et ascetieis. 

Cod. N° 41 bibliothecae familiae de Hedemann nobilis Deutsch- 
Nienhof. = G. — (Cfr. H. 72). Hoc in Codice continetur vita b. Elisabeth 
sec. recensionem longiorem cum Prologo et Epilogo. Etiam Pro¬ 
cessus et Ordo canonizat ion is ibi habetur. Cod. magnitudinem habens 
18X12 ctm. superductus est corio suino rubri coloris, tegumenta habet 
lignea, ex repagulis unum amotum, alterum aurichalco munitum. Co¬ 
dex membranaceus est, sed folia non sunt qumerata. Post addita¬ 
mentum ab Huysk., 146-7 relatum sequitur in G : « Incipit prologus 
vite beate elyzabeth : Ad decus et hororem etc. Tunc ponitur aivisio in 
4 capita et Libellus de dictis 4 ancillarum sec. recensionem lon¬ 
giorem. Post conclusionem vite beate elyzabeth inveniuntur: Epistola 
examinatorum miraculorum s. elyzaltet ad dominum papam (H. 155). 
Epistola magistri C. de marburch ad papam de vita beate elyzabet 
(H. 155). Incipiunt miracula sancte elyzabet (H. 166). Ultimum 
miraculum: De ydropica curata: Adelheidis canonica de buedeke. 

(H. 211). 

Cod. Membraneus 25 codicum collegii cathedralis Aschaffenbur- 
gensis asservatorum Monachii in Bibliotheca Regia , a qua eum acquisivit 
Bibi. Regia et Nat. Monacensis, scriptus saec. XIII-XIV, ligatus est 
ligneo tegumento superducto corio suino; ex repagulis unum tantum 
superest aurichalco munitum. Codex habet magnitudinem 25X17 ctm. 
sed neque quoad formam, neque quoad argumentum sibi par est. — 
Eum signamus F. — Fol. la-3b exhibet 6 Lectiones de beata Eli¬ 
sabeth verbotenus fere desumptas Sermoni: Ad decus et honorem. 
Desinit verbis: « cum gaudio sustinens (sustinebat cfr. infra 3). — 
Fol. 2b: « In illo tempore dixit Iesus discipulis suis : Simile est re- 


f num celorum tesauro abscondito in agro , quem qui invenit etc. — 
'ol. 3a: In lectulo meo per noctem quesivi, quem diligit anima mea , 
quesivi et non inveni illum. V. (M)uliemn fortem quis inveniet f pro¬ 
cul et de ultimis finibus terre precium eius! V. (CJonsiderarnt agrum 
et emit illum, de fructu manuum suarum plantavit vineam. V. (N)on 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


PROLOGUS ET BP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 477 


timeliit domni sue a frigoribus nivis, omnes domestici cius vestiti sunt 
duplicibus. V. (C)onsideravit semitas domus sue et panem otiosa non 
comedit. Dominus EI. (M)ulte filis congregaverunt divitias , tu sujier- 
gressa es universas. (Responsoria). — Sequitur: Oratio: (T)uorum 
corda fidelium Deus miserator illustra , et beate clizabet jmxibus glo¬ 
riosis fas nos prospera mundi despicere et celesti semper consolatione 
gaudere. P. D. — In fine legitur: Libe mume gerderut alse du diz 
ane sihtst, so gedenk min etdilende, alse dun ich din. Vale. 

Fol. 3b Hymnus: (NJovum sydus emicuit, error vetus etc. Che¬ 
valier, Rep. hymn., n. 12372. Fol. 4a: Hymnus: (YJmnum deo vox 
jocanda ; Chevalier, n. 82(53. uterque rescriptus est cum vocum sonis. 
Fol. 4b: Hymnus etiam rescriptus: ( H)ec insignis hec beata; Chevalier, 
n. 7(524. Prima litera non est scripta, quia cum pluribus aliis litteris 
rubris pingenda erat, quod postea omissum est. Haec pars Elisabethica 
certe pertinet ad saec. XIV. 

Fol. 5b-6b: Passio sanctorum Martyrum X Milium pro Christo 
crucifixorum *. Fol. 7a-33a: reperiuntur variae homiliae in ferias et/ 
festa. Fol. 34a-7(5b habetur Elucidarius; in prima parte Fol.1-77, 
unaquaeque pagina unam tantum habet columnam; ceteroquin duabus 
columnis Codicis folia scripta sunt. Fol. 774)8: « interpretatio Apoca- 
lyscos *, sed truncata invenitur. Fol. 99a: «Incipit tractatus dominice 
passionis (hec in VI fer.) ad collationes legantur ». Est pars tracta¬ 
tus de Vite mystica S. Bonaventurae, Opp., VIII, 1898, 159 sqq. Hac. 
in parte agit auctor ignotus: De fossionibus vitis (99a). De vinculis 
vitis (100a); de trunco vitis (lOld); de foliis vitis (103c-103d). Hec 
autem sunt septem verba. — De floribus vitis (l(Xkl); Fol. 1081»: 

* De septem effusionibus domini *. Fol. Illa: •Incipit dy alogus san¬ 
cti Augustini Eppi. *. Fol. 114b: « Gestus lamentationis genitricis dei, 
qualiter planxit mortem unigeniti filii sui domini festi christi, (pie 
excerpte sunt de revelatione sancti Anshelmi , quam revelavit sibi beata 
virgo Maria * — 115b. 

Clm. 22231. — Cod. membraneus olim monasterii Windberg O. 
Praem. saec. XII. (Cfr. H. 72). Vita 8. Elisabeth in primo et ultimo 
folio a recentiore manu saec. XIII suppletum, a verbis: •et tandem 
cepit ridere dulciter in magna vultus hilaritate. — Codex: C. — Epi- 
logus tantum habetur in hoc Ms. Cod. habet magnitudinem 37X27 ctm ; 
tegumenta lignea corio suino su[>enlucta sunt; bullae et repagula sunt 
amota. Fol. 11> legitur: «Iste liber }>ertinet ad sanctam Mariam in 
Windlierg , quem iussit scribi secundus eiusdem ecclesiae venerabilis et 
digne memorie abbas I^elfellardus jiro obtentu gratie dei et beatae Mu¬ 
rie semjter virginis et tuarum, lector , orationum. Si (piis eum quo¬ 
cumque modo ecclesie huic abalienaverit, anathema sit ». Continentur 
in hoc magno Codice: « De victoria i'crbi dei *. (Fol. 2-120d). « Epi¬ 
stola beati Bemhardi abbatis ad senonensem episcopum » (— 130d); 

• Passio s. Thome Cantuariorum archiepiscopi », (— 13(»d) liibl. hay. 
lat . n. 8178 ss.; Fol. 130d recentior manus addidit : Ioh. Salisb[eriensis\. 

Clm. .9506*. = Cod. membraneus saec. XI et XIII. — Nobis est 
D. — Mens, habet 39 X28 ctm, bullae cum repagulo sunt amotae, li¬ 
gatus tegumento ligneo, corio superducto suino. Hoc jmssionale-. scri¬ 
ptum est in monasterio Oberaltaich; continet praeter alias legen¬ 
das etiam vitam beatae Elisabeth fol. 95a-98b. Prologus et divisio 
desunt in hoc antiquissimo Codice, sed epilogus habetur. Cfr. Wenck 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



478 PR0L0GU8 ET EP. IN DIOTA IY ANCILLARUM 8 . ELISABETH. 


NA XXXIV, 475. Hao in parte nna tantam columna habetor, in re¬ 
liquis partibus duae. 

Cod. 1770-77 regiae bibliothecae Bruxellensis est Cod. membra¬ 
neus s. XIV, mens, habens 2X820 ctm, unaquaeque pagina duas habet, 
columnas. (Cfr. CaL Cod. Hagiographicorttm bibliothecae regiae Bru- 
xellensis et BoUandianae, I, 293-97 et J. van den Gheyn, Catalogne 
dee manuserits de la Bibliotheque royale de Belgique, II, 396. — 
Eum signamus H. — Hoc in codice continetur praeter varias legen¬ 
das e. g. Lutgardis monialis de Aquiria, Ide comitisse Bolonie, Gu- 
dule virginis et varios tractatus e. g. Innocentii III super: De 
igitur, Henrici de Gandavo, Catalogus scriptorum ecclesiasticorum / 
Qualis debeat esse confessor, etiam Vita beate Elisabeth Lantgravie 
Thuringis (fol. 93-106b); (Cfr. Bibi. Hagiographica latina edd. a 
Bolland., n. 2413, (= BHL). Praeterea invenitur hoc in Codice Mi¬ 
raculum sancte Elisabeth (Pol. 107-108. — Cfr. BHL n. 2611) et 
Vita altera sancte Elisabeth (Fol. 109-120b; Cfr. BHL n. 2508). Hunc 
codicem contulerunt benignissime Rev. PP. van den Gheyn et Alb. 
Poncelet. 


III. 

Divisionas Vitae in variis Codicibus. 

Divisio in IV Capita invenitur in omnibus his codicibus, exce¬ 
ptis C, D, F, divisio in A, G, H litteris rubris est confecta in B 
et E litteris nigris (Cfr. NA XXXIV. 477). 

Tituli in H ita sonant. Post divisionem allatam absolute inci¬ 
pitur: € Goda virgo religiosa, que cum esset circiter quinque an¬ 
norum, adiuncta fuit beate Elysabeth in quarto etatis sue anno . 
Hec requisita de conversatione etc. (I)sentrudis vidua religiosa de Ur - 
silgowe etc. — ( P)ost mortem vero mariti sui eiecta fuit etc. — (E)ly- 
sabeth ancilla quondam etc. — Licet autem veridica etc. Nullae pa- 
ragraphi distinguuntur in codice, sed tota pars priori continuo sequi¬ 
tur, iuxta quod nobis P. A. Poncelet scripsit. 

Codex E sic habet: «Inter testes itaque quamplurimos super his 
receptos testis status et cursus infantilis * . Divisio: < Hec vita distin¬ 
guitur in quatuor partes. Litteris raaiusculis hic interpositum: « Hic 
distinguitur vita ». Post approbata prosequitur E: « Sequitur de 

primo, Guoda virgo religiosa, que cum esset circiter quinque annorum 
adiuncta fuit beatae Elyzabeth in quarto etatis sue anno. Requisita 
de vita etc. — emiserat in manus magistri Chunradi. — De secunda 
ancilla. Isendrudis vidua religiosa de hursilgowe — fuerant in fa¬ 
milia Elysabeth *. — « Quo se rexit post mortem viri. Post mortem 
vero mariti eiecta fuit — ipsi beate Elys. multis annis commorantes •. 
— Tunc sequitur: « Elyz. iurata et interrogata dixit »; sed linea 
transversa deletum et inscriptum: « De narratione ancille Elyzabeth. 
Elysabeth quondam beate Elys. — saepius ipsum deportabat >. — 
« De voluntaria pau(pertate). De puteris visis • . Post: « aliqua de 
multis fecimus conscribi », sequitur: « Conclusio vite beata Elysa¬ 
beth. Licet autem etc. >. 

Codex B sic habet: « Inter testes itaque quam plurimos super 
hiis receptos testis est status et cursus infantilis ». « Hec vita distin- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



PROLOGUS ET EP. IN DIOTA tV ANCILLARUM S. ELISABETH. 479 


guttur — pro ipsa est operatus *. Tunc prosequitur: « Givda virgo 
religiosa, que cum esset circiter quinque annos, adiuncta fuit l>eatc 
elysabeth in quarto etatis sue anno. Uec requisita de conversacione etc. 

— in manus magistri C. de marburch *. Immediate sequitur sine 
ullo titulo et distinctione: « Syndrudis vidua religiosa, que fuit in 
familia beate elysabeth — quia tunc simul erant in familia beate 
elysabeth *. Dein sequitur primo littera maiuscula rubro colore distin¬ 
cta: « Post mortem vero mariti sui eiecta fuit — ipsi beate elysabeth 
multis annis commorantes. Eodem modo continuatur: « Elysabeth an¬ 
cilla quondam beate elysabeth lantgravio — recepto autem puero, quem 
male dimiserat, recessit *. — «Irmengardis (F littera maiore rubri 
ooloris scriptum est) religiosa habitu griseo — in eodem hospitali, 
aliqua de multis conscripsimus. Immediate sine ullo titulo vel distin¬ 
ctione continuatur: « Licet autem veridica etc. — in secula secula¬ 
rum amen *. 

Cod. D divisionem quadripartitam non habet, sed absolute incipit: 
« Guda virgo gloriosa, cum esset circiter annorum quinque, adiuncta 
fuit l>eate Elysalteth in 1111° etatis sue anno. Ilee requisita etc. — 
emiserat in manus magistri chunradi. — Isemlrudis vidua religiosa 
de urilgav, que fuit in familia beate, elyz. — que simul tunc erant 
familia beate elizabelh. — Post mortem vero mariti sui eiecta fuit de 
castro et omnibus possessionibus — et viderunt ea, ipsi Irnate elizalteth 
multis annis commorantes. — Elizabeth quondam ancilla l>eate eliz. 
langravie thuringie — et ipsa erant gaudens cum gaudentibus ». 
Quae Mencken, 202(>A-202bA habet: « Item Elyzabet iurata ducit, 
quod cum esset apud oppidum Werdcn. — Recepto autem puero, quem 
male dimiserat, recessit », desunt in D et C. Ambo Codices Monacen- 
ses post « gaudentibus • continuant: • Irmgardis virgo religiosa ha¬ 
bitu griseo induta et quondam ancilla beate elisal/eth — prolixitatem 
vitantes aliqua de multis conscripsimus •. Tunc prosequuntur: « Licet 
autem veridica tam testium iuratorum quam aliorum fide dignorum 

— in secula secularum amen *.— Dein in D litteris rubris: « llic 
finitur vita beate Elysabeth *. 

Cod. C. absolute incipit Parte II (Dicta Isen trudis inter¬ 
rupta sunt capite: « Post mortem *, hoc caput in C perficitur ver¬ 
bis: « et tandem cepit ridere dulciter in magna vultus hilaritate — 
multis annis commorantes*. Dicta Elisabeth ancillae in C eodem modo 
breviatae sunt ut in D. Desinit C verbis: « in secula secularum 
amen*. C et D titulos non habent, sed directe incipiuntur capita 
littera maiore. 

Cod. G sic habet: « Inter testes itaque quamplurimos sufxr hiis 
receptos testis et status et cursus infanti'is — Ilee vita distinguitur — 
et ajyprobata — Guta virgo religiosa, que cum esset circiter quinque 
annos (uliuncta fuit beate EI. — in manus magistri Cunradi». Lit¬ 
teris rubris: « Erplicit prima jxirs huius Hirri, incipit secunda: 
Isendrudis vidua religiosa de urselgove. Post, c clenodia * directe se¬ 
quitur in G: « valedixit parentibus (parietibus), quia unum folium est 
amotum, unde exciderunt, quae apud Mencke, 2018B-2019C leguntur. 
Relique partes in G gaudent titulis praeter conclusionem. Post: « fe¬ 
cimus conscribi*, continuatur litteris rubris: « Conclusio vite beate 
Elyzabeth. Licet autem etc. *. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


480 PROLOGU8 ET EP. IN DIOTA IV* ANCILIORUM 8. ELISABETH. 


Codices eam Cod. Bibliothecae Universitatis Lipsiensis = A. 
collati: 

B. = Clm. 14126, qui continet recensionem longiorem cum pro¬ 
logo et epilogo. 

E. = Cod. Ms. Q. 126 bibliothecae universitatis Wratislaviensis; 
item cum prologo et epilogo. 

G. = Cod. N. 41 bibliothecae nob. familiae de Hedemann Deutsch- 
Nienhof; item cum prologo et epilogo. 

F. = Cod. Per#. 25 codicum Colle# i i cathedralis Aschaffenbur- 
#ensis adservatorum in Bibi. Re#ia Monachii; exhibet partem Prologi. 

C. = Clm. 22231; continet Epilogum tantum praeter recensionem 
longiorem. Prologus et initium dictorum deest usque Mencke 2020A. 

D. == Clm. 9506; etiam Epilogum tantum exhibet cum recen¬ 
sione longiore. 

H. = Cod. Ms. N. 1770-77 regiae Bibliothecae Bruxellensis; 
exhibet Epilogum. 


IV. 

Inoipit prologus super vitam beate Elyzabeth. (a). 

[Fol. 3b]. Ad decus et honorem divine rlemencie ampliandum perhen- 
nem notitiam laudabilis (b) vite lieate Elysabeth presenti etati innotescen¬ 
dam, futureque posteritati transmittendam fidelibus scripturarum ajtothe- 
cis (c) duximus committendam et exinde in pectorum ( d ) scriniis recon¬ 
dendam, ne historia digna memoria et conversacio imitacione dignissima 
abusione aboleatur aut cum labente tempore labatur, iter {e) deleatur se¬ 
quendum, exemplum pereat amplectemlum per (f) neglectus incuriam 
abeat {g) in oblivionem, quod posteris est cessurum in edificationem ; aut 
forsan invida {h) pestis heretica supjrrimat et. strangulet novercaliter, quod 
pia (; i) nutrivit ccclesie devotio matemaliter. Nostra enim (j) Elyzabet vi¬ 
tiorum extirpatrix, virtutum fuit(k) plantatrix, scola(l) morum, exem¬ 
plum penitencic, speculum innocencie, que singula breviter prosequamur (mi). 

Numquid (n) vicia non extirpavit (o), que edam in regio statu posita 
vanitates fugiebat aliosque.ab omnibus ad viam(p) levitatis tendentibus 
dehortabatur, que a se. incipiens oculum proprie\q) consciende purgabat, 
educens festucam [Fol. 4a] de oculo suo, macula carebat (r), ut eiceret tra¬ 
bem de alieno { 1), stipulam forsan sujycr edificatam Christi fundamento (2) 
in se igne caritatis consumens, ut lapidem et ferrum in proximo igne 
penitentie consumeret (s); que non ait cum pylato: quod scripsi, scripsi (B) 
sed cum dulci Iesu-: quod dixi, feri; Cepit enim Iesus facere et do- 


( a ) B Vita beate Elysabeth. — (b) laudabilis om. FG. — (c) B apotecis; 
om. F. — (d) E et exinde peccatorum (neri lior jtontea deletum) pectoribus scriniis. 
B scrineis corrert. itt scriniis. — (e) E iterum. — (f) E et neglectus. — (g) E 
aberat! — (/*) E invidia. — (i) E quod ipsa nutr. — (j) Poet materna!iter finitur 
in F Lectio I.; II continuatur — facere et docere; enim om. F. — ( k ) fuit om. E. — 
(l) E sola morum. — (m) F subsequatur. — (n) A «em per habet: numquit, F 
modo numquid, modo numquid; BEG numquid. — (o) E om. non.; BG extir- 
p&b&t. — ( p ) B vitam. — (</) proprie om. G. — (r) B eduoens de oculo suo, 
BF (G que) trabe carebat. — («) FE consumerent. 


(1) Cfr. Matth. 7, 5; Luo. 6, 42. (2) Cfr. I Cor. 8, 11, 12. (8) Ioh. 19, 2 2. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



PROLOGUS ET BP. IN DICTA IV ANCILLARUM S. BLI8ABETH. 481 


ce re (1). Nonne, superbiam calcabat, que nobilibus sublimior (a) edam an¬ 
cillis fuit humilior ? Nonne iram evacuabat (b) cui xemjter dulcis Iesus 
in ore, que irascentibus dicere consuevit: ubi nunc dominus? irascebatur 
quidem (c), peccato, non homini, iuxta illud: irascimini et nolite pec¬ 
care (2); et alibi: iratus (d) dominus populo (3), id est, peccato {e) populi. 
Numquul cuiquam temporalia invidelxd, que nihil eorum sibi retinebat? 
Sciebat enim, quia sujterifia quemque privat deo, invidia proximo, ira 
seipso. Numquid avaririam {f) sectabatur, que regnum mundi contempsit, 
que omnia reliquit (g), quam caminus (h) paujiertatis decoxit (i) (4)? Num¬ 
quid luxuriam non extinguebat, que propriis lumbis precinctis (5) jtluri- 
mas matronas ad continentiam inducebat? Nuimpiid gulam sectabatur (j), 
que in mensa divitis mariti sui siti et fame affigebatur? Putasne accidia 
eam laborasse, somno vacasse in viduitate, que regio mariti thalamo se 
subtrahens, multas noctes ducens ( k ) insomnes, pia furta oratixmum, ge- 
nufiexionum (t) et flagellorum marito furabatur? 

Sic igitur de septem predictis ericiis principalibus (vi) 'strennuo con¬ 
flictu gloriose trihumphans in multis eadem exstirpavit et per consequens 
virtutes eisdem contrarias Itenigna exkortadone et felid exemplo in quam- 
plurimis plantavit, quia, ut ait sapiens (n): Vidorum egressus virtutum 
operatur ingressum (o); unde et sequitur: virtutum plantatrix (p). Hec 
namque agri proprie camis fida excultrix, mentisque colona sollicita de 
agro pigri proximi (q) tribulos emdsit et spinas, in vinea domini sabbaoh 
platdans veram (r) vitem religionis, que multitudine (s) conversarum eius 
exemplo extendit palmites (rf) usque ad mare et usque ad flumen (u) pro¬ 
pagines eius (6). In omnem [Fol. 4b] quippe terram exivit sonus (7) 
ipsius ( v) exempli, que feminei sexus apostola(x) cum voce clamantis in 
deserto (y) direxit, vias domini, rectas fecit semitas eius, prava diri¬ 
gens ( z ) in directa et aspera in vias planas (8). 

Sequitur scola morum: Huic scole cathonis cenxorica (a) cedunt dog¬ 
mata (b), senece. (c) superatur moralitas politica, ubi gratuita sancti spi¬ 
ritus operantur karisitiata, que tarda nesciunt molimina (d), ubi magistro- 


(<a) A sublimiorum. — (6) BEFG enervabat. — (c) BEFG quidem non 
homini, sed peooato, iuxta etc. — (d) E iratus est. — («) GF peccatis. — 
(f) E avaritia. — (g) que omnia reliquit om. FG. — ( h) Ecacilinus! —C») que 
regnum mundi etc. ex Breviario Romano de Communi non Virginum VIII Respon¬ 
sorium. — (j) BGF .... que regnum mundi contempsit (B o recentiore manu 
respuebat), quam caminus paupertatis decoxit? Numquid gulam sequebatur 
(B sectabatur), que in mensa divitis mariti sui (sui om. G) siti (om. B) et fame 
affligebatur? Nonne luxuriam estinguehat, que propriis lumbis pre (B suc) 
cinctis plurimas matronas ad continendam inducebat; Putasne accidia etc. 
Post inducebat finitur in F. Lect. III et incipit IV. — ( k ) E duxit. — (l) E ge- 
nufleccionum. — (m) EFG... de septem viciis prine, predictis B om. Sic igitur — 
ingressum, unde et. — F strennue; G strennui. — (n) E ut agit vir sapiens. — 
(o) Sio igitur — ingressum om. B. — (p) In F hic incipit Lectio V. — (q) E pigri 
hominis. — (r) veram om. E; B vitam. — ( s) GF; multitudini. — (t) BE pal¬ 
mitem. — (u) B flumina. — (u) BE sonus eius ex. — (x) E apostolica. — (g) in 
deserto deest in FGB. — E duxit vias domini. — (z) BFG redigens, E re¬ 
diens. — (a) BO censorini; F censorini Cathonis; E Catonis censorum. — 
(6) E dogma. — (c) F senecte. — (d) ex BG; A. volumina! St. Ambr. 


(1) Act. 1, 1. (2) Ps. 4, 5; Ephes. 4, 26. 

(8) Cfr. Dent. 1, 84; ludio. 2, 14; Ezech. 7, 14. (4) Is. 48, 10. 

(5) Luo. 12, 85. (6) Ps. 79, 12. 

(7) Ps. 18, 5; Bom. 10, 18. (8) Maro. 1, 8. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 







482 PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 


nnn optimus fecit, (a) de celo repente sonum (1), ubi vult spirans (2), aspi¬ 
rando dans spiritales esse homines (b). fn hac (e) scola dei dit/ito (d) eciam 
in tabulis cordis lapidei precepta et lex vite calamo scribe velociter scri¬ 
bentis (3) exarantur (e). In hac. scola nostra eirangelica discipula beata 
Elyzabeth optimam partem contemplacionis eligens sic prejwsuif, quod 
activam non postposuit , Manam induit, Martham non exuit, nec solam 
reliquit (f) ministrare, ymo(g) cum ipsa satagens, circa frequens mini¬ 
sterium (4) manum suam aperuit inopi et(/i) extendit ad pauperes, agrum 
consideravit et emit, in quo de fructu manuum (i) dedit , plantavit vi¬ 
neam (5); hospitale, videlicet in pauperum solacium sempiternum (j). Ad 
pedes namque domini (k) sedens cum beatis, qui audiunt et custodiunt 
verbum dei (1) (G), audiebat verbum illitis semenque. seminantis in (m) bone 
terre germine confovens fecit fructum maximum in paeiencia (7). 

Huius scole leccionem audiens (n), quia sajmit affectui, mancipavit 
effectui, videlicet: qui vult venire post me, abneget semetipsum et tollat 
crucem suam et sequatur me (8); item et aliam: si vis perfectus esse, 
vende omnia que habes, dans pauperibus et sequere me(o)(9). Nudata 
enim omnibus temporalibus in multiplici (p) cruciatu nudum Christum 
sequebatur, non cum aliis mulieribus de longe (q) spectans (10) sed co¬ 
minus (r) gladius trilnilacionum animam eius pertransivii (.v) (11). Ipsa 
eciam scole. spirftualis alumna ( t) carnem suam cum (m) viciis et concu- 
piscenciis didicit (v) crucifigere (12), se mundo et sibi mutulum crucifi¬ 
gens (x). 

In hac scola discat [Fol. 5a] omnis ociosus eum Yeronimo(y) semper 
aliquid operis facere, ut eum (z) dyabolus inveniat occujxitum ; in desi¬ 
deriis est enim (a) omnis ociosus. Hec enim nostra fortis mulier (b) (13) 
manum misit ad forcia et digiti eius apprehenderunt fusura, quesivit 
lanam et linum et operata est consilio manum suarum, dans cibaria 
ancillis suis (c) (14). In hac scola qui hactenus {d) putruit tamquam iumen- 


(a) BGF facit. — (6) EBFG repente de celo. B aspirando dat. — (c) E in 
scola dei etc. — (d) digito deest in E. — (e) Hic incijnt in F. Lectio VI. — 
(f) G reliquid. — (y) BEF, G immo. — ( h ) B immo satagens circa fr. 
min. G apperuit. E (ora. et ante extendit). — (t) BEFG et emit (B eum), 
in quo de fr. man. (GF suarum) plantavit etc. — (j) B in sol. j>aup. somp. — 
(k) domini ex EBF: ovi. A. — (/) dei om. F. — (m) BG in gremio bone terre 
et optime conf. f. fr. (GF centesimum) in paoientia. — («) Audiens BFG; 
om. A. B: audiens, quia aperuit affectum, mancipavit effectum. — (o) item et 
aliam — sequere me om. B. — < p) E om. in; BGF corporis cruciatu. — (q) B de 
longe veniens. — (r) E sed dominus! — (*) B eius animam pertr. — (t) BFG 
apostolice sc. CGF specialis, B spiritalis. F columpna. — («) cum BFG; et om. A. 
— fu) BG deditam cruc., FG deditam. — (x) BFG add. et rapinam (FG- 
rapinas) bonorum suorum cum gaudio sustinebat (F sustinens) (.‘fr. Hebr. 
10-84. Hic finitur in F termo in .%ex lectiones divisus; quatuor priores tantum ornat 
sunt rubris initiaWtus, sed. v-ri/ta solummodo lectionem I et II perfecte exornavit. -— 
(y) EG iheronymo. B. Ieronimo. — (z) E ut enim dyab.: in A ut. substitutum 
pro ne eum. — (a) enim ex BG: E quia in des. est etc. — B in desiderio. —- 
(b) G nostra Elyz. inul. fortis. — (c) B ad foroia el apprehendit fusum etc. — 
(d) E actines; G actenus. 



Act. 2, 2. (2) Ioh. 8, H. (8) Ps. 44, 2; 2 Cor. 8, 8. Cfr. Exod. 

Prov. 7, 8. (1) Luc. 10. 40. (5) Prov. 31, 10. (0) Luc. 10, 3S1. 

Luc. 8, 15: Matth. 13, 3 sqq. (H) Matth. lfi, 24. Luc. 0. 23. 

Matth. 1!), 21. (10) Luc. 28, 49. (11) Luc. 2, 35. 

) Gal. 5, 24; 6, 14. (18) Prov. 81, 10. (14) Prov. 81, 19, 13, 15. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELISABETH. 483 


tum (a) (1) in stercore suo, discat (b) sophismati dyabolice faUacic (e) ob¬ 
viando concludere , perplexas eius obligaciones ammodo non admittat, 
hactenus incaute receptas caute solvat et casset, dicat: cedat tempus ve¬ 
tustatis ; induat novum hominem (2), convolet (d) ad frugem vite melioris; 
dicat: ad loycam pergo, que mortis non timet, ergo. Huius .srole pigmen¬ 
tarius non tantum colliria octdis lippientibus (3), verum et (e) aliis qua- 
tuor sensibus paraliticis sudet (f) contra morbos inveteratos antydota(g) 
efficacia preparare. 

Sequitur exemplum peniteneie. 

Huius exemplo discat peccator ab illudis abstinere (4), que cum Da- 
niele (h) a licitis eciam cibis regiis novit abstinere (i) (B), carnis motus 
• calcare, parvulos suggencium (j) cogitar.ionum ad petram Christum alli¬ 
dere (k) (6), stigmata passionis eius in corpore iugi meditacione portare (7), 
abscondi in foraminibus petre (8), lavare lacrimis (7) per singulas noctes 
lectum consciende, commissa deflere, postea commissa defleta non com¬ 
mittere (m), corpus castigare et in servitutem redigere (n), ab omnibus 
tanquam in agone contendens se (o) abstinere (9), mundum spernere, nul¬ 
lum spernere, se sperni gaudere, (p), gaudere, cum maledixerint homines 
calumniose et(q ) exprobaverint (10), timei'e a domino argui (r) (11) in fu¬ 
rore vel (s) in ira corripi vana non sequi, quia in secute vanitas va¬ 
nitatum et omnia vanitas (12). Hic namque quicquid {t) verum (u) suadet 
vel consummat ( v ) pernitendam, reperis 'sollicite requisitum. 

Sequitur epeoulum innocenoie. 

Hic intueatur peccator, quid imitetur (ac) iustus in quo delectetur; di¬ 
scat. [Fol. 5b] hic prodigus opes (y) non stulte simtd effundere, sed 
caute dispergere cum ea, que non iactavit, sed dispersit dedit pauperi- 

(o) G putruit corrupit in putrivit; E ut inventum! — ( h ) G discat para- 
logismo et sophismati dyabolice fallacie non elenco apparente, sed vero con¬ 
tradictionis concludere sillogismo, impossibiles ammodo obligationes non ad¬ 
mittat, actenus incaute receptas oaute solvens, reducat perplexitates, cesset 
per interpretationem, dicat: cedat tempus, ad loycam pergo, que mortis non 
timet, ergo. In hac scola prudens viator studeat methodum invenire, immo 
inventam sequi a qua possit nichil repugnans dicens: ex omni virtutum pro¬ 
blemate sillogizare. Huius scole pigmentarius ut in A. — (c ) In hac scola — 
praeparare om. B. — (d i E cum vellet vite melioris. — (e) G verum et iam. — 
(f) G; A suadet. — (g) EG antidota B oni. In hac scola qui — efficacia pre¬ 
parare. — (h) E peccator ad illius (instar?) abstinere ab illicitis. E Danigele. — 
G que cum viro desideriorum Daniele. — (») que cum Daniele — abstinere 
deest in B. — (j) EG surgentium cogi. — (k) parvulos — allidere om. B. — 
(t) lacrimis om. BG. — (m) E commissa deflere, postea flendo non committere. — 
(») commissa — redigere om. BG. — (o) se om. E. — (p) BG lectum oonsc., 
stratum prave consuetudinis lacrimis rigare, ab omnibus tanquam in agone 
contendens se abst. B mundum sj>emere. B nullum spernere. E mundum 
sese spernere, se sperni spernere, gaudere, cum etc. sic et B. G om. se sp. 
gaud. — (q) et om. E. — (r) E affugi, BE timeri a domino. — (n) vel om. BG. — 
(t) G quidquid. — (u) BEG veram. — (o) E consumit; BG repperis. — ( x ) BG 
Seq. speo. inn. In hoo legat peccator, quid (G quod) imitetur. A quicquid. 
— (y) E opus. 


(1) Ioel. 1, 17. (2) Coi. 8, 10. (8) Gen. 29, 17. (4) Eocli. 8, 82. 

(5) Dan. 1, 13, 15. ((i) Ps. 186, 9; Cf. I Cor. 10, 4. (7) Gal. 6, 17. 

(8) Cant. 2, 14. — Ps. 6, 7. (9) I Cor. 9, 25. (10) Matth. 5, 11; 

Luo. 6, 22. (11) Ps. 6, 2; 37, 2. (12) Eoole. 1, 2- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




484 PR0L0GU8 ET KP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISABETH. 


bus (a) (1). Discat hic avarus caritativam largitatem, superbia humilita¬ 
tem, lubricitas castitatem, gula sobrietatem, effrons modestiam, impaciens 
Ictam ferre (6) molestiam; consideret quilibet vultum sui status in hoc 
speculo, peccator (c) macularum mendas abstersurus , virtutum germina 
innocens adaucturus. Mireris in huius forma speculi non figuram exem¬ 
plarem, verum ipsam sanctorum prefedencium effigiem (d); in hoc enim 
nostro speculo beata (e) videlicet Elizabeth suam contemplatur (f) Danid 
abstinendam, suam Susanna innocendam, suam Job pacienciam. Cum 
Daniele namque viro desideriorum ab omnibus mundi desiderabilibus 
abstinuit, sola celestia desideravit (g ); cum Susanna lapidibus probrorum et 
falsorum criminum lapidatur (2); cum lob eam non Chaldei. spoliarunt, 
sed noti et proximi vim faciebant (3), querentee animam eius (4), qui 
secum dulces cibos acceperant (h) (B); nec tantum tres, amici lob d one¬ 
rosi fuerant consolantes (t)(6), sed omnes videntes eam deriserunt eam (7), 
et fuit obprobrium hominum (J) et abieccio plebis, cum apostolo per¬ 
ipsema facta (k) (8), pacienter rapinam bonorum suorum equanimiter et 
cum gaudio sustinebat (9). 

Veteris quidem testamenti exempla fidelia nostram Elizabeth fideliter 
commendarunt; sed numquid novum deerit aut tacebit f PersiUat Petri 
fiducia (l) (10), procedat Zachd iustida( 11). Retis et navictde relictor (12) 
gratulatur (m) sibi, parem tam gloriosam repperutse sociam, cum qua fidu¬ 
cialiter dicat: domine, ecce nos(n) reliquimus omnia et secuti sumus 
te (13). Zacheus suas vinci elemosinas miratur (d), quia non tantum cum 
ipso dimidium bonorum (jj) pauperibus distribuit, sed nichU prorsus sibi 
de omnibus retinuit. Exurgat beati Laurencii larga et fidelis erogado, 
cuius instar omnes (q) huius facultates in celestes [Fol. 6a] thezauros 


(a) BG deleotetur; discat (BG disoit) avarus opes pauperibus non simul 
effundere, sed caute dispergere (B dispergere) cum ea, que non iaotavit, sed 
dispersit, (om. G) dedit (om. E) pauperibus; legat lubricitas castitatem, gula 
sobrietatem, efferus modestiam, consideret quilibet vultum sui .status in hoc 
speoulo. (G effrens modestiam, impatiens letam modestiam), consideret G cuili¬ 
bet et. Caetera om. BG usque: Sed hec aotenus. In hoc speoulo diligenter intuito 
invenis quidquid oonduoit ad patriam vel producit etc. Caetera desunt. — 
(b) E letam ferre molestiam. — (c) peccator deest in E. — G macularum mendas 
abstersurus peccator, virtutum aucturus pigmenta oomtempl&tor. Mireris 
in eto. E virtutum adaucturus! — (d) G verum ipsam effigiem lob, quam 
non Chaldei etc.; reliqua om. G. — (e) E beate. — (f) E contemplatus. — 
(i) G nec tres amici lob ei tantum onerosi fuerunt consolatores, (etiam in E 
oonsolatores) sed omnes videntes eam deriserunt, locuti sunt labiis et cetera. In hoc 
(g) E sola des. celestia. — (h) E acceperunt. — speoulo precipuam contemplare 
humilitatem. Hec enim humilis et digna est pedissequa eius, que virginitatis 
etiam tacito privilegio humilitatem, sine qua neo virginitas placuisset tam¬ 
quam precipuam prerogativam allegavit aiens: quia respexit humilitatem 
anoille sue. In hoo speoulo diligenter intuito invenis quidqnid conducit ad 
patriam vel perducit. Set heo actenus bieviter tetigisse sufficiat etc.; reliqua 
om. G. — (j) E omnium. — (k) E omnium peripsema A peripsima. — (I) E pro¬ 
siliat. — (m) E gratulatus. — (n) nos om. E. — (o) E ammiratur. — (p) E bo¬ 
norum elemosinas. — (q) E ouius omnis huius eto. 


(I) Ps. 111, 9; 2 Cor. 9, 9. (2) Dan. 1, 1 sqq. 9, 28; 18, lsqq. lob. 1,15. 

(8) Ps. 87, 12, 18. (4) Ps. 84, 4. (5) Ps. 54, 15. (6) lob. 16, 2. 

(7) Ps. 21, 8, 7. (8) I, Cor. 4, 18. (9) Hebr. 10, 84. (10) Ioh. 21. 

(II) Luo. 19, 8. (12) Matth. 4, 90. (18) Matth. 19, 27. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM 8. ELISA BETH. 486 


manas pauperum deportaverant (a). Prodeat in medium Ulius evangetice 
vidue devota oblacio (1), quam ipsiwt veritatis commendat approbatum (6), 
cum qua hec nostra beata vidua non tantum duo minuta, sed et totum 
victum suum misit in gazophilacium pauperum alendorum (c), in hoc 
Ulius superans devotionem, quod non tantum omnia sua, ymmo{d) et se 
ipsam egenorum ministeriis impendebat. Que etenim quondam sericis et 
auratis (e) procedere consueverat indumetis (/*) in abiecto habitu et pan¬ 
noso semet negligens, se nesciens, se abnegans, ipsa pauperrima paupe¬ 
ribus setviebat et eosdem mortuos cum Thobya sepeliebat (g) (2). 

O humilis (h) huius regi ne nobilitas, o nobilis huius dei famule an¬ 
cillaris humilitas! In huius itaque speculi libro sancti coniugii regulam 
lineariter exemplante legant; legant, inquam, et discant nostri temporis 
coniugate camis petulanciam edomare, superflui cultus luxuriam amputare, 
preciosi habitus sujierbiam resecare, morum levitatem declinare, gestuum 
lasciviam refrenare, matronali gratuitate pudicicie constantiam declarare, 
scientes (i), ut dicit sapiens, impudicus oculus impudici cordis est nun- 
dus. Studeant edam humili subieccione et affectuosa devocione maritalem 
reverendam honorare, casta generacione sancti tantum matrimonii ador¬ 
nare, fidelis thori prolem in omnibus, que bonis moribus conveniunt edu¬ 
care, fructum sui ventris (8) bona indole imbutum in hiis que religionem 
catholicam sapiunt informare. 

Speculentur et vidue in huius sui speculi exemplari, legant et discant 
desideratam continendam, discretam abstinendam, sui depressionem, su- 
perbie repressionem , corporis humiliacionem vidualem, mentis letitiam(J) 
spiritualem, delectabilium parsymoniam, pauperum alimoniam, mirificam 
visitadonem infirmorum, beneficam consoladonem oppressorum, benignam 
matrem [Fol. 6b] egendum parmdorum, indefessam (l) tractatricem pau¬ 
perum sordidorum. Studeant ergo continentes, de sola continenda non 
presumentes, huius nostri felicis vidue dignum exemplum imitari, de bene 
gestis non gloriari, humani favoris applausum non captare, cum omnia 
bene fecerint, se inutiles reputare {A), ferventer misericordie operibus in¬ 
sudare, ut ab omnium ( m) bonorum retributore mercedem debitam valeant 
merito exspectare (5). 

Sed quid de virginibus dicam t Possunt et hee hic contemplari, quod 
ipsas deceat (n) imitari. Conservent virginitatem (o) corporalem, caveant 
corrupcionem mentalem (p), cum lampadibus ardentibus oleum sumant in 
vasis cum prudentibus , cum fatuis non querant gloriam foris ; intus sperent 
mercedem servati pudoris (6). Sic caute custodiant precio sum thesaurum vir¬ 
ginei floris, ut iungantur cum novo cantico angelicis choris (7), observent 
castitatem, sectentur super omnia humilitatem, ut digne mereantur fieri (q) 

(a) E deportaverant. — Cfr. Brev. Rom. 10 Aag. Ant. ad M&g. in II 
Vesperis S. Laurentii. — ( b ) E approbacio, et antea qua. — (c) E allendorum. — 
(d) E omnia, imo et se. — (e) E et annectis prooedere. — (f) E indumiis, 
quod etiam in A continebatur, sed postea mutatum in: indumetis. — E pergit: 
post in ab. — (g) E tobia. — (h) E ovi. humilis postea: O nob. huius famule 
dei anc. — (t) E declinare, scientes deletum scientes, ut dioit sapiens. Stu¬ 
deant (sic) Cf. Maro. 7, 22. — E pergit: Studeat eciam humilis. — (j) E om. 
letioiam. — (0 E om. indefessam. — (m) E ut ab hominum bonorum. — (n) E do¬ 
ceat. — (o) E integritatem. — (p) Ex E. A maritalem. — ( q ) E figeri. 


(1) Luo. $1, 2, 8. (2) Tob. 1, 19; 12, 12. (8) Luo. 1, 42. 

(4) Luo, 17, 10. (5) Eooli. 51, 88. (6) Matth. 25, 1 oum 

Homilia S. Gregorii Papae; of. supra p. 466, n. 8. (7) Apoo. 14, 8. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



486 




pedisseque Ulius virginis gloriose, que virginitatis privilegium non ignoravit, 
et tamen humilitatis prerogativam allegavit, dicens: quod dominus sue 
ancille humilitatem respexisset (1), sine qua nec virginitas placuisset. 

Triplex igitur ordo salvandorum, virginum, continendum, conjuga¬ 
torum (a), extra quos nemo salvatur, sicut per Danielem, Noe ( b) et Iob (2) 
figuratur; hic invenit, quod sequatur, in quo uterque sexus ad paria iu- 
dicatur. Noverint itaque, quod si vigiles et humiles sponso venienti (c) 
obvie invenientur (8), cum letiria regi virgines adducentur (4). In hoc 
utique (d) nostro speculo beata videlicet Elyzabeth{e) diligenter {f) intuito 
reperies quicquid ab hoc exilio ducit, conducit ad patriam vel producit (g). 

Sed hec (h) hactenus b)’eviter tetigisse sufficiat, (piia de hiis disserere 
non est presentis negocii, a (pio sumus aliquantisper digressi. Nunc re¬ 
stat seriem historie (i) sepefate et semper dulciter nominande beate (j) Ely- 
zabeth verbis simplicibus testium, ruditatem ( k ) cum rei veiitate sapienti¬ 
bus [Fol. 7a] explicare. Pura enim et simplex debet esse fides testimonii, 


nichil habens adieccionis extrinsece, nui si testis vel examinator incon- 


rinne quid adicit , eius fidei derogat, modicoque fermento totam massam 
corrumpit (5) et potest non immerito argui falsitatis; non enim rithmico, 
metrico vel prosayco alti stili est hic locus dictamini, sed nude attesta- 
cioni et districto examini. Veritatis namque amica simplicitas(1) verborum 
folia aspernatur, troporum faleras (m) dedignatur, proprio confuta presi- 
dio non nititur alieno subsidio, non recipit (n) suffragiorum aminicula (o), 
tergiversacionum non querit diverticula , rethorico refugit (p) colore fucari, 
nativo gaudens adornari, tullianam calcans eloquendam, virtutum prefert 
affluendam (q), effrenatam castigans intemperiem moderate, verbi redimit 
pauperiem morum venustate. Inter testes itaque quampktrimos super hiis 
receptos testis (r) status et cursus infantilis 

Hec vita distinguitur in quatuor partes: 

Prima continet statum (s) infande et puericie usque ad annos nubiles. 
Mencke, 2012 B — 2014 A. 

Secunda statum matrimonii. Mencke, 2014 A — 2019 A. 


Ter da statum soluti matrimonii post mortem mariti usque ad reli¬ 
giosi habitus svscepcioncm (t). Mencke, 2019 A — 2024 A. 

Quarta usque ad mortem ipsius. Mencke, 2024 A — 2082 B(u). 


(a) E om. coniugatorum. — (6) E Noe Noe. — (c) E advenienti. — (d) E 
In hoc igitur. — (e) E om. Elyzabeth. — (f) Ex BEG; A diligenti, et* postea 
repperies. — {g) BEG perducit. — ( h) G Set. BEG aotenus. — (i) G. om. histo¬ 
rie; B sepe fari. — (,;) G om beate: B dulciter semper. — ( k ) Ex BEG; A in- 
clitatem; Boerner putabat legendum: indicatam, Mencke indigit&tam (Cfr. NA 
XXXIV, 488). B om. cum rei veritate, et postea : nichil habens — argui fal¬ 
sitatis; B altu stili. — (l) E simplicitatis. — (m) G phaleras. — (») EO nec 
recipit. — (o) E adminicula, G amruinicula. — ( p) F refugia. — (g) Ex EG. 
— A effluenciam, Mencke legit profert. B om. veritatis namque — morum ve¬ 
nustate. — (r; G et status, B et mutavit in est (status). — (s) Vide supra di¬ 
visionem singulorum codicum. (Cfr. NA XXXIV, 478). H: Heo vita beate Ely- 
sabeth quondam lantgravie Thuringie distinguitur iu quatuor partes. E oon- 
tinet infancie etc. — (t) B usque ad religionem habitus assumptionem; GH 
assumptionem. — (m) H Ex tunc usque etc.; BEGH post ipsius: Ultimo annexa 
(E annexsa) sunt miracula, que post mortem dominus ad tumbam eius per 
ipsam (BG pre ipsa, H per ipsa operatus est circiter CL per testes ydoneos 


(1) Luo. 1, 48. (2) Dan. 1, 1 sqq. Gen. 9, lsqq. Iob. 1, lsqq. 

(8) Matth. 25, 6. (4) Ps. 44, 15. (5) I. Cor. 6, 6; Gal. 5, 9. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



PROLOGUS ET EP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELI8ABETH. 487 


Conolvtio vite beate Elyzabeth. 

[Fol. 22 b]. Licet autem veridica (a) tam testium iuralorum quam alio- 
rum fide dignorum ( b ) certissime constet et indubitate (c) de multis reve- 
lacionibus (1) ipsius (d), de angelicis visionibus et aUocucionibus nec non 
quod ipse dulcis paraclitus (e) Ihesus Christus facie (f) ad faciem ei ap¬ 
parens (2) confortabat ipsam et consolabatur multitudine sanctorum et ce- 
lestis milicie concomitatus (g), sicut serenissimus vultus eius ingens (h) gau¬ 
dium, sepe cum iam iaceret(i), in extasim rapta, representabat et ipsa 
quibusdam religiosis (j) postmodum recognovit; tamen quoniam, ut ( k ) supra 
dictum est, ipsa hoc occultans supprimebat, metuens ab hominibus ob 
hoc (l) venerari et forsan extolli adulacionis vento, que in domo do¬ 
mini (m) elegerat esse abiecta pocius, quam habitare in paladis (n) peccato¬ 
rum (3) : nos hec(o) pocius censuimus, quantumlibet vera, reticenda{p) quam 
presumptuose asserenda. Figmentorum quippe aspernatur adminicula ( q ) 
quam vita prodicat laudabilis, conversacio commendat admirabilis, com- 
memoracione quidem digna, imitacione vero dignissima, cuius meritis te¬ 
stimonium perhibet testis omni excepcione maior, qui nec fallit nec fal¬ 
litur, cuius sanctitatem (r) multiplicata miraculorum clamat copia sic no¬ 
toria et indubitata, quod et si(s) tacerent homines, lapides clamarent (4); 
quorum diversitates, tytulos et (t) distincciones suo loco et tempori (u) re¬ 
linquentes preterimus. Inter que innumera (v) hec breviter duximus tan¬ 
genda {x), quod cum mullorum, puta sedecim (y) ad minus, mortuorum 
sit potens suscitatiix; hanc graciam cum pluribus sanctis (z) habens co- 
munem, quibus id concessum a domino reperitur, eam in iUuminacione 
ceci nati specialis muneris privilegio tamquam ex milibus electam (a) de¬ 
coravit, quod raro preter salvatoris personam cuiquam datum legitur, ante 
quem a seculo non fuit auditum (5), qui nulla [Fol. 23a] prorsus habuit (b) 
instrumenta vinis, sed super locum oculis naturaliter deputatum (c) ple¬ 
nam ( d) et integram pellem sicut ( e) in genis et in fronte, religiosis te- 


sollemniter etc.) est operatus; ex infinitis qnedam (E que electa loco qnedam) 
circiter centum quinquaginta per testes idoneos solemniter et suffloienter 
probata, que in curia romana examinata sunt et approbata. (E. approbata et 
recta). — (a) B Et licet plurima — H veridicatam. — (b) E dignissimorum; 


H digorum. — (c) Sic BCDEG. A indubietate. H postea ex indubitate fecit in- 
dubietate. — ( d ) H ipsius beate Elysabeth. — (e) BD paraolytus. — (f) BCD facie 
ei apparens. — (g) CG comitatus. — (h) C iuge, D vigens. — (*) iam om. re¬ 
liqui codd. C cum iacebat. C representabit correxit in representabat. — (j) quib. 
religiosis om. G. — (k) H quomodo et supra; G om. quoniam. E quomodo supra 
dictum est. B subprimebat. — ( l ) E ab hoc venerari. — DB ab omnibus D ob 
hoc ven. — (vi) BCD Dei. — (n) C. tabernaculis; habitare — pocius in H a 
recentiore manu in margine additum. — (o) C Nos ergo. — (p) BCD caute 
recitare; GH caute recitanda. — (q) BCEG amminioula et postea ammirabilis. 
B imitacione dignissima. — (r) CD cuius sanctitate. — (s) BCD quod si. — 
(0 CDEG titulos; E postea om. et. — (u) BCD loco suo et tempore. — (c) H 
Itemque innumera. BCD luter que hio numerata B breviter duximus tan¬ 
genda, quod. — (x) E tangendo. — (y) BCDEG XVI. — (s) E om. sanctis. — 
(a) E electa. — (b) C habuit ponit post integram (h. pellem). — (c) C deputavit 
correxit in deputatum. — (d) BCDEGH planam — B pellere. — («) E 
rei. codd . siout. 


(1) II Cor. 12, 1. 
(4) Luo. 19, 40. 


(2) I Cor. 18, 12. (3) Ps. 88, 11. 

(5) Ioh. 9, 82. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


488 PROLOGUS ET ep. in dicta IV ancillarum s. elesabeth. 


stibus multi* (a), qui rem in ipso actu, tunc cum fiebat, viderunt et ante 
et post. Cuius rei pr ocessum et seriem alias credimus prosequendum (6). 

Item et duximus annectendum, quod in die translacionis eiusdem 
sanctissimi corporis, jtosfquatn in rapsa (c) plumbea fuit repositum, su¬ 
blatum de terra sub (d) testimonio religiosorum, sareofago (e) proximo die 
post aperto pro reliquiarum distribue io ne, repertum est oleum mirifici odo¬ 
ris de ossibus eius in bona quantitate manasse, quod et hodie inspicien¬ 
tibus patet et fule nobis constat oculata {/'), quoti gutte tamquam roris 
super gramen vel herbam decidentis (g) stant et di stillant (1), iliisque de¬ 
cidentibus (h) vel abstersis, alie paulatim renascuntur subtilissime quasi 
sudor de. poris evaporans. 

Hec autem reverenda dei famula (i) carnis iura natureque (J) debi 
tum exsolvetis tredecimo (k) kalendas decembris decessit mi 
grans ad Christum, canus soluta ergastulo, cuius (f) materiam terre, spi 
ritum deo reddidit, terreno cesari (m) que sunt cesaris, et que sunt dei 
deo(2). Et factus est in pace locus eius (3) et livor emulorum post fata{n) 
quievit et obstructum est os (o) loquencium iniqua (4). Honorific.eque se- 
jndta est in capella hospitalis (p) in Maipurch quam plurimis (q) abbatibus 
et religiosis , nullo vocante (r), divina providentia ibidem coadunatis. Ad 
cuius tumbam, ipsius meritis suffragantibus, cecis lumen, surdis auditus 
redditur, claudus graditur, mutas Uxpiitur, captivi compedes et carceres 
evculunt, jxiralitici, epilentici (s) et frenetici curantur, demoniaei liberan¬ 
tur, mortui resurgunt, leprosi mundantur (5), et e.atervatim ruens popu¬ 
las, in variis morbis subsidium consequitur optatum (t). Item quoil quisque 
cum debitd humilitate petit, accipit, quod mm vera(u) alacri- [23 b] tote 
querit, invenit, cum instanda devotionis pulsanti ianua gratis aperitur (6). 
Non solum autem corporalis morbus hic remedium invenit et medelam, 
ymmo et spiritalis (v). 

Quidam enim clari (x) sanguinis et sublimis prelacionis horrendis in¬ 
dis intricatus lubrico (g) camis miserabiliter et detestabiliter laborabat, 
qui sepe confessus post multiplex reddivum (z) fere desperavit; tandem 
veniens ad sepulcrum beate (a) Elyzabeth in multa devocione, lacrimarum 


(a; G testibus multis et ante et post. Cuius rei eto. — (b) BCD Cuius rei 
proo. et ordinem (B alias credimus prosequendum) duximus annectendum. 
Item et hoc sit: et BG; H Cuius rei processum et ordinem ai. (die) credimus 
persequendum; sed rubra linea iterum deletum. — (c) D cabsa. — (d) BCDGH 
de terra sigillatim (B sigillaram) episcoporum et p relatorum sigillis sub test. 
— (e) BDEG sarcophago. — (f) C ocoulata, G occulta, B occultata. — (g) CDG 
descendentis. — (/t) Cillis decid.; E. de-scillentibus; sed deletum et in sequenti 
linea cidentibus let/itur. — (i) E Heo aut. dei famula reverenda. — (J) C iuraque 
nature D iuraque natureque. A nature; BDEGH natureque; sudor om. B. — 
B persolvens. — ( k ) BC DEG XIII. — (7) HCDEGH cuius. A eius. B spiritum 
reddidit deo. C. terreno (bis)! — (m) BCD Cesari que sua sunt et que etc. — 
(n) C post facta. — (o) os om. C. — ( p ) hospitalis om. A; sed est in BCDEGH; 
E in Marburg. Alii. — ( 9 ) Codd. om. in; C hir et deinceps Marchpuro; D 
Marhpurch; BH Marburch; AB quampluribus; CDEGH quamplurimis. — 
(r) CD vacante. — (#) E epilemptici; G postea om. et. — (t) E obtatum. — (a) vera 
om. C. — (v) BCD hic invenit medelam, immo et spiritalis. (EG immo). — 
(x) E cleri. — (//) lubrico om. G. Stritta reliquit hic spatium vacuum fortasse, quia 
originale legere non poterat. — (z) G remedium; E residium! — (o) CD beatis¬ 
sime Domine Elisabeth; G. Elisabet. 


(1) Deut. 82, 2. (2) Mare. 12, 17: Luc. 20, 25. (8) Ps. 75, a 

(4) Ps. 62, 12. (5) Luc. 7, 22. (6) Matth. 7, 8; Luo. 11, 10. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



PROLOG U8 ET KP. IN DIOTA IV ANCILLARUM S. ELI8ABETH. 489 


fluvios cum, intima cordis fundens contricione, oracioni non perfunctorie, 
sed diutissime ferventer insistebat, quousque ibidem quandam spiritalem 
consolacionem accepit (a), magistro Conrado de Marpurch, confessori suo, 
diu (b) postmodum cum magna signifleans attestacione, quod stimulus car¬ 
natis (c) lubridtatis sic in ipso erat cxtinctus, quod postea (d) non ap¬ 
prehendit eum, ut prius temptacio vehemens, sed vel nulla vel tam letis, 
cui facillime (c) resistebat. 

Idem et (f) in aliis, spiritu superbie inflatis et quibuscumqtte aliis 
viciis (g) spiritalibus et mentalibus ( h) laborabant, evenisse compertum est. 
Cum igitur tuba clamet {i) euangelica: beati qui esuriunt (j) et siciunt 
iustitiam (1), ad nostram patronam, nostram dominam, nostrarum culpa¬ 
rum transferamus (k) advocatam, diam gloriosam Elyzabeth. Elizabeth (/) 
quippe dei mei saturitas interpretatur. Saturavit autem Christum in mem¬ 
bris suis ipso{m ) attestante qui ait: Quod (n) uni ex minimis meis feci¬ 
stis, michi fecistis (2). 

Festinet (o) omnis famelicus, festinet omnis siiibundus reficiendus {p); 
ament eam (q) pueri filialiter, quos ipsa (r) pavit matemaliter, venerentur 
in ea pueruli suam nutricem, iuvenes iuvenum mortuorum susciiatric.em, 
virgines castitatis ornatricem (s), senes suam sustentatricem, infirmi suam 
visitatricern (t), merentes suam («) consolatricem. Invocet eam (v) afflictus 
subvenientem, crimino-[ Fol. 24a] sus restaurantevr vel reformantem, vir- 
tuosus confortantem (x), debilis medicam sanantem (y), egenus .sacrantem. 
Dispersit namque, dedit pauperibus, iustitia eius manet in seculum(z)(S) 
et elemosinas illius narret omnis ecclesia (4). Invocet eam omnis in qua¬ 
cumque tribulacione opis (a) indigus {b). Invocet eam presentis vel future, 
salutis cupidus. Ipsa namque cum lob et in(c) regio statu fuit meren¬ 
dum consolatrix, egendum sociatrix, allisorum rejxiratrix. Apud (d) eam 
attenta supplex {e) fervens corulita lacrimis {f) oracio nescit rcjndsarn. 


(o) CD quandam spiritalem accepit consolacionem. — (b) CD a magistro 
Cbunrado de (C) Marchpuro; (D) Marhpurch. G confessori suo de Marpurch 
diu. — (c) G carnis lubricitatis. — (d) G postmodum. — (e) E facilime. — 
( f ) C Idem etiam. — {g) E vicibus. — (h) E spiritualibus. H vel mentali¬ 
bus; CD om. et mentalibus. — (i) CD clamaret. — (j) H essueriunt cor¬ 
rexit in esuriunt. — ( k ) A transferamus; CDEGH confugiamus; EGH in 
loco, ubi in A transf. legitur, CD haltent ad nostram dominam, nostrarum 
culparum advocatam illam gloriosam Elyzabeth (D Elisabeth) confugiamus. — 
Quidam enim clari sanguinis — gloriosam Elyzabeth om. B. — K. Wenek 
(NA 466 et 501) retinendum putat transferamus, quamvis omnes afii Cortices 
confugiamus scribant. Retinui lectionem Cod. A, quia vix praesumi potest seri- 
bam postea mutasse confugiamus in transferamus, cum talis versio sit inusi¬ 
tata. — (t) H. Elysabet; Elyzabeth quippe; B Elysal>eth vero. — (m) E suis 
ipsa ipso; H atestante. — (n) H. Que uni ex. — (o) E Festines. — (p) D reffi- 
ciendus — reficiendus om. B. — (q) E eum. — (r) ipsa om. A; sed est in BCDGH 
— BCD materialiter. — (s) GE om. virgines castitatis am. G om. etiam senes 
suam sust. — ( t ) BCD om. infirmi suam vis. — (u) suam ex CD; om. AB. — 
(v) C Invocet autem. B om. vel reformantem. — (z) Virt. eonf. om. A; est in 
CDEH. — ( y ) CD debilis medioina sanantem. Dispersit etc.; B namque om. — 
(s) BCDE add. seculi. — (a) BE operis. — (b) Ex D. ABH indignus, C indi¬ 
guis. — (c) H et delevit substituens in (reg. statu); B om. egencium saciatrix, 
.et pergit: O dita oracio neso. rep., moram. — (d) ACDG aput. — (e) C sup¬ 
plens correxit in supplex. — (f) CDEGH lacrimis condita oratio. 


(1) Matth. 6, 6. (2) Matth. 25, 40. 

(8) Pb. 111, 9; II Cor. 9, 9. (4) Eccli. 31, 11. 

A r c AiP wm Frandsctmsun Historicum. — Ah. III. 31 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 







490 PROLOGU8 ET EP. IN DIOTA IV ANOCLLARUM 8. ELISABETH. 


moram non patitur, que in propriis passionibus compati, in propriis mi¬ 
seriis quondam didicit misereri, que larga, ymo{a ) prodiga operum mi- 
sericordie pauperum preces (b) exaudire, ymo(a) precum affectus novit 
prevenire. Ad ipsam tamquam singulare refugium cum fiducia gracie 
humilitei' confugiamus singuli, suppliciter recurramus universi. Currat 
eger corpore, currat eger mente (c), odore unguentorum (1) eius sanandus(d). 

Laudet in ea gloriam creatoris omnis etas, omnis sexus, laudent in 
ea (e) ut supra dictum est (f), pueri dominum (2). Iuvenes, virgines (g), 
senes cum iunioribus laudent, in ea nomen ( h ) domini (8). Laudent in ea 
omnes gentes dominum et collaudent (i) omnes populi (4), et quia laudant 
eam in portis opera eius, omnis spiritus in ea laudet dominum (5) (j). Lau¬ 
demus in ipsa (k) divinam clemenciam, singuli singulariter, universi uni¬ 
versaliter (l). Laudemus in specie, laudemus in genere, quatinus ipsius 
patrociniis suffragantibus aperto pessulo ostii (m) misericordie nos(n) ad 
cenam agni is, qui multos vocavit, paucos (o) elegit (6), cum electis in¬ 
troducat et ad suas nuptias amictos veste nuptiali, accensis lampadibus (7) 
sumptoque in vasis oleo ( p) perducat ipse sponsus ipsius (8), propter quem 
regnum mundi et omnem ornatum seculi contempsit, quem utique vidit, 
quem vere (q) dilexit, in quem firmiter credidit, Iesus Christus dominus (r) 
noster, cui est gloria in secula seculorum amen(s). 

Wiedenbrilck, (Westfalen). P. Diodorus Henniges, 0. P. M. 


(o) BCDEGH immo. — (i) E preces ad pauperes. — (c) E currat ege r mente, 
currat e. eorp. B currat mente ; A ungentorum. — (d) BCD saturandus. — 
(e) C Laudent in ea gl. conditoris et postea om. in ea; B Laudent. — (f) CDEGH 
prout supradictum est. H supra tactum est. — (g) virgines om. H. — ( h ) C nomen 
delevit. B om. laudent in ea, ut — domini. — (i) C eam; B et quia laudent. — 
(j) G omnis in ea spiritus laudet dominum. — tAr) BCD in ea divinam. C uni¬ 
versi, (bis, sed semel deletum). — ( l ) E om. Laudemus — universaliter; — B quate¬ 
nus ipsius suffi*, patr. — (m) CG hostii. — (n) nos om. hic H a recentiore manu 
additum ante introducat; B hic qui. — (o) C pauperes paucos elegit; pauperes 
deletum est linea transversa. — ( p ) BCD sumptoque oleo ih vasis. — (q) vere om. 
BCD. (Cfr. Brev. Bom. Commune non Virginum, VIII Responsorium). — (r) E do¬ 
minus (bis). — (t) H Ego Nycholaus scripsi hanc vitam in nomine domini nostri 
Ihesu Christi. Arnen. Valete. 

His verbis Huyskenspermotus est, ut Nicolao monacho vitam sic ampliatam tribueret 
non solum ut scribae, sed etiam ut scriptori, quam opinionem Wenck (NA, 459) refellit. 

E haec addit: amen. Hio finitur vita Ely. Conradus de marburch verbi dei 
predicator universis presentem paginam inspecturis salutem in eo qui est salus 
omnium et salvator; inspeccione presencium instruantur et audiant universi de 
oonversacione beate memorie elysabeth lantgravie et de vita eius summam vobis 
vobis scribo. Duobus annis antequam mihi commendaretur vivente marito suo 
confessor eius extiti et ipsam querulosam re periens, quod aliquando fuerat coniu- 
gio oopulata, quod in virginali flore non poterat presentem vitam terminare 
eodem tempore marito suo in apuliam ad imperatorem proficiscente per uni¬ 
versam alemanniam caristia gravis est exorta ita ut multi fame morerentur. Iam 
soror eius cepit pollere virtutibus, quoniam sicut in omni vita sua fuerat con¬ 
solatrix, ita oepit esse famelicorum reparatrix, precipiens sibi iuxta quoddam 
castrum suum hospitale fieri, in quo plurimos et debiles recollegit. 

Hac exhortatione ad universum populum ex epistola Conradi (Huysk. 156) 
desumpta finitur in Coi. E. vita haec b. EUsabeth. 


(1) Cant. 1, 8. (2) Ps. 112, 1. (8) Ps. 148, 12. (4) Ps. 116, 1. 

(5) 150, 6; Prov. 81, 81. (6) Matth. 20, 16; Maro. 10, 81, Luo. 18, 80. 

(7) Matth. 22, 11; 25, 10. (8) Apoc. 19, 9. 




Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 491 

„ DIFFINITIONES “ 

CAPITULI GENERALIS 0. F. M. NARBONENSIS (12C0). 

Praeter editionem novi legnm seu Constitutionum codicis, quo 
veteres Romae (1239) promulgatas addendo, minuendo, mutando ta- 
xandoque reformavit, iuris etiam publici certa fecit capitulum gene¬ 
rale Narbonae decreta, sicut in ceteris eveniebat Minorum capitulis. 
Haec quidem decreta communiter illa aetate « Diffinitiones» voca¬ 
bantur ex « Diffini torum » nomine, quod « ministris et uno subdito 
de qualibet provincia in provinciali capitulo ad generale electo (1) > 
tribuebatur. 

Quae fuerunt Narbonae sic edita, pluries typis expressa sunt. 
Tam leguntur in libro Firmamenta trium ordinum , Parisiis 1512, p. I, 
foL XXIIIIv-XXVv, et Venetiis 1513, p. I, fol. 29v-30r. Ea denuo 
ediderunt, cl. P. Fr. Ehrle, s. i., in Archiv filr Litteratur- und Kir- 
chengeschichte (ALKG), VI, p. 33-35, iuxta Cod. 7339 bibliothecae Va¬ 
ticanae (2) et tandem cl. G. Little in English historical Review , XIII, 
p. 703 sq., iuxta Cod. 207 olim bibliothecae D. Phillipps in Anglia. 

Verum, sincere fatemur, his non evulgari textum ex omni 
parte genuinum aut absolute integrum. Quem praebent Firmamenta 
non est authenticus in tota parte secunda ab illis verbis Item sollicite 
servetur ad finem: ex variis enim articulis dicta pars constat hinc 
inde sumptis, sive prius habeantur in Constitutionibus generalibus 
vel in ipsamet prima parte « Diffinitionum» Narbonensium legantur; 
porro omnia, quae infra computantur a num. 15 ad num. 28, penitus 
in eo deficiunt. Uti fuit editus a P. Fr. Ehrle, pariter absque dubio 
mutilus est, cum subito cesset post num. 21. Neque videntur genuini 
tres articuli, qui iuxta Cod. 207 Phillipps immediate sequuntur eum- 
dem num. 21, cum S. Hilario et S. Christina iam officio IX lectio¬ 
num secundum Ordinationes divini officii (3) colerentur et ordo Mi- 
noriticus temporibus Alexandri papae IV (1254-1261) cardinali pro¬ 
tectore careret (4). 

(1) Verba sunt Constit. general. oap. XI, apud S. Bonav. Op. omnia, 
Vm, 462. Ehrle, ALKG VI, 184. 

(2) Usi sunt novi editores S. Bonav. Optra, VIII, 464 sq., codice 7389 Bi- 

blioth. Vaticanae, post ouius textum posuerunt additamentum apocryphum, 
quod praebet liber Firmamenta. (8) § 22, ap. AFH III, 67. 

(4) Philippus de Perusio, Epist. de Card. protect. : Quamvis requisitus, nui- 
lum cardinalem dare voluit ordini. Item, Catalogus Oen. Min.: Regimen ordinis, 
quod episcopus Hostientis existens prius habuerat, noluit alteri committere. AF III, 

710, 696; MG 88 XXXII, 681, 663. 


Digitized by Google 


Original ftom 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


492 « DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 


Novus econtra, qui in lucem profertur, sic se habet «Diffinitio¬ 
num » Narbonensium textus, quod appareat integer et ex toto 
genuinus. Tanti etiam pretii est, ut nullus sit, qui non ea mire¬ 
tur, quae continet sua pars inedita. Omnes indubiae authentici tatis 
notas prae se fert. Invenitur in Cod. 106 bibliothecae fratrum Mino¬ 
rum Conventualium Friburgi in Helvetia, qui ex documentis miscel¬ 
laneis per diversas manus saec. XIII et XIV scriptis constat, nostro 
potius ad saec. XIII ascendente. 

Antequam vero «Diffinitiones * iuxta istum Cod. iterum praelo 
subiiciantur, rem forsan haud inutilem operabimur, si pauca prae¬ 
mittamus ad lucem in huiusmodi spargendam articulis, qui 
brevi commentario videntur egere. Cum autem ibi capitulorum Me- 
tensis et Romani (1257) mentio fiat, occasio oblata est bona profun¬ 
dius inquirendi, quo anno Metense celebratum fuerit, et consequenter, 
utrum supradictae Ordinationes divini officii, quas erudito recenter 
illustrans apparatu publicavit (1) d. P. H. Golubovich, 0. F. M., non 
potuerint post annum 1254 emanasse. Tales quaestiones et notas eo 
magis ad rem esse, sicque iudicari speramus, quod erunt per ordinem 
textus distributae et clariore quo poterit modo tractatae. 

§ 1. Et, istis publicatis , veteres destruantur. Illi mandato fuisse 
ad litteram ubique obtemperatum censemus, cum nullum hucusque 
primitivarum Constitutionum generalium exemplar, nec fragmentum 
inventum sit. Tam rigorosae ordinationis ratio aliqualiter dabitur, si 
putemus capitulum generale noluisse coexistentiam duplicis Constitu¬ 
tionum codicis, quorum posterior priorem supponendus est in pluribus 
modificare vel in nonnullis gravioribus ei contraire. Quidquid sit, al¬ 
teri simili ordinationi merito comparatur, qua, sex post annos, capi¬ 
tulum generale Parisiense (1266) decrevit omnes legendas de beato 
Francisco olim factas deleri (2). 

§ 2‘- Usque ad sequens capitxdum generale littera breviariorum et 
missalium corrigatur. Iam binos in Ordinationibus divini officii ca¬ 
pitulum Romanum (1257) (3) inseruerat articulos, qui sic sonant: 
« Provideatur, quod antiphonaria uniformiter corrigantur; item ordi¬ 
netur de legenda beati Francisci, ut de omnibus una bona compile¬ 
tur ». Audacter incepta per encyclicam Quia sicut indubitanter (4) ca¬ 
pituli Metensis (1255), resumpta per Ordinationes capituli Romani, 
praesenti prosecuta decreto Narlxmensi, ad finem deducta in sUbse- 
quentibus capitulis, reformatio liturgica paulatim his elaborabatur con¬ 
ditionibus, quod officium fieret uniforme mediantibus libris correctis. 

§ 2 b * Secundum ordinis approbatam consuetudinem. Verbo con¬ 
suetudinem similiter utitur regula S. Clarae, ubi legimus: « Sorores 

(1) In AFH III, 55-81. Clarus editor pro anno 1254 militat. Inferius ut verio¬ 
rem defendemus sententiam, iuxta quam Ordinatione.s redactae sunt circa a. 1257. 

(2) Sunt ipsamet verba decreti, apud Rinaldi, Serapk. viri Francisci A vi¬ 
riatis vitae duae, Romae 1806, p. XI; Enylish hist. Revieto (EHR), XIII, 1898, 71M; 
Ed. Alenconicnsis, S. Francisci Asririensis vita et miraruta, Romae 1900, p. XLII. 

(8) Bini art. citati numerantur respoctive §§ 78 et 74 AFH III, 70. 

(4) Wadding, ad a. 1249, n. 2. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 493 

litteratae faciant divinam- officium secundum consuetudinem fratrum 
Minorum»; item eo utuntur bullae Inter alia (6 oct. 1255) et Vir¬ 
tute conspicuos (2 aug. 1258) (1), in quibus scribit Alexander papa IV: 
« Iuxta eiusdem ordinis consuetudinem observatam hactenus». Lectio 
igitur « secundum ordinis constitutiones approbatas *, quam dant Fir¬ 
mamenta trium ordinum, prorsus relinquenda est, utpote quae non 
MSS. codicibus et documentis parallelis opponatur tantum, sed nec 
cohaereat cum articulis 1 et 17 nostrarum «Diffinitionum », quibus 
Constitutiones ordinis antiquae, necnon praecedentium generalium mi¬ 
nistrorum abrogantur decreta. 

§ 4. De cetero nullus capiatur locus, ubi fratres absque congre¬ 
gatione bladu... Inter abusus, quos vehementer optat corrigendos, con¬ 
tra illum, de quo in praesentiarum agitur, denuo invehit capitulum 
generale Assisii (2) (1269): « Adhuc » inquit « ad extirpationem ma¬ 
lorum in nostro ordine pululantium, ne succrescant, iniungimus visi¬ 
tatoribus universis, ut, si quas inveniant provincias viciosas in con¬ 
gregatione bladi.... tam ministros quam provincias teneantur accusare 
capitulo generali». 

§ 10. Generalis non vult, quod minister provincialia .... Articulus 
iste ministris indicit conditiones pro receptione noviciorum, 
quando postulans non est in territorio sibi subdito, ius insimul eis 
agnoscendo strictum, licet restringi bile, alium delegandi ad huiusmodi 
effectum. Huius quidem iuris bulla Quo elongati (28 sept. 1230) (3) 
contrarium fortiter statuerat hisce verbis: « Cum iuxta eamdem re¬ 
gulam aliis quam ministris provincialibus fratrum receptio committi 
non valeat, multo minus potestatem habeant provinciales ministri hoc 
aliis committendi, quibusmet et non aliis est commissum». Quo non 
obstante decreto, per bullam Gloriantibus vobis (19 iun. 1241) (4) 
idem pontifex postea indulsit, ut sub certis conditionibus suas aliis 
vices committere valeant ministri provinciales. Similia omnino repetit 
bulla Ordinem vestrum (14 nov. 1245) (5) Innocentii IV, quam reno¬ 
vavit Alexander IV 20 febr. 1257. Iuri ergo vigenti «diffinitio» 
Narbonensis plene concordat. 

§ 13 a - .... sicut fuit in capitulo Methensi. Quo anno celebra¬ 
tura sit generale Metense capitulum, sententiae circumfere¬ 
bantur hactenus variae. Tossinianensem et Waddingum imitando, PP. 
Ehrle et Holzapfel cum turba scriptorum illud anno 1249 assigna¬ 
runt, aliis paucioribus interim a. 1251, seu 1253, aut 1254, vel etiam 
1265 eligentibus (6). Ex eo tanta solet apud auctores diversitas prove- 

(1) Sbaralea, Bull. Franc., n, 109, 436; Eubel, Epii. Bull., 814,1004, XXXV. 

(2) Little, EHB XIII, 706. (8) Sbaralea, BF I, 56; Eubel, Epit., IV. 

(4) Sbaralea, BF I, 845; Eubel, 811. (5) Sbaralea, BF I, 114; Eubel, XI. 

(6) Pro 1249 stabant Wadding, ad a. 1249, n. 1; Ehrle, ALKG VI, 80 sq.; 

Holzapfel, Manuale, 28 et 628; P. Rodulph. Tossinianensis, Historiarum sera- 
phdcae religioni» libri tres, Venetus 1587, f. 288 r.; pro 1251 Golubovich, AFH 
TTT , 60; pro 1258 Aff6, Vita dei B. Oiovanni da Parma, Parma 1777, p. 49; 
pro 1254 G. Little, Tractatus Fr. Thornae, Paris 1909, 127; pro 1255 TTbaldus 
Alenooniensis, Eludes Frandscaines, XXIII, 1910, 97 sq. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



494 « DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONEN8IS (1260). 

nire mentium, quod argumenta quisque profert parum cogentia. Sic in 
praesenti casu fieri potuit. Hinc eorum, qui pro a. 1249 stabant, 
prorsus improbabilis evasit opinio, cum nullatenus inventa sit notitiis 
cohaerere historicis melius perscrutatis, quae leguntur in Fr. Adae 
de Marisco litteris atque chronica Fr. Thomae de Eccleston (1). Sed 
et hac eadem ratione nequit amplius seu 1251 seu 1253 annus pro¬ 
poni pro dicti celebratione capituli. Probabilis ergo maneret illa tan¬ 
tum sententia, quae sustinet ipsum a. 1254 locum habuisse, si nu¬ 
perrime nova non fuisset, quae pro a. 1255 militat, excogitata. Can¬ 
dide fatemur istam videri multo probabiliorem, ne dicam unice veram, 
ut sequentibus probare conabimur. 

In primis, simul cum addito: Metis in capitulo generali, iam 
annus habetur in quodam a paucis edito mensibus documento (2). 
Sunt autem litterae B. Ioannis Parmensis, quibus monasterii 
S. Vincentii Metensis Benedictinos reddit ad ordinis beneficia parti¬ 
cipes. Ipsis cum omnino similibus, quae a Fratre Salimbene serva¬ 
tae sunt, collatis, quatenus utriusque affinitas dictorumque Parmen¬ 
sis historici veracitas (3) plene appareant, ita se offerunt in apographo. 

In Christo tibi dileotis abbati et Dilectis in Christo amicit fratrum 

conventui monasterii sancti Vincentii fra- Minorum atque devotis domno Iacobo de 

ter Iohannes, ordinis fratrum Mino- Buxolis et domine Mabilie, uxori ems- 

rum generalis minister et servus, sa- dem, necnon et Anselixe predictorum di- 

lutem et pacem in Domino sempiter- lecte filie, frater Iohannes, ordinis fra- 

nam. Devotionem, quam vos ad ordi- trum Minorum generalis minister et 

nem nostrum habere pia fratrum re- servus, salutem et pacem in Domino 

latione cognovi, affectu sincere cari- sempiternam. Devotionem, quam ad 

tatis aooeptans ao dilectioni vestre ordinem nostrum vos habere pia fra- 

vicissitudinem cupiens rependere sa- trum relatione cognovi, affectu sin- 

lutarem, vos ad universa et singula oere caritatis acceptans ac dileotioni 

nostre religionis suffragia tam in vita vestre vicissitudinem rependere ou- 

quam in morte recipio, plenam vobis piens salutarem, vos ad universa et 

omnium bonorum participationem pre- singula nostre religionis suffragia tam 

sentium tenore concedens, que per fra- in vita quam in morte reoipio, ple- 

tres nostros ubique terrarum moran- nam vobis bonorum omnium tenore 

tes operari dignabitur clementia Sal- presentium participationem concedens, 

vatoris. Datum Metis in capitulo gene- que per fratres nostros ubicumque 

rali anno Domini M. CC. L quinto. terrarum morantes operari dignabitur 

dementia Salvatoris. Valete in Dcgnino 
bene semper. Datum Ferrarie VIII idue 
sept. anno Domini millesimo CC.UIIL 


(1) G. Little, Tractatus, 127, nota. 

(2) Ed. Ub. Alenc., Et. Francisc., 1. o. non quidem sine mendis. Ibi enim 
legitur affecte pro affectu, universe pro universa, et omittitur habere. Notandum 
insuper P. U. Alenconiensem nullo modo perspexisse litteras, quas edebat, 
esse simillimas illis de eodem argumento tractantibus a Fr. Salimbene ser¬ 
vatis, ut docebunt notula sequens et litterarum collatio. 

(3) .Scripserat Fr. Salimbene, MG SS XXXII, 298: Iste frater Iohannes de 
Parma fuit primus generalis minister, qui recepit devotos et devotas fr. Min. ad 
ordinis beneficia, dando eis litteras sigillatas suo generali sigillo.... Forma autem 
litterarum, quam dabat, erat huiusmodi, mutatis vocabulis personarum, ut congruum 
erat: Dilectis in Christo.... Et nota quod has litteras nisi petentibus dare nolebat, 
et nisi essent qui petebant Deo et ordini vere devoti et benefactores predpui, aut 
esse disponerent. Ed. Parm. 128 s. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 496 


Ut dictum est, istae litterae non in forma originali adservantur, sed in 
apographo saec. XVII ineuntis, quod exscripsit ex originali documento 
P. Anselmus Metivier, Recollectus Me tensis coenobii, pro suo libro 
Registrum bullarum et brevium contentorum in archivio conventus no - 
8tri Metens is (1). Quanti sint momenti, bene cognovit dictus P. An¬ 
selmus, cuius oculos temporis annotatio non aufugit et qui de sua ad 
illas transcribendum cura nos certiores facit dicens: « Cuius tenorem 
de verbo ad verbum iisdem quoad fieri potuit characteribus sic po¬ 
nendum habui». Non ignoramus equidem eum qui transsumptum 
dicti registri scripsit, primo posuisse quinto, quod postea delevit po¬ 
nendo quarto, ita ut nunc in hoc secundo apographo legatur: Datum 
Metis in capitulo generali anno Domini M.CC.L quarto. Verum is 
non fuit ipse P. Anselmus, cuius verba retulimus omni digna fide, 
sed potius alius scriba. Authenticum ergo maneat simul cum ann i 
1266 annotatione documentum, cui tanta praesumptio favet. 

Metense capitulum eo magis sub anno 1255 celebratum fuisse 
censemus, quod nonnullae saec. XIII notitiae historicae plenam 
inde lucem accipiant. Inde cognoscitur, ex. gratia, quem signent an¬ 
num verba Fr. Thomae de Eccleston (2), dicentis in fine Collationis II: 
« 2° anno administrationis fratris Petri, quinti ministri in Anglia, 
anno scilicet ab adventu fratrum in Angliam XXXII, numerati sunt 
viventes fratres in Anglia in XLIX locis mille ducenti XLII *. Levi 
inspecta mora, quae cassam Fr. Wilhelmi de Nottingham per 
capitulum absoluti electionem secuta est (3), illa Fr. Petri in mini¬ 
strum Angliae fiebat iulio seu augusto 1255, ideoque secundus 
administrationis suae annus incipiebat iulio seu augusto 1256; 
dato autem, quod capitulum Metense anno 1254 assignaretur, inci¬ 
peret tertius annus eius. Caeterum annus XXXII ab adventu Fratrum 
currit a sept. 1255 ad sept. 1256, cum fuerint Angliam ingressi die 
10 sept. 1224(4). Unde, omnia stricte computando, initium secundi 
anni Fr. Petri incidebat in finem anni XXXII ab adventu Fratrum. 
Si quaeratur, quare dinumeratio, de qua fatur Fr. Thomas, illo anno 
et illo tempore, non vero anno 1255, facta fuerit, ratio est, quia Con¬ 
stitutiones generales talem provinciae statum exigebant (5) intuitu 
proximi capituli Romae convocati (2 febr. 1257) (6), qui quidem sta¬ 
tus debuit certe institui sex in antea mensibus. 

Collatione XV, iterum Fr. Thomas(7) de praedicto Wilhelmo 
scribit: « Igitur postquam circiter 14 annos provinciam Angliae re¬ 
xerat, in capitulo Metensi absolutus est». Quae verba, semel admisso 


(1) Servatur Registrum, in Archivio publico civitati* « Versatile*, dtp. Seine- 
et-Oise, H, RicoUets de Saint-Germain, liasse 9 ». 

(2) AF I, 222; G. Little, 1. o. 14. 

(8) AF I, 256 sq.; G. Little, 128. (4) AF I, 217; G. Little, 8. 

(5) Apud S. Bonav. Op. Omnia, VIII, 462: Teneantur autem capitula pro¬ 
vincialia per obedientiam scribere capitulo generali .... de statu.... provinciae. Ehrle, 

ALKG VI, 188. 

(6) Tunc locum habuit revera, of. Iordanus, n. 77, AFH III, 52; Bohmer, 

Chronica, pag. 62. (7) AF I, 255; G. Little, 126. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




496 « DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 


anno 1255 pro celebratione capituli Metensis, nequeunt difficultatem 
creare: verbum enim circiter admittit quamdam latitudinem. Revera, 
Wilhelmus post circiter 14 annos Metis absolutus, regimen Angliae 
suscepit exeunte anno 1240 vel ineunte anno 1241, quippe qui suc¬ 
cesserit Fr. Haymoni in ministrum generalem die prima novembris 
1240 electo (1). Porro, 14 anni cum 4 vel 5 mensibus effluxerunt ab illo 
tempore, si ponatur capitulum Metense fuisse anno 1255 celebratum. 

Collatione IX, narratur (2) de Fr. Ioanne de Kethene, ab 
anno 1239 Hiberniae ministro, qui prius per plures annos Scotiam 
gubernaverat: «Cum igitur circiter XX*'annos minister extitisset, in 
capitulo Metensi, in quo et frater Willelmus minister Angliae absol¬ 
vebatur, absolutus est*. Occurrit hic denuo verbum circiter. Circiter 
20 anni ante a. 1255 ponunt circiter a. 1234. Revera, circa a. 1234 
Fr. Ioannes de Kethene successit Fr. Henrico de Reresby, ad 
Scotiae ministeriatum a. 1233 vocato, sed ante ingressum provinciae 
defuncto (3). Sic igitur nulla exsistit contrarietas nostram inter 
sententiam de celebratione capituli Metensis sub a. 1255 et Eccle- 
stonii verba, quin potius ex ipsa maiorem claritatem acquirant. 

Fons alius, ex quo nullus hucusque argumentum traxit, suo 
modo probabit, Metense capitulum celebratum esse anno 1255, non 

1254. Quaestio scilicet est de diplomatibus pontificiis in Bullario 
Franciscano contentis. Anno 1254, a die 30. aprilis ad 7 decem¬ 
bris, qua obiit Innocentius papa IV, nulla occurrit bulla toti 
ordini concessa, vel tractans negotia Ordinis generalia. Anno vero 

1255, sic inundant privilegia, ad petitionem ordinis non semel con¬ 
cessa, ut saltem 26 numeraverimus totam Fratrum generalitatem 
spectantia. Primum bulla Quia ordinem vestrum (30 april.) (4) pri¬ 
vilegia per Gregorium IX data denuo confirmat Alexander papa IV 
qua pontifex noviter electus: quae bulla non iam prius celebra¬ 
tum capitulum, sed potius celebrandum, in quo publici iuris fie¬ 
ret, supponit evidenter, si quid supponere habeat. Aliae sequuntur 
ordine chronologico quatuor sub 13, 21 et 22 maii, tres sub 22 et 26 
iunii, sex sub 15, 22, 26, 27 et 30 iulii, una sub 18 augusti, octo 
sub 4, 9, 12, 15, 16 et 21 octobris, una sub 4 novembris, duae de¬ 
nique sub 1 et 5 decembris diebus datae. 

Notentur autem tria. 1° Ex his bullis multae ad ipsum 
Ordinem immediate diriguntur cum illa inscriptione saepe 
repetita: generali et provincialibus ministris f aut similibus; 2° omnes, 
non exceptis quatuor ad alios quam ad ordinem directis, intimio¬ 
rem eius vitam tangunt, ut illa ad episcopum Parisiensem 
(4 nov.) (5) eidem vigilem curam praecipiens, ne fratrum nomen et fama 

(1) Cat. Gen. Min.: Vocavit coram ee in feeto omnium Sanctorum capitulum 
generale; in hoc capitulo... fr. A)/mo AngUcue.... m ministrum fuit generalem ele¬ 
ctu». MG SS XXXII, 660; AF III, 696. G. Little, 108: Succeeeit autem ei vica¬ 
rius »uu» fr. W. ile Notinyham. AF I, 249. (2) AF I, 296; G. Little, 58. 

(9) AF I, 295, Little, 51-2. (4) Sbaralea, BF II, 51; Eubel, Epii., 777. 

(5) Fiam. Annibali de Latera, S%tppl. ad Bull. Franc., Romae 1780, 69; 
Denifie, Chartul. Univ. Parie., I, p. 297. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 497 


laedantur occasione damnationis Introductorii in Evan gei inm aeter¬ 
num; 3° plus quam duodecim dicuntur ad petitionem Fra¬ 
trum concessae, inter quas eminet illa diei 21 oct. (1), ubi scribitur: 
Cum sicut ex parte dilectorum filiorum generalis et provincialium 
ministrorum O. F. M. fuit propositum coram nobis. 

Tot privilegia, quae de rebus ordinis gravioribus tractant, tali- 
busque formulis ampliantur, aegre supponemus non fuisse concessa 
pro maiori parte ad preces ministrorum insimul congregatorum. Cre¬ 
dimus ad veritatem propius accedere, si dicatur: septem ultimis a. 
1265 mensibus multum laborasse Procuratorem ordinis ad curiam ro- 
manam, quatenus negotia per capitulum generale discussa finalem 
sortirentur effectum. 

Eo vero lil)entius sic opinamur, quod ex negotiis in curia romana, 
tunc apud Anagniam degenti (2), tractatis, finaliterque decisis, illud 
pro ordine Minorum molestissimum de Evangelio aeterno suam post 
repetitos congressus obtinuerit conclusionem, currente iulio anni 1255 (3). 
Aliunde scimus ex Ecclestonio (4) capitulum Metense delegationem 
misisse quorumdam patrum, ipso ministro generali non excluso, ad pa¬ 
pam in Italia tunc morantem: «In capitulo Metensi *, inquit «ab¬ 
solutus est [fr. Willelmus], et ex parte capituli generalis missus ad 
papam, sed cum pervenisset cum ministro generali Ianuam.... fugien¬ 
tibus aliis etc. *. Quaestio gravissima sine dubio versabatur, ut de¬ 
putarentur, qui agerent causam ordinis summo coram pontifice. Quae 
vero gravior illis temporibus quam illa de Evangelio aeterno , cum 
altera circa Gulielmum de Sancto Amore sit posterior spectetque ad 
annum 1256 (5) ? 

Sic igitur, omnibus perpensis, verius censemus capitulum Me¬ 
tense parum ante sententiam Anagniae latam celebratum fuisse, 
i. e. 16 Maii 1255 , quo die occurrebat festum Pentecostes. 

§ 13 b - In quibus declarationi domini Gregorii contradicit. — 
Hac « diffinitione », pontificias inter declarationes vim canonicam ha¬ 
bentes aequalem unam eligere prudens atque opportunum iudicarunt 
patres capituli generalis quoad materias, in quibus sibi adversabantur. 

Iam Gregorius IX plura circa regulam statuerat. Nota est eius 
declaratio Quo dongati (28 sept. 1230); qua non obstante, quaedam 


(1) Eubel, Epii., n. XXXII, 262. 

(2) Caria Pontificia Anagniam venit 2 iun. 1254, Potthast, n. 15419, ibique 

remansit usque 8 oct. 1254, n. 15540, Neapolim tunc profecta, quo advenit 
27 oct. 1254, n. 15547; ibi remansit usque 1 iun. 1255, n. 15898, reiliitque Ana¬ 
gniam 17 iun. 1255, n. 15896, ubi morabatur usque 4 nov. 1255, quo dic Ho¬ 
rnam abiit, n. 16080. (8; Denifle, ALKG I, 49-142. 

(4) AP I, 255; G. Little, 1. c., 127. Si mittuntur delegati ad papam in 
Italia morantem, evidentissime sequitur capitulum Metense non potuisse ce¬ 
lebrari anno 1249, cum a dec. 1244 usque april. 1251 curia pa|>ae Lugduni 
moraretur, unde tunc in Italiam rediit. Potthast, Reg. Pontif. n. 11407, 14297, 
14410. Quod non advertit B. P. Hilarinus Fclder, O. M. Cap. Geschic/Ue der 
xoit». Stutlien , Freiburg 1904, 909, Hiet. dee itudee, Paris 1908, 920. 

(5) Wadding, ad a. 1256, n. 81; Sbaralea, BF II, 241; Denifle, Charlul. 
Uni». Pari» I, 881. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






498 « DIFFINITIONES » CAPITOLI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 


aliter ordinavit successu temporis, ut patet bullis (1) Prohibente re¬ 
gula vestra (12 dec. 1240), Licet ad hoc (6 iun. 1241), Pio vestro 
collegio (6 iun. 1241), et Gloriantibus vobis (19 iun. 1241). 

Aeque nota est celebris Innocentii IV declaratio Ordinem vestrum 
(14 nov. 1245) (2), quae privilegia ultimis Gregorii IX concessa annis 
innovat, quae etiam nonnulla clarius determinat ac bulla Quo elongati, 
istius insuper certa loca de verbo ad verbum inserendo. Verum haud 
semel aliquid ei contrarium Innocentii IV videtur statuere Constitutio. 

Gregorius enim, caput regulae Quod fratres non recipiant pecuniam 
commentans, non declarat licitum nuntium nisi pro necessitatis casibus, 
his utendo verbis: Rem necessariam velint;pro aliis imminentibus neces¬ 
sitatibus ; pro huiusmodi necessitatibus; necessitate. Innocentius vero ca¬ 
sibus necessitatis illos utilitatis seu commoditatis ex intentione addit, 
ut patet ex suo modo loquendi: Rem necessariam aut utilem, pro suis 
necessitatibus vel commodis, pro aliis fratrum necessitatibus aut com¬ 
modis, pro ipsorum necessitatibus vel commodis, pro huiusmodi necessi¬ 
tatibus seu commodis , necessitates aut incommoda, pro necessitate vel com¬ 
modo, tali addito pluries repetito ambiguitatis scrupulum de Fratrum 
cordibus plenioris expositionis certitudine penitus amputare volens. 
Item, relate ad praeceptum Quod fratres non ingrediantur monasteria 
monacharum, Gregorius sic statuit: Nos itaque generaliter esse prohi¬ 
bitum de quarumlibet coenobiis monialium respondemus, dum Innocen¬ 
tius declarat aliter: Dicimus ingressum in monasteria tantummodo 
monialium inclusarum ordinis S. Damiani prohibitum fore . In hac 
saltem ultima solutione contrarias esse responsiones cuique apparet. 

Notetur tandem, ambas singulares Innocentii IV responsiones ne¬ 
glexisse Nicolaum III, solemnem edendo Constitutionem Exiit qui 
seminat (14 aug. 1279) (3), qua praedecessorum declarata suorum novo 
multoties subiicit examini. Similibus in utroque casu formulis utuntur 
Nicolaus et Gregorius IX, licet Innocentii IV de ingressu in mona¬ 
steria monacharum sententiam expresse renovaverit Gregorius X 
bulla (4) Voluntariae paupertati (5 nov. 1274). 

§ 17. Revocat minister generalis .... — Inter ordinationes ab 
uno seu altero ministrorum S. Bonaventura antiquiorum factas cele¬ 
bris est illa B. Ioannis Parmensis de officio divino (5). Bene cum iis 
collata, quae de ipsa referunt Catalogus generalium ministrorum prae- 
sertimque Fr. Salimbene (6), dubitari nequit an, penes Waddingum, 
integritate polleat perfecta. Ad ipsam probabiliter respiciunt, quas 
alias edemus, Determinationes in duobus codicibus S. Bona venturae 
tributae (7), ubi dicitur: « Item queritur, si littera Fratris Iohannis, 

(1) Sbaralea, BF I, 56,325,341,842,344; Eubel, Epit., n. IV, 295, 908,3«®, 311. 

(2) Sbaralea, BF I, 114; Eubel, Epit., n. XI. 

(8) Sbaralea, BF III, 404; Eubel, Epit., n. XLVII. 

(4) Wadding, ad a. 1274, tuppl. n. 2; Sbaralea BF III, n. 58; Eubel, 
Epit., n. 13<58. (5) Wadding, ad a. 1219, n. 2. 

(6) AF III, 275, 697; MG XXXII, 662, 901. 

(7) Sio. v. g. in Cod. 106 Bibi. Fr. Min. Conv. Friburgi in Helvetia, eoius 
descriptio paratur pro AFH, et ex quo trahuntur sequentes «Diffinitiones». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




« DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARRONENSI3 (1260). 499 

quondam generalis ministri, adhuc obliget: respondeo, quod non, quia 
revocata fuit in capitulo generali». 

In suis encyclicis litteris, sub die 23 aprilis 1257 datis, idem 
Seraphicus doctor aliam immediati sui praedecessoris ordinationem me¬ 
morat (1), dicendo: « Locorum vero mutationem nullatenus concedatis 
alicui ante capitulum generale, nam de consilio discretorum, propter 
scandala vitanda, iuxta praedecessoris mei mandatum hoc mihi re¬ 
servo *. Forsan eidem Ioanni Parmensi tribuendae sunt anonyraae lit¬ 
terae apud Firmamenta trium ordinum vulgatae, p. I, fol. XXIIII r. 
quibus agnoscitur magna antiquitas, quin de earum auctore aliquid 
statuatur. 

§ 18 Fiat duplex officium maius..,. — Capitulum generale Assi- 
siense (1279) ordinationem isti contrariam omnino tulit. In una quippe 
suarum Diffinitionum sic decrevit (2): « Item, cum ordo teneatur facere 
officium secundum ordinem romane ecclesie et ipsa romana ecclesia offi¬ 
cium de Trinitate non faciat, non teneantur [fratres] illud facere ». 

§ 18 b - De sancta Clara fiat officium duplex, sicut papa man¬ 
davit. — Nicolaus Glassberger (3), de capitulo Romano (1257) lo- 
quens: «In quo capitulo ordinatum fuit», inquit, « quod de beata Clara 
fiet de cetero festum duplex *. Similia leguntur apud Chronicam 
XXIV Min. generalium (4), unde priora sumpsit ille Nurembergen- 
sis: «In quo capitulo fuit ordinatum, quod de beata Clara fuerit de 
cetero festum duplex *. Nullus est, qui sic dicta cogitaret in dubium 
revocare. Et revera quid eo aequius, primum videlicet generale post 
S. Clarae canonizationem convocatum capitulum de eius officio tra¬ 
ctasse? Attamen praesens «diffinitio* Narbonensis probat decretum 
a chronistis recensitum non fuisse anno 1257 latum, sed anno 1260. 
Capitulares insuper, papae mandatum invocando, manifeste significant 
se non intendere renovationem legis a praecedenti capitulo emanatae. 
Hinc concludimus omissionem nominis S. Clarae apud Ordinationes 
dtvinii officii non esse argumentum, quo possit earum compilatio de¬ 
terminari ad annum 1254. 

§ 22. quod sibi in Romano . capitulo est concessum — 

His evidenter concluditur Romae, sicut et Narbonae, « Diffinitiones» 
fuisse factas, quae latent adhuc. Multa probabilitate dicendum est ali¬ 
quid aliud ibi decretum fuisse. Stabilito enim Metense capitulum, post 
quod certo sunt Ordinationes divini officii compilatae, anno 1255, imo 
concesso ipsum anno 1254 (quod tamen nequaquam historiae conforme 
supra iudicavimus) celebratum fuisse, necessario sequitur illas non esse 
anno 1254, sed posteriore tempore publicatas. Si statuamus igitur, eas 
esse post bullam Pressi gravi orbis sarcina (1 iunii 1256) editas, nihil 
amplius obstare videtur, quin potuerint in capitulo Romano (1257) pro¬ 
mulgari. Quod nunc probandum assumimus. 

In citatis Ordinationibus tres sub §§ 29, 37 et 49 interseruntur 
articuli, qui sic se habent: Item, littera ministri generatis de officii 

(1) S. Bonav. Opp. omnia, VIII, 469. (2) ALKG VI, 49. 

(3) AF H, 74. (4) AF IH, 824. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 








600 « DIFFINITIONIS » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 


uniformitate servanda , que incipit: Quia sicut indubitanter (1) etc. 
ubique servetur, excepto quod sequentie taxate in quibusdam festis 
possint dici (2); — Similiter se habeant in missis ]>ecidiaribus de Spi¬ 
ritu sancto, de beata Virgine et de l>eato Francisco, in quibus dicatur 
Kirieleison, Prefationes, Sanctus et Agnus in cantu solemnij non tamen 
in missis huiusmodi dicatur Gloria in excelsis, preterquam in missa 
de beata Virgine et de Spiritu sancto; — Item, ad missas votivas non 
dicatur Gloria in excelsis Deo, nec in conventu nec extra, preterquam 
in missis beate Virginis et de Spiritu sancto, vi sujrra dictum est. 

Ni fallimur, verbis excepto quod primi articuli significatur, quod 
in locum dictae epistolae generalis ministri nova quaedam supervenerit 
ordinatio illam ita modificans, ut censeatur ex hoc ipso caduca,, quoad 
omnia de novo ordinata. 

Ex aliis duobus articulis idem elucet. Quidnam statuunt? Quod 
ad omnes missas votivas a Fratribus omittatur Olor ia in excelsis, 
praeterquam ad missas de Beata et de Spiritu sancto. Bis repetitur 
verbum praeterquam magna certe dignum attentione. Patet ipsum 
habere sensum ex se exclusivum, eaque positum esse intentione, ut 
introducatur duplex ad regulam exceptio. Porro duplicem hanc ex¬ 
ceptionem primitus non exstitisse, bulla Pressi gravi orbis sarcina 
(1 iunii 1266) (3) peremptorie nos certos reddit: ab ipsa quippe bulla 
praecipitur statuenda duplex illa exceptio et insimul manifestatur 
tempus, ante quod edicto generali nondum fuit introducta. 


(1) Wadding, ad an. 1249, n. 2, (III 9 , 208-9). 

(2) Istum rescripsimus articulum ex dicto Friburgensi Cod. 106 (saec. XIV). 
Ut edebatur AFH III, 68 iuxta Londinensem Cod. 21155 (saeo. XV), ita legitur: 
Item, littera generali* ministri de officii uniformitate est servanda, que incijrit sic: In¬ 
dubitanter, usque servetur. Sic sonantem quis illum esse corruptum non videat ? 

(3) Sbaralea, BF II, 192; Eubel, Epii., n. 861; Potthast, n. 16398. Sic se 
habet: «Dilectis filiis generali et provincialibus ministris ac fratribus universis 
ordinis fratrum Minorum salutem et apostolicain benedictionem. Pressi gravi 
orbis sarcina sub imposita necessitate pastoralis officii, dum pro communi salute 
fidelium et commisso nobis ministerio satagimus, oum Marthae sollicitudine 
circa plurima forinsecus conturbamur, ita ut nobis vix diei horam possimus 
subripere, qua intrinsecus beatae quietis vacemus otio ad pedes Domini cum 
Maria: propter quod iuvari piis devotarum orationum suffragiis plurimum in¬ 
digemus. Hoc siquidem dilecti filii Parisienses et quamplurimi locorum fratres 
vestri ordinis tanquam filii de patris vestri salute solliciti attendentes statuerunt, 
ut qualibet hebdomada singuli eorum sacerdotes unam missam de Spiritu sancto 
vel beata Virgine in privato, et conventus totus solemniter pro uostra salute ac 
nostro etr ecclesiae bono statu celebrent, et alias certarum orationum sacrificiis 
apud Patrem luminum interpellent. Unde nos in hac parte ipsorum devotum 
studium dignis in Domino laudibus commendantes, eis, quod in praedictis 
missis solemnibus angelicum hymnum, videlicet Gloria in excelsis Deo, et se¬ 
quenti as seu prosas missis competentes huiusmodi, statuto oontrario et prae¬ 
sertim Metis a vobis in generali capitulo edito non obstanto, licite valeant 
decantaro, ac etiam dicere in privatis, per nostras litteras duximus conce¬ 
dendum. Quocirca universitatem vestiam attente requirimus et per Dominum 
obsecramus, quatenus frequens negotium nostrum, quo premimur, sollicito 
pacis vestrae otio adiuvantes, illud idem in singulis locis vestris statuere ac 
servare curetis. Nos autem, ut id liberius exequi valeatis, licentiam huius¬ 
modi vobis auctoritate praesentium duximus oonoedendam. Datum Anagniae 
kalendis iunii, pontifioatus nostri anno secundo». AF III, 279. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



< DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 501 


Ad rem nostram quatuor in citata bulla faciunt. Ibi dicitur: 
1° quod Parisius et in pluribus locis aliis peculiare statutum emana¬ 
verit circa missas privatas et solemnes; 2° quod hoc statutum sit 
contrarium decreto generali Metis edito; 3 U quod, decreto Metensi 
non obstante, illud papa per certas litteras approbaverit; 4° quod man¬ 
daverit idcirco, ut illud idem in toto ordine statui et servari curetur. 

Hinc arguendo concludimus. Si litteris suis Alexander IV requi¬ 
rit, ut generaliter statuatur ordinatio, licet Metensi repugnet legi, evi¬ 
dens est Ordinationes divini officii, quas nemo dubitat vim habuisse 
pro toto ordine, et quae sunt absolute pontificio conformes decreto, 
non adhuc viguisse die 1 iunii 1256. Ut quid enim statuendum man- 
dasset papa, quod iam ubique servatum et pro omnibus decreto an¬ 
teriore fuisset sancitum ? Caeterum, capitulo generali competebat re¬ 
vocatio statuti per praecedens capitulum generale editi seu lex ei 
contraria; sed post Capitulum Metense non fuit aliud nisi Romanum 
(1257). Censendum ergo capitulum Romanum potius saepe dictas Ordi¬ 
nationes elaborasse, cum venerit immediate post praetactam bullam 
Pressi gravi orbis sarcina (1). 

§ 23. Tercia pro ordine Cisterciensi. A civitate Narbonensi per 
circiter quindecim milliaria distat abbatia Cisterciensis Fontis Frigidi, 
vulgo Fontfroide, praeterito saeculo restaurata (2). 

§ 24. Pro fratre Wilhelmo...... Ignoratur praecise, quo anno mor¬ 
tuus fuerit Frater Gulielmus. Saltem ex his actibus capituli Narbo¬ 
nensis certum est ipsum a tempore capituli Romani (1257) decessis¬ 
se (3). De eo Thom. Cantipratanus, De apibus , c. I, n. 16, ap. Wad- 
dingum, ad a. 1257, n. 8: Hic cum die quadam Parisius praedicaret, 
per horam obmutuit, et verbum vitae resumens omnibus cum vultu se¬ 
renissimo valedixit, et sic. in pace quievit. — Fr. Adam de Marisco 
obiisse putatur circa 18 nov. 1258 (4). — Fr. Berchtramus forsan non 
est alius ac Fr. Bertrandus de Baiona, de quo loquitur Chronica XXIV 
Gen. Mm. (5). — Circa Fr. Romeum de Llivia, cf. H. M. Cormier, 
Le B. RomSe de Livia, 0. P., mort d Carcassonne en 1261, Toulouse 
1884, in-8°, p. 68; Quetif-Echard, Script. 0. Praed., I, Parisiis 1719, 
161. Douais, Les Fr&res Precheurs en Gascogne, Paris 1885, 479-81. 
Quod citius obierit quam hucusque credebatur, ex textu nostro ma¬ 
nifeste patet. 

§ 26. Numerus defunctorum . Articulus iste quanti sit momenti 

notabunt rei statisticae periti ratione illius novi numeri, quo melius sup¬ 
putare poterunt. 2126 obitus durantibus tribus annis vere mirabilem 


(1) Ioannis Parmensis abdicationem circa i unium 1256 iam fuisse de- 
oretam supponamus oportet, si possibilem dicere velimus ad diem 2 febr. 1257 
oapituli convocationem Romani, quod «acceleravit, quia penitus nolebat esse 
minister •. Sio igitur universitatem fratrum requirendo, quod statuant in sin¬ 
gulis loois, videtur pontifex innuere capitulum generale esse convocatum seu 
de proximo convocandum. Certo saltem coaeva sunt bulla pontificia convoca¬ 
tioque dicti capituli. 

(2) Cf. Cauvet, Etude hietorique tur Fontfroide, Montpellier-Paris 1875. 

(8) Sbaralea, Suppi. SS., 824. (4) G. Little, Orey Friare in Oxford , 188. 

(5) AF III, 278; Wadding, ad a. 1256, n. 81. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






502 « DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1200). 


supponunt ordinis ab eius fundatione progressum. Iam scimus ex Ec- 
clestonio(l) solam Angliae provinciam, instante capitulo Romano (1257), 
1242 Fratres numerasse. Similem supponentes caeterarum 31 provincia¬ 
rum explicationem, inter quas Anglia una e maioribus erat, non exce¬ 
deremus dicendo, fratres Minores saltem ad numerum 30 000 — 36 000 
pervenisse circa annum 1260. 

Finitis commentis praeviis, iam « Diffinitiones» in textu authen¬ 
tico legendae sunt. Quoad notas advertendum est: A = Cod. 106 
Bibi. Fr. Min. Conv. Friburgi in Helvetia, p. 412-414, tamquam fun¬ 
damentum nostrae editionis; B = eumdem Cod. 106, ratione alterius 
textus recentioris quidem et incompleti, qui ibi legitur p. 248-249; 
E = editionem a P. F. Ehrle factam ap. ALKG, VI, p. 33-35, iuxta 
Cod. 7339 Bibi. Vaticanae; P = editionem ap. A. G. Little, English 
historical Review, XIII, 1898, p. 703 sq. iuxta Cod. olim 207 Bibi. 
Phillipps in Anglia. nunc vero ipsius D. Little. 


[P. 412] Hee sunt diffinitiones facte in capitulo Sarboncnai (a). 


1. Quilibet gardianus studeat sollicite (b) in domo sua constitu¬ 
tiones generales nabere, quas sub custodia sua (c) reservet; et caveat, 
quod extraneis nullatenus communicet (d); ipsas etiam constitutiones 
faciat semel in mense legi (e), ubi et quando sibi videbitur expedire, 
maxime VII prima capitula (f), que omnem tangunt communitatem. 
Et, istis publicatis, veteres destruantur. 

2 . Studeant ministri, quod usque ad sequens capitulum generale 
littera breviariorum et missalium corrigatur secundum (g) exemplar 
verius, quod habere poterunt, secundum ordinis approbatam consue¬ 
tudinem (Ji). 

3 . Obsecrat generalis minister cum generali capitulo universo 
omnes fratres voluntarie in XL a beati (i) Francisci in conventu una 
refectione esse contentos ad amovendas (j ) multas deordinationes et 
optinendam (Jc) benedictionem paternam, exceptis minutis (£), hospiti¬ 
bus, debilibus et infirmis. 

4 . Interdicimus, quod de cetero nullus (m) capiatur locus, ubi (n) 
fratres absque congregatione bladi et vini vivere non possint; et ubi¬ 
que locorum abusio huiusmodi (o) pro viribus exstirpetur. 

5. Studeant ministri fratrum loquacitates restringere et fratres 
inducere in suis capitulis ad silencium in mensis extra refectorium (p), 
cum capitulum generale in hoc concordaverit. 


(a) B hee s. d. f. i. c. N.; P diffinitiones oapituli Narbonensis; E h. s. d. 
f. i. o. generali N. predioto, quamvis in aliquo renovate et modifioate sint. 

— (6) E sollicita diligentia. — (c) E ipse sub custodia; B om. sua. — (d) E 
falso ab extraneis nullatenus communicentur. — (e) E suis fratribus legi; B 
fratribus legi. — (f) E 7 capitula prima; B prima VTI capitula. — (g) E ad. 

— (h) E c. o. a.; in A manu* posterior posuit ad marg. istius num. 2 vacat; P 

om. fotum num. 2; B om. et istis publicatis.approbatam consuetudinem. 

— (t) E sancti. — (j) AB ammovendas. — (k) E ad obtinendam. — (/) E om. 
minutis. — (m) E nullus de oetero. — (n) E unde. — (o) E huiusmodi abusio. 

— ( p) E falso fratres ad silentium inducere in suis oapitulis, in mensis et 
extra refectorium. 


(1) AF I, 221; G. Little, Tractatus Fr. Thomae, p. 14. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




« DIFFINITIONES > CAPITULI GENERALIS NARBONEN8I8 (1260). 503 


6 . Pueri fratrum non servent peccuniam datam pro fratribus. 

7. Collecciones pecuniarum pro fratribus in fratrum predicatio- 
nibus fieri nullatenus (a) permittantur. 

8. Thuribula, cruces et ampulle de argento omnino removeantur (b ); 
et de cetero callices simplices fiant in opere (c) et pondus duarum 
marcarum et dimidie non excedant; nec plures calices quam altaria 
habeantur, excepto uno [P. 413] pro conventu (d). 

9. Diffinimus, quod custodes et gardiani habeantur pro prelatis, 
et generalis eis curam animarum committat (e). Et gardiani in omnibus 
obediant custodibus; caveant tamen, ne in suis officiis invicem (/) se 
perturbent. 

10 . Generalis non vult, quod minister provincialis committat 
alii ( g ) receptionem fratrum extra suam provinciam, nisi in studiis 
generalibus; et quodministri transeuntes alienas (h) provincias stricte 
se habeant in recipiendo (i ); et quos receperint^') secum ducant cum 
firmo proposito nullatenus remittendi. 

11 . Amodo (k) non fiant testudinate ( l ) ecclesie, nisi super al¬ 
tare, absque licentia generalis ministri. 

12 . Quelibet domus in terminis provinciarum habebit loca vici¬ 
niora (m) sive sit in (n) suo episcopatu sive (o) regno sive non, nisi 
ex causa speciali generalis aliter duxerit (p) ordinandum. 

13 . Declaratio domini Innocentii ( q ) maneat suspensa, sicut fuit 
in capitulo Methensi; et inhibemus districte, ne aliquis utatur ea (r) 
in hiis, in quibus declarationi (a) domini Gregorii (7) contradicit. 

14 . Nullus confessor possit absolvere de tactibus impudicis, nisi 
qui licentiam habent absolvendi (u) de lapsu carnis; et, si qui con¬ 
suetudinarii (t) fuerint deprehensi, puniantur sicut de lapsu carnis. 
Idem dicimus de certa scientia sollicitantibus (a?) ad peccatum. 

15 . Capitulum generale punit capitula provincialia, que non scrip¬ 
serunt de statu provinciarum suarum secundum generalem constitu¬ 
tionem positam sub precepto(l), pena unius psalterii quemlibet de 
capitulo et unius diei in pane et aqua et trium disciplinarum; et 
sciant, si amplius neglexerint, gravius (y) punientur. 

16 . Inhibeant ministri provinciales fratribus cingula cum cutel- 
lis (z) et bursis, et bursas inferius laterales (a) in tunica [P. 414] 
habitus. 

17 . Revocat minister generalis (b) omnia edicta et precepta (c) 

(a) E nullatenus fieri. — (6) E amoveantur. — (c) E in opere plano. — 

(d) B om. et de cetero.pro conventu; P excepto uno pro communione ubi 

opus fuerit. — (e) E committit. — (f) BE ad invicem; in A invicem est cui 
marg. — (g) E melius generalis vult, quod m. p. non committat alicui. — 
(h) E per alienas. — (t) E in reoipiendo stricte se habeant. — (j) E recipiunt. 

— ( k ) AB ammodo; E ad modum falso. — (/) E testudinate non fiant. — 
(m) E sibi vioiniora. — (») BE sint de. — (o) BE vel. — (p) B duxerit aliter. 

— ( q ) E pape Innocentii 4 l . — (r) B om. ea. — (s) BE expositioni.. — (<) E Grc- 
gorii 9* — (u) B absolvendi habuerit — (r) E consuetudinarie. — (x) E de sol¬ 
licitationibus ex certa scientia. — (.y) E sciant quod amplius, si neglesserint; 
in A manus posterior posuit ad marg. istius num. 15 vacat; BP om. totum 
num. 15. — (z) EBP cultellis. — (a) E latentes falso. — (b) in A supra lineam 
generalis; E generalis minister. — (r) BE precepta et edicta. 

(1) Constit. gen. Narbon. ap. S. Bonav. Opp. omnia, VIII, 402: Teneantur 

autem capitula provincialia per obedienliam scribere capitulo generali . de statu 

et communi pace provinciae. Ehrle, ALKG VI, 188. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





504 « DIFFINITIONES » CAPITULI GENERALIS NARBONENSIS (1260). 


precedencium generalium ministrorum, sive lata fuerint litteris sive 
verbis (a). 

18 . Fiat duplex officium maius (b) de sancta (c) Trinitate in 
octava Penthecostes; de IIII doctoribus. scilicet Augustino, Gregorio, 
Ieronimo et Ambrosio, fiat officium semiduplex; de sancto Bernardo 
fiat officium die suo(d); de sancta Clara fiat officium duplex, sicut 
papa mandavit, et nomen eius ponatur in letania. 

19 . Antiphona de sancta Maria post completorium semper dica¬ 
tur (e), nisi in (f ) triduo ante pasca. 

20 . Nomen beati Francisci addatur in confessione (g). 

21 . Cantetur interdum hec antiphona, que sic incipit: Cefortim 
candor splenduit, in commemorationem ( h ) beati Francisci; in illa 
autem (i), que sic incipit: Hic vir in vanitatibus nutritus indecenter, 
fiat talis mutacio: Divinis carismatibus preventus est clementer (1). 

22 . Dicatur 1 missa pro domino papa de sancta Trinitate a quo¬ 
libet sacerdote preter illud, quod sibi in Romano capitulo est con¬ 
cessum. 

23 . Tres misse de beata Virgine dicantur a quolibet sacerdote: 
una pro domino rege Francie et domo ipsius, alia pro domino Nar¬ 
bonensi archiepiscopo, tercia pro ordine Cisterciensi, quia hii per spe¬ 
ciales nuncios petiverunt. 

24 . Pro fratre Wilhelmo de Militona, pro fratre Berchtramo [j), 
pro fratre Adam de Marisco, adiunctis eis aliis fratribus in capitulo 
nominatis, fiat semel officium sicut pro uno fratre; pro fratre Romeo, 
de ordine Predicatorum, fiat similiter, cui concessum fuit a Heymone 
et fratre Iohanne, ministris generalibus, propter suorum exigenciam 
meritorum. 

25 . Pro principibus et prelatis et omnibus recommendatis et spe¬ 
cialiter pro hiis, quibus concesse sunt littere generalis ministri, a quo¬ 
libet sacerdote dicatur una missa pro vivis, alia pro defunctis, a quo¬ 
libet clerico (k) quinquaginta psalmi, a quolibet laico C Pater. 

20 . Numerus defunctorum (2): duo milia 100 XXVI. 

27 . Pro duobus ministris mortuis in via veniendo ad capitulum 
fiat, sicut in constitutionibus (3) est ordinatum. 

28 . Sequens capitulum (4) celebrabitur Pisis (Z). 

Burdigalae, 9 febr. 1910. 

P. Ferdinandus M a Delorme, O. F. M. 

(a) E in litteris sive in verbis. — ( b ) EP meliu » fiat officium duplex maius. 
— (r) E beatissima. — (d) E add. scilicet 18 kalend&s septembris. — (e) E 
semper dicatur post completorium. — (f) E om. in. — (g) E in ooufessiune 
ponatur. — ( h ) E cantetur interdum in vesperis Cei orum candor in comme¬ 
moratione. — (a) E in illa antiphona beati Franoisci. — (/) manu* posterior 
erasit ch, ita ut legatur nunc Bertramo. — (k) A om. olerioo. — (f) A eoius habet 
num. ‘22-28; B om. num. 18-28. 

(1) Cf. AFH I, 46-9. 

(2) Consi, gen. Narbon. ibid. 468: Recitetur numerus fratrum defunctorum a 
tempore generalis capituli proximo praeteriti. Ehrle, 1. c. 186. 

(8) Ibid. 464: Pro illis, qui vadunt ad capitulum generale, si tunc contigerit 
eos mori, una missa dicatur a quolibet sacerdote. Ehrle, 1. C. 137. 

(4) Ibid. 464: In fine assignetur locus, in quo sequens capitulum celebretur. 
Ehrle, 1. o. 187. 462: Ordinamus, quod generale capitulum allematim dira montes 
et ultra de caetero celebretur. Ehrle, 1. c. 184. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM TRATIOELLOBUM. 506 


DOCUMENTA INEDITA 

AD HISTORIAM FRATICELLORUM 

SPECTANTIA 


Tractatas Fr. And reae Ricbi de Floreatia, 0. F. M. contra Fraticellos. 


( Continuatio ) (i). 


Secunda conclusio est hec: Pertinaciter contradicens decretali papc Nico¬ 
lai, que incipit Exiit in hiis punctis in quibus videtur discordare decretalibus 
pape Iohannis, non est ex aliquo taU precise hereticus iudicandus. 
Probatur hec conclusio-quia contradicens huic decretali, si po¬ 
neretur hereticus, hoc esset uel quia ex materia huiusdecre- 
talis esset hereticus uel ex forma. Set neutro istorum modorum, ergo 
stat conclusio. Consequentia patet, quia non aliter sunt heretica que dicuntur 
heretica, quam ex materia uel ex forma, ergo stat conclusio. Set antecedens 
probatur. Et primo prima pars assumpti, quoniam licet propositiones 
prefate contracte (2) ad aliquem intellectum videantur sic pertinere ad 
fidem, quod opposite in tali sensu contradicant sacre scripture, uel appro- 
batissimis sententiis patrum, quod est esse hereticum ex materia, tamen 
accepte in se simpliciter, sicut inveniuntur proposite in sacra scriptura, 
non censentur heretice, nisi negentur esse vere, uel non esse de sacra 
scriptura. Set simpliciter accipiendo non sunt heretice, eum etiam propo¬ 
sitiones eis contrarie inueniantur ibidem. Sic etiam admictuntur a patribus, 
sumptis simpliciter, quod opposite non excluduntur, quod esse non posset, 
si essent heretice ex materia. Invenitur enim in euangelio xpm babuisse 
loculos (3) et non habuisse (4), habuisse quid proprium (5) et non ha¬ 
buisse (6), habuisse rerum dominium (7) et precipere non haberi (8), sicut 
etiam invenitur [f. 6v] suam doctrinam esse suam (9) et non esse suam (1 o). 
Et sic patet, quod isto modo propositiones contradicentes non sunt here¬ 
tice, nec per consequens asserentes eas pertinaciter. 

2* pars assumpti probatur, scilicet quod pertinaciter contradicentes 
decretalibus pape Nicolai non sint censendi heretici ex forma particularis 
decretalis huius, quia decretalis pape Nicolai non habet infigere heresym 
in pertinaciter contradicentes, set excommunicationem et maledictionem. 


(1) Cf. AFH m, 353-067-79. 

(3) Codex habet contratract*. (3) Cf. Ioh. XII 6 ; XIII 39 . 

(4) Cf. Matth. X 9; Mare. VI 8; Luc. IX 3 ss. 

(5) Cf. Matth. XXVII 31. 35. (6) Cf. Matth. VIII 20; Luc. IX 58 ss. 

(7) Luc. IX 13 ; Ioh. VI 9 ubi narratur quod Christus praecepti apostolis dare 
m a nduc a re turbis, quod dominium ciborum supponit. 

( 8 ) Cf. Matth. XIX 31; Mare. X ai; Luc. XVIII as ss. 

(9) Cf. Mare. IV a; XII 38; (10) Cf. Ioh. VII 16. 

Archivum Framd$oamm Hidoriacm . — Ab. III. 32 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




506 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATIOELLORUM. 


Pene enim non sunt ampliande (i). — Non ergo infertur heresis ex 
forma in pertinaciter contradicentes, nec ex materia, ut est probatum, 
ergo stat conclusio quod pertinaciter contradicens decretali pape Nicolai 
in hiis, que videntur repugnare decretalibus pape Iohannis, non est ex 
hoc censendus hereticus. 

2° probatur quod non ex forma communi quia decretalis, nam 
tunc esset pena communis omni contradicenti pertinaciter cuilibet decre¬ 
tali, quod non est verum, nam varie sunt pene inflicte uel fulminate in 
decretalibus et alique arbitrarie, pene etiam sunt restringende ad suum 
casum, non dilatande, libro 6 ° de regulis iuris( 2). Pauce autem infigunt 
heresim. Inuenitur tamen quod anathema sit, qui decreta contempnit 
pontificum, 25 a q. 2 a . Si quis ( 3 ). Set anathema non est heresis, set ma¬ 
ledictio ; et sic maledictio est communis contempnenti decretalem quamcum- 
que, non heresis; minor enim pena est maledictio quam heresis. Licet enim he¬ 
reticus sit censendus negans auctoritatem pape, uel pertinaciter tenens quod 
non possit condere decretales, uel asserens quod non tenemur sibi obedire, 
non tamen conuincitur hereticus, qui contradicit quantumcunque pertinaciter 
alicui decretali, que de se non inferat in contradicentem heresim ex ma¬ 
teria uel ex forma, alias nimis graue esset et animarum ingens periculum, 
si hereticus haberetur qui alicui decretali indifferenter contradiceret. Item 
si contradictio cuicumque decretali inferret heresym, sequeretur quod nulla 
decretalis posset cassari, immutari uel suspendi, quia hoc esset heresym 
commictere simpliciter uel ad tempus uel tergiuersari hereses, quod non 
est de sancta ecclesia concedendum, que sepe decretales cassat, corrigit, 
suspendit et immutat, vt patet in 6° et in Clementinis frequenter. 
3 0 dico quod nec conuincitur hereticus qui contradicit alicui decretali per 
consilium quantumcunque solempne approbate, nisi ibidem hoc exprimatur, 
uel decretalis talis sit materie, que inferat heresym in pertinaciter contra¬ 
dicentem. Inueniuntur autem decretales per concilia generalia approbate, 
que nullam determinant penam inobedientibus, alique etiam decretales 
sunt, que penam pecuniariam infigunt transgressoribus, uel penam ieiu- 
niorum, uel alterius speciei ab heresy, vt excommunicationis, priuationis, 
et multe sine taxata pena etc. Solempnitas enim concilii, que decretales 
roborat et solem pnizat, non ex hoc penam aliam, quam ibidem taxata 
sit, irrogat. 4 0 et vltimo quod non conuincitur hereticus contradicens per¬ 
tinaciter alicui decretali ex hoc (4) [f. 7 r] solum, quod sit in corpore iuris 
canonici inserta et per concilium approbata uel aliqua pluribus summis 
pontificibus confirmata auctoritate et solempniter publicata. Non enim per 
hoc augetur pena, que ante fuit taxata. Set stante eadem pena in nullo 
ex hiis debet intundi. Iniuriose enim agit et sine lege, qui judex ultra 
taxatam in lege penam pro tali crimine irrogat transgressori. Non enim 
sequitur tunc legem, set propriam voluntatem. Patet igitur assumpta maior 
propositio. Set minor propositio, videlicet quod omnis propositio heretica 
est heretica ex materia uel ex forma. Hoc patet, quia omnis pena si justa, 
fertur a jure uel judice. Nullus enim potest ferre sententiam nisi jurisdi- 


(1) Cf. Regul. iuris. n. 49. (a) Cfr. Regul. 15. (3) Cap. 18. 

(4) In margine inferiore f. 6v haec additio habetur, eadem manu conscripta : a Et 
nota quod licet heresis sit error circa Scripturam uel circa articulos fidei etc., tamen 
quia, vt talis error dicatur heresis, adduntur alique circumstande et inferuntur multe 
pene incidenti in heresim, et ideo aliquando, vt notem penas sibi illatas et adnexas, 
sepe loquar de heresi sub appellatione pene inflicte ex errore et ex sententia iudicis, 
vt distinguam heresym ab errore, qui non est heresis». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 607 


ctionem habeat, quod fit uel ymitando jura condita et penas ibi taxatas, 
uel ex auctoritate commissa penas arbitrarias inferat, si pena est a jure, 
est ex materia, si a iudice, est ex forma. Patet ergo ista minar et per 
consequens tota 2 a conclusio. 

Correlarium huius 2 e conclusionis annexum est hoc: Licet dicta de¬ 
cretalis exiit non hereticet contradicentem, posset tamen quilibet papa 
sequens nouiter hereticare pertinaciter contradicentem, et sic inferret in 
contradicentem heresym ex forma a judice inductam. Patet hoc correla¬ 
rium. Quia decretalis supponitur vera et de materia fidei, in qua potest 
errari (i) et ex qua potest in ecclesia propter varios intellectus scisma suscitari, 
ad que sum[m]us pontifex debet prouidere et ex officio remediis et penis 
occurrere opportunis. Sic enim fecit papa Iohannes prefatus in decretali 
Cum inter nonnullos (2), vt patet ibidem. Similiter papa Benedictus (3) 
eius immediatus successor, qui hereticauit opinionem quod anime corpore 
exute quantumcunque purgate et sancte, ante resurrectionem nudam dei* 
tatem beatifice non viderent, et similiter de multis aliis decretalibus, que 
primo non erant heretice et nunc sunt heretice, quia primo fuerunt false, 
patet in &° et y° decretalium. Sicut etiam patet cum canonizat sanctos. 

Tertia conclusio sit hec: Contradicens pertinaciter decretali pape Io- 
hannis, que incipit Cum inter nonnullos hereticus expresse con- 
uincitur tam ex materia quam ex forma(4). Hec conclusio pro¬ 
batur. Quoniam papa Iohannes ibi duos dampnat herrores reducens 
aperte contra dicta euangelica. Patet de primo; dicit enim quod perti¬ 
naciter asserere redemptorem nostrum dominum y m xpm eiusque apo¬ 
stolos in speciali non habuisse aliqua nec in communi hereticum iudica- 
mns, cum scripture que in pluribus locis ipsos nonnulla habuisse asse¬ 
rant, contradicant expresse. 

2"* error ibidem per eundem dampnatus est iste: Rursusque in po¬ 
sterum pertinaciter asserere quod redemptori prefato eiusque apostolis in 
hiis que ipsos habuisse scriptura sacra testatur nequaquam jus ipsis vtendi 
competierit, nec illa tenendi, donandi, vendendi et ex ipsis alia adqui- 
rendi, que tamen ifisos. fdtisse scriptura sacra testatur, seu ipsos potuisse 

(1) Utique ab homine privato, non vero ab Ecclesia vel a Papa « ex cathedra » 
loquente, ideo argumentatio auctoris hic claudicat. 

(3) Eubel, BF V, 356-9, n. 518. 

(3) Denifle, CkUP II, 453-4. Bulla « Benedictus Deus », Bull. Rom., Taurini 1859, 
IV, 345-7; Mussi, AI. De Joanms XXII opinione circa visionem beatificam, Modoetiae 
1906, ioss. (in-ia°, pp. 19). 

(4) Fere contrarium tenet et defendit Alvarus Pelagius, De Planctu Ecclesiae II 
60: « Quod non est hereticum asserere quod Christus et apostoli habuerunt aliquid 
in speciali vel in communi per modum dominii vel proprietatis», ed. Lugd. f. 199ra, 
ed. Ven. f. 145 rb. Cf. etiam ib. Cap. 59. Nihilominus tum Andreas Richi Icfr. supra 
pp. 370ss.) tum Alvarus Pelagius substantialiter idem sentiunt, quatenus uterque con¬ 
cordiam inter Bullas Cum inter nonnullos et Exiit astruunt. Eubel, BF V, 356-59 in 
nota edidit ex Archivo Vaticano, Armario XXX, 43 , fol. 89-93 scriptum aliquod hac 
de concordia post 1336 compositum. Nuper P. Alexander Amaro Diaz O. F. M., in 
Collegio S. Antonii de Urbe disciplinae historicae alumnus dissertationem de Alvaro 
Pelagio instituens, invenit tractatum illum a P. Eubel editum non esse nisi Cap. 59 
libri II De Plasutu Ecclesiae, ubi tamen hinc inde pauca adiecta sunt, esse proinde 
tractatum, quem Alvarus Pelagius inter 1336 et 1330 composuit, forsitam occasione 
calumniarum apud Iohannem XXII contra ipsum sparsarum, de quibus cfr. Bullam 
Licet dudum (33 mart. 1339) BF V, 378; Wadd. ad a. 1339 n° 8 et 9. Cum demum 
inde ab anno 1330 scripsit Alvarus De Planctu Ecclesiae, tractatum illum integre, 
paucis tamen adiectis, inseruit. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



508 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


facere supponit expresse cum scripture sit contrarium de fratrum no¬ 
strorum consilio deinceps erroneum fore censendum hereticum declaramus. 
Patet ergo conclusio hec, quia isti errores reducuntur contra sacram seri- 
pturam, quod est esse erroneum ex materia, et quia infert heresym ex 
sententia, dicuntur heretici ex forma. Fuerunt autem hereticati a papa 
Iohanne volente ponere silentium disputationibus, litibus et accusationibus, 
que crescebant inter scolasticos viros (i) religiosos et alios, qui se diffa¬ 
mabant et incusabant de heresy. Quidam etiam de opinantibus dicebant 
xpm habuisse ea, que in euangelio referuntur habuisse, habitione abu- 
siua,.ita quod habusiue dicitur talia habuisse. Dominus ergo papa Iohan- 
nes ex hiis coactus supradiclam decretalem condere et questionibus et [f. 7 v] 
litibus finem perpetuo imponere ( 2 ); et sic patet 3 a conclusio. 

Correlarium. Possibile videtur quod duo asserentes eandem numero 
propositionem et equali pertinacia, vnus conuincatur hereticus et alter ca¬ 
tholicus. Hoc correlarium patet, quia vna et eadem propositio potest ha¬ 
bere diuersos sensus et in vno sensu erit heretica et in alio fidelis et ca¬ 
tholica, vt patet in hac propositione: Ego et pater vnum sumus ( 3 ); hanc 
asserit Sabellius veram, quia vt hereticus confundit personas, eandem 
asserit catholicus veram, quia dictam a xpo et scriptam in euangelio, et 
eam intelligit veram per essentie ydemptitatem et vnitatem. Et similiter 
eamdem dicet Arrius falsam quia essentialiter distinguit personas et dicit: 
aliud pater, aliud filius. Similiter est de hac propositione Pater maior me 
est ( 4 ); hanc concedunt catholici et Arriani, set sub diuerso sensu, quia 
catholici intelligunt maioritatem deitatis ad humanitatem, et Arriani in- 
telligunt maioritatem etiam essentialem in deitate. Potest etiam hoc cor¬ 
relarium aliter declarari sic: Vna et eadem propositio poterit videri alicui 
quod repugnet dicti[s] sacre scripture vno tempore, set alio tempore, cum 
erit magis doctus, cognoscet non contradicere, set concordare, et sic tem¬ 
pore quo putauit discordare, putauit hereticam, et tempore quo putabit 
conuenire, putabit catholicam. Et si hoc in vno et eodem homine, multo 
facilius invenietur hec diuersitas in duobus simul diuersa opinantibus in 
eodem tempore uel diuerso. Et ex hoc nascuntur contentiones et brige ( 5 ), 
et in ecclesia scismata et discordie et hereses. Et sic puto fuisse in pro¬ 
posita questione inter Michelistas et papam Iohannem prefatum, inter 
quos puto multiplicitatem sensuum fuisse discordie causam, et non repu¬ 
gnantiam oppositionis intellectuum. 

Quarta conclusio sit hec: Posito quod decretalis pape Nicolai et de¬ 
cretales pape Iohannis contradicerent, vt putant Micheliste , decre¬ 
tales pape Iohannis sunt censende auctoritate validiores. Probatur 
hec conclusio, primo quia decretales pape Iohannis inveniuntur condite 
cum solempniori consilio cardinalium, prelatorum et doctorum vtriusque 
juris et multorum magistrorum in sacra pagina ( 6 ). Sed in decretali pape 


(1) Sunt verba bullae : Cum inter nonnullos, BP V, 356. 

(3) Ibidem. (3) Ioh. XVII, 33. (4) Ioh. XIV, 38. 

(5) Briga = lis, rixa ; Ducange-Henschel s. v. 

(6) In Bulla Cum inter nonnullos dicitur bis « de fratrum nostrorum consilio» BF 
V, 357, 359. Maxima et, uti videtur, officialis collectio sententiarum cardinalium, 
episcoporum, praelatorum, magistrorum, in quaestione paupertatis Christi et Aposto¬ 
lorum datarum, habetur in Codice Faticano latino J740, membr. saec. XIV, dum 
transscriptum huius codicis extat Venetiis in Bibliotheca S. Marci: Zanetti, latini 143 
chart. saec. XV, ex quo Felice Tocco quaedam edidit, La Questione della fovertd net 
*eoolo XIV secando nuovi documenti, Napoli, 1910, p. xoss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATIOELLORUM. 500 


Nicolai non dicitur quod fuerint de consilio alicuius alterius ab ipso papa 
edite (i), sicut patere potest prefatas decretales percurrendo. 2° probatur 
eadem conclusio. Quia decretales pape Iohannis fuerunt facte ex propo¬ 
sito directe ad supra dicta dubia, que agitabuntur per mundum, ymo que 
perturbabant multipliciter ecclesiam, terminanda, vt patet in dicta decre¬ 
tali ; dicitur enim ibidem: Cum inter nonnullos scolasticos viros vertatur 
in dubium, virum asserere xpm etc. Nos ergo tante concertationi silen¬ 
tium perpetuum imponere volentes etc. Set decretalis pape Nicolai pre- 
fata fuit edita, non vt determinatiua questionum et discordantiarum su- 
pradicte materie, set solum fuit introducta vt commendatiua et declara- 
tiua regule fratrum Minorum. Appellatur enim declaratio regule fratrum 
Minorum, vt patet in dicta decretali. Et sic ex directo non terminat has, 
de quibus loquimur, questiones (2), et ideo largius in huiusmodi est lo¬ 
quendum quam si diffiniendo loqueretur (3). 3 0 probatur idem quia de¬ 
cretalis pape Nicolai non curat hanc questionem finem statuendo dubiis, 
que oriri inde possent et disputationibus, que fiebant in mundo ex parte 
qualibet ex aduerso. Set permictit dubia dicens (4): Si quid autem penes 
aliquem in supradictis dubietatis emerserit, hoc ad culmen apostolice Se¬ 
dis deducatur, vt auctoritote af>ostolica sua in hiis manifestetur intentio, 
cui soli concessum est statuta condere et condita declarare. Set decretalis 
pape Ioannis precidit dubia et que possunt oriri et dispu-[f. 8r]tationes 
et discordias, inponens perpetuum silentium super hiis, dicens in prefata 
decretali Cum inter nonnullos: Nos perpetuum silentium inponeutes... 
Deinceps erroneum declaramus etc. 4 0 patet hec conclusio, quia grauior 
pena inponitur transgressori decretalis pape Iohannis, quia infligitur he- 
resis, efficit enim contradicentem sibi pertinaciter hcreticum. Set decretalis 
pape Nicolai solum infligit in contradicentem excommunicationem et om¬ 
nipotentis dei indignationem. Que autem decretalis maiorem infligit pe- 
nam solicitius est seruanda, transgressio magis timenda et intacta magis 
conseruanda. Heresis enim excommunicationem et maledictionem includit 
et non e contrario; ergo maior pena etc. 5 0 probatur idem sic: Vltimiori 
decretali in editione amplius est fauendum et immobilius inherendum, eo 
quod posterior cogitanda est emendatior, eruditior et solidior, eo quod per 
tempora ecclesia magis eruditur, magis digerit dubia, et que vera sunt 
roborat, et corripit que neglecta. Non enim hoc potest conuenire prioribus 
respectu sequentium, vt priora corrigant que futura; correptio enim pre- 
supponit errorem, non preuenit, priora inmaturiora sunt, que vero sequun¬ 
tur putantur digesta per amplius. 

Correlarium 4 e conclusionis sit hoc: Si decretalis pape Iohannis 
opponitur in aliquo decretalibus pape Nicolai, vt predicant Mi- 
cheliste, sequitur quod decretalis pape Nicolai, de qua questio hic 
agitur, sit irrita, reuocata et nullius vigoris putanda. Si autem realiter 
non sibi opponitur [sic] uel in sensu non contradicunt, vt dicunt Iohan- 
niste et cum eis omnes catholici, sequitur quod quilibet successor in pa- 
patu prefato pape Nicolao potuerit istam decretalem anullare, cassare, 
corrigere et vigore omni nudare, et quod decretalis pape Iohannis Cum 
inter nonnullos per nullum eius successorem potuerit uel poterit irritari. 


(1) De magna cura et consilio quibuscum Decretalis Exiit composita est, cfr. 
Ana/. Franc., III, 369. 

(a) Observatio iustissima auctoris, sci. Papam Nicolaum III nullam decisionem 
dogmaticam decretali Exiit voluisse dare. 

(3) Cod.: loquerentur. (4) In decretali Exiit; BF III, 416. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


510 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


Horum contrarium asserunt Micheliste, Probatur prima pars correlarii, que 
est quod si decretalis pape Iokannis opponitur etc. hoc sequitur, quia ex 
quo sunt opposite, simul stare non possunt. Nec.aliquis intendit subditos 
ad opposita obligare, nec potest etiam si vellet. Ergo altera uel ambe 
sunt irrite et nullate. Si altera non potest esse posterior, eo quod non 
habet vnde reuocata dicatur ex aliqua posteriori, ut supponitur; nec ex 
aliqua anteriori, quia prior in posteriorem non habet anullandi vigorem. 
Non enim antecessor ligat uel impedit potentiam succedentis, set magis 
qui sequitur acta irritat precedentis, nisi forte in prima esset heresis in¬ 
terclusa, quod in proposito non supponitur. De hoc videbitur in correlario 
sequentis conclusionis, et iam ostensum est quod decretalis pape Nicolai 
prefeta in pertinaciter contradicentem non infert heresim nec ex materia 
nec ex forma, ergo sequitur quod posterior potuit reuocare statutum edi¬ 
tum a predecessore. Frustra enim 2 um statutum fieret, si non intenderet 
omne precedens oppositum irritare. Et quod successor possit priora statuta, 
exceptis statutis que pertinent ad heresym, reuocare, patet I5 a d. sicut (i) 
et 25 a , q. prima Sunt quidam (2), vbi dicitur quod papa mutat statuta 
conciliorum et secundum totum et secundum partem irritat et anullat, et 
patet in libris decretalium sepius de facto, et in materia proposita papa 
Nicolaus prefetus multa reuocauit in declaratione regule fratrum Minorum, 
que per Gregorium (3) et Innocentium (4) eius predecessores in papatu 
fuerant ordinata. Illi enim determinauerunt, quod fratres Minores habeant 
jus ad vsum rerum eis necessariarum (5), scilicet ad victum et vestitum et 
ad sapientiale studium et dei cultum, [f. 8v] Et tamen Nicolaus horum 
successor declarauit, quod non habebant nisi simplicem vsum facti sine 
omni jure et reuocat omnem decretalem, que huic sue contradiceret; 
ergo et equa ratione successor pape Nicolai , puta papa Iohannes , po¬ 
tuit precedentis Nicolai pape reuocare decreta. Si autem non opponun¬ 
tur, sicut tangit 2 a pars correlarii, nec prima est in materia que spe¬ 
ctet ad heresym, patet per dicta, quod papa Iohannes successor sicut 
et alius pape Nicolai successor potuit, sicut et iste poterit illam reuocare, 
licet si non contradicant, expedire non videatur immutari. 3 a pars corre¬ 
larii est, quod decretalis pape Iohannis , que incipit: [Cum\ inter nonnullos 
non potest anullari uel suspendi. Patet quia hec decretalis hereticat con¬ 
tradicentem, et anullare ipsam esset fauere heresy, et suspendere esset 
pro tempore licentiare teneri heresym. Hoc autem non potest papa, patet 
24 a , q. 2 a Sane (6) et 9, q. 5 Nemo (7). Hec enim ligant auctoritatem 
pape, quia hoc fecere esset fidem ecclesie destruere, non construere. Potest 
enim papa nouas leges condere, veteres destruere et omnes immutare, 
dummodo non sint contra sacram scripturam, contra apostolorum simbo- 
lum, uel contra approbata concilia patrum, extra, de electione, significasti (8); 
et sic correlarium patet. 

Quinta conclusio sit hec: Dato quod decretalis pape Nicolai, 
que incipit Exiit, sic sit catholica quod conuincat omnem homi¬ 
nem et omnem decretalem repugnantem sibi, hereticum uel hereticam 
esse. Et sic papa Iohannes, qui, vt putant Micheliste, dicte decretali pape 


(1) Cap. a. (a) Cap. 6. 

(3) Greg. IX: Quo elongati, 28 sept. 1330, BF I, 68. 

(4) Innoc. IV: Ordinem vestrum, 14 nov. 1346, BF 1 , 400. 

(5) De ture (civili) ad usum hi pontifices non loquuntur, sicut auctor praetendit. 

(6) Cap. 3 Sane quod. (7) Cap. 13 Nemo iudicabit, quaestio 3, et non 5. 

(8) Cap. 4. (I 6). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 511 


Nicolai in multis repugnauit decretalibus, conuincatur hereticus, non ta¬ 
men sequitur absolute et simpliciter, quod dicte decretales sint 
heretice uel tenentes eas, uel defensantes, uel non delentes si possunt, 
sint heretici, vt inferunt Micheliste. Probatur conclusio, quia potuerunt 
iste decretales pape Iohannis habere plures sensus et in vno esse here- 
tice, in quo sensu tenuit eas papa Iohannes, et sic incurrit heresym, et 
in alio potuerunt esse catholice, in quo sensu non hereticant tenentes uel 
defensantes, uel non delentes et delere potentes; exemplum in proposito: 
Si ista Ego et pater vnum sumus (i), uel ista propositio pater maior 
mc est (2), sic sit catholica, quod inferat omnem repugnantem hominem 
uel decretalem hereticum uel hereticam, et sic Sabe Ilius qui in diuinis 
confundit personas, esset inferendus hereticus, quia intendit istam propo¬ 
sitionem : Ego et pater vnum sumus, idest vnum suppositum et vna per¬ 
sona et sic infertur hereticus. Similiter A r r i u s contradicens Ego et pater 
vnum sumus et concedens pater maior me est, quia intelligit in es¬ 
sentia, quia distinguit essentiam, ex hiis conuinceretur hereticus; et tamen 
nec propositiones dicerentur heretice, cum sint propositiones xpi et sen- 
tentie euangelice, nec nos qui concedimus eas, possumus concludi heretici, 
eo quod in alio sensu admictimus quam prefati. Videte quantum in hac 
consequentia decepti sunt Micheliste arguendo: Qui contradicit huic pro¬ 
positioni in tali sensu, arguitur hereticus, et propositio contradicens est 
heretica in illo sensu, ergo qui tenet illam propositionem, uel etiam illa 
propositio est heretica; non enim sequitur nisi sub sensu repugnante, non 
simpliciter. Patet ergo principalis quinta conclusio. 

[f. 9r] Correlarium conclusionis est hoc: Si ponantur 2 e de¬ 
cretales fieri ab eodem papa, uel a duobus sibi inuicem succeden¬ 
tibus, et ambe sint inuicem repugnantes et quelibet hereticet omnem 
aliam sibi repugnantem, et sint cetera alia concurrentia paria, puta quod 
ambe sint facte eque sole.npni consilio uel concilio videndum 
est, quid agendum ei, qui sit in ancipiti dubio perplexo. Hoc 
primo dico, saluo fideliori responso, quod huic preualere volo. Primo quod 
casus est possibilis de lege data, quia de potentia dei non est dubium, quin 
possit poni in esse. 2° dico, quod credo quod nunquam euenerit, nec quod 
sit in futuro venturus. 3 0 dico, quod si dictus casus ex quo est possibilis pona¬ 
tur in esse, sic quod, sicut Micheliste putant, decretales pape Nicolai opponi 
et hereticare decretales pape Iohannis , quas putant sibi opponi, que decre¬ 
tales pape Iohannis hereticant omnem sibi oppositam, et per consequens 
hereticarent decretalem pape Nicolai prefatam, tunc apud sic opinantem 
esset casus in forma, puta 2° decretales quarum vna aliam hereticaret et 
e contrario. Ponatur etiam quod auctoritate et solempnitate et ceteris 
aliis sint pares, et tunc est casus datus, et queritur, quid agendum a per¬ 
plexo. Respondeo premictendo primo quamdam distinctionem de dif¬ 
ferentia heresum. Dico ergo quod heresum y est species. Alique enim 
sunt hereses dicte fundamentales, eo quod super veritates eis oppositas est 
fundata ecclesie fides, et sunt iste, scilicet hereses contra sacram scriptu¬ 
ram, contra apostolorum simbola, et contra statuta et concilia approbata 
patrum. Super hiis tanquam super quedam fundamenta fundatur ecclesia, 
super hec insidet papa, nec habet posse aliquid inmutare, eo quod hec sunt 
super que fundatur et erigitur ecclesie constructura. Non enim datur pape 


(1) Ioh. X 30, (3) Ioh. XIV 38. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





512 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


auctoritas in destructionem ecclesie constructure, set in hedificationem (i) 
sicut dicit apostolus ad Ga. primo (2) Licet uel angelus euangelizaret vo¬ 
bis aliter, anathema sit, et iterum hoc verbum confirmans replicat di¬ 
cens: (3) Nunc iterum dico vobis: Si quis vobis euangelizauerit preter 
illud, quod accepistis a nobis, anathema sit et sequitur vnde habuit con¬ 
fidenter hoc dicere (4). Notum enim facio vobis euangelium, quod euan- 
gelizatum est a me, quod non est secundum hominem, nec ego ab ho¬ 
mine accefi illud uel didici, set per reuelationem yhu xpi . Idem habetur 
25, q. prima sunt($) et capitulo sequenti (6) et in ista specie heresum 
non potest accidere ista perplexio, quia statim contra hoc statuens est 
sententiatus hereticus et ab omni auctoritate et dignitate priuandus, ymo 
priuatus, 15 di. Sicut (7). 

2 a species heresis est cum aliqua propositio conceditur uel negatur ex 
qua euidenter sequitur repugnantia ad scripturam sacram uel ad articulos 
fidei uel ad sententias probatissimas patrum; et accipitur hec euidentia 
large, non solum per naturam terminorum, set etiam per credibilia dicta 
et auctentica sanctorum, et de hac specie est hec: Corpus xpi in triduo 
non fuit vnitum deitati, et hec: xps debet iterum crucifigi et similes que 
sunt istius speciei. In hiis dominus papa potestatem non habet, sicut nec 
super ea que sunt in prima specie ex [f. 9V] quo ista 2 a species reduci¬ 
tur patenter ad primam et ideo idem iudicandum. Et in hac specie non 
habet locum casus eo quod papa conuinceretur hereticus et sic non valeret 
condere 2 an ’ vt patet. 

3 a species est earum heresum, quarum dubia est opinio vtrum pos¬ 
sit reduci contra sacram scripturam aperte, uel consonet sacre scripture, 
simbolis apostolorum uel determinationibus conciliorum, aprobatissimis 
sententiis patrum, et ad partes sunt rationes, et vni homini apparet vnum 
et alteri aliud. Et super hiis dominus papa est principalis determinator, 
ymo generalis determinatio solum ad ipsum spectat cum viuit, set concilio 
dum vacat ecclesia. Et in ista specie heresum potest habere locum per¬ 
plexio, quia potest vni pape (8) apparere quod talis propositio sequatur ex 
sacra scriptura uel ex apostolorum simbolis uel ex conciliis uel ex appro¬ 
batis sententiis patrum, et alteri apparebit contrarium, ymo etiam eidem 
pape vno tempore apparebit quod sit reducibilis ad prefata fundamenta et 
alio tempore quod non sit reducibilis, et pro tempore quo opinatur quod 
possit reduci, determinare potest sub heresy quod sit a fidelibus tenenda, et 
tempore quo sibi apparet inreducibilis et magis suum oppositum videtur 
reducibile ad prefata, poterit sub heresy prohibere, ne sit pro fideli te- 


(1) Alv. Pelag. II 61, ed. I.ugd. f. ao3rb, ed. Ven. f. 1501*: «Non enim vicarius 
Dei destruet sed construet, confirmabit ct approbabit, quod sui predecessores sancte 
et premature fecerunt». (2) v. 8. (3) v * 9* (4) v. n. 

(5) Cap. 6. Sunt quidam . (6) Cap. 7. Contra statuta. (7) Cap. 2. 

(8) Doctrina quam hic et in sequentibus auctor exponit est « in sensu composito ». 
uti scholastici dicunt, falsa et reprobanda, repugnat enim infallibilitati papae in rebus 
fidei et moralis. Insuper fundamentum eius doctrinae est falsum, cum Gregorius IX, 
Innocentius IV, Nicolaus III ct Iohannes XXII in rebus dogmaticis minime sibi con¬ 
tradixerint in exponenda regula Fratrum Minorum. Bene ad rem scribit Nicolaus 
Palmcrius, O. S. A. episcopus Ortanus tempore Pauli II, in tractatu inedito contra 
Fraticellos conscripto, Cod. Vat. lat. 41 jS f. 37r: «Non est insuper tanti ponderis 
regulam beati Francisci declarare, ut ab aliquibus extimatur. Nam declarare regulam 
beati Francisci non est articulus fidei, nec ad bonos mores uniuersalis ecclesiae spectare 
uidetur... ». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FBATICELLORUM. 513 


nenda. Sic est de iure vtendi rebus vsu consumptibilibus a xpo et apo¬ 
stolis et fratribus Minoribus. Apparuit enim aliquando aliquibus summis 
pontificibus, quod xps et prefati non haberent jus ad vsum, set solum 
vsum nudatum omni jure, vt papc Nicolao prcdicto et aliis sequacibus 
vsque ad prefatum papam Iohanncm. Aliquibus autem aliis, vt puta pape 
Gregario et pape Innoccntio, predeccssoribus prefati pape Nicolai, appa- 
paruit quod xps et prefati haberent jus ad vsum rerum necessariarum ad 
victum, vestitum, ad studium sapientiale et ad dei cultum, vt patet in 
declarationibus regule fratrum Minorum per cos factis, vbi pretendu[n|t, 
quod fratres Minores habent jus etiam ciuile(i) ad vsum necessariorum in 
predictis et ad predicta concessum, tamen ab alio, qui potest hoc reuo- 
care, cum vult. Pape Iohanni vero et aliis apparuit quod vsus in rebus 
vsu consumptibilibus, si sit justus, aliquo jure sit justus, a quo jure non 
possit separari, et loquitur de jure, quod est necessarium (2) ad justum 
vsum. Differentia istorum opinantium est ex vario intellectu, et intellecti¬ 
bus declarandis habet dominus papa liberam potestatem vt patet, et in 
hiis potest euenire talis perplexio; si igitur ponatur in actu, erit casus in 
forma. 

Ad casum ergo respondeo, quod talis perplexus nullam de¬ 
cretalem putet esse dampnandam, set singulam per se ve¬ 
nerandam sub condicione tamen. Tutius enim est inhonorabilem 
honorare, quam dignissimam honore hereticam putare, et ideo, ne contin¬ 
gat catholicam sub ignoto contempni et hereticam putare, preheligendum 
est ambas singillatim et simul honorare. Exemplum de hostia consecrata, 
que si casu contingat taliter cum non sacrata misceri, quod dignosci non 
valeat, non tamen [f. ior] propter non sacratam contempnentur ambe, 
set quia ibi est consecrata, honorabuntur ambe et in tabernaculo simul 
condentur adorande uel a sacerdote simul sumentur in communione ambe; 
sic qui perplexus inter decretales illas nullam determinate contempnet, set 
magis ambas simul sub condicione honorabit, sperando tamen quod deus 
cito declarabit veritatem soluendo perplexitatem et in isto intermedio ser- 
uabit ordinem, qui dicetur statim. In Michelistis autem et in illis qui du¬ 
bitant inter decretales, que sit catholica queue heretica, est ista perplexitas, 
si ponant has decretales esse eque dubias: in nobis autem non habet lo¬ 
cum hec perplexitas, quia tenemus ambas non discordare in hiis, que sunt 
fidei; potest tamen esse in nobis perplexitas inter concordias, que sit con¬ 
cedenda, queue contempnenda. Set si sic eueniat, quid perplexis agendum ? 

Primo dico quod credere debet fidelis quisque, quod 
deus non permicteret illas decretales fieri, si inter eas non 
vidisset concordiam, licet forte sit nobis ignota. Institutoribus tamen pu¬ 
tandum est fuisse agnitam uel alicui alteri pontifici reuelatam, cui fides 
in hiis erit exhibenda, et sic faciliter erit credendum astruenti concordiam, 
quia hec opinio magis est in fauorem fidei et extinctiua perplexionis. 

2° dico quod si non constat, quod alicui talis vera pars 
que tenenda sit, est reuelata sufficienter, et adhuc perplexio occupet 
animum opinantis, credat quod deus hanc permictat vt penam 
iuxta [sic] (3) nostrorum scelerum et culparum; sepe enim propter pec¬ 
cata commissa dat in penam deus peccatori cordis duritiam et increduli¬ 
tatem et conscientiarum perplexionem. Sic enim indurauit cor Pkarao- 


(1) Hoc Greg. IX et Innoc. IV minime dicunt. 

(3) Codex habet: de jure, qui est necessarius. (3) Lege iustam. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


514 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOKLLORUM. 


nis (i) sic- excecauit oculos peccatorum et obscuratum est insipiens cor eo- 
rum (2), vt videntes non videant et audientes non intelligant. Vnde Io. 
9° (3) dicit xps in judicio: ego ueni in mundum, vt non videntes vi¬ 
deant ct qui viderint ceci Jiant et dixerunt ei pharisei: nunquid et 
nos ceci sumus ? Respondit xps : si ceci essetis, non haberetis peccatum. 
In tali ergo casu penitendum est de peccatis et rogandum est deum de* 
uotc ut rcmictat sibi etiam hanc inductam perplexitatem etiam culpam. 
Sic enim videtur dicere Grcgorius Mor. 32°(4) super illo verbo Iob($). 
Nerui testiculorum eius etc. Ex peccato enim male subgestionis prouenit 
aliquando nemorum perpiexio, et testes sunt subgestiones ftraue, que ita 
ligant homines quatenus si ex vna parte fugere afpetant sine peccato 
alio non enodant; confitenda sunt ergo peccata et pro remissione orandum, 
vt perplexio inducta soluatur. Et 2 5°(6) Mor.: Prioris peccati merito 
peccatorum subsequentium fouea tegitur, vt quo malum sciens f>erpetrat, 
deinceps juste in aliis etiam nesciens cadat. Hoc quippe agitur, vt culpis 
culpa feriatur quatenus supplicia fiant peccantium ipsa incrementa vitio¬ 
rum. Horum vinculorum solutor est de quo in Psalmo (7) Dominus soluit 
compeditos, dominus illuminat cecos. Deus ergo rogandus, dicatque orans 
deum illud primi Machabcorum 3 0 : Ignoramus quid agere debeamus do¬ 
mine deus, a te sunt oculi nostri ne pereamus (8). 

[f. iov] 3« dico quod si adhuc non appareat signum so- 
lutiuum perplexionis, est adhuc cum patientia expectandum, et 
in isto intermedio expectationis nullam huiusmodi decretalem con- 
teinpncre uel dainpnare audeat ille perplexus. Sct quamlibet verea¬ 
tur, commendet et juste factam putet et vtrumque vt secretum misterium 
veneretur. Sic enim dignum est propter reuerenciam condentium, qui vice 
dei sunt nobis in terra et reuerentiam Spiritus sancti, qui maxime in pre- 
latis ct superioribus agit misteria, que ab inferioribus sunt abscondita; non 
enim turba ascendit ad deum in monte, set solus Moyses per turbinem 
ascendit ad deum in monte (9). 

4° dico quod si in dicto intermedio necesse habeat ad 
partem aliquam harum decretalium declinare uel secundum aliquam ju* 
dicare uel predicarc, declinet ad quam vult, alteram tamen 
non dampnet, nec sic aliam confirmet quod libere regressum ad aliam 
si opporteat non reseruet, semperque addat saluo judicio meliori, uel hec 
determinatio valeat donec aliquid magis tenendum appareat, quin etiam si 
alter secundum alteram oppositam sententiet, alterius sententiam non con- 
dempnet uel inficiat. 

5° dico quod si cxpcctando per aliquod tempus percipiat quod 
viti m a decretalis imperturbata permaneat et quiete et tam 
secularcs quam clerus concordiam in ea habeant, nichilque auersi 
contra eam sit ortum, hoc pro signo diuini beneplaciti est ac¬ 
cipiendum et deinceps in posterum secundum decretalem ultimam, pri¬ 
ma dimissa, erit judicandum. Nam prima decretalis perturbata est per se¬ 
cundam. Sct 2 a non est per aliquam posteriorem perturbata, set quiete 
se habuit clerus ct populus, relicta priore, quod factum non est creden¬ 
dum fuisse a deo permissum, nisi quia vult statum secunde decretalis ra¬ 


ri) Exodus IX ia, XI 10. (a) Rora. I ai. (3) v. 39-41. 

(4) Cap. 18. P. L. 76, 653. (5) XL ia. (6) Cap. 9. P. L. 76. 335. (7) Ps. CXV 7. 

(8) Haec verba revera habentur a Paral. XX, ia, non autem in lib. Machab. 

(9) Cf. Ex. XXIV a. 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOBLLORUM. 515 


tum fieri et fixum. Exemplum ad hoc habemus primo Mac habe orum 3 0 : (1) 
Fuit enim perplexus Mathathias qui et cum eo erant si deberent die sab¬ 
bati pugnare uel obstruere aditus vnde inimici possident (2) ad eos in¬ 
trare, que videbatur lex prohibere. Ex alia parte [hjortabatur lex, vt pro 
lege dei saluanda et ceremoniis et salute populi vsque ad mortem viri¬ 
liter certarent. Hec enim sunt bella domini. Inter hanc perplexionem ele¬ 
gerunt magis seruare legem sabbati, nolentes bellare nec aditus obstruere, 
vt sabbatum non violarent, qua ex causa interfecti sunt plurimi. Viden¬ 
tes autem quod hoc erat dare victoriam inimicis et perdere dei populum, 
inmutato consilio statuerunt nouiter, vt qui aggrederentur eos in die 
sabbatorum ad bellandum, bellarent contra eos et non dimicterent gratis 
se interfici sicut fratres eorum dimiserunt se interfici sine resistentia in 
occultis, et sic deinceps scruauerunt repercutientes in dic sabbatorum in¬ 
vadentes ; et sub ista lege nihil auersi passi sunt, set potius preualucrunt 
contra inimicos. Ideo pro lege determinatiua habitum est, vt liceat etiam 
in sabbato expugnare inuadentes; vnde et ubi supra capitulo 2° dicitur, 
quod invadentibus infidelibus Iudeos ad Iordanem in dic sabbatorum in¬ 
siluerunt Iudei in inuadentes, 2 a statuta sequentes et prima reiacentes, et 
dixerunt non est hodie sicut heri et nudiustertius, set pugnamus pro 
animabus nostris etiam in die sabbatorum et quia sub ista lege invalue¬ 
runt, confirmata est lex ista, prima dimissa, et expu-[f. iirjgnantur, qui 
aggrediuntur, licite, et non contra dei legem in die sabbatorum. Et sic 
seruatur hodie a fidelibus vt illa prosperitas sub nouo statuto sit pro si¬ 
gno, interpretatio diuine voluntatis in tali casu. 

Ex dictis ad judicium accersio Michaelistas { 3), qui casum 
in forma asserunt, licet dicant quod decretales pape Johan- 
nis non valeant, quia sunt super materia iamhereticadam- 
pnata. Nos tamen dicimus eas cum aliis pape Nicolai valere, tamen ipsi 
quantum a prescripto ordine obseruantie deuiauerint aduertant; mox enim 
precipitantes Micheliste apprehensa iuxta suas extimationes oppositione de¬ 
cretalium, alteram partem uulgauerunt hereticam, non inquisierunt de con¬ 
cordia, nec astruentes inter huiusmodi decretales esse realem concordiam, 
amatores discordie, in papam Iohannem intorserunt culpam, non ex sua 
posse prouenire nossa (4) putauerunt, set presumentes de sua superba 
justitia de decretalibus a summis pontificibus cum tam sacro concilio cele¬ 
bratis inania sunt locuti, quibus debuerunt ex dignitate summam reue- 
renciam exibere. Noluerunt si deus aliunde reuelaret inter has controuer- 
sias concordiam uel sui beneplaciti signa expectare, set sine mora in par¬ 
tem se precipitauerunt alteram, puta decretalem pape Nicolai catholicam 
(asserendo) ($) et decretales pape Iohannis hereticas, cum illa decretalis 
pape Nicolai esset vera, set ab aliquibus perturbata. Set velint nolint, 
vident decretales pape Iohannis in suo robore permansisse et a cunctis 
sapientibus approbatas esse et concordiam ad illam pape Nicolai ratam 
habitam esse, quod debet nobis esse signum diuini beneplaciti ad creden¬ 
dum, quod Nicolaitarum seditiosa opinio abiecta elanguat, et illa, que 
concordiam inter p re fatas decretales predicat, ditata multitudine cunctorum 
sapientium et omnium ecclesie prelatorum, gloriosa persistat, et sic patet 
corre larium. 


0 

(z) Quae sequuntur narrantur I Mach. Cap. II, (et non m) 3333. (3) Lege: possent. 

(3) Que sequuntur bene describunt actionem praecipitem Michaelistarum in nota 
quaestione habita cum Iohanne XXII. (4) Lege noxa. (5) In margine. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



516 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


Sexta conclusio sit hec : In dubiis fidei Ecclesie romane determinatio 
ab omnibus est tenenda et omnibus determinationibus preferenda (i). Hec 
conclusio patet di. 2 a quis (2) in fine, vbi dicitur quod romana ecclesia est 
omnium magistra et ab omnibus in doctrina sequenda. Et 3*, q. VI mul¬ 
tum (3), vbi dicitur quod romana ecclesia habet plenitudinem potestatis 
et omnes alie ecclesie sunt sibi subiecte et vocate per eam in partem sol¬ 
licitudinis. Et dist. 1 2 ' n * Preceptum (4) et 24*, q. prima Quotiens (5), vbi 
dicitur quod in dubiis arduis ad eam est recurrendum et sue determina¬ 
tioni standum. Et probatur hec conclusio rationabili conuenientia : Quoniam 
inter multas particulares ecclesias, puta orientalem, occidentalem, galhcanam, 
cismontanam, vltramontanam et multas huiusmodi, oportet vt preferatur 
vna ad quam respiciant et ad quam cfrdinentur vt ad caput cetere alie 
subseruientes, ut cum oritur dubium, sit judicium in quo vltimate stan¬ 
dum, ac etiam ad quam, vbi particulares ecclesie dissiderent, pro concor¬ 
dia recurratur ad ipsam, alias scismata et dissentiones orirentur, et non 
erit dare remedium sedatiuum uel judicium vltimate diffinitiuum, cui pre 
omnibus assentiendum (6). 

(a° Dubia) ( 7). Set hic duo oriuntur dubia. Primum in quibus 
consistit ista romana ecclesia, 2 ult> cur dicitur romana ec¬ 
clesia. Ad primum [f. nrj dubium quod est: que ista romana ecclesia? 
idest in quibus consistit ? Dicunt aliqui quod est congregatio omnium 
fidelium, qui quasi membra in vno corpore sunt vnita vni capiti, puta romano 
pontifici, vicario yhu xpi. Et de hac ecclesia loquitur apostolus Act. 20 (8) 
d. episcopis Grecie: Actendite vobis et vniuerso greci (9) in quo vos 
spiritus posuit episcopos regere ecclesiam dei, quam acquisiuit sanguine 
suo, et sic includuntur tam peccatores quam- justi omnes potestatibus ec¬ 
clesiasticis subiecti. Et licet hec tanta multitudo et varietas hominum miro 
modo venustet ecclesiam, quantum tamen ad intellectum eius quod dici¬ 
tur, quod ad ecclesiam romanam spectat determinare dubia et ferre vlti- 
mata judicia et ad quam pro necessariis, animabus expedit quod habea¬ 
tur recursus, non opportet tam diffuse ecclesiam accipi. Non enim faciliter 
posset tota multitudo fidelium congregari, ei colloqui et responsa recolligi, 
quin etiam si non simul sentirent, set inuicem dissentirent, non posset 
per tale medium concordia reuocari et ideo patet, quod non accipitur ec¬ 
clesia hic, cum dicitur ad ecclesiam sunt dubia fidei vltimate referenda, 
pro congregatione fidelium. 

Alii dicunt, quod ecclesia proprius dicitur totus clerus, hinc enim di¬ 
cuntur ecclesiastici viri. Set hec acceptio ecclesie quantum est ad deter¬ 
minare dubia fidei, est nimis larga, eo quod difficile foret nimis congre¬ 
gare omnem clerum, cum sint a remotis multi et ad impedimentum po¬ 
puli et mora posset esse periculi. Verum est tamen quod dubia subiecti 
populi in materia fidei prelatis particularis ecclesie sunt referenda; ipsi 
enim vocantur in partem sollicitudinis et ministerii secundum suas deter¬ 
minatas jurisdictiones. Patet hoc d. 93» Legiptimus { 10). Et non est dubium 
quin isto modo accipiendi ecclesiam accipitur strictius quam accipiendo 
pro ecclesia totam congregationem fidelium. Set tamen hii particulares ec- 


(r) Cf. Alv. Pelag., 1 , 27, Lugd. f. 3vb, Ven. f. sra. 

(2) Hoc Cap. in Dist. 2 non invenitur. Cfr. tamen Dist. XII, Cap. 2 Praeceptis 
apostolieis. (3) Cap. 8. (4) Cap. 2 Praeceptis. (5) Cap. ia Quoties. 

(6) Cf. Alv. Pelag. I, 54, Lugd. f. 38rbss., Ven. f. 47vass. 

(7) In margine. (8) v. a8. (9) Lege gregi. 

(10) Hoc Cap. non invenitur. Est verisimiliter. Cap. 34 Legimus. Dist. 93. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 517 


clesiastici non habent dubia fidei determinare, set iam determinata pu¬ 
blicare, et populo sibi subiecto predicare et declarare. Est enim eorum ter¬ 
minata et limitata potestas tam extensiue ad subditos, quam intensi ue ad 
actus jerarchicos. Et ideo dubia fidei generalia pro omni ecclesia non sunt 
per eos determinanda. 

Alii vero dicunt, quod ecclesia, ad quam pro declarandis dubiis fidei 
est adeundum, est dominus papa cum suo ordinario consilio, uel etiam 
cum generali concilio. Et non est dubium (i) quod vbi possit haberi ge¬ 
nerale concilium, tutissimum foret expectare eius determinationem. Set ta¬ 
men non est necessarium expectare quod celebretur concilium, quia do¬ 
minus papa potest ipse cum suo consilio et sine aliquo consilio du¬ 
bia fidei determinare (2). — Hoc sic probatur. Si generale concilium, uel 
suum familiare consilium, puta consilium cardinalium et prelatorum et 
magistrorum et doctorum, qui sunt actualiter in curia, dissiderent, ad 
quam partem pertinet determinatio et quam partem debet populus com¬ 
munis sequi et vnde scietur quod vna pars fideliorem sententiam dicat ? 
Similiter dico de consilio familiari pape, quod non est necessarium ad 
determinationem dubii in fide, quia possunt dissidere et tunc per con¬ 
silium non poterit determinari et maxime cum dissidet per equales par¬ 
tes. Si etiam concilium non posset congregari, uel qui de jure requi¬ 
siti accedere ad concilium uel ad consilium nollent [f. 12rj uel impedirentur 
uel non permicterentur, starent fideles sine determinatione dubii pertinentis 
ad fidem; hoc enim nimis posset esse periculosum, et esset dare he- 
reticis habilitatem ad posse in heresi contaminare fideles, si non sit qui 
simplices fideles in credendis doceat et confirmet; si etiam dominus es¬ 
set in loco quo accedere non possent qui vocandi essent ad concilium 
uel etiam ad familiare consilium, staret ecclesia sine determinatione ne¬ 
cessarii tanto tempore. Concilia etiam rarissimo celebrarentur non de cen¬ 
tum annis semel. Opporteret ergo expectare tanto tempore determina¬ 
tionem fidei, non est verisimile quin Spiritus sanctus sollicitius de op¬ 
portunioribus remediis sue sancte ecclesie prouidisset. Videtur ergo di¬ 
cendum, quod nomine ecclesie, ad quam pro determinatione ultimata est 
recurrendum, est dominus papa, etiam solus, vbi alii ab eo uel inter 
se dissentirent. Ipse vt papa, non vt talis uel talis persona, est xpi vi¬ 
carius, cui apud deum nullus in mundo immediatior officio, auctoritate 
et gradu ; sibi sunt date primitus et inmediatius claues (in terris) (3) li¬ 
gandi uel soluendi, conformiter sicut deus ligat uel soluit in celo. Ha¬ 
rum clauium vna est clauis scientie ad discernendum, alia auctoritas ad 
scruandum. Patent hec in magistro sententiarum in 4 0 dist. (4) et in de¬ 
creto 24, q. vltima(5) et 2 a , q. 9(6). Ipse judex omnium est 9, q. 3(7) 
conquestus et dist. 19 (8). sic omnis. Et omnium dictorum ratio est, 
quia oportet vt auctoritas determinationis dubiorum fidei sit reducta in 
vnum, vt non possit oriri scisma in determinando ; si enim pluribus es¬ 
set indistincte commissa auctoritas, faciliter dissentirent, nec esset qui sua 
auctoritate remediare posset, nec sciri posset, cui magis herendum. Dica¬ 
mus ergo quod sicut est vnus solus papa, generalis in tota ecclesia mili- 


(1) Et non est dubium in textu repetitur. 

(а) Cf. Alv. Pelag. I, 17 Lugd. f. 3rb, Ven. f. 4va. 

(3) In margine. (4) Dist. 24. Cap. 9 et 13; P. L. 192, 904-5. 

(5) Idest 3. Cap. 13 Apostolicae auctoritatis. 

( б ) Haec causa 3 habet 8 tantum quaestiones. Posset esse q. 1, Cap. 5 et 6 vel 

q. 6, Cap. W, ia, 13. 17, 34. (7) Cap. 8. (8) Cap. 3 Sic omnes 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



518 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLOBUM. 


tanti yhu xpi vicarius, sic vnus solus, ad quem spectat integra auctoritas 
determinandi, soluendi, ligandi et sententiandi. Aliis autem competit se¬ 
cundum distributionem per partes vt coadiutoribus in ministerio. Sct quis 
ad hec magis ydoneus quam papa, in ecclesia catholica primus monarcha. 
Solus ergo papa intelligitur nomine ecclesie, cum dicitur quod ad eccle¬ 
siam sunt dubia fidei pro vltimata determinatione referenda, quod autem 
papa nomine ecclesie intelligatur patet dist. 41* (i) et sequenti in textu 
et glossa, vbi dicitur quod in papa est tota auctoritas ecclesie plena, aliis 
in parte, et cum dicitur auctoritas ecclesie est auctoritas domini pape, 
vnde dicitur ecclesia ordinauit hoc uel illud, intelligitur quod papa fecerit 
uel ordinauerit illud. 

Aliquando nomine ecclesie dicitur quilibet prelatus ordinarius respectu 
alteritatis [!] domini pape principalis prelati. Patet hoc Mt. 18 (2) vbi di¬ 
citur: Si frater tuus peccat in te et te non audierit, seruata reprensionis 
forma dic ecclesie , idest dic pape, uel ordinario prelato vice pape. 

Set quare ecclesia nominetur romana? Respondeo hoc non est quia 
debeat esse natione romanus, uel debeat residere Rome, set quia papa 
est episcopus romanus. Et eo ipso quo episcopus romanus, est electus 
episcopus episcoporum et sic papa; patet per Ieronimum ad Donadium (3) 
prcsbiterum et ponitur [f. i2v] in Manipulo florum vocabulo ecclesia sub 
E . Et hoc etiam patet 24, q. prima a recta (4), et in glossa et c°($) qui¬ 
cunque et 7, q. prima Scire debes (6). Et patet hec conclusio. 

Correlarium. Meritis domini nostri yhu xpi donec finiatur 
seculum fides ecclesie non deficiet. 

Ad declarandum hoc 3* faciam: 

Primo probabo correlarium, 

2° Instabo ad oppositum, 

3° declarabo propositum. 

Quantum ad primum, probatur correlarium per dictum xpi Luc. 22°: (7) 
Ego fro te rogaui, Petre, vt non deficiat fides tua etc., que oratio 
ostenditur exaudita Io. XI 0 (8). Scio pater, ait xps, quod semper audis 
me. Hoc etiam correlarium habetur 24*, q. prima (9), ubi dicitur quod 
ecclesia a recta fide nunquam defecit, nec deficiet in hoc seculo. Et in 
decretali pape Nicolai sepe allegata (10) dicitur: Profecto si iuxta xpi pro¬ 
missa fides in ecclesia nunquam deficiet, sic nec opera misericordie de¬ 
lebuntur. Patet ergo correlarium. 

2° Instandum ad oppositum. Et primo quia videtur fides de¬ 
fecisse in Petro. Nam post hoc dictum Ego pro te rogaui, Petre, vt 
non deficiat fides tua, slatim subdidit xps Petro: antequam gallus can¬ 
tet bis, ter me negabis (11), quod sic inpletum est. Similiter et omnes 
apostoli et discipuli in fide defecerunt, excepta beata virgine, et hec est 


(1) In hac distinctione nihil simile invenitur, agitur potius de Cap. 6, Quodcum- 
que Causa 24 , q. 1. ubi dicitur: Petrus quando claves accepit, ecclesiam sanctam signi¬ 
ficavit . (a) V. 15. 

(3) Sic clare legitur. Hoc nomen tamen non invenitur inter destinatarios episto¬ 
larum notarum S. Hieronymi. Invenitur vero Dardanus ep. 139, P. L. aa. 109953 et 
iterum inter epistolas spurias ep. 33, P. L. 30, anss. Sed argumentum cum re no¬ 
stra non convenit. Neque textus S. Hieronymi ap. Manipul. Florum seu Flores Do¬ 
ctorum Fr. Thomae de Hibernia, (ed. J. Th. Ghilardi), Monteregali 1859, s. v. E, 
p. 338 isti concordat. (4) Cap. 9. (5) Cap. 37. (6) Cap. 7. (7) V. 33. 

(8) V. 49. (9) Cap. 9. A recta. (10) Exiit. 

(xi) Luc. XXn 3 a, 34; cfr. Matth. XXVI 34, Mare. XIV 30. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATIOELLORUM. 619 


communis omnium doctorum sententia. 2° dico quod non videtur hoc 
xpi dictum, quod fides in hoc seculo non deficiat, habere veritatem pro 
sum[mjis pontificibus significatis in Petro, cui in officio sunt successo¬ 
res, eo quia iam de facto multi sum[m]i pontifices ceciderunt a fide et 
in heresi sunt defuncti (i), vt patet de papa Anastasio et multis aliis 
et Micheliste putant quod omnes pape a Iohanne aa° successiue V9que 
nunc ad Urbanum fuerunt heretici. Patet etiam hoc, quia in de¬ 
cretis ponitur forma correctionis pape cum cadit in heresim. 

3° Insto contra hoc: si dicatur quod intelligitur, quod fides non 
deficiat in consilio ordinario domini pape uel etiam in generali conci¬ 
lio. Set cor.tra, quia generale concilium potest errare et vt patet in de¬ 
cretis allegatis datur ad corrigendum pape. Potest etiam scindi in partes 
et nescietur, que pars catholica; quelibet enim pars dicet opinionem 
suam esse catholicam et oppositam esse hereticam et sic nil certum. 
Nec constabit que assertio sit fidelis. Si etiam concilium generale nun¬ 
quam congregaretur, quod potest propter multas impediri causas, nihil 
approbationis fidei afferret hoc dictum, quod fides ideo non deficiet, eo 
quod remaneret in generali concilio. Idem dici potest de pape ordinario 
consilio. 

4° Insto contra hoc, videlicet si dicatur quod dictum xpi intelligit, 
quod fides nunquam deficiet, eo quod semper erit aliquis fidelis, qui¬ 
cunque sit ille, itaque intellectus dicti xpi sit iste, quod nunquam hec 
proposito sit vera: nunc non est in mundo aliquis fidelis, nec vnquam 
erit vera et semper hec erit vera: nunc est aliquis fidelis et semper 
erit aliquis fidelis. Set contra hoc dico, quod licet hec positio habeat 
ueritatem, non videtur esse hec positio precise intentio xpi. Plus vide¬ 
tur intellexisse xps quam quod fides reseruetur in aliqua quacunque per¬ 
sona; que enim vtilitas, si fides seruetur in vna persona indocta, que 
nec sciat docere fidem nec defendere ? quid etiam vtilitatis, si seruetur 
in muliercula ignota [f. 13r] insufficiente ad docendum uel in puero 
(nutrito) (2) ab hereticis nuper in forma ecclesie batizato, qui vere fi¬ 
dem habet in habitu, non in actu ? Quid etiam vtilitatis, si fides re¬ 
seruetur in persona, que sit in extremis terre, ad quam non est acces¬ 
sus et que est ignota, nec scitur quod veram fidem habeat, quin etiam, 
si talis esset etiam inter nos, quis non crederet plus toti clero et mul¬ 
titudini sapientum et doctorum, quam simplici muliercule, indocte per¬ 
sone, que scripturam non nouit, nec docere sciat, nec respondere in 
dubiis ? In hoc enim casu juridicaretur fides defecisse eo modo, quo ju¬ 
dicaretur pars vna bellantium totaliter victa et defecisse, cuius nullus 
in campo remansit, nisi vnus qui preliari non potest nec alicui potest 
resistere. Secus tamen si, qui remansit, possit et preliari velit, nec ce¬ 
dere victoribus velit, set querat invadere et pugnare. Quis etiam ita 
paruipendit orationem nostri saluatoris in hora sue passionis pro disci¬ 
pulis et fidei stabilitate ad paternam maiestatem emissam, vt credat 
sufficienter inpletam, si fides in vna persona indocta uel in vna sim¬ 
plici muliercula uel puero reseruetur, que uel qui vtilis esse non pos¬ 
sit ad fidem docendum uel defensandum uel ad fidei dubia declaran¬ 
dum ? plus virtutis et efficacie est dandum orationi xpi tam celebri. Et 
patet hoc per hoc, quod sequitur et tu aliquando conuersus confirma 
fratres tuos. In eo ergo meritis orationis x* reseruabitur fides, cui com- 


(1) Hic fabulatur auctor. 


(a) In margine. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



520 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


petat quod dicit xps consequenter: et tu aliquando conuersus etc. Post¬ 
quam in te reseruata est fides mea in temptatione, confirma fratres 
tuos; confirmare autem pertinet ad doctum et expertum et auctenti- 
cum in fide. Non ergo contenta erit xpi oratio. Ego fro te rogaui 
Petre, vt non deficiat fides tua , si fides reseruetur in vna sola per¬ 
sona indocto et inprudenti, vt in una muliercula, uel in vno puero, 
uel in vna persona ignota et absconsa in extremis insulis maris, ad 
quam non est accessus, nec a qua potest prouenire fidei vtilitas in aliis; 
set potius oratio xpi meruit fidei presidium validum, promptum et ma¬ 
nifestum, ita quod virtute orationis xpi semper erit aliquis sufficiens do¬ 
cere fidem et defensare ipsam sva scientia uel etiam miraculis et di- 
uinis reuelationibus, si sit necesse. Talis autem ordinarie debet esse 
su[m]mus pontifex, cui ex officio hoc incumbit. Hic precipue notus, apud 
ipsum debet esse consilium et doctrina ad fidem docendam et defen¬ 
sandam. Quod si ex aliqua causa particulari papa ad hec non sit actus (i), 
alium quemdam uel plures excitabit deus virtute orationis xpi, qui 
erit sufficiens, uel si plures, erunt sufficientes et ydonei ad fidem do¬ 
cendum et defensandum etiam miraculis et diuinis reuelationibus si sit 
necesse et sic patet 2 um . 

3 um pertractandum in declaratione huius correlarii est decla¬ 
rare propositum, quod est ostendere intentionem xpi, quem defectum 
fidei intendit xps per diam orationem; Ego firo to rogaui, Petre, vt tton 
deficiat fides tua, amanuensis a fide' [f. I3v]. Et ad hoc dico, saluo sem¬ 
per meliori judicio, quod fides potest dici deficere quintupliciter et toti- 
pliciter non deficere; dicitur enim 2°bus modis deficere simpliciter et tri¬ 
bus secundum quid. 

Primo modo dicitur fides deficere simpliciter et absolute, quando fides 
primo est, et nunquam post verum est dicere, fides est; et isto modo 
nunquam fides deficiet in hoc seculo. 2° modo potest dici fides deficere, 
cum fides sic desinit esse in omnibus, quod non est spes quod possit re¬ 
surgere per ea, que in hoc mundo, licet deus miraculose nouiter ipsam 
infundat. Et isto modo fides nunquam in ecclesia creditur deficere, sem¬ 
per enim erit spes quod resurget deo fauente et homine aliquo coopc- 
rante. Nunquam enim ita extinguetur fides, vt sit sine tractatu resar¬ 
ciendi et sine spe certa, quod reparetur. 3 0 modo dicitur fides deficere 
secundum quid, non tamen dicitur deficere simpliciter, et hoc cum fides 
sic ad tempus modicum deficit in aliquo, quod statim resurgit et repa¬ 
ratur in melius in illo, sicut fuit in beato Petro, in quo fides, si per ne¬ 
gationem xpi defecit, non tamen simpliciter, set secundum quid, eo quod 
deficere non fuit terminus eius motus simpliciter intentus. Set profectus 
fidei fuit terminus intentus, et sic a defectu non est denominandus hic 
motus per se, set nobiliori termino, et prius intento. Sicut in mutatione 
generationis denominatur mutatio non a forma, que corrumpitur et transit 
in non esse, set a forma, que introducitur, que dicitur generata. Etenim 
generatio mutatio positiua, non corruptiua, licet per corruptionem transea- 
tur ad generationem. Et isto modo exponit glossa ordinaria hoc verbum: 
Ego fro te rogaui (2), Petre etc. et est Crisostomus (3): Non dixit do¬ 
minus rogaui, vt non me neges, set ne deficiat fides tua , idest vt non 
finaliter sine fide inveniaris. Et Beda in glossa (4): Ego fro te rogaui. 


(1) I.ege aptus. (a) Codex roganti. (3) Glossa ad Luc. XXII 32. 

(4) Haec verba Redae in Glossa ordinaria non habentur. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 621 


Petre, non vt non caderes, set vt in casu lapsus persistens resurgas ne de¬ 
ficiat fides tua. Set post resurrectionem vales fratres in fide confirmare. Et 
isto modo loquendi vsus est etiam ipse dominus Io. XI (i) cum de Lazaro 
dixit: Infirmitas hec non est ad mortem, cum tamen Lazarus stalim mor¬ 
tuus sit. Set quia non erat staturus in morte set resuscitandus, ideo dixit, 
non est ad mortem, set firo gloria dei, vt glorificetur deus per eam; sic 
etiam de dubitatione resurrectionis sancti Thome(2) et apostolorum loquitur 
beatus Leo, I sermone (3) dicens: gratias agamus diuine dispensationi et 
sanctorum patrum necessarie tarditati; dubitatum est ab illis, ne du¬ 
bitaretur a nobis. Non enim quod tarde crediderunt discipuli, fuit tam 
discipulorum infirmitas quam nostra firmitas, qui de eorum dubitatione 
solidamur. Cum ergo negatio Petri preuisa fuerit in maius fidei robur pro¬ 
ficere, dicit xps Petri fidem per negationem non deficere. Consimiliter di- 
cendum judico in multis casibus, vbi summus pontifex quisque uel alius 
aliquis ad tempus modicum errauit, et mox ad fidem, eiecto errore, re¬ 
diens confessor gloriosior est effectus. Sic enim magis dici debet fidei pro¬ 
fectus quam defectus, maxime loquendo de prouidentia et ordinatione dei. 
Exemplum horum fuit in MarcelUno (4) papa, qui primo in fide errauit, 
post ad fidem rediens fidem per martirium gloriosum magnificauit multosque 
secum ad martirium animauit. 

[f. I4r] 2° modo dicitur fides non deficere secundum quid non sim¬ 
pliciter, cum licet fides in vno homine deficiat, tamen per equiualentiam 
in alio statim resurgit, eo modo loquendi, quo dicimus, quod aqua huius 
fluuii semper currit et vertit molendini molas, non enim est eadem aqua 
formaliter, set per equiualentiam vnam aquam dicimus, sic etiam dicimus: 
aqua istius pluuie durauit tota ista die. Sic ergo loquendo ad propositum 
dicimus fidem in ordine et successione summorum pontificum non defecisse 
a beato Petro vsque nunc. Nam licet aliqui sum[m]i pontifices sint in infide¬ 
litate defuncti (5), quia tamen cuilibet pape in heresi mortuo aliquis catholicus 
papa immediate successit, ita quod in tota successione cathalugi summorum 
pontificum non invenitur, quod essent duo summi pontifices immediate 
heretici, vt patet in cronicis. Set semper pape heretico successit papa fide¬ 
lis et sic non dicetur fides in ordine sum[m]orum pontificum defecisse, nisi 
forte secundum quid, set non simpliciter. Et hoc meritis orationis X*. 
Hinc apparet Michelistas errare, qui credunt a papa Iohanne 22° vsque 
ad papam Vrbanum 6. m omnes papas hereticos fuisse et sic ab ordine 
successionis sum[m]orum pontificum in fide defecisse, non solum secun¬ 
dum quid, set simpliciter, quod derogat promissioni xpi, quod fides Petri 
non deficeret, que maxime in sum[m]is pontificibus Petro et sibi in pa- 
patu subcedentibus addimpleri credenda est meritis xpi. 

3° modo dicitur fidem non deficere simpliciter, licet bene secundum 
quid, cum fides sic apud omnes vertatur in dubium, uel etiam sic errent om- 


(1) V. 4. (a) Cf. Ioh. XX 25-30. 

(3) Sermo LXXX 1 II (alias LXXI), et I de ascensione Domini, P. L. 54, 395-96. 
Verba citata ab auctore revera potius desumpta sunt ex Homilia XXIX Greg. Mag., 
P. L. 76, 1213. 

(4) Fons huius narratiunculae est Liber Pontificalis, ed. L. Duchesne I, Paris, 
1886, 73-73. cfr. ib. p. LXXIV, XCIX, CXXIII ss. notas criticas d. editoris. Ex Li¬ 
bro Pontificali haec narratio in plurima Medii Aevii chronica transiit, unde etiam An- 
dreas Richi hausit. 

(5) Doctrina hic exposita damnata et haeretica est. Est enim theoria de infallibi¬ 
li ta te successiva papae ut talis. 

Archivum Frandocanum Historicum. — Ax. III. 88 


Digitized by 


Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


522 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FBATIOELLORUM. 


nes, vt veritatem ignorent, inquirunt tamen scripturas et dicta sanctorum, 
vt certificcntur et orant deum vt illuminentur nil temere asserentes, set 
dubitantes, in tali casu non dicetur fides defecisse cuius adhuc viget in¬ 
quisitio et agitur de certificatione eius, nec quiescitur in infidelitate, set 
tenditur ad certam veritatem fidei cognoscendam. Actus igitur ad quem 
specificabitur motus, et sic non defectus nominabitur, set ad fidem ac¬ 
cessus uel regressus; et est in talibus semper fides virtualis, licet non actua¬ 
lis. Sic fit cum ecclesia orat, vt deus reuelet sibi veritatem, in isto enim 
intermedio antequam ecclesia certificetur, non dicetur fides defecisse, quia 
in habitu virtualiter est. 

Septima conclusio est hec: De facto probari potest dei eccle¬ 
siam, quam pro nunc voco Urbanum papam 6 m et sibi in hoc ritu 
et cultu colendi deum per sacrificia, sacramenta et alia mandata, statuta 
et cerimonias adherentes, in fide persistere que in beato Petro 
post aduentum Spiritus sancti extitisse cognoscitur, et nullo 
vnquam tempore post deuiasse. Hanc conclusionem 3 ci medio probabo. 

Primum sit hoc: Quero enim a Michelistis, contra quos specialiter 
milito in hoc tractatu, qui dicunt prefatam ecclesiam errasse et dei non 
esse ecclesiam. Si ergo errauit, quero quando errauit? Respondent tem¬ 
pore pape Iohannis, non ante. Set anno septimo pape Iohannis 22*, cum 
determinauit in suis decretalibus, quod xps [f. 14V] habuit in proprio et 
communi, tunc incepit error, quia dicunt quod fuit contradicere euangelio 
et diffinitionibus patrum, et signanter determinationi pape Nicolai ji, que 
est multipliciter approbata, patet per supradicta. Tunc arguo sic: Post de¬ 
clarationem pape Nicolai prefati magna est controuersia mota(i) quasi 
in tota xianitate de xpi et apostolorum paupertate et vsu rerum, vtnim 
distinguerentur a dominio in rebus vsu consumptibilibus et hec questio 
vertebatur in studiis Tholos e, Parisius, Bononie, Perusii et in quamplu- 
ribus studiis inter Fratres Minores et Predicatores et inquisitores heretice 
prauitatis Fratrum Minorum et Predicatorum. Papa enim Nicolaus in pro¬ 
fata sua decretali, nullum hereticauit, nec opinionibus silentium inposuit, 
set potius si que difficultates circa predicta orirentur ad ecclesiam deter¬ 
minandas deferri mandauit, vt in supradicta sua decretali patet. Quod sic 
factum est. Nam pape Johanni addicte sunt hee difficultates, quia ad 
ipsum spectabant. Determinauit igitur ista dubia et silentium imposuit 
disputantibus, vt patet de hiis omnibus in decretali Cum inter nonnullos 
scolasticos viros. Determinationi igitur eius est standum in dubiis plus- 
quam toti alteri mundo in hiis, que sunt fidei, quia ad papam et non ad 
alterum spectat determinatio dubiorum fidei; patet 25, q. 1. Sunt (2) et 
dist. 17 Multis (3) et di. 40 Si papa (4) et alibi, vbi de auctoritate pape 
agitur d. 40 Sitis (5), vbi dicitur quod determinatio pape de fide est re* 
putanda, sicut esset determinatio dei et beati Petri. Hoc solum non po¬ 
test papa agere, puta contra sacram scripturam et fundamenta apostolo¬ 
rum et contra approbatissimas patrum sententias, uel ex hiis aperte se» 


(1) Allusio manifesta, quamvis inexacta ad illam quae 1391 incepit litem de theo- 
retica paupertate Christi et apostolorum. De controversiis singulis in locis habitis parum 
tamen scitur. In codice Vaticano tat. 3340 f. 948va habetur: «Hoc dedit dominus 


Cardinalis Viennensis de studio Parisiensi ». In indice codicis sic traditur titulus huius 


tractatus: Determinacio Parisiensis data fer dominum Cardinalem Vi ennensem — Queritur 
utrum etc. (9) Cap. 6 . (3) C. 5. ( 4 ) C. 6. 

(5) Tale cap. non habetur. Legendum verisimilius Si papa, C. 6 Ib., saepius in 
hoc tractatu allegatum. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOKLLORUM. 523 


quentia. Cum ergo papa Iohannes hec deffinierit, simulque secum senserint 
et sentia[n]t magna pars sapientium et omnes prelati et clerus totus, ymo 
et tota xianitas, exceptis Michacle de Cesetta cum paucissimis, et hodie 
non remanserint nisi pauci indocti, patet quod si multitudini creditur plus* 
quam paucitati, si sufHcientie plus quam ruditati, si religiositati plus 
quam ceruicitati, si prelatis existentibus in dignitatibus plus quam per¬ 
sonis vilibus et priuatis, satis est plus credendum papam Iohannem non 
errasse et per consequens catholicum fuisse cum tota successione pontificum 
usque ad presentem Vrbanum VI. Et sic patet conclusio contra Micheli- 
stasj qui dicunt ecclesiam, idest papam et sibi herentes a fide deuiasse a 
papa Iohanne 22° et citra vsque ad papam Urbanum 6 m . Ex quo 
non assignant errorem et deuiationem nisi in papa Iohanne et sequentibus 
ipsum, et ostensum est in predicto papa Iohanne et sequentibus non 
fuisse errorem nec ecclesiam in eo isto tempore deuiasse, patet quod con¬ 
tra eos concluditur fidem in ecclesia a beato Petro vsque ad presentem 
Vrbanum perseuerasse. 

(Sequitur in codice spatium vacuum circa quattuor linearum). 

3* ratio contra Michelistas sit hec: Vsque ad editionem prefatarum 
decretalium pape lohannis in ecclesia fuit seruata illa fides, que vere fuit 
in beato Petro. Hoc et nos et Micheliste habemus concedere. Set post de¬ 
cretales illas vulgatas, quas illi dicunt hereticas, nos catholicas, consequen¬ 
ter illi et nos habemus dicere, quod altera opinio est catholica et fides, 
que fuit in beato Petro, et altera est heretica. Set opinio uel fides Michae - 
listarum non potest [f. 15r] esse fides, que fuit in beato Petro, ergo nostra, 
scilicet Iohannistarum, est fides, que fuit in beato Petro, que est conclusio 
probanda. Totus processus et suppositiones huius rationis patunt [sic] vsque ad 
minorem, cum dicitur quod opinio uel fides Michaelistarum non potest 
amplius esse fides beati Petri. Hoc enim est probandum, quod probo sic: 

Illa (i) fides non est credenda esse fides, que fuit in beato Petro, que 
rationabiliter est credenda non esse vsque ad finem seculi duraturam. Set 

(i) Hunc locum exscribit lacobus de Marchia I. c. p. 6ooa: Cath.... Interrogo 
utrum in Ecclesia fuit servata illa fides, quae fuit in B. Petro usque ad Papam loan- 
nem XXII. Haer. Dico firmiter sic. Cath. Et tunc inferas, illa fides non est credenda 
esse vera fides, quae fuit in B. Petro, quae rationabiliter non perseveret usque ad finem 
saeculi; sed huiusmodi est fides, et secta Michaelistarum ; ergo sine dubio non est cre¬ 
denda esse vera fides, quae fuit in beato Petro, quia Christus dixit Luc. etc. [sic!] : 
Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua ; sed fides Michaelistarum non est credenda 
durare usque ad finem saeculi : patet, quia si fuit in praestantiori et sufiteientiori statu, non 
fiotuit prosperari, sed semper defecit; quanto magis putanda est deficere in viliori, et debi¬ 
liori statu. Cum in primis haec lecta [sic] fuit ex prae stantis simis viris mundi in omni 
facultate et scientia praemunitis, ut Michael de Cesena, hcresiarca, Magister frater Ru¬ 
beus de Marchia, qui revocirvit. Magister Guglielmus Ocham, Magister Bonagratia in 
utroque jure peritissimus, qui tres haeretici excommunicati remanserunt, et quamplurts 
alii peritissimi ; et in potentia saeculari fuit Dux Bavariae, qui sibi usurpavit Imperium 
et D. Mediolani et multi Domini in Ixrmbardia, et multi Principes Alemannorum, et 
multae civitates et fere tota Italia, quae secta maledicta in principio habuit Anti-Papam, 
Cardinales, Praelatos, famosos Episcopos ; et tamen non est prosperata, sed deicta, et infra 
decem annos, ut dicit praedictus Magister Bonaventura, qui vivebat illo tempore, est tota 
extenuata, quod vix sex partes [sic!] notabiles remanserunt inter eos, sed successerunt a 
secta haeretica et reversi sunt ad verum Pastorem Ioannem XXII et veram fidem, sed hodie 
remanserunt aliqui Apostatae, et viles qui anhelasti vivere sine lege, et ad eorum bene¬ 
placitum, per domunculas mulierum committendo facinorosa, sicut ego testor coram Deo, 
inveni, et sic paulatim deficiet usque ad inferna deorsum, sicut dicit Christus Matth. n 
[sic] quod omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus eradicabitur.... 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



524 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


huiusmodi est opus et fides secte Michaelistarum, ergo opus et fides secte 
Michaelistarum non est credenda fides, que fuit in beato Petro. Maior patet 
quia xps sic repromisit Petro Luc. 22°: Ego, inquit xps, pro te rogaui 
Petre, vt non deficiat fides tua, et patet per dicta superius, quod fides beati 
Petri ad finem seculi in ecclesia credenda durare. Set minor istius vltimi 
sillogismi probatur, videlicet quod opus et fides Michaelistarum non est ratio- 
nabiliter credenda durare vsque ad seculi finem. Hoc probatur quia si, cum 
fuerit in prestantiori et sufficientiori statu, non potuit prosperari, set semper 
defecit, quanto magis putanda est deficere in viliori et debiliori statu; deducta 
fuit enim hec Michaelistarum secta ex prestantissimis hominibus mundi in 
omni facultate et scientia a principio communito, vt sciunt qui noverunt 
Michaelis de Cesena religiositatem et scientiam, Magistrum Franciscum 
Rubeum de Marchia, fratrem Gulielmum Oham, fratrem Bonagratiam in 
decretalibus et in ciuilibus legibus per maximum et alios quamplures si¬ 
militer in potentia seculi. Fuit in hac secta dux Bauarie (1), qui vi Imperium 
sibi vsurpavit et Rome coronam vi armorum preripuit et cum eo tenuit 
Dominus Medyolanensis (2) et multi alii domini Lombardie (3) et Alamanie 
et multe civitates Tkuscie, vt pisana (4), aretina ($), lucana (6) etc. Hec etiam 
secla a principio habuit papam, cardinales, famosos homines, et tamen cum 
in tot solempnis esset, non prosperata est. Set infra X annos est sic exte¬ 
nuata, ut vix sex persone notabiles remanserint inter eos. Recesserunt enim 
a secta, et redierunt ad veram fidem aliqui famosi et remanserunt paud 
sufficientes et sic paulatim postea questio diminuta est, vt hodie deuene- 
rit in manus aliquorum apostatarum vilium et insuffidentium, qui vt vi- 
uant libere et pallient apostasie opprobrium se operiunt isto apparentis 
paupertatis heretico pallio. Nulli deinceps dubium, quod non sit spes vlla 
releuationis ad solempnitatem virorum unde cecidit, quia nec hodie mundus 
habet tales; set quod cito penitus heradicabitur iuxta salvatoris dictum 
Mt. 15(7): Omnis plantatio, quam non piantauit pater meus, heradicabitur . 

2 a ratio ad hoc idem sit hec. Proprium est fidei catholice, que 
fuit in Petro, in persequutionibus crescere et dignificari. Set secta et opi¬ 
nio uel fides Michaelistarum in oppressionibus deficit, extenuatur et ob¬ 


ii) Ludovicus IV dictus Bavarus. 

(а) Familia Vicecomitum. De vario modo quo se habebant Vicecomites ad Ludo- 
vicum Bavarum cf. Gualvaneum de la Flamma, O. P., Dt rebus gestis Axonis Viceco- 
mitis ap. Mura tori, R. I. S. XII, 993 ss., et Eubel, in Historisehes Jakrbuch. XII. 
1891, 394-96. 

(3) De adhaesione quam invenit Ludovicus Bavarus in Italia cf. Albertinum Mus¬ 
satum, Ludovicus Bavarus, ap. Muratori, R. I. S. X, 769ss.; Haec adhaesio dijudicari 
etiam potest ex diplomatibus Ludovici in favorem Italorum editis, quae cf. ap. 
Boehmer, Regesta Imperii, Die Urkunden Kaiser Ludwig des Baiern, Frankfurt. a. M. 
1839, p. 54 ss.; Ficker, Urkunden sur Gesehickte des RSmertuges Ludwigs des Baiem uud 
der italienischen Verhdltmsse seiner Zeit, Innsbruck 1865. E. Winkelmann, Acta lutperU 
inedita, II, Innsbruck 1885, p. 306ss. 

(4) De archiepiscopis schismaticis Pisanis cf. Eubel, Hist. Jakrb,, XII, 300-01. 

(5) Aretium habuit episcopum schismaticum a Nicolao V antipapa nominatum sd. 
Mansuetum O. F. M. cf. Eubel 1 . c. 308. Eius praedecessor Guidus iam ante schisma 
Nicolai V Ludovico adhaeserat, et huic coronam ferream Mediolani 31 mai. 1397 
imposuerat; Eubel, 1 . c. 398. 

(б) Luca recepit episcopum schismaticum a Nicolao V sd. Roechigianum Tado- 

lini O. P., Eubel, 1 . c. 307. De hoc episcopo schismatico ex Ordine Praedicatorum 
nihil habetur ap. Mortier O. P., Histoire des Mai tres GiiUraux de fordre des Frbrts 
Prtcheurs. III, Paris 1907, qui p. 48 confidenter scribit: «A Fannie rebelle des Fra- 
ticellcs Jean XXII opposa 1 'armle fidite des Prficheurs ». (7) V. 13. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM 7 BATI 0 ELL 0 RUM. 625 


probriosior fit, ergo secta et fides Mic hae lis tarum non est catholica, que 
fuit in beato (i). Maior patet. Omnes enim catholici doctores, hoc vt pro¬ 
prium actribuunt ecclesie et fidei catholice, [f. x 5v] quod in tribulatione 
et conprexione crescit. Et patet, quia tempore martirum plures conuerte- 
bantur in centuplo quam occiderentur, et cum plus opprimeretur ecclesia 
plus gloriosior exurgebat. Vnde Ylarius, De Trini. (2): hoc ecclesie proprium 
est, vt vincat cum leditur, cum arguitur tunc intelligat, tunc optineat, cum 
deseritur . Item Cassi odorus (3): hoc habet proprium ecclesia dei, dum perse¬ 
quitur floret, dum opprimitur crescit', dum leditur vincit, et tunc flrmior 
stat, cum superari videtur. Hoc idem Augustinus 16 et 18 de duitate dei 
Ca. 0 5i°(4)« Similiter Gregorius libro 18 Mor. (5) et libro 130(6) et po¬ 
nit pro mirabili, quod ecclesia non resistendo sibi subicit persequentes, et 
plus preualet non resistens quam contra aduersantes resiliens, et sic patet 
maior. Set minor, videlicet quod secta, opinio ucl fides MichaeUstarum in 
persequutione non creuerit, set semper decreuerit et imminuta semper sit, 
omnis qui nouit, qui primi huius secte fundatores extiterint et qui nunc 
sunt defensores, ipsam defecisse confitebitur. Ostenso igitur quod secta 
Michae lis tarum non est catholica, nec eorum fides est stabilis, remanet 
fides ecclesie in sinceritate, quam habuit a beato Petro vsque a principio. 

3 a ratio ad idem est hec: Vera fides, que a beato Petro per suc¬ 
cessionem temporum ad homines deriuatur, nunc isto presenti tempore in¬ 
tegre et vere reseruatur in aliquo. Set non est credendum, quod reserue- 
tur in aliquo, qui non sub ritu a beato Petro et successiue per papam 
Iohannem 22 m usque ad hec tempora pape Vrbani 6* fideliter degat, 
ergo est credendum quod solum sub ritu a beato Petro successiue per papam 
Iohannem 22 m vsque ad pape Urbani tempora peruenit fides ca¬ 
tholica integre et vere reseruatur in quocunque seruatur. Maior patet per 
dictum xpi superius allegatum: Ego pro te rogaui, Petre, vt non deficiat 
fides tua . Et minor probatur, quia omnis alius ritus viuendi in fide, qui 
a beato Petro uel ab eius successoribus ortum uel principium habuit di¬ 
minutus valde est dignitate, scientia, sapientia, virtute et multitudine, 
plusquam in principio fuerit, in tantum, quod nec remanserit in eis qui 
illum ritum sciret uel posset defendere, uel sufficienter declarare. Solum 
in ritu, qui a beato Petro fuit, successiue per papam Iohannem vsque ad 
papam Vrbanum peruenit, remansit dignitas, scientia, sapientia et cetere 
sufficientie ad posse sectam et fidem suam defensare et approbare et alias 
quasque inpugnare et falsas ostendere. Nunc autem fides, quam xps pro¬ 
misit non deficere, secundum intentionem xpi in tali persona debet re¬ 
manere, qui possit alios confirmare et suam fidem defensare, ideo xps sub¬ 
dit: Et tu aliquando conuersus confirma fratres tuos. Non enim est cre¬ 
dendum quod, si fides remaneret solum in vna vetula inhabili ad do¬ 
cendum et declarandam et roborandam fidem, uel in quodam infantulo 
indocto, uel in vno, qui esset in loco inaccessibili et ignoto, vt dictum 
supra est, oratio xpi esset ad plenum inpleta, et quod non plus inpetrauit 
a patre, nec plus dedit intelligere beato Petro; de hoc habitum est supra; 
probabo ergo solum quod omnes alie secte, que a beato Petro ortum 
et descensum habuerint et nunc successiue per papam Iohannem 22™ et con¬ 
sequenter vsque ad papam Vrbanum [f. i6r] VI m deuenerint, sint di- 

(1) Suppi. Petro. (a) Lib. VIII, 1, P. L. 10, aoa. 

(3) Quoad sensum haec verba inveniuntur in Expositione in Psalterium, Psal. XVII, 
ao, P. L. 70, 139; et in Psal. LXXXVII, 15, P. L. 70, 627. 

(4) P. L. 41, 613. (5) C. 11, P. L. 76, 48. (6) Cap. 5, .P. L. 75, ioao. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



526 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


minute dignitate, potestate, scientia et omni virtute et facultate. Non 
oportet autem ostendere hoc de secta et lege Iudeorum, quia non deri- 
uatur a beato Petro uel sub Petro, quamuis patens sit illas diminutiones 
et prostrationes illi secte aduenisse propter xpm, vt docent doctores, nec 
etiam habeo illa ostendere in secta Saracenorum , eo quod non in¬ 
cepit sub Petro. Non enim sunt scismatici a fide nostra et ideo non 
competit eis quod dictum est Petro. Ego pro te rogaui, Petre, etc. Nun¬ 
quam enim Saraceni fuerunt sub bona fide, et ideo per eos non 
est scissa ecclesia catholica, vt habeamus dubitare que pars in bona fide 
perseuerauerit, et ideo non venit in dubium sicut alie, que scisse sunt 
sub decursu ecclesie sub fide Petri. Veniamus ad Grecos qui fidem beati 
Petri habuerunt, et ab ea scissi sunt. Hi post discessionem diminuti valde 
sunt dignitate, scientia, sapientia, virtute, fortitudine et omni sufficientia, 
cum tamen ante sufficientiores, sapientiores, digniores essent omni gente 
mundi. Vnde in Politica {i) probat Aristoteles , quod Greci propter si¬ 
tum terre precellunt sapientia et virtute cunctos mundi homines, et ideo 
barbari naturaliter debent esse eorum serui, et tamen hodie serui Tur¬ 
eorum et multarum aliarum vilium nationum, et pauci 
sunt et viles sine virtute, sine sufficientia et sine fortitudine, vt etiam 
in aspectu pretendant a statu suo aliqua culpa cecidisse. Sicut enim Cain 
post maledictionem factus est timidus, tremulus, confusione subfusus et 
conspectum aliorum verens; posuit enim deus signum in Cain (2), vt qui¬ 
cunque videret Cayn dignum morte iudicaret, licet nollet deus, quod a 
quolibet interficeretur, set reseruaretur ad determinatam vindictam. Sic est 
hodie de Iudeis et Grecis et de quibusdam apostatis ab 
ecclesia dampnatis, quos omnes conspicimus in facie si¬ 
gnatos vt Cayn, portantes ex propria culpa signa sue deiectionis omni 
priuati sufficientia. Non enim ex natura videtur potuisse eis hec tanta 
sufficientiarum exterminatio prouenisse, nisi preuia culpa, ex quo mirantur 
ipsi ignorantes causam, miramur et nos detegentes culpam, quia scilicet 
vere fidei tenuerunt scisma. Set quis non miretur legendo antiqua Gre- 
corum studia, scientiarum gignasia, famosos philosophos, virtuosos et 
bene conpositos viros, audaciam, sagacitatem et probitatem nobilium, for¬ 
mationem et formositatem cunctorum, que omnia hodie deformiter euane- 
scunt. Et cur hoc, nisi vt cognoscamus fidem in eis non esse integram et 
eos oratione xpi non esse protectos, qua Petro dixit: Ego pro te rogaui, 
Petre, vt non deficiat fides tuat Vult enim demonstrare xps, quod non 
est par eorum errans ecclesia nostre ecclesie, que potens est suam fidem 
contra omnes protegere et alias quasque veraciter falsas probare. Et sicut 
de Grecorum secta arguitur, sic potest argui contra omnes sectas scisma- 
ticas, que a nostra discesserunt veritate, siue sint Manicei, siue Pela¬ 
gi a ni, siue Girograui(3) etc. de aliis; nouissime tamen de hiis, qui 
tempore pape Celestini^ 4) ab ecclesia discesserunt, et similiter idem 

(I) VII, 7; Opera Omnia. ed. Firmin-Didot (Paris, 1848) I, 608. 

(a) Cf. Gen. IV, 14-15. 

(3) Loquitur auctor de Gyrovagis (!), qui non erant praecise schismatici vel hae¬ 
retici. sed monaci degenerati, de monasterio in monasterium peregrinantes, in singu¬ 
lis paucos dies hospitantes. 

(4) Sermo est de Spiritualibus, qui a. 1294, ducc FF. Liberato a Macerata et 
Angelo Clareno, Papam Coelestinum V adierunt, ut is illis licentiam concedat se- 
paratim a Communitate Ordinis vivendi. Characteristicum est auctorem nostrum hos, 
legitime tunc a Communitate a Papa Coelestino V separatos, dicere ab ecclesia tunc 
recessisse, quod non evenit nisi tempore lohannis XXII. Cf. supra 353 sqq. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 527 


de pauperibus de Lugduno, begardis, et pauperibus, qui 
tempore Clementis{ i), ante papam Iohannem 22 m , et postremo de 
hiis Afichaelistis, qui tempore pape Iohannis ab ecclesia apostatauerunt, 
omnesque coaspicimus sic a suo principio cecidisse, vt cognoscant omnes, 
dei non esse auxilio roboratos, juxta quod doctus a Spiritu sancto Gama- 
liel ille doctor et Pauli apostoli in simili casu consultans Actuum 5 0 (2) 
in concilio generali [f. i6v] sacerdotum dixit: Viri, inquit, fratres au¬ 
dite hiis temporibus ante nos in Iudea surrexerunt multi vt Theodes et 
ludas galileus etc. usque ibi, audite, si opus hominis est et ex hominibus 
eorum est consilium, dissoluetur, si autem consilium est ex deo , non po¬ 
teritis dissoluere . Quia ergo illorum secta ex hominibus excitata est, non 
ex deo, nostra vero ex deo orta est, non ex hominibus, illis ergo defi¬ 
cientibus, nostra in suo robore est seruata. Nec aliquod debet esse du¬ 
bium, quin vsque ad finem integra et victoriosa dei auxilio perducetur. 
Vt enim dicunt doctores Ioachim (3) abbas et Ricardus de Mediavilla (4) 
et Vgo($) exponentes figuram de X plagis Egipti, quas dicunt signare X 
tribulationes, quas pati debet per tempora ecclesia, quarum (6) omnes in 
ecclesia iam euenerunt, vltima excepta, que uentura reseruatur tempore 
antixpi. Ad hoc etiam sermone 33° super canticum dicit Bernardus(7) 
exponens illud psalmi (8): Non timebis a timore nocturno, a sagitta vo¬ 
lante in die, a negotio perambulante in tenebris , ab incursu et demonio 
meridiano , dicit quod per hec quattuor pestes, quattuor signantur tem¬ 
ptationes et aduersitates, quas ecclesia pati debet et iam sumus in 3 a , 
que est a negotio perambulante in tenebris, et iam diu passa est hanc 
et restat vltima, que eueniet tempore antixi. Prima persequutio fuit cum 
occidebantur martires, putantes se obsequio prestare deo (9). Hec notatur 
in hiis verbis: non timebis a timore nocturno. 2 a tribulatio fuit heretico- 
rum, quam vicerunt doctores; et hec signatur per hec verba: a sagipta 
volante in die. 3* temptatio fuit in vanis et cupidis clericis, curiosis et 
luxuriosis, et hec adhuc hodie viget in multis et vincitur per homines 
penitentie, et notatur in hiis verbis: a negotio perambulante in tenebris. 


(1) Auctor alludit hic ad magnam disceptationem habitam (1309-1313) inter Com¬ 
munitatem et Spirituales in curia Clementis V. Ex his Spiritualibus quidam post mor¬ 
tem Clementis V ab Ordine recesserunt, non autem eo ipso ab Ecclesia. Fratres vero 
Communitatis statim de « hereticis » conclamaverunt. Cf. ALKH, IV 55. Non minus 
falsum est quod scribit Palmerius in iam citato codice Vaticano lat. 41 j8 fol. 35 r.: 
a Quod adimpletum est [praedictio S. Augustini] per.... aliquos fratres Minores tem¬ 
pore Clementis quinti et ab eo per hereticos dampnatos, qui fratres duas ecclesias 
fingebant unam carnalem, in qua euangelium erat abiectum; hanc dicebant esse ro- 
manam. Secundam spiritualem paupertate subcintam; hanc asserebant congregationem 
ipsorum, in qua euangelium renouatum fuit, quod prius fuerat extinctum.... ». 

(a) V. 34-39. 

(3) Cf. eius Expositiorum in Apocalypsim, Venetiis 1537, pars III, Cap. 11, fol. 
«51 vb. 

(4) Ubi hoc dixerit non inveni. Mihi videtur hic agi de Richardo a Sancto Victore 
potius quam de Richardo de Mediavilla. De illo enim notum est Apocalypsim paulo 
liberius exposuisse P. L. 196, 683SS., scripsisseque tractatum de meditandis pia,fis quae 
circa jinem mundi evenient, 1 . c. 201 ss. Verba tamen nostri auctoris non inveni in 
his tractatibus, caeteroquin apocalypticis ideis sat plenis. 

(5) Est verisimiliter Hugo a St. Victore, ast in operibus eius apud Migne P. L. 

175-176 non inveni hunc locum. (6) In margine: que. 

(7) Sermones in Cantica, sermo XXXIII, P. L. 183, 957. Auctor quoad sensum re¬ 
fert tantum. (8) Ps. 90, 6. (9) Ioh. XVI a. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



528 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


4* erit tempore antix* in falsitate miraculorum et signorum fiendorum per 
antix m et vincetur dei virtute et signatur per hec verba: ab incursu et 
demonio meridiano. Tuta igitur est fides ecclesie vsque ad tempora antixi; 
omnes iam temptationes vicit et nulla remanet nisi que tempore antixi, 
que dei virtute vincetur. Patet ergo tota rationis deductio et per conse¬ 
quens tota 7 a conclusio. 

Nunc autem vnum dictum in hac deductione video declarandum; 
quia enim sepe dixi quod a beato Petro fides deriuauit per pa¬ 
pam Iohannem 22 m vsque ad hec tempora Vrbani pape 6', hoc 
dixi quia credo firmiter rite electum(i) in papam, et legi- 
ptimum summum pontificem, nichilominus esto quod in ecclesia 
sit diuersa (2), quis sit verus papa, et alter (3) ab Vrbano prefato se gerat 
vt legiptimum papam, non tamen est questio hec de articulis fidei, nec 
aliquis conuincitur infidelis, nisi constet de legiptima electione, 
que forte aliquibus non est certa, multi enim dubitant 
et querunt certificari, nobis tamen hic in Ytalia certis¬ 
sima est. 

Correlarium . Quam inconsulte presumptuosi Micheliste se in hanc 
temerariam sententiam precifpi] tau erunt, vt asserant papam Iohannem, 
successores et omnes adherentes hereticos fore judicandos; 
multa enim probanda essent, que probari vix possent, esto quod vera es¬ 
sent. Ad probandum enim dominum papam hereticum, primo requireretur 
quod dominus papa publice diceret et pertinaciter teneret propositionem 
iam dampnatam pro heretica, quia de non heresy non est recipienda ac¬ 
cusatio contra papam; patet dist. 40 si papa (4). 2 0 requiritur quod papa 
teneat illam propositionem dampnatam in sensu heretico et iam dampnato 
et confiteatur se tenere illam in tali sensu, quia si neget eam in sensu 
heretico uel negaret quod non teneret, non judicaretur in foro extrinseco here- 
ticus. Et esto quod per testes probaretur quod teneret eam in sensu heretico, 
nec sibi esset indicenda purgatio uel reprobatio, si nollet. 3 0 requiritur quod 
non teneat illam per ignorantiam. 4 0 requiritur quod sit correptus et se corri¬ 
gere nolit, et intelligitur quod sit admonitus a persona decenti, [f. 17r] 
non enim decenter amoniretur (5) a puero, a muliercula, uel vilissima 
persona, nisi talis cum aliquo signo micteretur a deo, uel esset ita mani¬ 
festa heresis, quod non possit sine offensa fidelium audiri, vt esset negare 
deum esse, uel negare xpm deum uel nostrum redemptorem nullo modo 
xpm fdisse et huiusmodi. Set debet (6) corrigi a suo consilio, a con¬ 
cilio, uel ab inquisitore, qui habet ex officio corrigere hereticos, uel ab 
aliqua persona solempni in aliqua magna dignitate ut a patriarchis, uel 
a multitudine episcoporum uel fidelium x^anorum uel huiusmodi. Secus 
si est dubia. 5 0 oportet quod papa dicat se nolle corrigere ab assertione 
talis approbate propositionis heretice. Si autem dicat seipsum uelle corri¬ 
gere antequam conuincatur hereticus, sibimet est relinquenda correctio. 
Hec habentur 9*, q. 3* (7} nemo et facta subditorum, et 25, q. 1 (8) sunt 


(x) Auctor hic bene tangit cardinem quaestionis, quae originem dedit magno schi¬ 
smati occidentali. Quod Urbanus VI rite fuerit electus, de hoc hodie inter doctos 
nullum est dubium. 

(a) Auctor videtur hoc vocabulo uti aequivalente HH vel contro v ersiae ; forsan 
supplendum est tantum vox : opimo 

(3) Sci. Clemens VII, Papa oboedientiae Avinionensis. 

(4) Cap. 6. (5) Lege admoneretur. (6) Codex: debent. 

(7) C. 13. (8) C. 6. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICRLLORUM. 529 


et dist. 40(1) si papa et 24, q. 2* c. sane (2), 2*, q. 3* c° 'dicit ajtosto- 
lus (3), 2*, q. prima, Ca° ait Celes tinus (4) et 2 a , q. 5 mandastis (5). 

Ad vltimum si papa vult stare correctioni....(6) commictendo se et 
sua dicta et scripta commictens, sicut copiam (7) habeo talis auctoritate com¬ 
missionis; quare infertur contra Michelistas magna presumptio et temeri¬ 
tas diuulgando papam Iohannem hereticum et iactantes se velle probare, 
quod tamen pro impossibili reputatur seruatis condictionibus supra dictis. 
Quare etiam inconsulte inruperunt Micheliste dicere omnes successores 
eius et adherentes ei hereticos esse, quorum falsitas patet ex hoc, quod 
posito quod papa esset hereticus, non tamen publice dampnatus suum 
gerens officium, et frater simplex uel persona non litteris multum perita 
querit a domino papa vt informetur de veritate fidei et informetur a papa 
de illa heresi, quam pro veritate teneat firmiter talis sic informatus, si 
alias non sit conscius, non est hereticus judicandus, eo quod credit 
informari catholice, sic ergo licet fratres simplices et alii quam plurimi 
clerici et seculares audientes papam Iohannem dicere suas decretales esse 
catholicas, si crediderunt, non sunt heretici iudicandi. Nam plus debue¬ 
runt sibi credere quam Michelistis, nec pertinebat ad tales uelle iudicare 
papam uel de eius opinione disceptare, set expectare doctores et actendere 
illos, ad quos magis pertineret. Sct precipites Micheliste judicauerunt om¬ 
nes fidem pape Iohannis tenentes uel asserentes hereticos, et sic omnes 
fratres, qui cum eis non sentiebant, dampnantes, ordinem exierunt et in 
apostasiam se, ne cum aliis participarent, proiecerunt, ecce quanta de¬ 
mentia. Patet igitur correlarium. 

Romae, e Collegio S. Antonii. 

(Continuabitur ). P. Livarius Oliger, O. F. M. 


(i) C. 6. (2) C. 6. (3) Citatio non correspondet. 

(4) Hoc cap. non habetur I. c. in textu, sed est C. 35, cau. XXIV, qu. 1. 

(5) C. 10. (6) Haec puncta habentur in ipso textu. 

(7) Haec videtur allusio esse ad quaestionem de visiope beatifica et ad declara¬ 
tionem a Iohanne XXII factam ante mortem. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


530 


NtiCBOLOGE DBS FR&RB8 MINEURS d’AUXERRE. 


NECROLOGE DES FRERES MINEURS D’AUXERRE. 


(Suite) (a). 


JuiUet le tr 

L’an 1541 le premier jour de juillet deceda le R. P. F. Bon ave li¬ 
ture du Biez, natif de Chevannes, docteur en theologie de la 
facnlte de Ca8n, le premier religieux vestu de cette maison, 
apres la reforme des conventuelles, dans laqnelle il a este gardien 
pias de dix-huit ans. II a exerc6 1’office de custode de Champagne 
pendant trois ans. D fnt choisy au chapistre provincial tenu it 
8ens Pan 1529 pour aller & Rome porter la voix du T. R. P. Robert 
Messier provincial au chapistre general. 11 obtint pour lors 
obedience pour aller visiter les SS. Lieux de Jerusalem. A son retour 
il obtint du Souverain Pontife Clement VII une bulle pour celebrer dans 
nostre Ordre (1) la feste du Saint Nom de Jesus, et 4 sa requete 
Messire Franpois Dainteville evesque de cette ville en ordonna la so- 
lemnit6 dans tout son diocese. Il fit bastir de ses aumosnes, de ses 
amis et benfacteurs la chapelle du Saint Nom de Jesus, Pan. 1534. 
C’estoit un homme de grand meritte et de grandes vertus. Il fut con- 
fesseur 4 Sainte-Catherine de Provins ofi il travaillia beaucoup 
tant au spirituel qu’aux bastiments de ce monastere. Il y mourut d’une 
appoplexie apres avoir re<?u les sacrements de confession et d'Extr£me- 
Onction, etc. (2). 

(a) Cf. AFH III, 115^8, 810-82. 

(1) Arohives du d6p. de PYonne, H, 1881. 

(2) Extra it d’un ouvrage [manusorit] attribui 4 D. Georges Viole Bene- 
diotin de la Congregation de 8. Maur: Origine de la Fete du 8. Nom de Jesus. 
«... Ce fut en mfime tempe que furent jetes les fondements de cette belle et 
ample chapelle du S. Nom de J6sus et la pbbmi4re edifi6e sous oe titre en deo& 
des monts; le pape Clament VII donna de grandes indulgences 4 ceux qui con¬ 
tribuerent de leurs biens pour oet edi ficte par une bulle signAe de lui et de 
20 oardinaux, permettant en outre que Pou pht celebrer tous les ans le 14 
janvier dpns tous les oouvents de 1’Ordre de 8. Frango is la fete du mfeme nom 
de Jesus, 4 la requete que lui en fit le R. P. Frere Bona venture du Bies, 
religieux et gardien du couvent des Cordeliers d’Auxerre; d’oii peu de temps 
apres, cette meme fete passa en Peglise cathedrale et ensuite par tout le dio- 
oese qui Pobserve enoore anjourd’hui comme fete de preoepte, et le pape 
Paul V, dument informe de oette devotion des Auxerrois, a octroye une in- 
dulgenoe pieniere aux confieres de la Confrerie du Saint Nom de Jesus, erig6e 
en la meme ohapelle lorsqu’ils la visitaient le jour de la fete et S“ jours de 
Piques, PenteoAte, Assomption de Notre-Dame, de Toussaint comme il est 
spAcifie dans le bulle du 15 fevrier 1608 •. — « Bona venture du Bies, aucerrois, 
du bourg de Chavannes, fils de Jean du Bies, decede 1517; religieux de oe 
oouvent et le premier vfttu en Ia reforme, dooteur de theologie en 1’universi te 
de Caen, gardien 4 V6selay 1517 et 4 Auxerre 1520, Pespaoe de dix-huit ans, 
eiu oomminsaire de la Provinoe au ohapitre provincial de Sens et depute pour 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NftOBOLOGE DBS FB&RE8 1 QNEUB 8 D’AUXERBE. 


531 


JtdUet le 2 / 

L’an 1549 deceda frere Jean Philippe du Tiers-Ordre, en 
ayant pris 1’habit et fait profession dans cette maison. II se retira en* 
saite dans 1’hermitage de S&inte-Geneviesve ou il demeura plu- 
sienrs ann6e, vivant en grande edification. U y mourut et son corps fut 
apporte dans nostre convent et inhum6 dans le cloistre, du cost£ de 
1’eglise, entre deuz pilliers. 

Ce mesme jour de l’an 1631 dec$da le B. P. F. Germ&in Papon, 
natif du village de Chemilly, profez de cette maison dans laquelle il 
requt l’habit un vendredy 28 ° octobre de l’ann6e 1588 , des mains du 
B. P. Trahy, aage pour lora de 14 ans et demy, et profession le 
12 d’aou8t de 1 ’annfie 1590 , aagfi de 16 ans et demy; religieux prestre 
choriste tres assidtte au Service divin tant le jour que la nuit, fort cha- 
ritable A entendre les confessions des seculiers et des gens des villages 
circonvoisins. Il mourut un mercredy 2 * juillet aagfi de 57 ans apres 
neuf jours de maladie. Son corps fut inhume dans le chapistre qui sert 
maintenant de seconde sacristie. 

JuiQet le 5 .* 

L’an 1584 deceda le B. P. F. Ni colas Lamiro u profez du con¬ 
vent de Vernon, docteur de la fiacultfi de Paris, tres celebre et fa- 
meuz predicateur de son temps, ennemi irreconciliable des here- 
thiques qu’il a poursuivy pandant toutte sa vie. Il a gouvernfi la pro* 
vince avec beaucoup de prudence en qualitfi de provincial 4 laquelle 
il fut eleu au chapistre de Beauvais tenu Pan 1574 . Enfin il mou¬ 
rut et fut inhumfi dans le choeur de Peglise du convent de Vernon. 

JtdUet le 6 .* 

L’an 1665 le 6 e juillet deceda le B. P. F. Philibert Veron, natif 
de cette ville, profez de ce convent dans lequel il avoit pris 1’habit 
Pan 1652 et £ut profession Pan 1653 entre les mains du T. B. P. Vinot 
pour lors g ardi en, religieuz prestre choriste fors aifectionnfi pour le 
service divin. U avoit le don de se faire estimer et honnorer de tout le 
monde pour ses manieres honestes et religieuses. Il mourut fort re- 
grete et auz obseques duquel presque toute la ville assista. Il fut in¬ 
humfi dans le chapistre. B. i. p. 

aller au ohapitre gfinfiral au lieu de maltre Bobert Messier, d6tenu d’infirmit4, 
fit ensuite le voyage de J6rusalem, accompagnd du Fr^re Franpois 
Le Prince a ussi aucerrois, et passant par Rome k son retour obtint du 
pape Cl6ment VII de faire o^l^brer partout 1 ’Ordre la f6te du T. S. Nom de 
J4sus, aveo des indulgenoes pour tous oeux qui oontribueraient 4 l’6difioe de 
la Chapelle de oe infime titre du Saint Nom de Jfisus, dont il fut le premier 
auteur et de pluaieurs autres b&timenta qu’il proouia fitre faits. Il dfiofida au 
oouvent de Provins Pan 1541 auquel lieu il exer^ait Poffice de confesseur 
pour la deuzifime fois, comme il fit 4 Longchamps. C’est lui qui obtint de 
Messire Fran<jois de Dinteville, 2* du nom, fivfique d’Auxerre, qu’on ohfimerait 
pour tout le dioofiae Ia ffite du 8aint Nom de Jfisus, environ Pan 1585 . Il y 
avait eu de la mfime famille Frfire Antoine du Biez, aussi natif de Chavannes, 
humble et simple dfivot et savant qui mourut fitudiant dans Pestime qu’il 
serait un jour grand personnage 1515 *. (Revue francucaine, Bordeauz 1874 , 57 ). 
Ms, 828 ( 28 ) de la Bibi. Pro vine, des Capuoins de Paris. — Wadding. Ann. 
JfM., IIP, 292 . 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



632 


N&OROLOGE DBS FB&RE8 MTNEUR8 D^UXERRE. 


JuiUet le 7/ 

» 

L’an 1665 deceda le R. P. F. Jean Guiot natif de Carisey(l) pro* 
fez de ce convent, religieux fort zell6 pour son estat. Lee guerres etant 
allumez en ce pays, il le quitta et se retira au convent de Verdnn en 
Loraine o& il mourut le 7 * jnillet de Pannee cy-dessus, quelqaes jours 
avant le tentie da chapistre provincial de Bhims. 

JuUlet le 8.‘ 

L’an 1618 le 8* juillet deceda le R. P.iT. Edme Coa 11 amet, natif 
de la paroisse de Villiers-Saint-Benoit ( 2 ), profez de cette maison. Ayant 
6te un asse longtemps cur6 d’un village proche la Rochelle nomine 
Bourneuf ( 3 ), il revint en ce convent et s’occupa a deservir la cure de 
Drassy ( 4 ) proche Toucy. Y estant tombe malade, apres quelques jours 
de fieure, il y mourut un dimanche, n’ayant fait avertir aucun religieux 
de sa maladie. Les gens du lieu Penterrerent comme un seculier sans 
eon habit de religieux, dans la chapelle de Nostre-Dame k Toucy. B. 
i. p. Arnen. 

JuiUet le 9 . e 

L’an 1339 le 9 * juillet deceda au convent de Troyes le R. P. F. 
Jean Dauxerre, profez de cette maison qu’il a honnoree de ses pre- 
dications et de ses vertus. D fut envoy6 k Troyes pour y enseigner 
apparamment, mais il y mourut et fut inhum6 dans le choeur soub une 
tombe longue de neuf pieds, sur laquelle tombe est grav6 un religieux 
trouss6 par le milieu au dessus de la corde, tenant un livre ou est 
escry: In principio erat Verbum; au long de laditte figure il y a: Vir 
simplex et rectus ac timens Deum, et de 1 ’autre [cdte] In lege Domini 
fuit voluntas ejus die ac nocte. Tout autour de la tombe il y a: Hic 
jacet fr. Joannes de Autissiodoro sacrae Theologiae doctor egregius et 
verbi divini praedicator eximius qui obiit anno Domini 1339 , 9 * Julii, 
cujus anima requiescat in pace. Arnen (6). 

Ce mesme jour de l’ann£e 1630 deceda R. P. F. Jean Collinet, 
natif de cette ville, paroisse de Saint Eusebe, profez de ce convent. D y 
fut successi vernent lecte ur, maistre des jeunes et des novices; reli¬ 
gieux fort devot et bon predicateur terminaire. Il mourut un vendredy, 
propre jours que la ville de Joigny fut reduite en cendre par un em- 
brasement. Il y avoit presch6 Pavant et le caresme precedants. D fut 
inhum6 dans la nef aupres de son pe re et sa mere. 

JuiUet le 10 . e 

L’an 1662 le 10* juillet deceda le R. P. F. Jean Moguet, natif de 
Troye et profez dudit convent, religieux choriste fort devot et zelle pour 

( 1 ) Carisey (Yonne), eant, de Flogny, arr. de Tonnerre. 

( 2 ) Villiers-Saint-Benoit (Yonne), oant. de Aillant - sur - Thonon, arr. de 
Joigny. 

(8) Bourgneuf (Oharente - Inf&rieure), oant. de La Jarie, arr. de la 
oheUe. 

( 4 ) Draoy (Yonne), oant. de Touoy, arr. dauxerre. 

(6) Wadding, Ann. Mmn IIP, 202 . — D serait auteur d’une viedesainte 
AI pala de Cudot (Lebeuf, M&mo*r«$ concernant Vhutoire cTAuxerre, Auxerre 1 * 6 . 
IV, 447). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



N&CROLOGE DES FB&RE3 MINEURS d’AUXEBBE. 


588 


son estat. Estant de communeaut 4 dans cette maison il y exerca l’office de 
sacristain pendant plusieurs annues avec beaucoup de propretA Enfin il y 
mourut et son corps fut inhum6 dans le cloistre qni tient k 1’eglise proche 
la monstee qui conduit aux orgues, qui estoit proche la porte dudit cloistre. 

JuiUet le 11.* 

L’an 1688 deceda la B. P. F. Jean Muguet natif de Sainfc-Brix 
oh il yint au monde l’an 1584 , profez de cette maison dans laquelle il 
prit 1 ’habit des mains du B. P. Bonnaventure Brosse gardien, 
et sa profession le 5 e juillet de l’an 1599 , aag6 de seize ans accomplis, 
entre les mains du B. P. Jean Seillon pour lors gardien. Cestoit 
un religieux tres zell6 et tres charitable pour son prochain, comme il 
parut dans une maladie contagieuse qui survint dans ce pays, 
lequel estant all£ soulager les pauyres de Saint-Brix, de Chitry et de 
Champis, il y mourut dans ce charitable exercice, au grand regret de 
tout le monde, le XI e juillet de Pan que dessus, aa gk de 56 ans. B. i. p. 

JuiUet le 18 .* 

Cejourd’huy 18 * juillet 1558 deceda le B. P. F. Claude Louat, 
natif de la paroisse de Hery, profez de cette maison, religieux fort devot 
et tres assidtle au Service divin. Ayant est6 envoy6 d’obedience au con- 
vent de Vezelay, il y mourut apres quelques annez de demeure et fut 
inhum 4 dans le chapistre. 

JuiUet le 14 .* 

L’an 1526 , le jour de saint Bona vent ure deceda dans ce convent le 
B. P. Jean Barrabam, natif de la paroisse de Migene, profez de cette 
maison, bon predicateur terminaire, religieux fort affectionnh et zell6 
pour son estat. Son corps fut inhum£ dans le cloistre. 

JuiUet le 15 .* 

L’an 1602 le 15 * juillet deceda le B. P. F. Pierre Flory, natif 
de Troyes, profez de ce convent, docteur celebre de PuniversitA de 
Paris, predicateur tres renomm6 de son temps, religieux de grande 
vertu et de grand exemple. Il a gouvem6 cette maison en qualitA de 
gardien pendant plusieurs annues avec grande prudence et zelle. En¬ 
fin, retoumant du chapistre provincial tenu k Arras, il mourut 
au couvent de P r o v i n s, et son corps fut rapportA icy et inhum£ dans 
la nef de 1 ’eglise devant la chapelle de la Passion (qui n’est plus 
maintenant). 

JuiUet le 17 .* 

L’an 1681 , un jeudy qui tomboit le 17 ° juillet, la premiere pierre 
de la pyramide qui est au milieu du preau fut pos6e par le fils 
de M. Mele hior de Voigne lieutenant particulier de cette ville, et 
fut bdnite par Messire Dominique Seguier, evesque d’Auxerre re- 
vestu de ses habita pontificaux, le jour de saint Mathias, 24 * fevrier de 
l’ann6e suivante 1682 , le P. Edme Vinot estant pour lors gardien de 
cette maison. 

JuiUet le 18 .* 

L’an 1616 le 18 * juillet deceda le B. P. F. Thierry Dimanche, 
natif de Troyes et profez du convent, bon predicateur terminaire. Es- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


684 


NftOROLOGB DES FR&RE8 MZKEUB8 D’AUXEBRB. 


tant de communaute dan ce convexit, il fat envoy 6 & Ia paroisse de 
Botly (1) pour y faire lea fonctions de cur 6 . II y resta en cette q a aliti 
1 ’espace de 18 ana et enfln y mourut aagi de 68 ans et fut inhnmi dans 
1 ’eglise dudit lieu. 

Ce mesme jour de Pan 1667 decedale B. P. F. Dominique Mail- 
1 i o t natif de cette ville et profez de ce oonvent. D prit 1'habit le 4 octo* 
bre 1682 et profession un jeudi 27 juillet 1684 k 16 ans, prdtre choriste 
et religieax fort affectionni k son devoir. II Ini survint une maladie qui 
le suffocat. Con corpa ayant este porte dans 1’eglise pour y faire ses 
obseques, ses parents firent un grand bruit et scandalle, disant 
qu’il n’estoit point mort. On fut obligi de le remporter dans Pinfirmerie 
o{i il fut gardi toutte la nuit par leP. Gardien qui pour lors etoit 
le P. Tillon, un religieux et deux cousins germains du deffunct. Le 
lendemain il fut inhumi dans la cbapelle du Saint Nom de Jesus, 
au dessous de la vitre 06 est peinte 1’ystoire de saint Eustache. 
B. i. p. 

JwUet le 20.* 

L’an 1666, un diinancbe 20° juillet deceda le B. P. F. Claude Bran* 
che, natif de Toussy, profez de cette maison, bon predicateur termi- 
naire. Il fut envoyi d’obedience au convent de Vezelay. Un jour, 
estant alii au village d’Aanier(2) pour y faire une predication le di* 
mancbe k la grande messe, il revint k Cbarmoy pour y pr&cber k Pissetl 
des vespres. Pandant son sermon ily survint quelques gentilshom- 
mee passants. A la sortie de la predication les paTsant du village de 
Cbarmoy se saisirent d’eux disant que c’estoint des bouttes feu. Le 
P. Branche fit tout ce qu’il put pour les delivrer de leurs maius, 
mais il luy fut impossible. Ces gentilsbommes furent conduits aux pri- 
sons de Vezelay et avec eux ledit Pere-. E tant arrivi dans un bois, t4* 
chant de persuader & ses paysents de ne point continuer leur laute 
mais de les laisser aller, un d’eux lui decbargea un coup de baston 
sur la teste qui le tua, et jetterent son corps dans Pepaisseur du bois. 
B. i. p. Arnen. 

Ce mesme jour de Pan 1680 deceda le B. P. F. Claude Boussin, 
natif de cette ville, profez de ce convent, religieux prestre, oonfesseur 
et bon choriste, vivant dans une grande buxxiiliti, ayant pour oet eflet 
exerci Poffice de portii pendant plusieurs annies. D fut inbumi dans 
le cloistre. 


JwUet le 21.* 

L’an 1668 le 21 e juillet deceda le B. P. F. Edme Hugot, natif du 
village de Carisoy, profez de. cette maison, religieux fort affectionn 6 au 
Service divin, bon choriste et habille scribe des livres d’egi i ses. 
Il fut pendant longtemps tiers Pere au monastere des religieuses de 
Pont-Sainte-Maxence, autrement dit Moncelle( 8 ). Sur la fin de 
ses jours etant retourn 6 en ce convent, Dieu Peprouva par une gyrande 
maladie qu’il luy envoya et qu’il supporta avec une grande patience et 

(1) Peut-etre est-oe Bouby (Ni6vre), eant, de 8aint-Axnand*en-Puisaye, ait. 
de Cosne. 

(2) Peut-etre Asni^res (Yonne), eant, de Vtoelay, arr. d'Avallon. 

(8) Le Monoel (Oise), monastere de Clariases Urbanistes, one. de Pont-Point, 
oant. de Pont-Sainte-Maxenoe, arr. de Seniis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





nAorologi DBS frBbes minbubs d’auxbbrk. 


636 


une grande resignation 4 sa sainte volonte. EnfLn il mourut une veille 
de sainte Magdelaine et fut inhuma dans le cloistre vis-4-vis un tableau 
ou estoit representa 1’Annonciation de la Sainte Vierge et qui n’est 
plus maintenant. R. i. p. Amen. 

JuiUet le 22.• 

L’an 1676, le 22 * de ce mois deceda le R. F. Franqois Trouv4. 
II vint au monde dans le village de Trigny ( 1 ) l’an 1606. H prit Hiabit 
de 1'Ordre dans cette maison l’an 1616, aage de 8 ans, des mains du 
P. Cbapelle pour lors gardien, et sa profession le 21 ' may 1624, 
aag4 de 16 ans. Cestoit un fort bon religieux tres exacte et assidtle au 
Service divin. D mourut aag4 de soixente et buit ans et fut inhum4 dans 
le chapistre, 4 mam gaucbe en entrant, proche le marche-pied des bans, 
au dessous du P. Romain. R. i. p. 

JuiUet le 23.• 

L’an 1546 deceda le T. R. P. F. Robert Messier, profez du con- 
vent d’Amiens, docteur tres celebre de Paris, predicateur des 
plus scayants de son temps, religieux incomparable par sa probiti, 
sa yertu, sa doctrine et sa prudence. II fut establi gardien de Troyes 
au cbapistre proyincial qui s’y tint Pan 1504, il gouvema la pro* 
vince en qualita de ministre proyincial par deux fois, la pre- 
miere au chapistre de la Garde tenu Pan 1623 auquel il fut eleu, 
ensuite de son premier trienne onle choisy pour estre gardien de Paris 
Pan 1526, et au chapistre de Sens celebre Pan 1529 on Pelut pour 
la seconde fois provinciaL S’estant retire au monastere de Long- 
champs en qualita de confesseur des religieuses, il y mourut et 
son corps fut inhuma soub une grande tombe de pierre proche le se- 
pulchre de la Bienheureuse Isabel. Il fit imprimer des sermons 
pour tout un caresme Pan' 1532 ( 2 ). 

Lan 1483, le [ 2 ] 3« juillet deceda le R. P. F. Jean Donon, profez 
de cette maison, docteur de Paris, religieux d’une tres grande yertu. 
D a gouverne ce convent pandant plusieurs annues avec beaucoup de 
de prudence et de zelle. Predicateur tres celebre. Il a ora 6 l’eglise 
et la sacristie de bien des ornements. Il n’en reste neanmoins aucune 
chose, le tout ayant est 6 b r u 1 e Pan 1485 dans Pembrasement general. 
Son corps fut inhuma dans 1’eglise devant la chapelle de la Passion 
soub une tombe de pierre qui fut du depuis transport4e dans le chapi¬ 
stre qui sert aujourd’huy de sacristie et mise au pied de la chaise du 
superieur. Apparamment que c*est celle qui est maintenant 4 la porte 
de la premiere sacristie pour entrer dans Peglise. — Je me suis tromp 6 
dans la datte du jour de sa mort qui ariva le 13*(?) de ce mois (3). 

(1) Trigny (Marne), oant. de Fismes. arr. de Reims. 

( 2 ) Wadding, Script. 2 * ed. 210 '; 9* 206. — Sbaralea Suppi, ad Seript., 689. 
— J. de S. Ant., Bibldoth. franc ., III, 65. — R. Messier ^tait gardien d , Amiens 
et y prdchait le oardme en 1497, il eut 60 sols pour son salaire. Il y prtoha 
enoore en 1506 et 1517. Arch. munic. d’Amieiu, (X) 76, f. 116v. Il 6 tait a Amiens 
le 25 sept. 1520 Arch., de la Somme. G. 789. — U contribua 4 obtenir de Rome 
Poffice de la Bse. Isabelle de Franoe, fondati*ioe de Longohamp (Duohesne, 

Hiet, de Vabbaye de Longchamp, Paris 1906, 8-9)-La Bibi. Nat. de Paris, Mss. 

fr. 1888, conserve « L’ Adresse de salut • par «Robert Messier Frere Mineor» 1628. 

(8) « U prdoha Pavent [4 Auxerre] d6s Pan 1459 et le oardme 1460, oomme 
il est porta dans un registre de 1’hOtel de ville >. (Ms. cita des Gap. de Paris). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




536 


N&CROLOGE DBS FB&RB 9 MINBUB8 d’AUXBBRB. 


Juillet le 24.* 

L’an 1634 deceda le R. P. F. Lonis Brou6 , natif de Saint-Morice- 
le-Tirouaille (1), diocese de Sene, profez de cette maison, choriate, leqoel 
aprea avoir exerce asaez longtempa 1'office de vicaire-cure dans nne 
paroiaae proche Sezanne en Brie, il yint estre vicaire dans la paroiase 
de Saint-Morice-le-Vieil (2). Mais y eatant tombe malade il ae fit amener 
dans ce conyent et y mourut an lundy 24* juillet, aagA de aoixente et 
un ana. Son corpa fut in hume dans le cloiatre. R. i. p. 

JuiUet le 26.* 

L’an 1587 deceda le R. P. F. Estienne Gaudart profez de cette 
maison, religieux fort sage et deyot. Retournant de faire son coura de 
theologie du grand conyent de Paria et allant A Provins pour 
quelques affaires, il mourat dans un yillage de IA aupr&a. Son corps fut 
conduit au conyent et inhumA dana le cloiatre au c 6 tA de Peglise proche 
la porte pour monter A la chaire du predicateur. R. i. p. 

Juillet le 27.* 

L’an 1550 deceda le Reyerend P. F. Louia de Lei atres, natif de 
Joigny, profez de ce conyent dans lequelle il a presque toujours de* 
me ure en exercant 1 'office de choriste et d’organiste. D fut inhume 
dana le cloiatre tout joigniant la muraille de 1 ’eglise et attenant la porte 
qui conduit aux dortoira. R. i. p. Arnen. 

Juillet le 28.* 

L’an 1559, le 28* j uilliet deceda le R. P. F. J e a n M o r e 11 e, profez 
du conyent de Troyea, docteur tres celebre de 1’uniyeraitA de Pa¬ 
ris, predicateur des plus renommez de son temps, rempli de 
Science, de pietA, de yertu, tres zellA pour aon etat. Depuis qu’il fut 
dans lea grades, il fut toujours dans lea charges de la proyince, 
dana lesquelles il se comporta ayec grande aageaae. Custode de Ch am- 
pagne au chapiatre de Beauyaia, 1543, il fut eleu pour la pre- 
miere fois provincial au chapiatre de Chartrea Pan 1546. En- 
suite on le choiai pour Atre gardien de Paria Pan 1554, il y com¬ 
pila lea statuta qui s’obseryent encore, mais Pannee suiyante on 
Peleu pour la seconde fois proyincial au chapiatre de Rhims Pan¬ 
nee 1555. A la fin de ce trienne, scayoir Pan 1558, il ae retira au mo- 
nastere de Longcharaps ou il mourut le jour et an que desaus. Son 
corpa fut inhume dana le choeur dea aeculiera aoub une tombe de pierre. 
11 a orne le conyent de Troyea de la salle qui est dana la cour, des 
trois cloiatre a, scayoir: celuy du coste du chapistre, celuy de Pe- 
gliae et celuy qui est A main gauche en entrant, de plus, lea chambrea 
du R. P. Proyincial et le petit dortoire qui eat audeaaus. L’an 1532 le 
chapiatre general de Meaaine le donna pour un des aaaiatanta 
du R. P. General Piaotte. R. i. p. (3). 

(1) Saint-Maurioe-Thisouaille (Yonne), eant. d’Aillant-sur-Tholon, arr. 
de Joigny. (2) Saint-Maurioe-le-Vieil, ibid. 

(3) 11 fut re<ju le 19* A la lioence le 8 janvier 1540 (Bibi. Nat., Latina 
15440, p. 75), et docteur le 26 nov. de la mfime annAe (Ibid., Latina 6657 A , 
f. 41v.). — La liste dea gardiens de Paria (Arch. Nat., LL 1527 A ) constate que 
« pro restituenda disciplina plurimum adlaborayit». Mich. a Napoli, Chromo- 
logia hi»t. legali», I, Neapoli 1650, 262: « Socii... (Miniatri Glis) ... Fr. Ioannes 
Morellus, Provinoiae Franoiae >. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




637 


N&CROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE. 

JuULet le 29.* 

L’an 1630 deceda le R. P. F. Claude Martini, natif de Guerchy(l), 
profez de cette maison dans laquelle il prit l’habit Pan 1560, fait sa pro- 
fesaion Pannee auivante 1561, aag6 pour lora de 13 ana, bon predicateur 
terminaire, religieux fort affectionn6 pour le bien de cette maison. II 
renouvella aea voeux entre lea mains du P. Vinot pour lors gardien 
le 24* novembre de Pan 1629, aage de quatre vingt un ane. II fit pa- 
roistre dana sa derniere maladie qui dura plus de six mois une grande 
patience et resignation a la volonte de Dieu, jointe k une grande de- 
votion, n’ayant point manque pandant tout ce temps de ae confessor et 
de recevoir la sainte communion. Enfin il mourut un lundy 29" juillet, 
aage de 85 ana. Son corpa fut inhume dans le chapiatre qui aert aujour- 
d’huy de seconde aacriatie, proche la muraille du coste de Peglise. R. i. p. 

Juillet le 31.* 

L’an 1586 deceda le R. P. F. Paul Charoloy profez de cette 
maison, grand et fameux predicateur de son tempa, religieux tres 
affectionn6 k son eatat. Il a este gardien du convent de Mets en 
Loraine et ii Sainte-Anne proche de Joinville. U mourut enfin 
dans ce convent le demier jour de juillet, aag6 de cinquante ana. 

R. i. p. 

Ce meame jour de Pannee 1616 deceda le R. P. F. Hubert Manteau, 
profez de Chalons (2) en Champagne, choriste fort devot. D fut en- 
voy6 en cette maison pour y eatre de coinmuneaut6, dans laquelle il y 
resta juaqu’& sa mort, apres avoir donne des marques d’un parfait re¬ 
ligieux. Il excella dana la charite envera lea malades et envers les ho¬ 
stes. Une fieure violante 1’enleva de ce monde en sept joura, et son 
corpa fut inhum6 dans le cloistre vis-A-via une image de saint An- 
toine. R. i. p. 

Aoust le 1." 

Le premier du mois de aoust de Pan 1608 deceda le Fr. Claude Ver¬ 
nili at, jeune frere natif de cettte ville et profez de cette maison. Ayant 
est6 envoye au grand convent de Paris pour y faire aea etudes de 
grammaire il y mourut dans la seconde annAe. Son corps fut inhumA 
dans le .cloistre. 

L’an 1634 le premier de ce mois qui tomboit un lundi, la chapelle 
de Nostre Dame des Anges qui avoit est£ basti e cette ann£e 
par les liberalitez de M. Bastonneau aeigneur de Vincelotte et Vin- 
celle, fut beniste par Monsieur Percheron archidiacre de Saint- 
Etienne et grand-vicaire de Monseigneur Dominique Seguier evesque 
de cette ville. 

Aoust le 2.* 

I/an 1687 le 2* d’aoust feste de Nostre Dame dea Anges deceda le 
R. P. F. Francis du Remort, profez du convent de Meaux, li¬ 
centi 6 de la facult6 de Rhims, lequel apres avoir exerce 1’office de 
deffiniteur de la province trois ans, celle de custode autant, 

(1) Guerohy (Tonne), oant. de Aillant-sur-Tholon, arr. de Joigny. 

(2) Ch&lons-sur-Marne (Marne). 

Archivum Framdtcanum Historicum. — Ah. ID. 84 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



688 


NEOROLOGB DES FRftREB MIKEUR8 D*AUXERRB. 


gardien en plusieurs conventa, il fut nomm6 au chapistre de Beau- 
vais pour exercer la mesme charge dans cette maison. Mais an boat 
de trois mois il mourut au grand regret de tous les religieux et de 
tout le monde qui [1©] regardoint comme un religieux tres doux, tres 
humble, estant aag6 de 67 ans. Son corps fut inhumh dans le choeur 
au bout des chaises tout procbe la porte qui monte au dortoire. RLp. 

Aoust le 3.* 

Cejourd’huy 8* aoust 1466 deceda le R. P. F. Jean de Chaviny, 
profez de cette maison, predicateur tres renommi, religieux fort 
zell6 pour la discipline reguli^re qu’il a conservae dans ce convent, 
particuli&rement pandant le temps qu’il y fut gardien. H y mourut en cette 
office le jour et an que dessus. Son corps fut inhum6 dans le chapistre. 

Aoust le 4 .« 

L’an 1626 deceda le T. R. P. F. Claude Chambon, profez du oon- 
vent de Chartres, docteur de Paris. D a eth gardien du grand 
convent de Paris oh il fut eleu le 11* juin 1614; le premier pro* 
vincial de cette province apres la reforme des Peres Conventuels, 
ay&nt et6 eleu au chapistre de Meaux Pan 1517. U presida et tint 
deux chapistres, le ler 4 Verneuil l’an 1618 et le second 4 Es tam- 
pes l’an 1619. Enfin il deceda au jour et an que dessus(1). 

Aoust le 6 .« 

L’an 1622 le 6® d’aoust deceda le T. R. P. F. Guillaume Huet, 
docteur de Paris, profez du convent de Beauvais, predicateur tres 
celebre et religieux d’un grand merite. Il a gouvernd le grand oon- 
vent de Paris pendant deux triennes dont le l.er commenqa Pan 
1502 et le second Pan 1608. D fut eleu ministre provincial de cette 
province au chapistre de Beauvais Pan 1520. 8ur la fin il deoeda 
au grand convent de Paris le jour et an que dessus, avant la tende 
du chapistre. Son corps fut inhum6 dans le choeur de. Peglise (2). 

Le mesme jour de Pan 1649 deceda le R. P. F. Gabriel de la 
Grange, natif de la paroisse de Chevannes, profez de cette maison, 
religieux fort vertueux et choriste tres assidtte aux Services divins. U 
receu tous ses sacre menta avec beaucoup d’edification et des sentiments 
d’un veritable chrestien dans la maladie dont il mourut le jour et an 
que dessus. Il fut ini ume dans le chapistre. R. i. p. 

(1) La liate des g&rdiens de Paris d^j& cit£e le dit « provinciae Turouiae, 
plurimis virtutibus et scientiis illustris >. L’obituaire de Chartres, p. 840 oon- 
state qu’il y 6tait gardien en 1504. — Wadding, Ann. Mm., XVI, 69-70. — 
Orbii Seraphicus, III, 289. 

(2) < 6 augusti. Anno Domini 1622 obiit venerabilis pater, frater Guiller- 
mus Huet, sacre theologie doctor in facultate Parisiensi, qui ferme per trien¬ 
nium fuit minister alme provincie Franoie et per spaoium unius anni istum 
laudabiliter rexit oon ventum, cuius erat filius, sepultus tamen apud oon ven¬ 
tum nostrum Parisiensem non sine grandi mero re omnium qui noverant eum. 
Orent omnes pro eius anima, quia in ecolesia Dei multum profeoit sua do- 
otrina et predioationibus et suo medio iste oon ventus multis ditatus est bo¬ 
nis ». Obituaire det Fr. Min. de Chartres, dans Molinier, Obituaire» de la pro- 
vmee de Sene, t. II, Paris 1906, p. 880. — Il fut re?u 7* 4 la lioenoe le 26 jan- 
vier 1512 (Bibi. Nat., Latins 15440, p. 68), et dooteur le 7 juin de la mftme 
ann6e (Ibid., 6667 a, f. 88). — Gonsaga, 127*. — Rauni6, EpUmphier du Vtemae 
Parie, Paris 1901, III, 282. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NftOROLOGE DES THEBES MINEUB8 d’AUXEBBE. 


689 


* 


Aoust le 8.* 

L’an 1524 deceda le R. P. Jean Figuli natif da village de Mi- 
gene, profez de cette maison, religieux fort devot et tres scavant 
dans 1’Ecriture Sainte. Ilfutquelque temps confesseur des jeanes 
au grand convent de Paris. II a exerce Poffice de gardien dans ce 
convent k plusieurs fois. Pendant ce temps il luy procura toutes sortes 
de biens. II donna de ses aumosnes un calice d’argent dor£, il fit 
£aire des bancs et un lambris tout autour du chapistre. Les he- 
retbiques huguenots lea briserent l’an 1567. Enfin il mourut un di- 
manche 8* de aoust aagA de soixente et quinze ans et fut inhum6 dans 
le chapistre. R. i. p. 

Aoust le 10.* 

L'an 1689 deceda le T. R. P. F. Louis Macquart, dooteur de 
Paris, profez du convent de Chaalons, religieux d’une grande pru- 
dence dans le gouvernement. Son merite le fit elire par deux fois 
ministre provincial de cette province, la premi6re foiB au chapis¬ 
tre de Vernon tenu l’an 1662, la seconde au chapistre de Rhims 
Pan 1674. Enfin, plein de merite et de vertu il mourut au convent de 
Chaalons et fut inhum6 dans le santuaire de Peglise(l). 

Aoust le 12.* 

L’an 1487 deceda le R. P. F. Jean de la Doube profez de cette 
maison, religieux tres vertueux, tres afiectionn6 k ce convent pour lequel 
il a beaucoup travaillie par ses predications, assiduitez k 1’eglise et par le 
bon exemple qu’il donnoit k tout le monde. 11 mourut le 12* de ce mois 
de l’an ci-dessus. Son corps fut inhum6 dans le doistre. R. i. p. Arnen. 

Aoust le 14.* 

L’an 1674 deceda le R. P. F. Edme Payen, natif de Saint-Aubin- 
Chasteauneuf, diocese de Sens, dans la vall£e, religieux de cette maison 
il fit profession le 28* d’octobre 1647, entre les mains du R. P. Bon- 
naventure Pincot pour lors gardien. Bon predicateur terminaire. 
Ayant et4 envoye pour demearer au convent de Sezanne, il y mourut 
le 14* jour de aoust de 1’annde cy-dessus. Son corps fut inhum6 dans le 
choeur de 1’eglise. R. i. p. 

Aoust le 16.* 

CejourdTiuy 16* aoust de l*ann£e 1648 deceda le R. P. F. Denis 
du Jour, natif du village de Mige, profez de cette maison, bon reli¬ 
gieux et fort assidue k 1’office divin tant le jour que la nuit. Ayant est£ 
envoyd au convent de Troyes pour y demeurer de communeautA, apr5s 
qaelques anndes il y deceda le jour et an que dessus. Son corps fut 
inhumd dans le chapistre. R. i. p. 

Aoust le fi.* 

L’an 1700 deceda le R. P. F. Louis Guillerot natif de Pouilly(2), 
profez de cette maison dans laquelle il a receu 1’habit Pan 1645 et fait 

(1) Il fut reou le 22* 4 la lioenoe en 1646 (Bibi. Nat., TAtins 15440, p. 182). 

(2) B y a un Pouilly dans PTonne, one. de Fontenay-prto’ Vtaelay, oant. 
de Vteelay, arr. d’AvaUon. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






NfiOROLOGB DES FBARES MINEUES d’AUXEBRE. 


540 


profession entre les maius da R. P. Bonna ventu re Pincot ponr 
lors gardien le 26* d’aoust de l’ann 6 e 1646, religieux fort exemplaire 
et tres laborieux. II fut envoye au convent de Mantes-sur-Seine 
o£i il a demeur 6 plus de cinquante ans. Enfin il y mourut le 17* d’aoust 
et son corps fut inhume dans le cloistre. R. i. p. Arnen. 

Aoust le 19 / 

L’an 1552deceda Reverendissime P. F. Jacques de Montracher, 
docteur de Paris, profez du convent de Compiengne, religieux de 
grand merite et predicateur tres celebre. Il fut eleu ministre 
provincial au chapistre de Cambray l’an 1535, ensuite de son 
trienne, il fut nomme commissaire general par le R. P. Vincent 
Lunelle general de 1’Ordre, et presida en cette qualite au chapistre 
de Compiengne Pan 1547. Enfin il fut sacre ev§que de Philadel 
phe et suffragant ou coadjuteur de Mgr. Frango is Dainteville 
second de nom, eveque d’Auxerre. Il fit toutes les fonctions episco¬ 
pales avec beaucoup de prudence et de sagesse. Estant all 6 faire la vi¬ 
site du diocese, il deceda k Blesneau ( 1 ), village situe dans la Pui- 
siaye. Comme il avoit ordonne par son testament qu’il vouloit estre 
inhume dans notre eglise, ses domestiques Papporterent jusqu’4 
Saint-Amatre, et apres avoir fait lever une contestation entre nous et les 
curez de la ville pour enlever son corps, nos religieux accompa- 
pagniez des Peres Jacobins, d’une partie du chapistre, de tous les ofli- 
ciez de Pevesche, le firent prendre et 1 ’amen^rent dans notre eglise et 
Pinhumerent dans le milieu de la chapelle du Saint Nom de Je- 
s u s, sous une tombe de pierre ou estoit gravee son eloge, mais qui a 
este cassee par 1 ’injure du temps; il n’en reste plus qu’un quartier ofi 
est representA sa teste, etc.( 2 ). 

Aoust le 20 .« 

L’an 1570 le 20 ° jour de aoust deceda le R. P. F. Leonard Le- 
chaume, natif de Jussy(3), profez de ce convent, bon predicateur ter- 
roinaire, religieux de grande vertu et de bon exemple. Ayant este en- 
voy 6 par le Superieur pour precher les termes de la moisson dn 
coste de Signelay(4), il pr§cha d’abord dans quelques villages cPallen- 
tour. S’estant rendu & Signelay pour y faire la predication un dimanche 
5® de ce mois, & son retour en cette ville il fut poursuivy par des he- 
rethiqueshuguenots depuis le bois jusqu’4 une demy-lieue en de 9 & 
de Monesto(5). Il en eut une telle frayeur jointe k une pleuraisie 
sans doutte qu’il gaignia, qu’il en mourut au bout de quinze jours 
apres avoir receu tons les sacrements, et fut. inhum4 dans le chapistre 
qui sert aujourd’huy de sacristie. R. i. p. 


(1) Bleneau (Yonne), oh. 1. de o., arr. de Joigny. 

(2) < F. Jacobus Montracher minor fuit magister in capitulo Minorum, 9 
mart. 1580 [1581] ». U fut re<ju le 19* & la licenoe le 25 janvier de Pannee pr£- 
o6dente (Bibi. Nat., Latins 5657 A , f. 88). Le oatalogue des lioenti^s (Ibid., 15440, 
p. 70) 1’appelle J. Mautruohe et fixe sa date de r£oeption 4 1582. — Wadding, 
Ann. Min., III*, 292. 

(8) Jussy (Yonne), eant, de Coulange-la-Vineuse, arr. d’Auxerre. 

(4) Signelay = Seignelay d6j& oit4. 

(5) Mon^teau (Yonne), oant. et arr. d’Auxerre. 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


Digitized by Google 



NAOROLOGE DES FREkES MIKEUB8 D^UXERRE. 


541 


Aoust le 21.* 

L’an 1690 deceda le B. P. F. Benjamin Aubert, profez du con¬ 
vent de Laon, custodie de Picardie, religieux de bon exemple, bon 
predicateur terminaire. U fut oblig6 plusieurs annues avant ea mort de 
deservir des cures pour soulager son frere qui estoit tombe dans la ne- 
cessi te. S’estant trouv6 dans celle de Varenne(l), viliage procbe de 
Ligny-le-Chastel, diocese de Langres, pour le m@me sujet, il y fut atta- 
que d’une esquinansie qui 1’enleva apres deux jours de maladie, et avoit 
receu les sainte sacrements un lundy 21° d’aoust de l'ann6e cy dessus. 
Son corps fut inhum6 dans 1’eglise du lieu vis-Avis le grand autel. 
B. L p. Amen. 

Aoust le 22.* 

L’an 1681 deceda le B. P. F. Fran^ois Foigniard natif de Laf- 
fatre-en-Bhemoise, proche Soisson, profez de cette maison oii il prit 
1’habit l*an 1627 et fit sa profesSion le 18° juin de Pannee suivante 1628 
entre les mains du B. P. Vinot pour lors gardien; bon predicateur 
et religieux fort devot. Il fut gardien de ce convent pendant trois ans 
et en d’autres convente. Il fut envoy6 au convent de Sezanne oii 
il demeura plusieurs annees. L’annee cinquante de sa prestrise 
il la renouvella par une seconde messe solennelle. Quelque temps apres 
il y mourut apres une maladie de cinq mois qu’il endura avec beaucoup 
de patience. D fut inhume dans le choeur de Peglise. 

Aoust le 22.* 

Cejourd’huy deceda le B. P. Me uris se. Voyez le 28® novembre. 

Aoust le 24.* 

L’an 1698 deceda le B. P. F. Gilles Cathelin natif de Mantes- 
sur-Seine et profez du convent de la mesme ville, bon predicateur ter- 
minaire. Ayant 6te envoye dans cette maison pour y estre de commu- 
neaute, il y mourut le 24® d’aoust, aage de 37 ans, apres une maladie 
de dix-huit jours pendant lesquels il a receu tous les sacrements. D fut 
inhum6 dans le chapistre k main droite en entrant. B. i. p. Amen. 

Aoust le 25.* 

L’an 1562 deceda le B. P. F. Sebastien Danion natif de Cha- 
ourse(2), profez de cette maison. A son retour de Paris o& il avoit 
fait son cours de theologie, il fut frap4 de peste et mourut peu de 
jours apr&s qu’il fut ariv6 dans ce convent. Il fut inhum6 dans le preau. 
K. i. p. 

Aoust le 27.* 

L’an 1661 deceda le B. P. F. Claude Gerbault natif de Toussy, 
profez de cette maison dans laquelle il a receu 1’habit le 24® juin 1624, 
aag6 de 13 ans et fait sa profession au mois de juilliet de Pannee 1627, 
aag£ de 16 ans entre les mains du B. P. Vinot pour lors gardien; 
religieux choriste tres zel6, vertueux, affectionne et assidtte k admini- 


(1) Varennes (Yonne), oant. de Ligny-le-Ch&tel, arr. d’Auxerre. 

(2) Chaouroe (Aube), oh. 1. de o., arr. de Bar-sur-Seine. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




642 


NAOROLOGB DBS FBteBR MDTBUB8 D'AUXEBRB. 


strer le sacrement de penitence aui pauvres gens des villages 
circonvoisins. H mourut le 27« d’aoust et fut inhum6 dans le chapistre 
an cost6 gauche en entrant. C’est le lieu qui nous sert de sacristie main- 
tenant E. i. p. Amen. 

Aoust le 28/ 

L’an 1659 deceda Fr. Honnor6e Borelly lorrain de naissance, 
d’une trfes illustre famille et proche parent du duc Charles. Pen¬ 
dant sa jeunesse sa grande debauche lui sussita de grande affaire. II 
se trouva un jour dans une querelle et tua d’un coup d’ep6e la personne 
avec qui il avoit dispute. II fut oblig6 de s’enfuir jusque les affaires 
fussent termin6es. Pendant ce temps Dieu luy toucha le coeur, il quitta 
son pays, ses parenta, ses amis et tofis ses biens, ne se reservant qu’une 
pension viagere de six milies livres qu’il employa 4 soulager les necee- 
siteux, 4 rebastir des chapelles et k orner des eglises. Il la 
modifia 4 quatre mille livres, puis 4 deuz mille livres, et enfin il ae 
contenta de cent escus. Il prit Hiabit du Tiers-Ordre de saint Fran¬ 
cis en Provence o& il sestoit retire pour faire penitence. Au retour 
d'un troisi4me voyage qu’il fit 4 Eome, il vint en ce pays, il 
s'establit dans la chapelle de Nostre Dame de Lorette hors la 
porte Saint-Sim6on ofi il passa le reste de sa vie dans une grande 
edification, s’occupant 4 prier, 4 enseignier les enfants des pauvres, sou¬ 
lager les necessiteux, consoler les afiligez. Enfin il mourut et fut inhum& 
dans le choeur de nostre eglise au cost4 du grand pulpistre, comme il 
1’avoit ordonnA par son testament, avec 1’habit du Tiers-Ordre, 
faisant le couvent son unique heritier. 

Aoust le 29/ 

L’an 1541 deceda le B. P. F. Nicolas Hugonis, lorain de nais- 
sance, profez de cette maison, bon religieux et tres scavant predi- 
cateur. Ayant est4 envoy4 au convent de Vezelay, il y mourut un 
vendredy 29® du mois d’aoust de l’ann6e cy dessus, et fut inhume dans 
le chapistre. 

Aoust le 81/ 

L*an 1500 deceda le B. P. F. Claude Gastelier prestre [avec] 
deux jeunes freres clercs et pjusieurs autres dans les 
villages d'alentour de cette ville, pendant que la pe^te ravageoit 
tout le pays. Le susdit Pere avec les deux jeunes freres furent inhumez 
dans le preau. B. i. p. Amen. 

Septembre le 2/ 

L’an 16S7, le 2* septembre deceda le T. B. P. F. Jean Chapelle 
natif du village de Bussy, diocese de Sens, profez de cette maison dans 
laquelle il pritThabit des mains du B. P. Guynot pour lors gardien, 
l’an 1584, etant aage de 12 ans, et fit profession l’ann4e suivante 1585 
entre les mains du B. P. Claude Trahy; docteur de Bhims et 
dooteur de Paris, tres fameux predicateur de son temps, grand- 
vicaire de Monseigneur l’ev6que d’Auxerre, Messire Franpois 
Donnadieu, dont il a exerce la charge avec grande prudence Tespace 
de huit ans; gardien de ce convent pendant quinze ans et trois ann6e 
dans celuy de Troyes. Il a rempli avec grande edification la chaire 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NACROLOGE des fr&res mineurs d’auxerrb. 


548 


de la cathedrale pendant deux Avanfcs et trois Caresmes. Aage de 
58 ans il renouvela sa profession entre les mains du R. P. Edme 
Vinot g ardi en le 24 • novembre 1629. Enfin, plein de merites et de 
grandes louanges pour un infinite de biens spirituels et temporels 
qu’il a procures 4 ce convent, il deceda k Bourbon-les-Bains (1) ou il 
estoit all6 chercher quelque soulagement k une maladie qui le tourmen- 
toit depuis longtemps. Son corps fut inhum6 dans la paroisse. Nous 
avons une grande quantit6 de livres dans notre bibliotheque qui 
estoint k son usage, et un beau calice de vermeil dore dans 
notre sacristie (2). 

Septembre le 5 .« 

L’an 1549 deceda le R. P. F. Martin de Montfriquet, laic natif 
d’un des cantons de Suisse, profez de cette maison k laquelle il a rendu 
de grands Services pendant quarante ans, estant toujours occupe, soit 
A la cbirurgie, a la couture, au jardin et autres exercices semblables; 
religieux d’une grand piete envers Dieu et d’une grande edification cn- 
vers le prochain. Il fut inhume dans le cloistre, du coste de l’eglise. 
R. i. p. Amen. 

Septembre le 6 / 

L’an 1542 deceda le R. P. F. Louis Hasques, liegoois de na- 
tion, profez de la province de Flandre, bon prestre et vertueux ro- 
ligieux. Il quitta sa province pour venir demeurer en celle-cy d’abord 
qu’elle eut embrass6 la re for me. Estant dans cette maison de commu- 
neaute, il y mourut le 6« septembre et fut inhume dans le cloistre de- 
vant une image de pierre representant une Assomption de No- 
stre Dame qui est aujourd’huy enclavee dans la muraille de 1’eglise, 
proche le premier pillier. R. i. p. 

Septembre le 7/ 

L’an 1569 deceda le R. P. F. Matthieu Pasquinot natif du vil- 
lage de Marolles, profez de cette maison, licenti^ do Paris, religieux 
de grand merite et de une sainte conversation. Etant alie 4 la ville 
d’Avallon y prescher l’avent et le caresme, Messieurs du chapistre et 
de la ville 1’obligerent encore a rester pour y prescher tous les di- 
manches de l’ann6e. D mourut dans cette fonction le 7'' septembre et 
fut inhum6 dans 1’eglise collegialle. R. i. p. Amen (3). 

Septembre le 9.* 

L’an 1562 deceda le R. P. Pierre Lenfant natif de Saint-Florentin, 
profez de cette maison, licenti4 de Paris, religieux de grande vertu, 
predicateur tres celebre. Apr6s deux mois seulement de gardien- 
nat auquel il avoit este eleu dans ce convent, il fut frappe de peste 


(1) Bourbonne-les-Bains (Haute-Mame) ch. 1. de c., arr. de Langres. 

(2) H fit 4 Auxerre « plusieurs autres predications extraordinaires, notam- 
ment l’oraison fun^brc d’Henri le Grand, roi de France... Gardien jx>ur la 
deuxi^me fois, fut environ 12 ans, commenpa le 14 juillet I(>13 4 la sortio du 
gardiennat de Troye oh il avait et4 trois ans. Il acheva la librairie par lui 
oi-devant oommencee...». (Ms. 328 (28) de la Bibi, provinc. des Capucins de 
Paris). 

(8) R fut requ le 27° 4 la licenoe en 1568 (Bibi. Nat.. Latins 15110, p. {16;. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


544 NfiOROLOGE DES FR&RE8 MINEUB8 D’AUXBBBE. 

et y mourut le 9* septembre. II fat inhum6 dans le chapistre qui sert 
aujourd’huy de sacristie, an bas des degrez de la chaise da Saperiear (1). 

Le mesme jour de l’an 1555 deceda le F. Pierre Tillet, laXc, 
profez da convent de Paris. Estant vena dans cette maison poar quel- 
que affaire, un jour le mal caducque aaquel il estoit sujet le sur- 
prit derriere le grand autel, il tomba sur le pav6, personne n’estant 
poar le secourir, il se froissa et fracassa tellement le corps et la teste 
que le sang eortant de toutes ses blessures avec tant d’abondance qu’au 
bout de neuf jours il mourut et son corps fut inhum6 dans le doistre. 
B. i. p. Amen. 

Septembre le 10.* 

L’an 1588 deceda le F. Jean Veneil natif de la ville de Chartres, 
vestu et profez de cette maison, religieux fort doux et paisible. Apres 
quelqaes mois de demeare en ce convent ensuite de sa profession, 
comme il se disposoit k aller estudier en philosophie an convent de 
Paris, il monrat &ag6 de seize ans et demie. Son corps fat inhume 
dans le cloistre. B. i. p. Amen. 

Septembre le 11.* 

L’an 1586 deceda le F. Nicolae Bailly profez du convent de ceans. 
Ayant est6 envoye au grand [convent] de Paris poar y faire sa phi¬ 
losophie, il y mourut le XI 41 septembre, aag£ de 16 ans, fort regretth 
de tout le monde k cause de sa vertu et de la grande esperance que 
l’on avoit de sa Science. Son corps fat inhum6 dans le cloistre. B. i. p. 

Septembre le 12.* 

L’an 1511 deceda le B. P. F. Jean Millerant, profez de cette 
maison, religieax fort vertaeux et tres afFectionnh aux biens de ce con¬ 
vent. D fut le premier qui mourut apres que la maison ellt em- 
brasse la reformation. Son corps fut inhume dans le preau visA-vis 
la porte du chapistre qui sert maintenant de sacristie. B. i. p. 

Septembre le 13.* 

L’an 1664 deceda le B. P. F. Edme More au, natif du village de 
Cheny (2), diocese de Sens, profez de cette maison dans laquelle il prit 
rhabit l’an 1625 des mains du B. P. Vinot gardien, et fit sa pro¬ 
fession l’ann6e suivante 1626 entre les mains du mesme. Preste choris te, 
religieux tres zell6 pour le Service divin et fort affectionne pour le bien 
de ce convent, comme il a fait paroistre dans 1’office de sacristain qu’il 
a exerc6 pandant 28 ans avec beaucoup d’exactitude et de fidelite, fai- 
sant orner 1’eglise et la sacristie de plusieurs ornements. D mourut 
le 18 septembre, son corps fut inhumh dans le chapistre oh est aujour- 
d’huy la sacristie. B. i. p. 

Septembre le 14.* 

L’an 1687 deceda le B. P. F. Gabriel Montfort natif de Joigny, 
profez de cette maison dans laquelle il y prit l’habit le jour de Quasi- 
modo de l’an 1599, aag6 pour lors de 9 ans, des mains du B. P. Seil- 

(1) B fut reQU le 20* k la lioenoe en 1662 (Ibid. p. 91). 

(2) Cheny (Yonne), o&nt. de Seignelay, arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




NAOROLOGE DES FRftRES MINEUSR D’AUXERRE. 


545 


Ion poor lora gardien, et profession aag6 de 13 ans l’an 1304 entre 
lea m&ins du R. P. Traby pour lora gardien; religieux trea zelle et 
affectionn6 au bien spirituel et teraporel de ce convent, predicateur fort- 
eloquent. II fit faire de sea aumosnes la mura i Ile de la bibli o- 
tbeque qui regarde le coste du jardin de la porte (le P. Pincot y 
adjousta deux ars-boutanta lorsqu’il fit achever le haatiment). 
Enfin, plein de merites, regarde par toua comme un saint et parfait 
chretien religieux, aprea avoir renouvelle aolennellement aea vocux 
& Page de 48 ana entre lea maina du R. P. Vinot gardien, le 25° de 
novembre de Pann6e 1629, il y mourut et fut inhume dans le chapiatre 
ou eat aujourd*huy la aacriatie. 

Septembre le 15. e 

L’an 1631 deceda le R. P. F. J aeque a Hennequin natif de la 
ville de Troye8 et profez du mesme convent. II fut envoye dans cette 
xnaiaon pour y achever sea estudes. Sur la fin de aon cours il rc^ut 
l’ordre de la preatriae, maia quelques moi8 aprea il fut attaque de la 
peste et en mourut. Son corpa fut inhum6 dans le milieu du preau. 

R. i. p. 

Le mesme jour de Pan 1562 deceda le R. P. F. Sebaatien Ca- 
gnon natif du village de Senan, profez de cette maison, lequel ayant 
este porte k Phospital le XI” septembre de cette mesme annee, k cauae 
qu’il avoit eat6 frape de pe a te, il y mourut le 15 et son corpa fut in* 
hum6 dans 1’egliae du cimeti^re. R. i. p. 

Septembre le 16/ 

L’an 1530 deceda le Rme. P. F. Pierre Talion, profez du convent 
de Meaux, docteur de Paria, predicateur trea renomme, 
religieux de grandes vertua. Son merite le fit conaacrer evesque de 
Sabbathensis et en meme tempa donner pour suffragant k Meaaire... 
evesque de Gbartrea. Il mourut enfin le 16* septembre et son corpa fut 
inhum6 dans le milieu du coeur de Teglise de Longchamps soub une 
tombe de pierre. R. i. p. (1). 

Le mesme jour de Pannee 1649 deceda le R. P. F. Edme Du- 
rand natif de Fleury(2), diocese de Sens, profez de cette maison dans 
laquelle ii prit Pbabit Pan 1611 et fait profession le 13 janvier 1615; 
religieux cboriate tres affectionne et tres assidtie au service divin, il a 
exerce Poffice de maistre dea novices pendant 12 ana avec beau- 
conp de zelle et celle de deapensier Pespace de 18 ans avec une grande 
economie. Enfin Dieu Peprouva par une maladie de six mois pendant 
laquelle il donna de grandes marques de patience, enfin il mourut et 
fut inhum6 dans le chapistre oh est aujourd’huy la sacristie. 

Septembre le 18/ 

L’an 1560 deceda le R. P. F. Pierre Gironde natif de Noyera, 
profez de cette maison, religieux trea zelle, predicateur des plus 
fameux de son tempa. 

(1) «15 aept. Obiit reverendus in Christo pater et dominus dominus epi¬ 
scopus Sabbatensis, magister Petrus Talon, ordinis nostri, qui fuit predioator 
egregius, sepultus in Longooampo anno Domini 1580». (Obit, de Chartree, cit6, 
p. 884). 

(2) Fleurys (Yonne), one de Malay-le-Yioomte, eant, et arr. de Sens. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




546 


K&CJROLOGE DES FR&RES MINEUR8 D^UXERRK. 


Son merite le fit choisir pour exercer la charge d’inquisiteu.r de 
la foy dans le diocese de Mandes(l), il s’en .acquitta avec toutte 
1’exactitudo possible, et enfin, plein de merites il mourut au convent de 
Lonsa u lnier(2), province de Saint-Bonnaventure, et fut in- 
hume dans 1’eglise. R. i. p. 

Septembre le 20/ 

L’an 1558 deceda le R. P. F. Jean Friquet, natif de Junay(3) 
proche Tonnaire, diocese de Langres, profez de cette maison. U quitta 
la province de France pour se rendre dans celle de Saint-Bon- 
naventure dans laquelle il demeura pandant vingt cinq ans. Enfin il 
mourut au convent de Annesy(4) en Savoie le 20° septembre. R. i. p. 

Septembre le 21/ 

L’an 1508 deceda le R. P. F. Est i en ne Titeux natif de cette 
ville et profez de ce convent, religieux fort zelle. Estant dans cette 
maison pendant que les huguenots possedoint la ville et le convent, 
il fut oblige de s'en aller A Sens en attendant que l’on put rentrer 
dans ce convent, mais il y mourut et fut inhumA dans le cloistre. R. i. p. 

Septembre le 22/ 

L’an 1528 deceda le R. P. F. Jean Durand natif de Vaugines (5), 
profez de cette maison, religieux fort devot et choriste tres assidtle au 
service divin. Il mourut le 22" septembre et fut inhume dans le cloistre, 
vis-a-vis la porte par ou on passoit du cloistre dans la cour (ce passage 
subsiste encore entre le chapistre et la sacristie). R. i. p. Arnen. 

Septembre le 23/ 

L’an 1498 deceda le R. P. F. Michel Buffe natif de Vermanton, 
profez de cette maison, devot religieux et tres affectionnA pour le bien 
de ce convent. Il fit faire une des vi tres qui sont derriere le 
grand autel et aida beaucoup au retablissement de 1’eglise et 
du convent ensuite de l’incendie general qui arriva l’an 1485. Il 
mourut le 28° septembre et fut inhumA dans le chapistre. R. i. p. 

Septembre le 24/ 

L’an 1448 deceda le Rme. P. F. Jean RaphaAl, profez du convent 
de Seniis, tres celebre docteur en theologie. Il fut choisy pour 
confesse ur de Monseigneur le Duc de Berry Charles de France, 
qui fut ensuite roy, puis nommA et consacre evesque de Seniis. 
Pandant son episcopat il fut envoye ambassadeur A Rome aupres 
d’EugAne IV. A son retour la re i ne de France, Marie d’Anjou, 
femme de Charles VII le choisy pour son confesseur. Enfin le 24 
septembre il mourut et fut inhume dans le choeur de 1’eglise du convent, 
sous une tombe que lui fit faire son neveu son successeur qui a 
fait une fondation ou Messieurs de la cathedrale sont oblige 
de veni r le jour de saint Franpois dire un De profundis sur sa tombe. 

(1) Mende (Loz£re). (2) Lons-le-Saulnier (Jura). 

(3; Junay (Yoime), eant, et arr. de Tonnerre. 

(4) Annwiy (Haute-Savoie). 

(5) Le IHct. dea Poatea ne donne que Vaugines (Vaucluse), eant, de Cade- 
net, arr. d’Apt. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NEOROLOGE DES PHERES MINEURS D^UXERRE. 547 

[Ce qui suit provient d’une page aJoutCe au N6crologe\ 

« Extractum rx actis capitularibus Ecclesiae Sylvanbctensis. 
Anno 1433 erat episcopus Guillelmns de Eoitot. Anno 1434 die veneri 21 
maii venerunt littere ex parte domine Regine et ex parte domini de Ven- 
dosme ad postulandum novum episcopum, quia dominus episcopus 
GuUlelmus decessit. Dans une page du mesme registre il est escrit: 
Nota de postulatione magistri Iohannis Raphanel postulati seu electi 
in episcopum huius civitatis die sabbati 24 augusti 1434. — Ex obita- 
rio Fr. Min.: 1448. 8 kal. octob. 1448 obiit dominus Ioannes Raphanel 
sacre theologie professor, ordinis nostri, olim confessor domini Bituri- 
censis postmodum Regine Francie, episcopus Sylvanectensis, iacet ante 
maius altare. — Epitaph. eius: 1448, 24 sept. Hic iacet bone me- 
morie Reverendus in X° Pater Ioannes Raphanel, ordinis Fr. Minorum, 
Theologie professor, episcopus Sylvanectensis, ambasciator regis Francie 
ad curiam romanam ac regine confessor qui vita comite consecravit in 
successorem nobilem virum magistium Simonem Bonet huius conventus 
benefactorem et amicum precipuum, qui obiit anno Domini 1448, 24 Se¬ 
ptembris ». 

< 1447, 80 dec. Fragment en gothique du testament de Raphanel 
qoi veut estre inhum6 aux Cordeliers, nomme pour exeeuteurs M e Si- 
mon Bonet son neveu archediacre de Seniis et fr. Raoul de Vreville 
religieux de St. Francis, gouverneur de 1’ostel Dieu de Seniis, veut 
qu’on rende au l[ieu] de Nyort (dont apparem[ment] il estoit) tous les 
\ite fol .*. 

« Ex registro Ecclesiae Sylvanect. Anno Domini 1448 die dedi¬ 
cationis ecclesiae magister Simon Bonneti episcopus Sylvanectensis fecit 
iuramentum in suo ingressu in magno porticu dicte ecclesiae etc. ». 

« Ex obitario. 4 idus maii obiit in X° Pater Simon Bonet episcopus 
Sylvanectensis, benefactor precipuus per cuius medium pro parte repa¬ 
rata est et instaurata navis ecclesiae; pro anima ipsius et avunculi sui, 
predecessoris sui, qui sepultus est ante magnum altare, tenentur fratres 
dicere unum servitium tempore adventus*. 

< 1446. Quittance de la somme de trois cens escus ou salus pai£s 
par M® Jean Raphanel pour sa ranpon et celle de son frere Michel Gi- 
rart esenier de cuisine de la Reyne de France, lesquels estoint detenus 
prisonniers entre les mains des adversaires du roy ». 

« 1445, 25 juillet. Sentence du bailly de Seniis ou son lientenant 
pour faire lever une sentence d’excommunication portae par J. 
Raphanel contre quelques gens et officiers royaux pour choses tem- 
porelles. Ladite sentence sous peine de saisie du temporel dudit evesque. 

— Tous les meubles k luy appartenant tant qui se trouvent k Seniis 
ou chez son frere Micheau Girart qiTailleurs. — Ordonne que son 
crosson d’argent, chape, croix seront donnes k Julien son 
neveu pour estre emploies au paiement des debdes dudit testateur. 

— Ordonne qu’on rende k 1’hostel Dieu de Seniis deux couvertes 
et une 4 une pauvre femine veufve nomm6 Martine et une mine de 
bl£ qu’elle luy avoit prestee (1) *. 

(1) Wadding, Ann. Min., X*, 72. — Eubel, Hier., I, 68; II, 261; BuU. Franc., 
VII, 600. — Gams, Serie* epite., 628. — Gallia chriet., X, 1485. — Denifle, Char- 
tul. Umv. Par., IV, 844, 418, 514; Auctuarium, II, 670. — Bulle de Martin V, 
1428, le concernant, Arch. Nat., LL 4*, f. 5, publice par S. Luce, Jeartne d*Arc 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



648 


NtfSOROLOGE DES FREBES MIKEUB8 D’AUTERRE. 


Le mesme jour de Pannee 1631 deceda le T. R. P. F. Frango is 
Soyer, profez du convent de Roye, docteur tres celebre de Paris, 
predicateur tres subtible et religieux d’un tres grand merite. D 
fut eleu ministre provincial de la province au chapistre tenu 4 
Paris l’an 1604, ensuite choisy pour gardien du grand convent. 
II exerca ces deux charges avec grand zelle et grande prudence. Rnfin, 
ple in de merites, il mourut au convent de Roye qu’il a fait basti r 
presque tout' k neuf, et [fut] inhume dans le choeur(l). 

Septembre le 25/ 

L’an 1645 deceda le R. P. F. Edme Piat, profez de cette maison 
dans laquelle il prit 1'habit le 30® septembre 1600 et fit profession entre 
les mains du R. P. Trahy gardien l’an 1604; bon predicateur ter- 
minaire et religieux tres devot. Il fut envoy£ au convent d’Estempes 
pour y estre de communeaute. Apres quelques annues de demeure il y 
mourut le 25® septembre de l’an que dessus. 

.Le mesme jour de l’ann5e 1673 deceda Fr. Philippe Baranger 
laic, profez de Laon en Picardie, religieux fort laborieux, ayant 
beaucoup travaillie dans cette maison pandant plusieurs annees qu’il y 
a demeure. A l’aage de soixente ans Dieu 1’affligea d’une paralysye 
qui le privoit de toutes les parties de son corps et de son jugement 
mesme. Il supporta ce mal avec une grande patience et resignation 
pendant deux ans qu’il dura, et enfin il mourut et fut inhum£ dans le 
cloistre attenant 1’eglise au-dessus de 1’escaillier par lequel on monstoit 
4 la chaire du predicateur. 

Septembre le 26/ 

L’an 1668 deceda le R. P. F. Hubert Mir6 natif de la paroisse 
de Villeme (2), profez de cette maison ofi il re$ut 1’habit le 10 juilliet 
de Pan 1628, des mains du R. P. Vinot gardien, et profession un 
dimanche 5® may de Pannee 1630. aage de seize ans; religieux d’une 
grande piete et devotion. Il fut pendant 3 ans tiers-P4re du mona- 
stere de Saint-Marcel. Il a este pendant plusieurs annees confes- 
seur des Benedictines de Saint*Jullien. Il a est6 fort long- 
temps sacristain dans ce convent auquel il a procure beaucoup de biens, 
et enfin maistre des novices dont il a exerce la charge avec grand 
zelle. Enfin il mourut le 26® septembre, aage de 54 ans et quatre mois. 
Il fut inhume dans le chapistre qui sert maintenant de sacristie, 4 main 
droite en entrant. On a fait faire de ses aumosnes deux chande- 

d Domremy , Paris 1886, in-8°, preuves 96-97. Of. de Beauoonrt, Hiet. de Charlea 
VII, Paris 1881, II, 317. — Mtiller, dans Mimoiree de la eoditi d*arch6ologie de 
VOiee, 1865, VI, 659. 

(1) H fut re<ju 26« & la lioence le 5 fSvrier 1602 et dooteur le 25 janvier 1606 
(Bibi. Nat. Latins, 5657 A f. 61 v). Le P. Fran<?ois Courtot a publie Leeoeuvree 
rpirituelles du R. P. Soyer. La premiere edition a dft paraltre en 1664 d^apres 
Vimprimatur, la seconde, 3 vols. in-12 est de 1702. La Pratique famili&re pour ee 
preparer d faire le» voeux eolennele de la religion... t. I, Paris 1655, ne porte que 
les initiales de Pauteur; la seconde partie, publiee, par le P. Courtot, Paris 
1664, in-12, nomme le P. Soyer Conseiller et Predicateur ordinaire de leurt Ma~ 
jestez. D’apres VAvie au lecteur du P. Courtot, le P. 8oyer habitait ordinaire- 
ment Paris, il mourut k Roye pendant un de ses voyages. Il av&it ant&- 
rieurement prgche un car&me 4 8 . M6d6rio [St-Merry] de Paris. 

(2) Villemer (Yonne), eant, de Aillant-sur-Tholon, arr. de Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




NftOBOLOGE DBS FRftRES MINEUB8 D’AUXXBRE. 


549 


liers d’argent qui sont dans nofcre sacristie et le s&int ciboire. 
(}k 6tA le P. Tillon qui & eu soin de les faire faire. 

Septembre le 28/ 

L’an 1647 deceda le R. P. F. Paul Coullon natif de Crayant(l), 
profez de cette maison dans laquelle il a fait profeseion entre les mains 
du R. P.... pour lors gardien le 13« may 1635. Tres verse dans les 
Sciences, predicateur fort celebre, il respondit une these au chapi- 
stre provincial qui se tint icy l’an 1644, qui luy merita une obe- 
dience de docteur. E stant au grand convent de Paris dans le tempe 
qu’il se disposoit & se faire passer bachelier, il mourut et fut inhume 
dans le cbapistre. R. i. p. Arnen. 

Septembre le 29/ 

L’an 1568 deceda le R. P. F. Daniel Vassoris natif de Chaourse, 
profez de cette maison, religieux d’une grande humilitA, tres affectionn6 
au bien de ce convent. Il fut oblige de se retirer avec d’autres au con¬ 
vent de Sens lorsque la ville fut prise par les berethiques hugue- 
nots. Sur le temps qu’il prenoit les moyens de retourner, il mourut le 
29° septembre et fut inhume dans le cloistre. 

Le mesme jour de 1’annee 1704 deceda au bourg de Coullanges-les- 
Vineuses, le R. P. F. Fran^ois Boucher, prestre, natif de cette ville. 
11 avoit pris 1’habit dans cette maison des mains du R. P. Nicolas Troi- 
son et fait profession entre les mains du mesme Pe re le 16 septembre 
1688. Etant venu demeurer d’obedience dans ce convent depuis le 21« 
may dernier, il fut envoye pour faire les vendanges aux lieux de 
Jussy et de Coullanges-les-Vineuses. La surveiUe qu’il devoit rentrer 
dans ce convent, se trouvant k souper avec un nomm£ Pe re Niquet 
qui est maintenant vicaire audit- lieu, 1'apauplexie le surprit et il 
mourut sane pouvoir partir. Le dit Pere Niquet qui est de nostre 
Ordre et profez de ce conv*ent 1’a conduit icy et ledit Pere Bou¬ 
cher a etA inhume dans le coeur de nostre eglise, dans la sepulture 
de ses parenta fondateurs de la messe d’onze heures. Il estoit 
aage de 40 ans et 16 de profession. 

Septembre le 30/ 

L’an 1589 deceda le R. P. F. Jean Tartara natif de cette ville 
et profez de ce convent, religieux tres zell6 pour le Service divin et 
d’une profunde humilite Ayant exerce l’office de portier dans cette mai¬ 
son pendant plusieurs annees, il mourut avec des marques de grandes 
vertus, aage de soixente et sept ans, en ayant passe cinquante deux 
dans la religion. Il fut inhume dans le cloistre. 

L’an 1705 deceda le R. P. F. Bonnaventure-Edme Pincot, 
natif de la Charite-sur-Loire, paroisse Sainte-Croix, ne le 5« aoust 1631. 
Il fit profession le 28 e du mois d’octobre, jour des SS. Simon et Jude 
apostres l’an 1644, entre les mains du R. P. Bonnaventure Pincot 
sononcle de qui il avoit re$u 1’habit. Il a exerc6 longtemps 1’office 
de sacristain dans cette maison, pareillement il a estA longtemps con- 
fesseur des Dames Benedictines. Ca ete un religieux fort devot, 


(1) Cravant (Yonne), eant, de Vermenton, arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


660 


NACBOLOGE DBS FB*RES MINEUB8 D’AUXERRE. 


particulierement depuis deux ans et demie qu’il estoit de retour en ce 
convent, employant toute la journee k prier Dien et penser k bien mou* 
rir. Son grand age donnoit quelquefois des atteintes k son esprit, mais 
il revenoit bientost. II dit la sainte Messe le dimanche 28' du mois, le 
lendemain un tres grand rhume le prit avec une fievre violente, le 
mardi il fut confesse et le mercredi 30’ sur les 3 heu res et demie il 
recut le sacrement d’Extreme Onction et mourut k 4 heures, aage de 
74 ans, deux mois, six jours. Son corps a ete inhum6 dans le chapistre 
k main droite en entrant, dans le coin contre la muraille, du coste do 
cloistre. 

Amiens, (Picardie), 21 janvier 1910. (A suivre). 

P. Antoine B6ouet O. F. M. 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


Digitized by Google 




CODICOGRAPHIA 



DESCRIPTIO CODICUM FRANCISOANORUM 

BIBLIOTHECAE RICCARDIANAB FLORENTINAS. 


(Continuatio) (1). 


Cod. n. 786. (M. II. 3) chart. mill. 290x210 ff. 276 a pluribus 
manibus saec. XV scriptus. Simplici membrana ligatus. In principio 
et ad calcem folium adest pro custodia. In principio oodicis etiam in¬ 
venitur fol. non num. et duo alia diminuta insiticia in quibus indi¬ 
cantur litterae in codice transcriptae. Continet: 


[Litteras a Oomm. Florentiae diversis directas]. 

(f. 224r). «Generali Minorum. Venerabilis in Xpo. Pater. Scitis 
Congregationem fratrum, qui in obseruantia regule Sci. Francisci 
viteque euangelice penes Fesulas conuenerunt, et in quanta deuo- 
tione et reuerentia fratres huiusmodi visitentur. Scitis iniquorum 
calumpnias, et quanto feruore soleant improbi bonos quibusque 
mendaciis et coloratis inuentionibus insectari. Scitis quanta sit in* 
vid[i|e pestis, quam incquieta, quam nocens et quam bonis omnibus 
inimica. Quamobrem reuer^ntiam vestram affectuosissime depreca¬ 
mur, quantum ipsis placeat prelatis Prouincie nostre, ciuitatis atque 
districtus nostri, conuentibus et uniuersaliter toti generali Capi¬ 
tulo commendare. Nam sicut certi sumus, si ex Deo sint (f. 224v) 
nihil eis humana consilia nocitura, sic periculum est in prosecu¬ 
tionibus fragilitatem humanam pati scnandalum, quod in malam 
frugem cunCtis transeat in exemplum. Contentaremur autem si no¬ 
stras istas litteras legi coram uniuersali Capitulo faceretis. Datum 
Florentie die 28 Iulii 1399». 

Cf. Wadding, Annat., an. 1399 n. 49; IX*, 199. Anno 1399 Ca¬ 
pitulum Gle fuit Assisii. 

Cod. n. 803, (S. I. 9) chart. mill. 310x200 ff. 126, nitido cha¬ 
ractere exaratus saec. XVI. Ligatura membranacea cum folio pro cu¬ 
stodia in principio-et ad calcem. Continet duo opera Raymundi Lolli. 
In fol. lr. hic titulus inspicitur: Raimundus, Astrologia et secreta. 

1. f. lr-85v. [Astrologia Raym. Lulli]. 

Inc. « Sapiens dominabitur astris. Cum plures sint homines qui 
scire desiderant veritatem naturarum et secretorum ». Des. « Et de 


0) Cf. AFfl 1, 116-25; 486-42; II, 128-80; 819-24; 480-4; 888-40. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



652 


00DI006RAPHIA FRANCEBOANA. 


2 l parte alias rationes dicere non oportet, sed supponere quod ta¬ 
bula sit vera. Finitus est iste tractatus de Astronomia per virtutem 
Dei in civitate Parisiensi Anno Dni. 1297° in mense Octobris. Deo 
gratias, quem composuit philosophus magnus Magister Raymundus 
Lui. Maioricensis ». 

2. f. 88r-126r. De secretis medicinis. 

« Proemium. Rex serenissime ac Orne. Pluries a me flagitasti, 
ut secretum meum de secretis medicinis tibi». Des. «generaliter 
consanare et curare omnes infirmitates corporis humani incipiendo 
a capite usque ad pedes cum auxilio Domini Dei omnipotentis. Suf¬ 
ficiat tibi, o Rex Ser.me et Ill.me de hoc meo breui opusculo in 
honorem Sanctae Trinitatis. Omnes autem pauperes tibi commendo. 
Fecimus hunc librum in sancta Ecclesia Diuae Catherinae Lundini. 
Praesentibus R.dis sociis nostris. Anno Domini Millesimo tricente- 
simo trigesimo secundo. Tradidimusque Eduardo Regi Anglorum 
sub fide et sacramento *. = Cf. Nic. Antonio, Bibi, ttisp. vet., 
II, 137-8. 

Cod. n. 804. chart. mill. 290x190 ff. 168 saec. XV nitidissime 
exaratus. Ligatura recentior in dorso hanc exhibet inscriptionem: 
Poggi | Florentini | Epistolae | Sec. XV. In principio et ad calcem 
fol. insiticium membr. In hoc codice eaedem exhibentur epistolae quae 
in Cod. n. 759. Cf. AFH III, 337-8. 

1. f. 34v.-36r. [PJoggius pl. sal. dicit fratri Alberto. 

Inc. « Tantum abest ». Des. « me ama. Rome VILLI kl. Martii». 

2. f. 37v-38v. Magistro Francisco de Pistorio Ordinis 
Minorum. 

Inc. «Venerabilis pater». Des. «comenda. Rome etc». 

3. 38v-39r. [PJoggius pl. sal. dicit Andreolo Iusti- 

niano. 

Inc. « Licet». Des. « Rome XXII die Ianuarii ». 

4. f. 108r-110v. [PJoggius pl. sal. dicit viro insigni 
Andreolo Iustiniano. 

Inc. «Non respondi». Des. « recognoscam. Ferarie die XV 
mensis maij ». — Loquitur de mendaciis fratris Francisd de Pi¬ 
storio, 0. F. M. 

5. f. 149v-150r. [PJoggius fratri Alberto Ordinis Mi¬ 
norum sal. pl. dicit. 

Inc. * Scis esse ciceronis ». 

Cod. n. 822. chart. mill. 280x210 ff. 192 ab unica manu saec. XV 
exaratus. Membrana ligatus mutilusque tum in prindipio cum in fine. 
Continet Legendam auream auct. Iaoobo de Voragine 0. Pr&ed. Prae¬ 
cipue notanda habentur: 

1. f. 88v-95r. [Vita S. FrancisciJ. 

Inc .« Franciscus prius dictus ». Des. « nec aque gutta proximavit 
ad tunicam». = Iacobi de Voragine, Legenda aurea, ea. Graesse, 

Lipsiae 1860, 672-74. Cf. Bibi. hag. lat. I, 3129. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OODICTO RIOOABD1AKI. 


668 


2. f. 140v-149r. [Vita S. Elisabeth. regin. Hungariae]. 

Inc . « Elisabeth illustris regis Ungariae filia, genere nobilis, 
sed fide et religione ». Des. « Mane autem facto sanatum se re¬ 
pe rit, et toti conventui ipsam manum cunctis stupentibus sanatam 
ostendit». = Leg. aur. ed. cit. 752-69, ubi n. 11 lam desinit. Bibi, 
hag. lat. I, 2506. 


CocL n. 847. (L. II. 13) chart. mill. 290x216 ff. 63 saec. XV 
exaratus partim binis columnis (lr-45v) partim lineis plenis (46v-63v). 
Nonnulla folia vacua iacent. Ligatura recentior in dorso hanc exhibet 
inscriptionem: AVberti | Magni | De Mineralibus | & c. | Sec. XV. In 
principio et ad calcem nonnulla inveniuntur folia insiticia, et in uno 
istorum index tractatuum praemittitur. Continet inter alia 

1. f. 3lv-34r. [Verbum abbreviatum Raymundi Gau- 
fredi]. 

« Incipit liber Leonis viridis fratris Raymundi Ordinis Minorum. 
Verbum abbreviatum verissimum et probatum de occultis enucleatum 
breui sermone tam in opere solis quam lune. In primis peto lecto¬ 
ribus ne talem tamquam margaritam canibus tradant vel porcis 
cumculcandam. Hoc est secretum secretorum omnium philosopho¬ 
rum, ortus deliciarum et aromatum omnium thesaurorum, quem 
qui semel intraverit ulterius non cogebit. Istud vero verbum abre- 
uiatum multum non (nunc?) immito desideratum, ab egregio doctore 
nostro Roggierio Bacconis primo declaratum. Deinde ego Raymundus 
Gayfredy, ordinis fratrum minorum, minister generalis et ipsum 
brevius quod potui breviter explanare philosophie filiis curavi*. 

Inc. «In Xpi nomine. Recipe acetum fortissimum in magna quan¬ 
titate». Des. «et erit mundus et clarus quem recipe etc. Explicit 
verbum abreviatum maioris operis fratris Raymundi Gayfredi, 
ministri ordinis fratrum minorum, quod quidem verbum nabuit 
a fratre Rogierio Bacconis, anglico, qui fuit de ordine fratrum mi¬ 
norum, et iste Rogierius ex precepto fratris Raymundi a fratre 
eiusdem ordinis propter istud opus erat captivatus, sed Raymundus 
exsolvit Rogierium carcere, qui docuit eum hoc opus, et ipse Ro¬ 
gierius fuit discipulus fratris Alberti ordinis praedicatorum». = Sba- 
ralea. Suppi. SS. 626, 644; ubi codex iste citatur. Edit. Francofurti 
ad Moenum 1606. 


2. f. 34r-42r. Incipit liber Rogierii Bacconis magni 
philosophi de Alchimia. 

Inc. « Ars principaliter duo continet ». Des. « et convertetur in 
solem verum absque dubio. Arnen. Explicit liber verus de AJkimia 
Ruggierii Bacconis magni nigromantis, quem composuit relatione 
cuiusdam demonis constructi per ipsum ad inveniendum ha[n]c ar¬ 
tem ». = Sbaralea, 1. c. 644. 

Cod. n. 885 (L. H. 2.) membr. mill. 240X 170 ff. 368. Plerum¬ 
que initiales et tituli sunt rubricati. Ligatura recentior membranacea. 
Adest in principio folium insiticium, in quo indicantur tractatus in 
ood. misc. contenti, ibique nonnulli, sub dubio tamen, fratri Rogero 
Bacconi attribuuntur. Codex fuit exaratus saec. XIV. Opuscula, quae 
RogerH Racconis creduntur, sunt: 

Archivum Francitcamtm Historicum. — Ah. HI. 86 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



564 


00DI006RAPHLA. 7RANG1B0ANA. 


1. (f. 144 r-198 v). [De perspectiva]. 

Inc. « Cupiens te et alios sapientia dignos excitare et disponere 
ad scientiam perspective, scias actores multos tractare ». Des. « hic 
inferius et super capita inimicorum apparere et multa consilia. Ut 
animum mortalis ignorans veritatem non posset aliqualiter susti¬ 
nere *. = Sbaralea, Suppi. SS., 646 hunc codicem citat. — Alius 
huius operis codex membr. in-fol. saec. XV invenitur Toleti in Ar¬ 
chivo historico; cfr. Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, an. III, 
n. 6, ser. I. 

2. (f. 200 r-212 v). [De speculis comburentibus]. 

Inc. « Ex concavis speculis ad solem positis ignis accenditur ». 
Des. « hoc etiam notandum quod ovale comburit ante se, annulare 
retro. De distantia combustionis nil certum scio ad presens». = 
Sbaralea, 1. c.; cum praecedenti op. ed. Combach, F ranco t ad M. 1614. 

3. (f. 113r-114v). [De cometis]. 

Inc. « Occasione cuiusdam comete, que nuper apparuit, applicui 
animum». Des. «completum et ex similitudine affectionis quam 
imprimit in mentibus videntium potest coniici qualitas rei future 
cuius est signum. Explicit». = Sbaralea, 1. c. 


Cod. n. 923 (L. III. 28) chart. mill. 220x150 ff. 314 a pluribus 
manibus saec. XVI intricatis litteris exaratus et ex diversis compa¬ 
ctus codicibus. Tabulis ligneis ligatus et in dorso pelle. In principio 
duo adsunt folia insiticia, quae indicem tractatuum proferunt, et ad 
calcem tria folia etiam insiticia. Inter plurima quae continet, no¬ 
tabilia sunt: 


1. (f. 119r-126v). Scoti Philosophi quaestiones. An Ars 


Alchimica aurum vel argentum generare aut 
care possit. 


ultipli- 


Inc. « Quaeritur utrum per artem fieri possit verum aurum vel 
non ». Des. « formam veram et proprietates donabit. Laus Deo. Ex - 
plicit quaestio de Arte Alchimica subtiliter determinata». = In 
margine notulae diversae inveniuntur correctionesque in textu. == 
Sbaralea. Suppi., SS. 413. — Non est Ioh. Duns Scoti. 


2. (f. 148 r-183 v). Rosarius editus a magistro Ioanne 
Anglico. 

Inc. «Desiderabile desiderium, impreciabile precium». Des. 
«ignem et auro nostro non coniungit ...».= In fine mutilus re¬ 
manet. = Sbaralea, 1. c. 386, qui opinatur hoc esse forsan Ioh. G&l- 
lensis 0. Min. 


3. (f. 174 r-180 v). Ioannis de Rupe Scissa de lapide 
philosophorum Compendium, quod liber lucis appellatur 
et arcanum arcanorum, Deique optimi maximi donum. 

Inc. «Intentio mea, que fuit in alchimicas operationes». Dea. 
« Quod malum fugiendum valde, et si sic sit. Laus Deo. Explicit 
liber Ioannis de Rupescissa, qui per eum liber lucis intitulatur. Sed 
quamplura desunt que ab aliis philosophis redimes presertim in 
opere maiori». = Sbaralea, 459-61. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CODICES RIOCARDIANI. 


655 


4. (f. 181 r 186 r). Fratris Ioannis de Rupe Scissa 
commentum primum super librum eiusdem de quinta 
essentia. 

Inc. * Cum quinta essentia.... nostri evangelicorum virorum *. 
Des. « Multa potuissem dicere de lapide maiori que... Tum quia 
alio loco pertractavimus hoc accipiatis evangelicis viris. Finis ».= 
Sbaralea, 1. c. 460: ed. Basileae 1561, et gallice Lugduni 1549. Cf. 

Cod. n. 439, AFH II, 824. 

5. (f. 187r-190v). Vademecum Venerabilis Raymundi 
Lulli Artis compendiose. 

Inc. < Tinctura ignis est melior omnibus tincturis ». Des. « cor¬ 
porale ex vi sue proprie nature. Ray. Lull. vade mecum Artis Com¬ 
pendiose. Finis ». = Sbaralea, 1. c. 627. 

6. (f. 268 r-293 v). Testamentum ultimum Raymundi 
Lulljj, Maioricensis, sive declaratio totius artis secun¬ 
dum triplicem viam s. vegetabilem, mineralem et ani¬ 
malem ac mixtam, omnes suos libros declarans et ca¬ 
pitula ad infra se remittendo. Regi Anglie Carolo filio 
Adoardi regis dicatum. 

Inc. « Cum ad nos venisti, fili dilectissime». Des. « mola in mor¬ 
tario vitreo. Et ponas...». Mutilus in fine. Quatuor folia vacua se¬ 
quuntur. = Cf. AFH III, 385. 


Cod. a. 928 membr. mill. 200X140 ff. 48, ad calcem vero non¬ 
nulla vacua iacent, eleganter exaratus saec. XV ab unica manu. Ti¬ 
tuli epistolarum, quae in eodem continentur, rubricatis litteris inscri¬ 
buntur. De his quae continet notanda est: 


(f. 31 v-36 r). Magistri Francisci de Paduanis de 
Florentia, ordinis Minorum Theologi excellentissimi ad 
Nicolaum quintum Summum Pontificem epistola congra- 
tulatoria incipit. Lege feliciter. 

Inc. « Si quid B. P. de rerum tuarum magnitudine». Des. «ci¬ 
vibus annuente Domino nostro Iesu Christo, cui laus sit, honor et 
gloria per infinita secula seculorum. Arnen. Raptim ex Florentia 
XXII Martii anno dni. M CCCOXLVII». = Sbaralea, Suppi., 254: 
I», 269. 


Cod. n. 932. (L. II. 22) chart. mill. 210X1&0 ff.52 saec. XV ab 
unica manu exaratus. Quasdam habet litteras initialjs parumper or¬ 
natas, et titulos quandoque rubricatos. Tabulis ligneis ligatus et in 
dorso pelle. Tria folia vacua adsunt in principio et duo ad calcem 
insiticia. In folio custodiae in principio codicis apposito legitur: Rai - 
mundi Lullii de mineralibus rebus e greco in latinum translatio et 
de auro fixo. Mutilus videtur in fine. 

(f. lr.) Rubr. « Traductio de greco in latinum per cl. n) virum 
D. Raymundum Lullium XCM. de mirabilibus rebus ad nob. 
et doctum virum Hieronymum Lettagnettum ». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





556 


OODIOOGRAPHIA FBAKCISOAffA. 


Inc. TU. «De fonte Asbameo mirabili adversas periuros. Apad 
Taanam civitatem Cappadocie metropolim scribitor aquam quam¬ 
dam ». In fol. 51 invenitur tit.: Raim. Lui. Pref. Inc. «Aristoteles 
quem ferunt ». Des. « opus: ex obscura quidem ». 

Cod. n. 940. (L. I. 15) mill. 240X170 ff. 112. In principio et 
fine plura sunt insiticia. Ligatura recentior in dorso hanc exhibet in¬ 
scriptionem: Tratti { di \ Alchimia \ Sec. XVI. Ab unica manu exara¬ 
tus. Codex misc. continet in folio insiticio, quod adest in principio, 
indicem tractatuum. Notatu digna habetur 

(f. 44v-68r) [Compostella Fratris Bonaventurae de 
Iseo]. 

Rubr. «Sequitur tractatus omnium metallorum et de Naturis 
et Generationibus fratris Bonaventure de Yseo, ordinis minorum. Et 
dicitur Compostella »: 

Inc. «Aurum naturale componitur sub terra ex duobus spiri¬ 
tibus». Des. «causa pulchritudinis, honoris et lucri, quia melius 
servatur per custodiam. Finit tractatus Nature seu metallorum, 
quem seraphicus doctor Reverendissimus dominus frater Bonaven- 
tura de Yseo, ordinis fratrum minorum, summa cum speculatione 
luculentissime compillavit. Nicolaus venetus scripsit 1546». = Cfr. 
Cod. n. 119, AFH I, 116 s. Sbaralea, 142, 177. (P, 1908, 189-90). Gi- 
rol. Golubovich, Biblioteca di T. S., I, 228 sg. 

Cod. n. 942. (L. I. 17) chart. mill. 280X165 ff. 119. Nitide 
exaratus saec. XVI. Ligatura recentior chartacea cum membrana in 
dorso. In principio folium custodiae indicem opusculorum exhibet, et 
sequitur aliud folium non numeratum. Mutilus est in principio, quare 
primus tractatus (f. lr-3v), nescio cuius sit, nam auctor non profertur, 
alii vero omnes, ultimo excepto, ad Raymundum Ltdlum pertinent. 

1. (f. 4r-llr). Soliloquium philosophie maius a 
R&ymundo Lullio editum. 

Inc. «Opus perfecti magisterii quod appellatur soliloquium phi¬ 
losophie maius secundum Raymundum Lollium, primo de coniugio». 
Des. «respiciente humorem peccatem (paccantem?) et sic est finis 
nostri soliloquii ad gloiiam et laudem immensi Dei. Arnen. Finis». 
= In margine posterior manus apposuit: «Non puto hoc solilo¬ 
quium esse opus Raymundi LuIRj *. 

2. (f. llr-15v). Raymundi Luly de Insula Maioricana 
liber lucis mercuriorum incipit. 

Inc. «Iam dudum Rex serenissime de transmutatione omnium 
metallorum». Des. «quod vulgari sermone transmittimus serenitati 
tue ad hoc, ut fides crescat et augeatur. Finis». N. Antonius, BibL 
hisp. vet., II, 188, n. XVII. 

3. (f. 16r-21r). Epistola accurtationis lapidis Magi¬ 
stri Raimundi Luly ad Regem Robertum. 

Inc. «In Dei nomine. Cum ego Raimundus de Insula Maiori- 
carum iam preteritis temporibus plures libros in arte transmuta¬ 
tionis composuissem». Des. «Elige ex ea intentum et lauda Deum. 
Arnen». = L. c. II, 187, n. XI: 138, n. VII: 189, n. XXXIVss. ed. 
ap. Testamentum Raym. LuUL, Coloniae 1566 et 1573. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OODIOBS RIOOARDIANI. 


667 

4. (f. 21v-27v). Raimundi Lulij de lapide phisioo mi¬ 
nerali liber. 

Inc. «Materia est res ana vilis » . Des. « octo partes etc. Et 
sic est finis huius operis. Laus Deo. Explicit». = L v c. II, 188, n. XX; 
ed. Coloniae 1685. 

5. (f. 28r-51r). Ars intellectualis seu magica parva 
Raimundi Luliy. 

«Rubrica seu capitula magice vel artis intellectualis seu intel¬ 
lective Raimundi Ludio de insula maioricarum». Opus inc. f. 29r: 
« De errantibus et velatis in opere philosoph&li et deviantibus obce- 
catis cap. I. Sunt errantes ». Des. «que venit de sua proprietate 
secundum cursum nature. Finis magice lapidis philosophorum edite 
a magistro Raymurido Ludio». = L. c. II, 186, n. IV, ed. Coloniae 
1667; et in Theatro chimico , t. 111, Argentorati 1618. Neque hoc, neque 
alia huius cod. opuscula sunt Raimundi Lulli, cf. Nic. Antonio, II, 
18640; 189, n. XXIX. 

6. (f. 52r-70r). Raimundi Lullij anima artis trans- 
mutatoria metallorum. 

Inc. « In nomine sanctissime Trinitatis et eterne unitatis. Prin¬ 
cipium huius compendii qui nominatur: Anima transmutatoria artis 
metallorum incipit, missum Roberto regi Ill.mo super testamentum 
et codicillum et Vade mecum et lapidarium huius preciosissime 
artis. — Iam sepe sepius». Des. «quia pro certo omne quod cupis 
habebis. Explicit Anima transmutatoria metallorum». = L. c. II, 

187, n. XIII, 188-9, ed. Coloniae 1688: Basileae 1600; Francof. 1680. 

7. (f. 70v-83r). De investigatione secreti occulti 
Raimundi Lullii super totum opus maius. 

Inc. «Quoniam homo est magis nobile». Des. «inest etiam la¬ 
pide granato. Finis. Deo gratias». = L. c. II, 188, n. XI. 

8. (f. 83v-92v). Raimundi Lullij de conservatione vite. 

Inc. «Intendimus componere rem admirabilem». Des. « miner a 
creata iussu Dei. Arnen. Finis de conservatione sanitatis». = II, 

188, n. EX. 

9. (f. 93r-97r). Incipit elucidatio totius testamenti 
Raimundi Lullij ad regem Edoardum missa. 

Inc . « Tu in virtute de A. recipe O. et proice ». Des. «tu ha¬ 
bebis quod desideras cum adinvaminc eius qui est trinus persona¬ 
liter et unus essentialiter et vivit et regnat per omnia secula se¬ 
cutarum. Arnen. Finita est ars transmutationis per magistrum Ray- 
mundum Lullij in preclaro studio Montis pessulani. Anno Dni. 1883 •. 

10. (f. 97r-98r). Sequitur opus margaritarum per 
quod plura elucidantur Testamenti capitula. 

Inc. «Opus margaritarum sic». Des. «Quere prolixius in nostro 
test amento ae hac materia. Finis ». = II, 187, n. XI; 189, n. XXXIV- 
VII cum praecedenti ed. Basileae 1672. et 1690. 

11. (f. 98r-104v). Incipit compendium artis magice 
Raymundi Lullij. 

Inc. «Secandum cursum nature». Des. «cum sale martis vel 
veneris. Finis». = II, 186, n. VI; ed. Coloniae 1667. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


558 


OODIOOGRAPHIA FRANCI8CANA. 


Cod. n. 984. (L. III. 20) chart. mill. 180X140 ff. 86 ab unica 
mana s&ec. XVI exaratus. Nonnulla tamen parvi momenti manus po¬ 
sterior scripsit. Ligatura recentior chartacea; in principio duo folia 
insiticia quorum primum in recto habet: Lud. Lazareti. Raym. Lulli 
et Io . de Branchis. Tractatus de Alchimia ; secundum vero indicem 
opusculorum exhibet. Notatu digna habentur: 

1. [Opus Ludovici Lazareti]. 

In fol. 2r legitur: «Primum de Alchimia, que est naturalis 
magia et ab Aristotele vacatur Astrologia terrestris, cuius secretum 
habui a Ioanne R icar di de Branchis de Belgica pro¬ 
vincia, que nunc vulgariori vocabulo de la Burgundia, qui in hoc 
fuit magister meus, currente ab incarnatione verbi anno M.CCCCXCIV. 
Ipse vero per libros Raymundi de insula maioricarum et Arnaldi 
de Villa Nova et per longam habuerat exercitationem. Raymundus 
vero ab Amaldo, Arnalaus autem habuerat a quodam magistro 
Petro *. 

2. (f. 8v-16v). Incipit tractatus magistri R&ymundi 
Lulij ad nepotem suum carissimum de lapidis inve¬ 
stigatione. 

Inc. «Scito quod sapientes in miraculo lapidis posuerunt multas 
operationes, videlicet, disolvere, congelare, calcinare *. Des. «Verum 
in applicatione causarum ipsarum ad suos proprios et adequatos af¬ 
fectus ignorantis a sapiente latissima est differentia». Rubr. «TtXoc». 
= Nic. Antonius, II, 188, n. XVI. 

3. (f. 17r-18r). [Tabulae formularum. alchimicarum]. 

4. (f. 18r-32v). Quaedam excerpta hinc inde ex libris 
Baimundi que nimium utilia sunt. 

Inc. « Secondo la universa sciencia». Des . « oon el ditto la as- 
satione i. imbeuere.... » = Videtur opus mutilum remanere. 

(Continuabitur). P. Athanasius L6pbz, 0. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOGRAPHIA 



1. Little, Andrew, Gh — Tractatus F. Thomae vulgo dicti de 

Eccleston: De Adventu Fratrum Minorum in Angliam y 
edidit notis et commentario illustravit. — Paris, Fisch- 
bacher, 1 vol. in-8°. XXX, 277 pp. —(Collection dWudes 
et de documents sur Thistoire religieuse et littdraire 
du moyen dge f tom. VII) (8 Fr.). 

2. Cuthbert, Father, 0. S. F. C. — The Chronicle of Thomas 

of Eccleston: De adventu Fratrum Minorum in Angliam, 
newly done into Englxsh ivith preface and notes. —- 
Edinburgh and London, Sands Co. 1909. 1 vol. in-12°, 
XL, 168 pp. (2 sh. 6 d). 


1. Post pluries attemptatas a diversis editiones Tractatus Fr. Thomae, 
opera cl.mi A. G. Littlb, «lectoris (uti ipse in libri inscriptione ait) 
in palaeographia in Universitate Mancuniensi *, tandem prodit editio 
nova et definitiva chronici huius pro initiis Ordinis minoritici in Anglia 
summi momenti. Primus librum hunc ediderat I. S. Brewer, ap. Monu¬ 
menta Franciscana [I], London 1858, 1-72, usus, sed non sagaciter, MS. 
Eboracensi CathedraUs. XVI, K. 4. (= E) et Cottoniano Nero. A. IX Mu¬ 
saei Britannici (= C). Deinde Rich. Howlett, ap. Monumenta Franciscana, 
II, London 1882 1-28 denuo Collationes I-VI (L. 9-41) vulgavit, fretus prae¬ 
cipue Codice saeculi XIV, olim adservati in Lamport, (= L) penes D. 
D. Vere Isham, sed modo deperdito. E quibus duabus editionibus, quin 
denuo MSS. contulissent, Patres Collegi totam chronicam edidere ap. 
Analecta Franciscana, I, 1886, 215-256, atque F. Liebermann, ex codd. 
E et C, partes extraxit ap. Mon. Germ, Hist. Script., XXVIII, 660-669. 
Cum cl.mus P. H. S. Denifle, Die Universitdten des Mittelalters, Berlin 
1886, I, 811 animum novi editoris ad MS. aliud Tractatus, necdum ab 
editoribus adhibitum, advocaverat, scii. MS. DD. Philipps 3119 (= P) 
iste hoc primus cum aliis adhuc exsistentibus pro hac editione diligentis¬ 
sime contulit. 

Omnia MSS. accurate describit editor, I-XVII XIX. C (p. XI-XIII) 
et P (XIII-XVH), quod (P) forsan olim conventus O. F. M. Oxoniae fuerat, 
plura alia ad historiam O. F. M. continent. Saltem pars MS 1 C conventus 
O. F. M. Herfordensis fuerat (XII). Constat C et L esse fragmenta eiuB- 
dem MS 1 ; C non habet nisi inde a Collatione IX (cf. p. 50) usque ad 
finem, L vero solas Collationes I-Vl (p. XII, XVI), immo P a cod. C et L 
exemplatus certe exstitit; in P addita sunt pauca. P et E ab invicem 
non dependent, sed scriba codicis E minus diligens fuerat (XVIII s). 
Lectiones quibus editio nova a praecedentibus praecipue differat, iara 
enumeravimus AFH I, 660. Reliquae minoris vel minimi sunt momenti, 
ita ut editio ap. AF I, 215 ss pretio nondum spoliata sit nec utilitate. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






BXBLIOGBAFHIA. 


Additiones aliquae ex P in nova editione habentur p. 18, 29, 180,1. 5-8; 
131, 1. 17-132, 18 quaeque pro lectorum commodo in Miscellaneis p. 582. 
hic subiungimns. 

Maxima diligentia et accuratissima sagacitate cl. Little editionis 
textum efformavit, variantes in notis apponens, transpositiones particu¬ 
larium Incidentium , quae in Tractatu saepe occurrunt adnotans. Cum 


varii codices Incidentes variis in locis ponant, etiam in nova ista editione 


aliis in locis, a prioribus diversis, saepe habentur. Eruditas etiam noti¬ 


tias hausit e documentis et libris, praesertim e chartulariis in Anglia 


vulgatis, quibus instruxit textum ad singulos locos ubi Fratres Minores 
seu saeculares in textu nominantur. Haec rerum ab auctore doctissimo 


illustratarum copia librum ipsius summi reddit pretii. Poterat autem 
pro Fratribus Minoribus librorum auctoribus remittere saepius lectorem 
ad bibliographias Waddingi et Sbaraleae etc., sed praetulisse videtur do¬ 
ctus L. fontes et libros antiquiores allegare. 

Quibus illustrationibus accedunt et plures Appendices. I A) Excerpta 
ex Chronicon de Lanercost, ed. J. Stevenson, Edinburgh 1889, 80-1 ; 
L(ittle), 184-6, de originibus Ordinis F. M. in Anglia; B) Excepta ex 
Barth. Pisano, i. e. AF IV, 829; L. 18640. — II. Denuo edit, 141-6 e 
cod. P: Peregrini de Bononia Chronicon dbbreviatum de successione Mini¬ 
strorum Generalium, quod iam ex eodem cod. P (alii enim codd. desideran¬ 
tur) vulgaverat ap. Bullettino critico di cose francescane, fasc. I, Firense 
1906, 46-7. — III. Catalogus Ministrorum Provincialium in Anglia 146-8, e 
cod. C et e Cod. Cotton. Vitellius F XII; est ap. AF I, 268-6. Alii catalogi 
ap. AF I, 267-74 editi, ap. L. desunt, si excipias seriem Lectorum Oxo- 
niae AF 270-1, L. 67-70; et Cantabrigiae AF 271-9; L. 714 — IV. Com¬ 
modissima lectori cuilibet erit Appendix IV, 149-166, Conventuum O. 
F. M. per saeculum XIII in Anglia fundatorum catcdogus, una cum ci¬ 
tationibus documentorum etc. e quibus annus fundationis eruitur. — 
V. Extractum e registro FF. Londoniae 156-164, ex quo iam partes editae 
erant ap. Mon. Franc., I, 498-526; II, 148 ss, a J. C. Nichols, Chronide 
of the Grey Friars of London, (Camden Society), 1862, et E. B. S. Shep- 
herd, ap. Archaeotogical Journal, LIX, 1902. — VI. Offert 166-178 docu¬ 
menta selecta ad domos 0. F. M. in Anglia spectantia usque ad an. 1260. 

— Demum VII. 178-187 e cod. Brit. Mus. MS. Royal 7 E 11, edit: * Ex¬ 
cerpta e Roberti Grosseteste Sermone de scala paupertatis m capitulo 
Fratrum Minorum * ,. qui pro praxi, de quaestione proposita optime 
disserit. 

Cur hoc in Sermone 183 1. 1 familiae [i e. servitorum] subtectionem, 
in sublationem correxerit, non liquet. P. 179 1. 19 lege transitoriorum 
contemptum, uti et 183 1. 80. — P. 180 1. 20-1 allegatur lac. 1,17; p. 183 
1. 4-6 vero Luc. 22, 27; 182 L 9-10: II Cor. 11, 1 ss 182, 1. 184: Ioh. 12, 
14 ss. P. 1487 in fine 1. 6 clare citatur Ioh. 14,16 et subinde Hebr. 9, 12. 

— P. 187, 1. 15 Robertus Fratres Min. pulchre alloquitur: Estis namque 
epistola Iesu Christi missa in mundum, Ut in epistola nobis legatur Chri¬ 
stus... Vult ut vos sitis eius epistola et Uber scriptus in pagina et in mar¬ 
gine intus et foris eius paupertate et humilitate, ut in vobis totis et appen¬ 
diciis vestris nihil scribatur, nil legatur, nisi solus ipse >. 

Ad Chronici textum transeuntes, praeter iam indicatas lectiones vtr- 
riantes, alias enumeramus, discutientes, quamquam editor cura vigilan- 
tissima et varias lectiones et dubias in notis subnexuerit. P. 1 1. 3 legit: 
Quia (Q [ed. ap. AF 1]: Omnis, uti cod. E) iustus vitam suam indicare debet 
per exempla multorum (Q uti E: meliorum), quia plerumque plus exempla 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


BIBLI06BAPHIA. 




quam rationi* verba compungunt; ut habeatis etc. (Q Ut habeatis). Utra 
lectio praestet, difficulter decidi potest, excepto loco: exemplo meliorum, 
quae forma excellere nobis videtur. P. 1 1. 6 qui tot et tanta... prose- 
quendo statui et ordini nostro reliquerunt ubi Q uti et E: pro conse¬ 
quendo statu et ordine habent; legerem vero potius pro sequendo statui etc. 
i. e. ad sequendum reliquerunt. — P. 2 1. 9: viginti sex annos ubi falso 
Q XXV. — P. 2 1. 1 melius: communico vobis collationes, ubi Q consecro 
vobis, contra MSS uti videtur. — P. 2 1. 4-5 cf. Matth. 17-5. Forsitan E 
quem Q magis sequebantur pluries aliis codd. antecellit, v. gr. p. 6 1. 13; 
8 1. 10 de die in diem; 1. 13 sedebant; eiusque scriba modo accurate 
modo oscitanter scribebat. (Cf. supra et p. XIX). — P. 16 1. 14 inutiliter 
corrigitur E: spiritualitas in simplicitas, uti et Q 222 1. 4. — P. 21 
L 7. In phrasi negligentius constructa non melius cum E et P legendum: 
quaereret, scii. Fr. Richardus a magistro Waltero, qui respondit ei: 
« Qui vult esse in pace sileat ». AF I, 224 1. 11. — P. 29 1. 13 legas va¬ 
cuarunt pro vacuerunt. — P. 34 1. 30 est versus Psl. 136, 1. — P. 36 
L 8 legit: laicus Benvenutus quam formam Q 229 in nota reposuit, 
contra MSS. — Item ibidem, certa esset iuxta MSS. lectio: auderet, Q 229 
1. 21, quamvis sensus omnino requirere nobis videatur: si ordinaret; 
cf. et 1. 5: iniunxit ergo. — Quia Elias non tantummodo ultimis sui 
Oeneralatus annis « Ordinem turbavit » (65) omnino praeferam 37 1. 15 
lectionem communem: Q 230 1. 24 scii. Richardus Rufus (cum L et PJ 
contra E et Little, 37 1. 17: Nicholaus Rufus, Sic non multiplicantur 
nomina, et 24, 37 ac 64 agitur proculdubio de lectore illo celebri Ri- 
chardo Rufo. — P. 46 1. 6 lege offerretur; 44 1. 7 poenalitaspoeniten¬ 
tiae cum P pro pecuniae uti habet E; (Q. 233 1. 3: paucUitas pecuniae). 

— P. 40 1. 17 bene correxit cum L et P falsum latinum, (contra E et 
Q 232 1. 12: plurimum latinum). P. 47 1. 19 Wigerius Alemannus pro 
Wygmundus. — Ad p. 125 1. 2-3 cf. Matth. 14, 30-1. — P. 59 1. 18 frater 
Angeler iuxta omnia MSS, ubi Q 237 1. 40: frater Agnellus, quamquam 
et editori idem Frater Angelus esse videatur. — P. 120 1. 8s: quidam 
frater stans in horto in oratione in Sicilia [Q 253 1. 38; in cilicio, E Ci¬ 
licia, sed falso], qui vidisset Fredericum II, mortuum monte Etnae de- 
glutiri. — P. 122 1. 3 Guarinus de Erwelle, ubi Q 264 1. 27 : de Esserwel. 

— P. 123 1. 4 (Q 256 1. 35) legendum : provincia anglicana profecerat. — 
P. 125 1. 19 recte habet (Q. 255 1. 26: Clementinis): • super: Unum ex 
quatuor Clementis [i. e. Cl. de Llanthony] canones perutiles compilavit *. 

— P. 123 1. 7-9 laus celebris provinciae Angliae ex ore B. Iohannis Par¬ 
mensis sic sonuit (Q 254 1. 36-7): G utinam talis provincia posita esset 
in medio mundi, ut omnibus esse possit in exemplum. — P. 33 1.1 recte 
legit: nunc temporis pro Q 228 1. 13: tunc temporis — P. 30 1. 18ss 
(= Q. 227 1. 7ss) alluditur etiam ad statuta quaedam a Capitulo Gli 
1224 confecta, non solum ad Admonitiones S. Francisci etc.,. uti placet edi¬ 
tori. — P. 89 not. c. Haymo de Faversham non obiit 1243 sed 1244 cf. 
Iordanus a Iano, Chronica, n. 73, AFH II, 51. 

Chronicon Fr. Thomae, quem manus posterior in cod. E de Eccle- 
ston nominavit (XX), non solum pro rebus gestis provinciae Angliae sed 
etiam pro aliquibus factis Ordinis Franciscani in genere magnae esse et 
gravitatis et utilitatis, nemo rerum franciscanarum gnarus ignorat. 
Quas partes singillatim hic enumerare vix iuvat, ex eo quod in discus¬ 
sionibus pluribus de his rebus saepius actum sit; v. gr. de S. Francisco 
cf. supra = 406 ss; de Fr. Eliae depositione etc. Editor v. gr. etiam quae¬ 
stionem Capituli Glis Metensis 60,62,53,92,126, modo novo tracta- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



662 


HEHOGRAPHIA. 


vit cum editiones praeviae falso legerant Q 266: circiter novem annos etc. 
ubi legendum 126 1. 14 ss: Igitur postquam circiter 14 annos, qua le¬ 
ctione recta (quamvis in E aliquatenus dubia) innixus totam quaestio¬ 
nem nova in basi editori discutere datum est. Opinatur 126 not. b: quasi 
certo Capitulum Metense esse assignandum anno 1254. De eius rationi¬ 
bus cf. supra p. 498 ss. Eo ipso Capitulum Gle lanuense secnndum aman¬ 
datur ex anno 1253 ad an. 1249 vel 1250, 52 not. a. 

Maximis laudibus certe efferendus diligentissimus atque sagacissi¬ 
mus editor Tractatus Fr. Thomae non solum ob accuratissimam textus 
exhibitionem sed et ob plura eidem adiecta pro studiosis adminicula e 
documentis librisque undique congesta. 

2. Quanquam doctis intersit plurimum habere textus originales 
cura maxima castigatos, tamen versiones eorumdem, intelligenti necnon 
perito calamo exaratae, ad librorum maiorem divulgationem et notitiam 
efficaciter conferunt. Hoc iam praestitit versio De adventu Fr. Thomae 
a B. P. Cutubert, O. M. Cap. exarata, quippe quae iam an. 1909 typis 
prodierat, sic inscripta: The Friars and how they came to England being 
a translation of Thomas of Eccleston's De adventu FF. Minorum in 
Angliam (Ione into english uith an introductory essay on the spirit 
and genius of the Franciscan Friars, London, Sands, 1908, in-12 ’, VIII, 
262 pp. Specimen illud de spiritu et ingenio FF. Min. 1-129, generalibus 
potius deductionibus consistens, nova editio omisit, cuius praefatio 
XI-XXXIX, notitiis historicis influxum FF. Minorum in Anglia adumbrat, 
et de Fr. Thoma et eius chronica agit. — Ad novam versionem Angli- 
cam perficiendam interpres sollers et sollicitus ad MSS. quandoque re¬ 
currit, sed in genere editionem apud AF I, 217 ss. sectatur. Fidelis est 
versio ac fida, sed quandoque genuini textus realismum non parum tem¬ 
peravit (15, 31 etc.). Notae huic novae editioni subnexae longe plures 
sunt quam editionis prioris. Maximam partem, uti et notae apud A. G. 
Little, e documentis seu regestis et litteris regiis haustae sunt. Apud 
L(ittle) ordinarie magis abundant, exceptis tamen aliquibus casibus, mi¬ 
noris momenti, v. gr. L. 21, C(uthbert), 21 n. 1 de Fr. Vincentio de Co- 
ventre, cf. L. 62, 71. — L. 9, C. 7 dicens Will. of Worcester, Itinerarium, 
ed. Nasmith 1778, 81 censuisse Fr. Minores anno 1227 Sarum (Salisbury) 
venisse, quod forsan uti sat dubium L. omittendum censuit. — Quo tem¬ 
pore Capitulum Gle Metis celebratum sit p. XXXU-XXXVIII discutit, 
concludens illud fuisse «versus finem anni 1253, vel in initio anni 1254», 
XXXVIII. — Opinatur Fr. Ioh. de Dya fuisse Angiicum, et quidem 
illum Fr. Ioh. Angiicum, quem 1247 in Angliam nuntium misit et col¬ 
lectorem Innocentius IV, p. XXVII, 129 s. BF I, 428, 510 etc. Nomen 
de Dya seu de Dyva saepius tunc occurrere dicit (quin documenta al¬ 
leget), dum Little, 114, eum de Dya, Diet in Gallia (d6p. Drdme) fuisse 
coniecturat. — Notes velim 1. c. papalem poenitentiarium: nequaquam 
eumdem esse ac nuntium. 

Alexander Halensis Ordinem ingressus est, non anno 1222, (XVIIT), 
sed 1231, cf. Felder, Gesch. wiss. Studien, 180. — Obiectionem, quam 
XXXI s. contra annum 1258, quo Ecclestonius Chronicam composuerit, 
adducendam censet, scii, locus L. 45: Dum mori debuisset [Fr. Stepha- 
nus ] et offerretur ei hostia saltitaris, vidit ostium in hostia, per quod 
intrare deberet, et sic cantans alta voce... obiit, nihil prorsus valet. Verbis 
enim illis generalibus allusio ad hymnum Verbum supernum, an. 1264 
a S. Thoma Aquinate compositum vix detegi potest. Nunc vero accedit, 
quod S. Thomas dictum hymnum vix composuerit, quia, iuxta rationes 


% 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IU1U0QRAPHIA* 


668 


a D. G. Morin,0. 8. B. adductas, carmen istud ez Officio Cistercien- 
sium una cum pluribus responsoriis etc. mutuatus sit; Cf. L'Office d- 
sterden pour la F6te-Dieu compari avec celui de S. Thomas cTAquin, 
ap. Revue B4n6dictine, XXVII, 1910, 286-46. — P. 54 not. 2 comparatio 
repetenda erat ex lingua Gallica. — Regio ab interprete 119 1. 8 indi¬ 
cata in textu nullibi fundatur, L. 117. — Versio 48 L 15 ubi vocem 
« monticulos > qua Fr. Albertus increpare voluit « pulvinaria », vertit 
« fasciculos », eam nimis infirmat, ironiam delendo (L. 48). — P. 8 1. 24-5 
vertissem vocem «valde vexati» L. 10 1. 8, vocabulo «fatigati» non autem 
« turbati in spiritu >. Venerant enim illi Fratres pedites ex alio conventu, 
qaa de causa guardianus eis « lagenam cerevisiae » cum aliis obtulit. 
— P. 8 1. 21 non bene vertit dictum Fr. Agnelli, ob rotulos et compu- 
tam Fratrum Londini exclamantis: L. 10, 1. 5 « Ay me captivum *: I am 
done! [iuxta AF I, 219, 1. 25 ex £, capitum legens], cum verba sonent: 
Heu me miserum , malum etc. — Appendix 1: 129-136 ex ipsa Chronica 
desumpta est. Appendix II: 137-43 eadem habet, sed brevius ac anglice 
versa, quae App. I apud Little 134-140, accedit tantum locus B. de Bessa 
AF III, 679 1. 21-680 1. 10 — Appendix de fundatione conventuum 
Liond inii 146-150, Oxoniae 151-4, et Redingae 155-6 agit, quae nec 
desunt ap. Little. — Idem dicendum de iis quae collecta sunt brevius 
de initiis aliorum conventuum FF. Min. per Angliam, in Appendice IV 
167-160. Hac in parte securius allegat novum « Monasticon Anglicum » 
cuius notae saepe infidiores sunt. Uterque denique liber, et editio et 
veraio, copioso indice excellunt. P. Miohael Bihl, O. F. M. 


1. Mariotti, P. Candido O. F. M. — II Laterano e V Or¬ 

dine Francescano. Studio dei P. C. Mariotti. — Roma, 
Tip. Artigianelli di S. Giuseppe, 1893; in-8° gr., pp. 158. 

2. Idem. — L* Immacolata Concezione di Maria ed i Fran- 

cescani. In occasione dei Cinquantesimo delta Domma- 
tica Definizione. — Quaracchi, Tip. dei Collegio di S. 
Bona ventura, 1904; in-8° gr., pp. XVI-272. 


3. Idem. — La Passione di G. Cristo ed i Francescani. — 
S. M. degli Angeli, Tip. della Porziuncola, 1907; in-8° 
gr., pp. X-301. 


4. Idem. — V Eucaristia ed i Francescani . — Fano, Soc. 

tip. Cooperativa, 1908; in-8° gr., pp. X-283. 

5. Idem. — II Nome di Gesu ed i Francescani. — Ed. 1* 

Roma,Tip. dei «Mater Amabilis *, 1898; in-8° picc., pp. 
VIII-226. — Ed. 2*, molto accresciuta e migliorata, Fano, 
Soc. tip. Coop. 1909; in-8° gr., pp. VIII-242. 


Conceptum naotus ex opere cl.mi Leonis de Kerval, S. Giovanni, 
suo secolo e sua influenza (Vers. ital. ex 1* edit, gallica, Roma 1887, 
p. 110-2), Auctor, qui iam primum opus confecerat, consilium coepit, ut 
ex multimoda et originali Fratrum Minorum industria ad Christianam 
pietatem excolendam quattuor praecipuas « devotiones » ab ipsis divul¬ 
gatas etiam illustraret, sicque quemdam, ut ita dicam, cyclum histori¬ 
cum de hac re speciali tunc non satis nota componeret; quod proposi¬ 
tum nunc se tandem assecutum esse gaudet. De quibus operibus singil- 
latim et breviter dicturus, praemoneam lectorem necesse est, cl. P. C. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



664 


Mariotti non meram historiam describere sibi praefixisse, sed etiam, immo 
potias opellas conficere, quae iuvenum Ordinis nostri et fidelium animos 
tam ad exemplum tum ad pietatem moverent, simulque quamdam antho- 
logiam doctrinalem et asceticam, una cum notitia historica, praeberent. 

Qua de re, singula haec opera eadem via et ratione procedunt, eis- 
dem pollent meritis, eisdemque mendis notantor; hi9 quidem non tam 
ab Auctore quam ab ipsa operis intentione dependentibus. Summa libri 
optima, processus regularis et raro ex aliqua parte deficiens; sed inve¬ 
stigatio rationum et factorum non nimis profunda: deest amplus et com¬ 
prehensivus argumenti conspectus, atque in singulis rerum adiunctis 
vis critica, seu potius critici diligentia ex condicto quandoque torpescit. 
Quae alii sparsim dixerunt, ipse in unum colligit, nil novi nixus aliqua 
ex parte addere vel scrutari, et quidem circa ea, quae ipsius operis pre¬ 
tium esse viderentur. Qua de methodo et voluntate A. ipse indicem cri¬ 
ticum praemonet (in praefationibus, passim); neque animadversionis 
nobis locus, ubi oculatum propositum adfuit; sed dolendum sane hi¬ 
storiae studiis occasionem defecisse, quae magno erat ipsis oblata emo¬ 
lumento. 

1. En operis conspectus. Cap. I (1*17): Adumbratio primitivae historiae 
et mysticae significationis Lateranensis Basilicae. Cap. II (18-28): Status 
christianae societatis ineunte saec. XIII. Cap. III (29-45): Visio Innocentii 
papae III de Lat. cadenti, et prima vivae vocis oraculo Ordinis Minorum 
approbatio. Cap. IV (46-58): Concilium 'Lateranae IV, et secunda oralis 
Ord. approbatio. Cap. V (54-68): De S. Francisci cum S. Dominico, Ord. 
Praed. Fundatore, occursu Romae, et Ordinis approbatione per Bullam. 
Cap. IV (69-91): Quomodo S. Franciscus et tres Ordines ab eo conditi 
reapse Lateranum, id est Ecclesiam catholicam, pietate, doctrina, zelo 
apostolico, martyrio etc., sustinuerunt. Deinde, quid Summi Pontifices, 
O. F. M.: Nicolaus IV cum eiusdem Ordinis musivariis (Cap. VII, 92- 
104); Sixtus IV (C. VIII, 106-114); Sixtus V (C. IX, 115-27); et demum 
Leo XIII, Tertiantis Franciscanus, (C. XI, 188-47) ad Basilicae vel re¬ 
staurationem vel ornatum magnificentissime curarunt. Cap. X (128-87) 
habet de Poenitentiariis Apostolicis ex Ord. Fr. Min. a Pio V, Ord. Praed., 
ad Lateranensem Basilicam addictis. Cap. XIII denique (148-55) quam¬ 
dam ingeniosam et non sine felicibus auspiciis relationem prospectat 
inter Lateranum et recens, quod prope surgit, Ordinis Generale Colle¬ 
gium S. Antonii de Urbe. — Notamus neque Fratrenr Leonem neque Fr. 
Rufinum, adnumerari inter primos 12 socios S. Francisci, neque proinde 
Romae cum Sancto fuisse testes oculares primae Ordinis approbationis 
(85 s.). Quod de occursu in Urbe S. Francisci cum S. Dominico asserit (58) 
scii, contra communem sententiam, eum evenisse 1216 tantum, innititur in 
Theodorico de Apoldia 0. P. (56-7). Sed hic 1292 Vitam S. Dominici scri¬ 
bens, non primus occursum narravit, quod revera fecit Gerardus de 
Fracheto (f 1271), at sine nota temporis. Angelus Clarenus post ini¬ 
tium saeculi XIV ponendus eBt (obiit 1387); Glasberger vero potias 
ad initium saeculi XVI, quam ad finem XV (51); cf. AFH II, 678. 
De Fr. Iacobo Turriti, qui opus musivum absidis Basilicae Lateran. 
confecit, alio a Fr. Iacobo, auctore alterius in Baptisterio S. Ioannis 
Florentino, circa quos anceps remanet Auctor, cf. AFH II, 869ss. Me¬ 
minerint lectores, auctoritates recentiorum scriptorum ad veritatem cu- 
iusdam rei antiquius actae comprobandam, uti visionis Innocentii III 
(87 ss), tantum roboris habere quantum fontes e quibus dependent; atque 
in re historica, quando hi adsunt, illas prorsus inutiles evadere. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BEBLI06RAPHIA.. 


665 


2. Hoc opus prae manibus revolventi sponte occurrit, ut illud cum 
libro eiusdem fere tituli et eadem occasione exarato conferat, quem P. 
Petrus Pauwels, 0. F. M. edidit, Les Franciscains et VImmaculte 
Conceptiori, Malinee 1904, et italico sermone vertit P. Augustinus 
Mol ini, eiusdem Ordinis, Roma 1904. Eadem in utroque est partium 
dispositio et expositionis processus, eisdem Auctores utuntur fontibus, 
easdem fere res dicunt. Sed recte indicavit P. Molini (1. c. Prefcuione 
dei traduttore, p. 14) opus P. Mariotti non inutilem reddidisse Italis ver- 
sionem alterius operis Belgici, quorum unum alterum perficit et com¬ 
plet. Nam auctor Belga magis historiam curat, Italus doctrinam; ille 
potius criticam, iste pietatem redolet. Hinc datur plene agnoscere na¬ 
turam animi et operum nostri scriptoris, qui a veritate in alios fortasse 
dura dicenda se continet, errores mitigat, aciem tendit ut verum, quod 
alii posterioreB invenerunt et acerrime defensarunt, in antiquioribus 
etiam quodammodo inveniat, vel eorum oppositionem benigne, quod 
nihil refert, explicet; quidquid mitiori sententiae favet, liberter exponit, 
neque aperte et recise reicere audet (cf. cap. III, 48-60, ubi agitur de 
Doctoribus nostris ante Scotum et de S. Thoma Aquinate). Controver¬ 
siam Scoti Sorbonensem narrat, non discutit (63-6), huiusque sententiam 
adumbrat (66-70). Quod sequitur, facile concipi potest: longam seriem 
nostrorum Doctorum enumerat, qui privilegium Immaculatae Conceptio¬ 
nis M. Virginis doctrina et scriptis, Scoti sequentes vestigia, clarius in 
diee sartiusque asseruerunt, inter quos tamen nonnullos omittit, ut Lan- 
dulphium Caracciolum: excerpta eorum argumentationum transcribit, 
quin tamen — neque illius tantum est defectus — progressum veritatis 
in eadem doctrina et, huius ope, in toto Christiano orbe, clare indicet 
(61-122,194-216). Fr. Bartholomaeus Pisanus, 0. F. M. unum tantum opus 
scripsit De conformitatibus B. Virginis cum Christo sive De Laudibus 
B. M. V., Venetiis 1696, idque ante alterum de Conformitatibus S. Fran- 
dsd etc. (86). — De Conciliis quae huic sententiae favorabiliter adhae¬ 
serunt, breviter dicit p. 142-5; at Decretum Concilii Basileensis (1436) 
obiter tantum memorat, quod tamen magni fuerat ponderis (141). Item 
non aequi facit pretii Confraternitates Immaculatae Conceptionis a Fran- 
ciscanis saec. XVI ubique erectas, quae index erant fidei et devotionis 
in Privilegium B. M. V. late per populos iam tunc divulgatae (cf. 146- 
69, ubi de magnis nisibus pro hac re in Hispania peractis disseritur). 
Actio collectiva Ordinis Franciscani ex tot dictis et narratis minus re¬ 
sultat, primumque capitis et ducis locum eam tenere non facile digno¬ 
scitur (c£ 155-9). Doctrinam Venerabilis Mariae de Agreda, de Imm. Cono, 
late reassumit A. in Cap. IX, 171-98. De novissimis Franciscanis qui 
dogmati viam straverunt, habes p. 217-88. De Definitionis praeviis et 
subeequentibus, p. 239-72. Pretium huius operis est ampla et facilis ex¬ 
positio doctrinae et laborum quae Franciscalium Ordinum alumni per 
tot saecula sustinuerunt, ad firmandam et in fidei dogma evehendiam 
veritatem christiano populo praedilectam. Et pro populo liber est scri¬ 
ptus, eique nostras canit victorias. 

3. Facilis idemque difficilis huius tertii operis assumptus. Materia 
sane non deficiet; at quonam iudicio eam auctor assumat et seligat, hic 
labor! Noster solitam sequitur methodum. — De S. Francisco plura 
habet. Miraris quod totam vitam non describat! De eius conformitate 
cum vita et maxime cum passione Christi, quae amor, efficacia, gloria 
praecipua fuit Sancti, dicit breviter Cap. II, 15-32, ubi etiam de eius 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 










566 


BIBLIOGBAPHIA. 


officio Passionis et stigmatibus. Vellem plura ex fontibus excerpta Auctor 
transcripsisset, quo melius singularis animus nostri Fundatoris emer¬ 
geret, et basis rerum in opere subsequentium solidius firmaretur. Iter 
S. Patriarchae in Terra Sancta, illicque Fratrum Minorum synopeim 
laborum continet Cap. III, 83-56. Item quoad Montem Alverniae, C. IV, 
57-77. Deinde quid de Dominica Passione sancti viri et mulieres trium Or¬ 
dinum S. Francisci sentierint et scripserint, longa in serie habes Capp. 
V-XI, 78-245. Cap. XII, 245-70, de Via Crucis breviter agit tum historice 
tum liturgice. Tamen quae dicuntur de eius origine (247 s.) corrigenda 
et complenda aliquantulum sunt (cf. AFH I, 50-61 et IT, 335-43). Ideam 
sumens ex serie de Via Crucis scriptorum (262-70), quae ut A. ipse fa¬ 
tetur (262), non perfecta esse vult sed tantum eminentiora opera enume¬ 
rat, cur, inquam, non censuit A. in hoc ceterisque huius generis operibus 
Catalogum inserere operum quae, auctoribus Franciscalibus, de re in 
subiecto tractarunt? Levis auctoris fuisset labor, qui haec opera prae 
manibus habebat, maximumque evasisset auxilium Bibliographiae Fran- 
ciscanae, quae Catalogis per materias distinctis fere omnino adhuc caret. 
Neque opera in notis citata huic omissioni supplent, quia maiorem 
partem sine loco et anno ibi inscribuntur. — Ultimum Cap. (XIII, 271- 
94) brevem historiam texit Crucifixi Redemptoris pulcherrimae iconis, 
quae Treiae in parva urbe Provinciae Marchiae a vetustis, uti fertur, 
temporibus late colitur, et anno 1671 Fratribus' Min. Ref. custodienda, 
una cum loco tradita (276), paucis abhinc annis centrum Societatis Nar 
tionalis Reparatricis facta est, templumque eius, diro incendio a. 1902 
pene destructum, nunc aere undique per Italiam collato, magnificentias 
instauratur. 

4. Quod in ceteris, de quibus hic loquimur, libris, hic illic adver¬ 
tendum sponte venit: quae narrantur non esse tantum Franciscanorum 
propria, ea nimirum quae in vitis sanctorum virum inque auctorum 
scriptis reperiuntur, quaeque communia esse possunt sanctis et scripto¬ 
ribus eiusdem saltem temporis; pro hoc opere de Eucharistia agente, 
multo magis dicendum esse ex se patet et legenti fit manifestum. At 
hinc quid? Responsio facilis, non quid novi circa hanc devotionem Fran- 
ciscani adinvenerint Auctorem narrare voluisse, sed quid pro ea in seipsis 
egerint et aliis persuaserint, ut, qua digna est, ardentiore et magis aibi 
conscia in dies veneratione coleretur. Sed reapse actio Ordinum S. Fran¬ 
cisci in SS. Eucharistiam magni fuit pretii et efficaciae, et quidem ma¬ 
iori» quam ex solita exponendi methodo, qua utitur Auctor, concludi 
possit. Quae in scriptis P. N. S. Franciscus reliquit (cf. Opuscula S. 
P. Francisci Ass., ad Claras Aquas 1904, 3-5, 18, 23 s., 78, eiusque epi¬ 
stolas I, II, IV et V) magnum signant momentum in historia huius devo¬ 
tionis. Ex his plurima A. traduxit, p. 26-80. Quae I Ordo postea, exhor¬ 
tationes Patris secutus, in propria Liturgia decrevit, in totius Ecclesiae 
Liturgiam influxit, quorum hic non est mentio. Contra haereses, quae 
fidem Eucharistiae negabant, S. Francisci sequaces strenue pugnave¬ 
runt, inter quos instar symboli assurgunt S. Antonius Patavinus (80-2) et 
Martyres Gorcomienses (138-53). De S. Paschale Baylon, a S. P. Leone 
XIII omnium Societatum a SS. Eucharistia a. 1897 in Patronum dato, 
invenies Cap. V, 92-115. Praedicatores O. M. qui saec. XV florebant 
oultum SS. Eucharistiae plurimum propagarunt, maxime circa eius 
adorationem in ecclesiis et comitatum in viis dum duceretur ad infir¬ 
mos (Cap. IV, 69-91). Reformatio Clarissarum, quae eodem saeculo est 
perfecta in Italia, sub speciali devotione SS. Eucharistiae obtenta fuit, ita 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


BXBLIOGBAPHLL. 




ut multa ex huiusmodi monasteriis a SS. Corpore Domini intitularentur 
(87 s.). Privilegium recitandi, quinta quaque feria non impedita, officium 
Corporis Domini, obtinuerunt Franciscani a Pio V, anno 1668 (90). Quae 
de institutore dicit (117-22) adorationis coram SS. Sacramento in altari 
exposito, quae « Quadraginta horarum » communiter appellatur, minus 
evidenter patent. Quaestio est, uti omnes norunt, an Fr. Bonus Ere¬ 
mita, Cremonensis (1494P-1542), eam instituerit Mediolani anno 1534, an 
potius P. Ioseph de Ferno O. M. Cap., ibidem a. 1636 vel 1637 hoc 
fecerit. Rationes ab Auctore adductae contra primam sententiam (119 s.) 
non magni habendae sunt; ad documenta synchrona vel propinquiora 
erat recurrendum. Haec promiserat sed non clare dedit, contra secundam, 
Sac: D. Bergamaschi in periodico La scuola Cattdiea, an. XXXVI, Ser. IV, 
vol. 14, 1908, pp. 208-27, 316-37 (cf. 327-31), ubi vitam Fr. Boni texuit, 
asserens tamen se omnia argumenta iam edidisse in suo opere: Del- 
V oriyine deUe Quarantore, Cremona 1897. Quisquis fuit inventor, certe 
P. Ioseph a Ferno hanc devotionem in proprium sumpsit opus, perfecit, 
Mediolani stabilivit et per Italiam propagavit, quem multi discipuli ex 
Ord. Cap. secuti et auxiliati sunt (122-37). Longam seriem scriptorum de 
SS. Eucharistia a saec. XVII ad nostra tempora, praeter illos quos antea 
memoravit A., invenies Capp. VIII-XII, 167-279. 

5. Secunda huius operis editio plura quam prima continet, quae 
latiorem investigationem Auctoris indicant, materiam augent, sed natu¬ 
ram seu physiognomiam operis non mutant. Duo fuerunt maxima mo¬ 
menta in evolutione, ut ita dicam, devotionis SS. -Nominis Iesu: ve¬ 
neratio singularis S. P. Franci sci, cuius animo alta insidebat cura, 
at ipse et fratres, immo omnes, « sanctissima nomina et verba eius [scii. 
Iesu Christi] scripta», ubicumque invenissent in locis illicitis, colli¬ 
gerent et in loco honesto collocarent (cf. Testamentum, Opusc., 78). 
Quam notam specialem Patris Nostri A. in 2* edit, addidit (33 s.); at non 
sub eo respectu consideravit, quo ab ea sit repetendus totus ascensio- 
nalis motus de hac re in Ordine posterior. Secundum maximum mo¬ 
mentum fuit praedicatio S. Bernardini Senensis [140644]; cui 
praeierant eminentissimi scriptorum O. F. M., saec. XIII et XIV (34-60, 
164-6; in 2* ed., quam semper citamus, additae sunt pp. 43-8), qui quamvis 
notae speciali S. Francisci non institerint, tamen quaedam de N. I. ita 
noviter et figuraliter deprompserunt, ut ad symbolum S. Bernardini 
inde esset facilis aditus. De S. Bernardino habes, qua Nominis Iesu: Apo¬ 
stolo, C. IV, 61-68; Doctore, Cap. V, 69-86; Defensore, Cap. VI, 86-106. 
Nescio cur litterae yhs explicentur tantum secundum tunc adaptatam 
interpretationem: iesus, Homo, Salvator (59), et non, saltem etiam, se¬ 
cundum iam antiquius usitatam abbreviandi rationem, de qua sui rem 
cf. Ubertinus de Casali, Arbor vitae etc. Veneti is 1486, lib. II, c. 2, f. iiii. 
— Inde melius comprehendi poterat origo Crucis, quae a superiori 
parte h minoris signo abbreviationis formata, in emblematibus S. Ber¬ 
nardini saepe inveniebatur; quae quidem crux, iam ante saec. XVI ab 
litteris independens facta, H maiori media in scripturis supereminebat; 
ati postea in stemmate definitivo Societatis Iesu adoptata est (160s.). — 
Sequitur de S. Ioanne de Capistrano, qui praecipuus post S. Ber- 
nardihum propugnator novae devotionis fuit, Nomen Iesu cum S. Ber¬ 
nardino Romae coram Papa defendit, et eius invocatione Europam et 
Catholicam Religionem a Tureis liberavit (Cap. VII, 106-24). Deinde haec 
veneratio, publici, ut ita dicam, i uris facta, a subsequentibus Fratribus 
Minoribus praedicata, per orbem divulgata, scriptis illustrata est (Capp. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




Vm-XI, 125-97: Gap. X, 165-88, ex novo additum eat 2 M edit.; p. 192* 
in nota deeat primus trium passuum S. Scripturae ex quibusdam S. Leo- 
nardi litteris excerptorum: Omnis qui invocaverit Nomen D. scdvus erit; 
cf. ed. 1* p. 177); a Nomine Iesu appellationem acceperunt plures Reli¬ 
giosae Congregationes (169-68) et Confraternitates (204 s). Ultimum Cap. 
(XII*, 198-218; XI 1 , 184-204) agit de cultu SS. Nomini Iesu, procurantibus 
Franciscanis, tributo. Officium eids nostro Ordini a S. Sede concessum 
fuit a.. 1680, deinde paulatim aliis Ordinibus et Dioecesibus, denique ad 
universam extensum Ecclesiam a. 1721 (199-201). Litaniae Nom. Iesu, 
quae iam a. 1640 alicubi recitabantur, a. 1866 in unicam formam reda¬ 
ctae omnibus fidelibus recitandae sunt concessae (209-12). Tandem no¬ 
vissimis annis devotionem invectam SS. Nomini Iesu consecrandi men¬ 
sem Ianuarium, S. P. Leo XIII a. 1901 ratam habuit et confirmavit 
(212-4). — Opus coronant 8 Appendices, ex quibus n. 2 et 8 I* e et VIII* 
additae sunt 2** edit.; quarum sunt praecipuae: I n. 1, Laude al Nome 
di Gesii, S. Bernardino attributa (218); IV, Lauda al Nome di GesU a 
B. Bernardino de Bustis confecta (228-9); VI, Veteres (et nunc abrogatae) 
Litaniae SS. Nom. Iesu (280-8); VIII, Notitiae de Confratemitate N. I. 
dicata, Neapoli paucis ante annis orta, vulgo La Santa Lega appellata, 
cuius ope mensis Ianuarius N. 1. sacer approbatus fuit (235-7; cf. USs.).' 

Ex his breviter dictis et examinatis satis innotuisse censemus, quan¬ 
tum pro historia, quantumve pro pietate haec opera cl. P. Mariotta 
valeant et succurrant. Ad popularem eruditionem et veram Franciscano- 
rum pietatem efformandam et fovendam utilissima sunt et maxime pro¬ 
vida, proinde inter fideles divulganda et specialiter nostris iuvenibus 
consulenda; ad historiam vero si minus profecerunt, tamen viam am¬ 
plam et multis indicibus signatam praeparavit pius Auctor benemerenta 
historico qui eadem argumenta ad rigidae criticae regulas et ordinem 
reassumere vellet. P. Benvesstis Bs|betti, O. F. M. 

De Fabrizio, Dott. Vincenzo. — Fra Roberto Caracciolo. — 
Lecce, Tipografla editrice Salentina 1909; in-8°, pp. 84. 
[Extratto dalla Rivista Storica Salentina , a. IV.] 

Dum aliis pluribus in regionibus de magnis praedicatoribus Or¬ 
dinis Fratrum Minorum, qui medio aevo doctrina et eloquentia excellue- 
runt, monographiae editae sunt, in Italia, ubi tot praeclarissimi florebant, 
litteratura ista non parum neglecta est. — Nuper vero Vincentius De 
Fabrizio de notissimo illo praedicatore Fratre Roberto Caracciolo sive 
Lyciensi, notabile huiusmodi studium instituit. 

Post brevem introductionem, in qua de fontibus parum dicit (84), 
Fratris Roberti vitae cursum breviter (5-28) auctor adumbrat. Praepri- 
mis nobis narrat Roberti ortum a. 1426 illustri prosapia, pueritiam, 
atque apud Fratres Minores Conventuales in patria studia, quae postee 
in celebri oppidi Neritonensis academia (Del Lauro), in qua optimi quique 
ex Italia Meridionali iuvenes confluebant, persolvit. Dein eius ingressum 
ad Fratres Minores Observantes describit Auctor, instructionem in 
arte oratoria a quodam fratre provinciae Bosniae, ac praedicationem in 
Umbria inceptam, quo a superioribus fuerat missus (7-8). Inde magnue 
orator singulari eloquentia praeditus ostenditur Robertus fruensque magne 
familiaritate cum ducibus Francisco Sfortia Mediolanensi, Cosma Mediceo 
Florentino, nec non cum utriusque Siciliae regibus, (11-13); deinde eius 
transitus a familia Observantium ad illam Conventus!i nm tangitur (1462). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



Postea Auctor Romanorum Pontificum in Robertum benevolentiae men¬ 
tionem facit, ac de legationibus habitis a Nicolao V, Calixto III, Paulo 
II, qui praedicatoris apostolici titulo eum decoravit, ac a Sixto IV, qui 
ob praeclara eius merita episcopum Aquini, Vicarium Conventu&lium 
Generalem in regno Neapolitano degentium ac demum episcopum Ly- 
ciensem eum nominavit (19-20). —Tandem ponitur Roberti. obitus Lycii 
die 6 maii 1496; eius corpus a. 1623 in ecclesiam Conventualium trans¬ 
latum honorifice fuit conditum. Capiti I finem ponit Auctor aliqua de 
Roberti operibus innuens, quorum duo praesertim De Fabrizio examini 
accurato subiecit, scilicet Quadragesimale in lingua vernacula, Venetiis 
a. 1477 editum, Ferdinando rege Aragoniae instante. Ob cognitionem, 
quam Robertus in hoc opere ostendit, Auctor eum pluribus praedicatoribus 
illius temporis anteponit. Alterum opus, quod examinatur est Lo Specchio 
deUa Fede, quod cum contineat 46 sermones de rebus fidei, De Fabrizio 
systematicum doctrinae theologicae tractatum vocat, ex quo opiniones 
proprias Roberti in quaestionibus tempore illo agitatis cognoscere licet. 

Litteratura, quam praeter ipsius Roberti opera adhibuit Auctor, 
scilicet: Dom. De Angelis, Le Vite dei Letterati Salentini, Firenze 1884, 
parte I; Fr. Torraca, Studi di Storia letteraria Napoletana , Livorno 1884, 
p. 186 as. vix sufficere poterat, cum de Roberto Caracciolo multi scri¬ 
psissent. Inter quos praeprimis nominandus B. Bernardinus Aquilanus, 
Roberti coaevus, in Chronica Fratrum Minorum Observantiae, ed. a P. 
Leonardo Lemmens, Romae 1902, p. 36 ss., ubi plures notitiae, eaeque 
gravissimae de Roberto habentur. Insuper neque Waddingi, Annales ad 
a. 1464 et 1486 etc, neque eiusdem Scriptores Ordinis Minorum, Romae 
1660, 1806, 1906, neque Sbaralea, Supplementum ad Script. Ord. Min., 
Romae 1806; (1, 1908) apparent. — P. 11 de legationibus pontificiis De 
Fabrizio parum dicit, et quod peius est, sine fontium ac temporis indi¬ 
catione atque sine rerum ordine. — P. 20 falso refert Robertum titulo 
episcopi Lyciensis obiisse, nam ex Eubel, Hierarchia Cath. med. aevi, Mo¬ 
nasterii 1901, II, 104, 196 constat Robertum fuisse nominatum episcopum 
Aquini 25 Octob. 1475, ac postea ad sedem Lyciensem 22 Mart. 1486 trans¬ 
latum, deinde 18 Ini. eiusdem anni iterum ecclesiae Aquini praefectum. 
De moribus Roberti p. 23-24 loquens, Auctor eum excusare nititur, et 
quidem recte, etsi difficilius sit ab omnibus accusatio^iibus coaevis Ro¬ 
berti mores vindicare ob suam in propositis inconstantiam ac volubilem 
characterem, de quo agitur p. 13-5. Ubi vero Robertum defendit contra 
Raphaelis Volaterrani « calumnias >, Auctor a priori ipsas reiicit et Vo¬ 
laterranum tantum nominat, neque opus citat. Hac praesertim in quae¬ 
stione B. Bernardini Aquilani Chronicam nullo modo praeterire licuit. 

Optandum proinde, ut Auctor haec studia prosequatur, plures fontes 
coaevos adiens, nec plurima opera Franciscana negligens; quod si fecerit, 
maiores stabilioresque fructus patientis sui studii exspectare nobis licebit 

P. Antonius Prinaldus Cooo, 0. F. M. 

Gratien, P., 0. M. Cap. — Saint FranQois d’Assise et Vin¬ 
fluente sociale de VEvangile , in-12°, 74 pp. — Paris, 
J. De Gigord; Couvjn, Maison Saint Roch, 1910. 

Dans cette brochure populaire d’un style ch&ti6 et precis. 1’auteur 
prouve la necessite d’une reforme morale de 1’individu par 1’Evangile 
(7-11), la possibilite et le mode de cette reforme propos6 dans 1’action 
de St Franqois d’As8ise an Moyen-Age (11-29), qui avec ses disciples, 

Archivum Frxmdseomum Historicum, — Ai. III. 86 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



par le moyen de la pr6dication pratique et par 1’exemple de la eoumis- 
sion k l’autorit6 r eligi e use, de la pauvretd, de l’humilit6, de la charitd 
et des autres vertus evangeliques les plus propres k pacifier les &mes, 
parvint k enlever au mal social sa douloureuse acuite, opera le recul dea 
idees anarchistes, solidarisa toutes les classes de la sociate dans cette 
vaste Internationale qu’est le Tiers-Ordre, et laissa, en mourant, son Or- 
dre vigoureux pour continuer son oeuvre (30-67). L’auteur ne cite qne 
peu d’ouvrages scientifiques ou modernes et parmi ceux-lA non pas lea 
principaux. Nous sommes d’avis, qu’une etude, plus approfondie aurait 
ouvert au P. Gratien de plus vastes horizons encore. II aurait mieux 
vu, comment S. Fran^ois fit rentrer, avec une intensite et une 6nergie 
nouvelle, par des pulsatione vigoureuses, 1’intarissable vitalitd du Chri¬ 
stianisme dans toutes les artares et dans toutes les veines d u corpa 
social. — L’auteur cependant, ne fait pas suffisamment ressortir le g6nie 
du Saint. II faut du reste avouer que le R. P. Gratien sans entrepren- 
dre des recherches scientifiques, voulut seulement lancer un appel vi¬ 
brant et efficace «k ces rares jeunes prfits k tout sacrifier pour le 
service du Christ, de la v6rite et de la justice >. 

Thidt. 


P. Stanislas Van den Velde, O. F. M. 


Goffln, Amold. — Saint Frango is d’Assise dans la LAgende 
et Vart primitifs italiens. — In-8°, 143 pp., Bruxelles, 
Van Oest et Cie, 1909. 

Dans ces pages ravissantes et 6mues, 1’emi nent artiste, A. Goffin, 
nous profile la silhouette du Poverello, telle qu’elle ressort, fraiche et 
rayonnante, de la legende et de l’art primitifs italiens. La simple lecture 
prouve que 1’auteur est plus vers£ dans la critique d’art que dans la 
critique historique. Ses opinione concernant 1’attitude de S. Francis vis- 
&-vis de la Science, sa th&se sur les origines et le contenu du Specu¬ 
lum Perfectionis et de la 16gende des Trois Compagnons, ses idees sur 
1’influence des clercs et des savants sur les destin&es primordiales de 
1’ordre, mettent en evidence que M. Goffin comme historien, se rattache 
de fort pr6s aux premigres idees de M. Sabatier, dont il ne se ddpartit 
que pour caracteriser le genie de S. Francis. 

Pour ne toucher qu’& un point: Dans ses Admonitiones, destindes 
& tous les Fr&res, S. Fran^ois condamne p. ex. uniquement la Science 
qui se contente de speculations arides et inutiles & son ideal; cette 
Science de son epoque qui en chicanant sur la lettre, tuait la simplicitA 
de l’esprit evangelique. M. G. conclut la I" partie en constat&nt que les 
contradictions que S. Fran^ois a rencontrees autour de lui, n’ont pas 
fait devier la virilit6 invincible et l’in6puisable tendresse de son &me. 
II n’est plus permis, aujourd’bui, de fixer le Speculum Perfectionis i 
l’ann6e 1227, etc. etc. 

La seconde partie de son travail: S. Francis dans l’art primitif 
italien (81-143), se divise en deux dpoques, comme 1’histoire de l’art elle- 
m&me, k savoir le XIV* et le XV' sifccle. La I* epoqne, il la nomme: 
l’Age de la force (31-101) et la seconde: l’&ge de la gr&ce (101-143). Le 
XIV' si6cle, 80 us 1’impulsion de S. Fran^ois, rompt avec l’art byzantin, 
somptueux et glac6, confini dans la reproduction st6r6otypee et som- 
maire de types immuables aux gestes anguleux, art compassi, fig6 dans 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BEBLI0GRAPHL4. 


671 


Tor et T4mail de la mosaique, poar nous mettre en face de l’&me et 
de la pensCe italienne dane T&ge de leur .juvenilit6 forte et fervente. 
CTest ainsi que le mouvement suscite par le Poverello prend 1’aspect 
d’une renovation realiste de 1’idee chretienne. Les deux coryphees de 
cette renovation sont Giotto et Dante, qui inaugurent un certain 
rCalisme et tracent le sillon aux artistes des si&cles suivants. Les oeu- 
vres d’art posterieures au XV e si£cle marqueraient dej4 la decadence; 
c’est pourquoi 1’auteur se borne 4 etudier les primitifs Italiens. Malheu- 
reusement, les plus anciennes images, celles dans lesquelles il y aurait 
le plus de chance de rencontrer la ressemblance veridique du Saint, sont 
dues aux pinceaux d’artistes, assujettis encore 4 la conception byzan- 
tine. Les portraits qui ressemblent le plus 4 la description exacte, mais 
un peu prolixe et confuse de Celano sont ceux de Subiaco, de Greccio 
et de Cimabue. Mais c’est la Legenda Maior de S. Bonaventure qui a 
servi le plus, de guide aux peintres, y compris Giotto. Lui et ses emo¬ 
les font cependant passer un souflle de vie sur les anciens types byzan- 
tins. Tandisque 1’ecole siennoise, tendre et devote, reste stagiaire, l’C- 
cole florentine deborde de vie, provenant d’une plus grande communi- 
cation avec la nature. NCanmoins Sassetta est allC cueillir et puiser 
dans les mystiques Fioretti. Comme exemple de l’6cole florentine il cite 
B. Gozzoli, Gbirlandaio et Fra Angelico qui, lui, immaterialise 
un peu trop les r6alites. Gozzoli reussit le plus dans les expressione 
de jubilation ou d’humilite. Certes, ce sont les periodes de paix, trop 
oubliees des chronistes medievaux, et ensuite 1’esprit religieux, rCveill4 
et fortifi4 surtout par les Franciscains, ces vrais Missi Domini, qui ont 
rendu possible Tevolution grandiose de l’art m4dieval. L’Ccole ombrienne, 
si l’on excepte Luca Signorelli et Melozzo da Forll, s’est trop 
confinee dans la tradition. L’iconographie franciscaine ne leur doit 
que des Saints places soit 4 cote de la Ste Vierge, soit dans quelque 
compartiment de retable. Pas meme Tardent mais monotone P4ru¬ 
gi n ne fit davantage. L’61ement essentiel de la peinture est la cou- 
leur. Mais on cbercherait en vain de vrais coloristes 4 Sienne ou 4 Flo- 
rence comme il y en avaient dans l’6cole flamande. Malgr6 Tinfluence 
de Juste de Gand il n’en va pas autrement cbez les peintres de 

La sculpture, quoique dans une moindre mesure, a aussi consa- 
cr4 ses chefs-d’oeuvre au Seraphique P4re. Niccolb Pisano fut le 
Giotto de la sculpture. Le realisme septentrional, issu surtout de la 
Flandre, agit puissament sur les fr6res Jacopo et Pier Paolo dalle 
Masse gne, qui ornarent le maitre-autel de S. Francesco 4 Bologne 
de magnifiques polyptyques en marbe. Mais c'est chez Andrea de lia 
Robbia que nous d6couvrons « le v4ritable sculpteur de 1’ordre fran- 
ciscain, le fils spirituel de S. Frango is ». 

Telles sont, en raccourci, les id4es que M. Arnold Goffina ex¬ 
posces avec une finesse d’artiste et illustrees de phototypies d’un choix 
heureux. S*il avait consulte Touvrage de M. H. Thode, Fmnz von As~ 
sisi und die Anffinge der Kunst der Renaissance, 11° edit. Berlin 1904; 
trad. fran^aise, Paris 1908, 2 vols., il y aurait trouve, sans doute, beau- 
coup d’idCes pour appuyer et elargir les siennes. Il efit mieux compris 
encore le mot de Benan: «Ce sordide meftdiant devint le pCre de l’art 
Itali en >. 

Thielt (BeLgique). ' 

P. Stanislas Van den Velde, 0. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



B1BU06RUPHIA. 




Retana, W. E. — Aparato bibliografico de la Historia gene¬ 
rat de Filipinas deducido de la coleccidn que posee en 
Barcelona la Compania general de Tdbacos de dichas 
islas. In-4°, vol. I (aftos 1524-1800); pp. XLV11I, CXIX, 
463; vol. II (aft. 1801-1886), pp. 465-1064; vol. III (ah. 
1887-1905; 1811-1905) pp. 1065-1800. — Madrid, Imprenta 
de la sucesora de M. Minuera de los Rios, 1906. — (150 
Pesetas). 

L*aparato bibUogrdfico que M. W. E. Retana a deerit aveo un 
soin des plus minntieux et une comp£tence unique, n’eat pas une Biblio- 
graphie dans le sens ordinaire du mot. En effet, il ne s’agit point d’une 
liste bibliographique complete de tout ce qui a ete publie sur ou dans 
les Ues Pbilippines, mais 1’auteur, bibliophile et bibliographe bien connu, 
ne deerit que les livTes qui se trouvent actuellement dans la biblio- 
th&que de la Compagnie g6n6rale des Tabaca des ces lies. Or cette ool- 
lection 6tant la plus complete que l’on ait jamais rdussi k recueillir, il 
est clair, qu’une description bibliographique, exacte et detaill6e de tona 
ses livres, feuilles volantes, manifestes, r6glements, journaux, revues etc. 
imprimas dans les lies Philippines, egale de bien pr&s une bibliographie 
philippine complete. C’est M. D. Clemente Miralles de Imperial 
Chef de la Compaiiia Tabacalera, qui, k partir de 1888 (I, p. XXXVII), 
s’6tait fait un devoir, de recueillir toutes les publicatione ayant un rap* 
port quelconque avec 1’Archipel des Philippines. Au oours des annues on 
fit l’achat des biblioth&ques de plusieurs bibliophiles Fdipinistas, comme, 
en 1900, de celle de M. W. E. Retana lui-mdme (1. c.). 

L’auteur, qui considere cet ouvrage comme 1’oeuvre de sa vie (I, 
p. XLTV), ne se contente heureusement pas de transcrire de visu les 
titres des livres, d’en indiquer le nomhre des pages, les approbatione etc, 
oh il y a lieu; il renseigne aussi' tr6s souvent sur la valeur ou l’uti- 
lith de 1’ouvrage en question, en ajoutant assez fr6quemment des 6chan- 
tillons tir6s, soit de la pr6face, soit du corps du livre. D’un grand nombre 
d’ouvrages et de journaux M. Retana a reproduit, en facsimil6, le 
titre, quelques vignettes ou illustratione, et surtout des Gartes. Celles-ci, 
il est vrai, ne sont pas toutes 6galement bien re ussi es. Chaque feuille 
du livre porte, d’ailleurs, la date du tirage. La premi&re sortit des presses 
le 18 janv. 1905 et la demiore (de la pr£face) le 27 ofit 1906. — Les publi¬ 
catione sont rang£es dans un ordre strictement chronologique. A la fin de 
chaque si&cle il dresse la liste des publicatione non datdes. L’auteur trAe 
trudit n’a pas manqu6 d’indiquer, au moins sommairement, les difibrentes 
Aditione d’un livre reprAsentA dans la collection, tandisque qu’il deerit, 
par le menu detail, toutes les Aditione possAdees par la Tabacalera. 

Les livres franciscains, les seuls dont nous puissions nous occuper 
ioi, sont tr&s nombreux, k partir de VYtinerario dei P. Custodio Fray 
Martin Ignacio, (O. F. M.).... que paso ala China... contenu dans Gon- 
9 &lez de Mendoza, O. S. Aug., Historia de la coeas mas notables, ritos y 
costumbres... de la China..., Roma 1586, part. II, libr. III, num 14-24; 
26-82 ; 39 es. Le livre de Gonzales eut, de fait, un «succhs 6pouvantable» 
(I, p. 14). Cf. Civezza, Saggio di bibi, eanfranc., Prato 1879, 841. — Nous 
nous permettons, en g4n4ral, pour simplifier les indicatione des titres, 
de renvoyer an Saggio, chaque fois qu’Us s’y trouvent mentionnts. — La 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BTBLIOGRAPHIA. 


573 


premi4re publication qui regarde purement lea Fr4res Mineurs, est la Rda- 
cion que Dem TeUo, gouemador... embio de xeyft frayles espanoles delaorden 
de S. Francisco, que crucificaron los dei Japon... 1597.... [Sevilla 1598], 
in-fol., 2 feuilles; plaquette « iuconnue aux bibliographes > et provenant 
de la collection de M. Reta na, n. 47; cf. 48. — N° 76, 77, 91, Relation 
de l’ambas8ade Japonaise It Rome sous la conduite du Bx. Luis Sotelo; 
Saggio, n. 4, 696. — Sur le B. Sotelo v. aussi le n. 167. — II est ques- 
tion de plusieurs Franciscains dans le n. 94 [Ant de Le<5n Pinuelo], 
Epitome de la BibUoteca Oriental y Occidental, Nautica i Geografica, 
Madrid 1629. 

Avec le n. 125 commencent les chroniques des pro vinces franci- 
acaines espagnoles qui envoy4rent plus ou moins de religieux dans les 
les Philippines: A n t. Panes, Cronica de la Provincia de San Juan Bautista 
de relig. minores discalzes.... Valencia, 1666-1666, 2 voll., voir aussi n. 150 
(= Saggio, n. 394); n. 215 Montalvo, Tbomas de, Chremica de la 
prov. de S. Pedro de Alcantara... de Granada y Murcia; part. I, Granada 
1706; n. 249 Marco de Alcali, Chremica de la 8. prov. deS. Joseph, Madrid 
1786, 2 voll. n. 258 p. 291-96): celle de la province m6me, de S. Gregoire; 
AFH D.I, 180, (= Saggio, n. 606) par le P. Juan Fr. de S. Antonio, 
et aussi celle de la Prov. de S. Paul n. 282 (= Saggio, n. 604). Le P. 
Juan Fr. de S. Antonio se pr&valqt de la Cronica de la prov. di 
S. Gregorio M..... du P. Francisco de Santa In6s, qui ne vit le 
jonr qu’en 1892, It Manille, 2 vol. in-4”; n. 8248 (= Saggio, n. 646); (v. aussi 
n. 45, 270). II y aurait eu, sans aucun doute, selon M. Re t an a, 1,292, et P. 
Vindel, Catdlogo... de la bibi. FUipina..., 1904, n. 2290, du vol. III* du 
n. 258, une « edici&n subrepticia > 4 Madrid, quoique toutes les 6ditions 
portent: Sampaloc, exbra-muros de la ciuddd de Manila, por Fr. Juan 
de Sotillo, 1744. Puisque nous venons de nommer l’imprimerie franciscaine 
de Sampiloc, notons que dans les titres de beaucoup d’autres livres encore, 
le P4re (ou Fr6re) Directeur de la typographie mettait son propre nom; 
V. les n. 436, 461 ss., 467 sb., 500, 541 etc. — Un grand nombre des ou- 
vrages du P. Joseph Turribia, est repr6sent£ dans la Collection, 
le n. 234 le Ceremonial Romano... de esta s. prov. de S. Gregorio, Manila 
1728, [II* edit. Sampaloc 1797; n. 436] n. 253 (= Saggio, p. 599); n. 256, 
257, 263, 265, 259: La siestas de S. GU, (contre le P. M. de Alcal4; n. 249) 
n. 272 (contre le mftme n. 260; voir n. 276 et 293), les n. 284, 287, 289 s., 
449 s., se rapportant 4 ses luttes avec son ancienne Province des Phi¬ 
lippines; enfin les num. 258, 300 et 304 (= Saggio, p. 598 s.). 

Le P. Sebastien de Totanes est le celebre auteur du Manual 
Tagalog.... Sampaloc 1745, n. 277, p. 317-21; II edit. ibid. 1796, (non pas 
17SX) comme dit le Saggio, n. 785); III 6d. Manila 1850; IV ed. ib. 1866. 
La Coleccidn de la Tabacalera poss&de des exemplaires de toutes les 
6 ditions, v. successi vernent les n. 432, 788, 1105; et pour 1’influence exer- 
c4e par cette grammaire sur d’autres en tagalog v. n. 619, 781, 1335, 
1648, 2502, 2844, 4113. — \JArte de la lengua Bicol du P. And res de 
San Augustin, eut aussi 4 editione; 1647; 1739; Sampdloc 1795 (n. 
429); Manila 1879 (n. 1705), cf. Saggio, n. 603; tandisque le Uocabulario 
de la lengua tageda du P. Domingo de los Santos en atteignit trois: 
1708; Sampdloc 1794 (n. 428), et Manila 1836 (n. 637 = Saggio, n. 663). Le 
P. Melchior Oyanguren n’est repr6sente que par son Tagalysmo du- 
ddado, Mexico 1742, n. 270; (= Saggio, p. 440); cf. AFH I, 244. La I r * 6di- 
tion de YArte dei idioma Visaya... par le.P. Ant. Figuera parut en 
1870 4 Binondo; et la II* la suivit de pr4s, ibid. 1872, n. 1835; (= Saggio, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




574 


MBLIOGRAPHIA. 


n. 228). Le P. Ant. S&nchez de la Rosa semble dtre un connais- 
seur bien plus profond du mSme idiome, dont il publia des grammaires 
n. 1654, 2539, et des dictiounaires 3726-7. Mais il traduisit, ou composa 
en Bisaya, surtout des livres de pri&res, des neuvaines etc. v. les nam. 
1219, 2294, 2418, 2941-3, 3190-95, 323746, 3414-17 etc. La Historia Sagrada 
de 1’abbe Fleury traduite dans la meme langue par le P. Franc. de 
Paula Marquez, eut deux editione en 1869 et 1872, n. 1217, 1344. Si 
le P. Manuel Maria Crespo publia, lui aussi, des livres de piet£ 
n. 8310, des poesies, n. 1416, 1425 et d’autres n. 1705 (v. plus haut And. 
de S. Augustin), n. 3810, ce fut surtout le P. Miguel Lucio y 
Bustamante, qui se distingua comme conteur en tagale Si tandang 
basio macunat, Manila 1885, n. 2227; Benite y Rosalia (en espagnol) Bi- 
nondo 1862, n. 1918. Il publia aussi, en tatalog, les Platicas dei P. Puraa- 
rada, Manila 1885, n. 2277, et preta son concours aux PP. Greg. 
Martin et Mariano Martinez Cuadrado pour leur Coleccidnde 
refranes, frases y modismos tagalos, Guadalupe 1890, n. 2884; v. aussi 
n. 2373. — En 1885 le P. Geronimo Asenjo publia It Manille, en 
visaya, une Coleccidn de platicas morales, tom. I. n. 2174, de meme que 
le P. Greg. Azagra, une serie de Pldticas dominicales y de algunos 
Santos k Manille en 1891, n. 2964, et le P. Santos Herrejon fit pa- 
raitre k Binondo, en 1882, ses Lecciones de gramdtica Bicol-Hispana 
n. 1907. — La Explicaci&n de la doctrina Christiana en lengua tagala du 
P. Alonso de S. Ana, fut publie d’abord & Manile en 1628 (contre 
Saggio, n. 640; la II* ibid. en 1781 et la IIP ibid. en 1863, n. 841 (v. 
aussi sur ce P6re n. 397-8). — Voir d’autres noms It la p. LXXXIX s. — 
Comme le prouvent d6j& leurs titres, tous ces ouvrages sont bien loin 
d’6tre des livres scientifiques. Cependant grace It leur rarete les ama- 
teurs Filipinistas en acqui&rent plusieur* It des prix exorbitants. — 
Surtout les neuvaines aux Saints, ecrites dans les- differents idiomes 
de 1’archipel, sont fort nombreuses, v. p. XX-XXII; pour les sermons 
en leur honneur v. p. XXVIII-XXIX. 

Les notes duP. Juan de Plasencia {Saggio n. 514) (1589) sur les 
coutumes des peuplades aux lies Philippines, esp&ce de code civU, sont 
encore de nos jours d’une importance capitale. M. Pardo de Tavera les 
publia It Madrid en 1892: has costumbres de los Tagalos.... n. 8202, edi- 
tion qui fut suivie immediatement de celle de P. A. Paterno, EI Ba- 
rangay. Con la relacidn de F. J. de PL, ibid. 1892, n. 3204. Le Prof. 
H. K e r n en donna une version hollandaise : De geiooonten der Tagalogs 
of de FUipijnen volgens P. Plasencia, 1892, n. 3164, et le Prof. Bln- 
mentritt ne tarda pas It les traduire en allemand d’apr£s le n. 3202: 
Die Sitten und Brduche der alten Tagalen, Berlin 1893, n. 3380. Le mftme 
ethnologue tr6s celebre (v. p. XLVII) publia, entre autres, pour la toute 
premi£re fois le cat6chisme en egongot (ilongot) du P. Francisoo de 
la Zarza {Saggio, n. 784) (t 1810), Katechismus der katholischen Glau- 
benslehre in der Ilongotensprache, Wien 1893, in-4°, 30 pp. 

Un livre de statistique et de notes biographiques, tr6s pratique, a 
6 t6 fourni par le P. Felix de Huerta, Estado geogrdfico, topogrdfico t 
estadistico, histdrico-religioso de la.... prov. de S. Gregario M., Manila 1855, 
n. 873; la II* edition parut en 1865 k Binondo, n. 1095. Cet estado a 6te 
complete par le P. Eusebio Gomez Pia tero, CcUdlogo biogrdfico de 
los religiosos franc.. de la prov. de S. Gr. M., Manila 1880, n. 1737, pour 
les dates duquel M. Retana professe cependant quelque defiance. — Avec 
le n. 2716 d£buta, en 1889, la serie: Estado general de los rtUgiosos y 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOO BAPHIA. 


675 


religiosas r ... de la prov. de S. Gregorio, Mani Ia 1889, v. les n. 2869,8008, 
8224; v. p. XII. Le n. 299 donne un facsimile du titre et ensuite des 
extraits des Estatutos y Ordenaciones de la s. prov. de S. Gregorio, Sam- 
p41oc 1753. Ces statuts avaient e te Elabores par le chapitre provincial 
de 1726, apr&s les deux formes de 1665 et 1696, mais elles ne furent 
imprimees qu’en 1782, quoique le titre porte: 1730 (I, p. 343). Le num. 1242 
enregistre 1’edition de Binondo, 1870. — M. Retana donne de larges 
extraits de la Rdaci&n dei descubrimiento y entrada des Fr6res Mineurs 
dans les Montp de Baler, Samp&loc 1754, ainsi que de la Rdacidn fiel 
de leurs missione chez les Barbares Ylongot6 s, n. 304, p. 350-6. Notons, 
d'accord avec 1’auteur, d titulo de curiositdd, I, p. 75, la stupefiante Re- 
laci&n verdadera de Fray Lucae de Soto sur une eclipse qui eut lieu 
en 1622, edit, de Lisbonne 1623, et reeditee k Barcelone en 1624, repro- 
dnite, I, p. 75-77. — II y a aussi (n. 252, t. I, p. 282-5) le facsimile du 
titre et un expose sur le livre du P. Miguel de S. Bernardo, El 
Seraphin Custodio de la.... ciuddd de Manila.... S. Francisco, Manila 1736, 
ed. II, ibid. 1785; ed. III, ibid. 1854. Cet ouvrage raconte, comment 
Manille fut sauvee d’une attaque des Chinois, la veille de la Saint- 
Fran^is 1603. — La vie de la M&re Gerdnima de la Asuncidn, 
fondatrice des Clarisses k Mani Ille en 1621, a e te ecrite par le P. Barto- 
lome Letona, Puebla d. 1. Angeles 1662, n. 121; v. aussi le n. 102, n. 222. 
Le Manual-Cantoral para el uso de la religiosas de S. Clara de Ia ciuddd 
de Manila, Serie I: Oficio de difuntos ; Ser. II: Misas cldsicas, Manila 
1871, n. 1305-6 est le seul cantorale, nous dit-on, qui ait ete imprime aux 
lies Philippines. — II n’y a rien sur les PP. Conventuels, et seuls 
quelques rares numeros regardent les PP. Capucins, missionaires dans 
les lies Carolines, p. ex. le n. 2643 Primer ensayo de Gramdtica de la 
lengua de Yap, Manila 1888, est dti, parait-il au R. P. Ambrosio de 
Valencina, 1’auteur de Mi viaje d Oceania, III* edit. Sevilla 1898, 
(I* ed. Orihuela 1892), n. 4052. Le P. Aug. M. de Arinez publia un 
Diccionario Hispano-Kanaka, Tambobong 1892, n. 3125; et un autre 
P. Capucin edita un Catecismo de doctrina cristiana hispano-kanaka, 
Manila 1893, n. 3299. — L’A. enum&re toute une serie d’attaques pas- 
sionees et de diatribes violentes contre les ordres religieux aux lies Phi¬ 
lippines, contre la frailocracia, comme disait le fougueux Plaridel 
(n. 2775). Mais les defenseurs ne leur manquArent pas non plus. M. Re¬ 
tana etait du nombre de ces derniers; v. n. 2933 ss. et les num. k la 
p. XIII. — L’exactitude scrupuleuse avec laquelle sont reproduits les 
titres des livres espagnols ne se rencontre cependant pas partout 
dans ceux des autres langues (v. p. ex. n. 31), ( unbekandten ... keyserli- 
cher ), n. 68 (fUrstl... WUrtxburg), n. 83 bericht .... bey), n. 182 (bey), n. 219 
(Nebst ) etc. etc. 

Ces echantillons de bibliographie franciscaine, choisis parfois au 
liasard, donneront une idee des richesses de la Biblioth&que magnifique 
de la Tabacalera, dont iis font, au moins, entrevoir 1’importance hors 
ligne pour toutes les recherches ayant rapport k 1’histoire de l’Archipel 
dee Philippines. .AprAs la description des livres etc. dont le nombre, 
(sans les numeros doubles), s’eleve k 4460, suit le Periodismo Filipino, 
n. 4461-4623 fait avec le mdme soin acrupuleux et enrichi de longs 
extraits, surtout de programmes des journaux. Les cinq tablas metd- 
dicas, p. I-XCII, travaillees avec grand amour, permettent et facilitent 
an lecteur une orientation prompte et assez commode dans ce vaste 
reoueiL En effet, Vaparato btbUogrdfico fait honneur k son inlassable et 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


676 


BIBUOGRAPHIA. 


4rudit autenr, M. W. E. Retana, k la Tabacalera et k son directeur in- 
telligent M. D. Clemente Miralles de Imperial, auxquels nous adreseons 
de nonyeau nos remerclments et 1’expression de notre admiration. 

P. M io hei Bihl, O. F. M. 

Oambiaso, Sac. Domenico. — S. Francesco d’Assisi e il 
Terz* Ordine in Genova, Monografia. storica . — Ge¬ 
nova, Tip. della Gioventii, 1909; in 8° picc., pp. VIII-248. 

La monografia riguarda il Terz’ Ordine Francesc&no in Genova, 
da’ suoi inizi ai nostri tempi. L’altra parte dei titolo (S. Francesco .... 
in Genova) b parzialmente giustificata dal ricordo dei passaggio di 8. 
Francesco per quella citti, senza per6 che 1’ A. possa aggiungere alcnn 
miglior dato alia probabile congettura ohe si fonda su la sua andata in 
Ispagna traversando la Liguria (Is.; cf. p. 71 per la divozione dei Ge- 
novesi dei sec. XIII a S. Francesco); ma meglio si giustifica dalla narra- 
zione breve e succosa che 1’ A. premette intomo agli inizi degli altri due 
Ordini Francescani in Genova, estendendosi per il 1° Ordine, saltuaria- 
mente, sin verso la fine dei secolo XIII (3-82). Nessuno fin qui avendo trat- 
tafco ci6, queste ricerche gli erano necessarie come fondamento (VII). Ma 
il primo passo b mal fondato (4). Oltre che i Martiri di Ceuta (Daniele ecc.) 
invece che nel 1221 furono martoriati e uccisi nel 1227 (cf. Analecta Fran- 
ciscana, II, 44 s.; IU, 32.), essi non scrissero in ogni modo alcuna lettera 
a Frati Minori o Predicatori in Genova, ma « litteras dederunt » scrive 
il Waddingo, riportato anche dal Civezza ( Storia delle Missioni Franc. 
I, 165) che l’A. cita, «...duobus Fratribus, quibus unus erat de Ord. 
Min., alter vero Ord. Praed., qui venerant illis diebus de interioribus 
partibus Saracenorum» (Annales, an. 1221, n. 37). Resta dunque per 
ora a prima memoria sicura dei Frati Minori in Genova, il legato testa¬ 
mentario dei 17 Giugno 1226: « Ecclesie Fratrum Min. solidos quinque > 
(6), seguito poi da molti altri. Il primo convento sarebbe stato, secondo 
l’A., quello poi divenuto celebre, sui colle dei Castelletto, che b no¬ 
minato la prima volta in un atto dei 1236 (6); ma il P. Bernardino 
‘da Carasco O. F. M. congettura invece che la prima abitazione 
dei Minori in Genova sorgesse altrove, nel piano, presso la Darsena, 
dove nel 1836 furono trovati avanzi di una chiesa Francescana (La 
Provincia Francescana di Genova , Genova 1903, p. 8); n& noi sappiamo 
se il nominarsi prima i Frati Minori senza alcuna determinazione, e 
poi dei Castelletto, possa sicuramente deporre a favore di uno dei due. 
Ma che questo Convento % del Castelletto non avesse, fin dopo il 1249, 
chiesa alcuna, cosl che i Frati dovessero frequentare la vicina chiesa 
parrocchiale di S. Onorato (65), contradice a quello che l’Autore stesso 
aveva affermato a p. 6s., al documento, se mai, dei 1226, e al Salim- 
bene che racconta d’un pontificale tenuto 1’anno 1249 il di dell’Ascen¬ 
sione « in ecclesia Fratrum Minorum Ianuensis conventus » (Chron. ed. 
Parm. 161, ed. Holder-Egger, 824). In luogo di questa fu poi, dopo il 
1249, fabbricata una vastissima chiesa gotica che appartenne ai Frati 
Minori, poi Conventuali, meno una breve interruzione, fino al 1799 (66-70). 

In Genova fu tenuto il Capitolo Generale dei 1244 (16-21). Non 
troviamo cosi forte la difficoltA avanzata dall’A., il quale, perchA il 
Papa Innocenzo IV, giunto malato in Genova, stette nei tre mesi che 
vi si ferm6 (7 Luglio — 5 Ottobre) a Sestri Ponente nel monastero 
Cistercense di S. Andrea, crede di dover mettere a Sestri Ponente la 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




BIHLIOG BAPHIA. 


577 


sede dei Capitolo stesso (18 8.). II Gapitolo fu tenuto il giorno 4 Ott., 
vigilia della partenza dei Papa, nd la Presidenza personale dei S. Pon¬ 
te fi ce, ove si voglia ammettere (?), & da supporsi anche per tutto il la- 
voro di preparazione. Innocenzo IV ritorn6 a Genova, prima di partire 
(18, nota 1); e ci6 pot6 fare bellissimo' il giorno 4. — L’ A. nulla dice 
dei secondo Capitolo Generale tenuto a Genova pochi anni dopo, an- 
ch’ esso importante, intorno al quale vedi Eccleaton, AF I, 245; ed. 
Little, 98, e questo fascicolo p. 424. —Dell’ope rositA dei Francescani 
in Genova nel primo secolo e dei principali Frati che in quel tempo 
abitarono il Convento di Castelletto, vedi a pp. 12-5 e 21-82, nelle quali 
ultime 1’ A. si serve assai dei Salimbene; ma va notato che se si pu6 
tentare di identificare coi B. Bonifacio da Rivarolo il « Frater Boni- 
facius ex Ord. Min. Visitator Provincie Lombardie monasteriorum Ord. 
S. Clare >, di cui il Salimbene paria casualmente (ed. Parm. 27, ed. 
Holder-Egger, 63), 6 per6 assai erroneo fare altrettanto per il « sancto Bo¬ 
nifacio > cui a8Bomiglia il Fr. Simone da Monte Sarculo (ed. Parm. 146, 
Hold-Egg. 318). Questi, 6 nient’ altro che il S. Bonifacio, morto nel 754. 
(cf. Hold-Egg. 1. c. nota 7). Al B. Berlingero da Monteacuto si appli- 
cano alcuni dati nuovi (28s.), che andrebbero riscontrati e vagliati, a ve- 
dere se veramente a lui possano riferirsi. — Le Clarisse ebbero il loro 
Convento in Genova fin d ali’anno 1228 (10). 

E passando al Terz’ Ordine, 1’ A. premette un capitolo (II, 32-51) su 
P origine di questa Istituzione, aderendo ali’idea dei Mandonnet (Lea 
origines ecc.) che pone gli inizi dei T. O. nei primi anni dell’ Apostolato 
di S. Francesco, ma poi scartando 1’altra dello stesso critico che fonde 
in una sola origine i tre Ordini (35). Dice che alia data dei 1221 non 
suffraga alcun documento dei secolo XIII: a noi pare suffraghi assai bene 
il primo testo della Regola; ma in ogni modo quale documento dei me- 
desimo secolo suffraga alia data 1209-1212? Male sta poi questa teoria 
con l’ altra che fa il B. Lucchesio « il primo ad abbracciare il Terz' Or¬ 
dine > (36;. A pp. 3848 riproduce, tradotto in italiano, meno le rubriche, 
il primo testo (1221) della Regola dei T. 0. — In Genova il Terz’ Ordine, 
pur avendo dovuto florire assai pifl presto, 6 ricordato la prima volta 
solo in un atto dei 5 Gennaio 1266: < Frater Castellinus de sancto Lau¬ 
rentio frater Penitencie » (52), al quale seguono in quel secolo e nei due 
seguenti molti altri documenti che riportano nomi di Terziari, disgra- 
ziatamente piu indici di esistenza indi viduale che di operosi t& collet- 
tiva (52-6). Il pifl importante 6 ancora quello pubblicato in AFH II, 63-71 
(56 s.). Si sa per6 di un ospedale < Hospitale Tertii Ordinis S. Franci- 
sci» vicino alia Chiesa di Castelletto, al quale servi vano i Terziari 
(58-60). H centro principale dei Terz’Ord. era la regione di Castelletto. 
C’ 6 anche memoria nel sec. XV di un’altra Congregazione presso gli 
Osservanti dei Monte, alia quale apparteneva Giuliano Adorno, marito 
di S. Caterina da Genova; onde pensa l’A. potersi inferire che anche 
la Santa fosse Terziaria (58-61). Nel cap; VI, 77-84, si d k notizia degli 
altri Terz'Ordini (Umiliati, Domenicani ecc.) in Genova. Con esso si 
chiude la Parte I dei libro. 

La Parte II (85-149) comincia coi Capit. (VII) Il Tertf Ord. in Genova 
nei aec. XVII e XVIII (85-124). Pur troppo ci sono lacune grandi nella 
storia di questa Congregazione. — Ma poich6 6 risaputo che i Min. 
Conventuali dovettero nel 1505 abbandonare il loro convento e pochi 
anni dopo si stabilirono nel luogo che fu poi la SS. Annuziata dd Va- 
stato in Genova, donde ritornarono al Castelletto nel 1536 (cf. P opuscolo 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BIBLIOGRAJPHIA. 


B78 


dei P. M. Oenti pii avanti (p. 589); si sarebbe desiderata una qualche 
ricerca su la sorte della Congregazione Terziaria in quegli anni. — Sol 
principio dei sec. XVII essa appare fiorentissima e degna di nola. Da 
paesi di ogni parte della Liguria e anche fuori gi unge vano domande per 
essere iscritti nella Congregazione Terz. di Castelletto (86-8). A pp. 89-119 
6 riprodotto un Regolamento, stampato nel 1726, ma che 1’ A. ha trovato 
in vigore, almeno nella sostanza, fin dal secolo antecedente; il quale 6 
un diffuso commento alia Regola e attesta della vitalit& della Congre¬ 
gazione. Nel 1625 i Terziari si fabbricarono un Oratorio speciale nei sot- 
terranei della Chiesa, che poi ampliarono nel 1640, e vennero ornando 
di suppellettili e di quadri pregevoli (124-32), che ora, in parte, si tro- 
. vano nell’ attuale Oratorio della Congregazione e 1’ A. ha riprodotti fine- 
mente e sparsi qua e 14 per il libro. Alcune Lettere edificanti di Terziari 
di quel tempo, assenti, che venivano lette nelle adunanze e conservate 
nell’Archivio della Congregazione, e rivelano come i suoi membri eser- 
citassero la loro attivitA anche lontano fondando e riformando Congre- 
gazioni in altre cittA (183-44 e 218 20), compiono il quadro di quel 
periodo felice dei Terz’Ord. in Genova. Piene, tra esse, di fervida e soda 
pietA e di tenace affezione e zelo per il T. 0. appariscono specialmente 
quelle dei Sac. Francesco Penacino, il quale nel 1637 lasci6 Genova e 
vesti 1’ abito dei Camaldolesi. Emanazione, anzi fondazione dei Terz. di 
Castelletto fu, sui principio dei secolo XVIII, un Conservatorio (in 

S. Girolamo di Castelletto), per Terziarie che desiderassero far vita 
in comune, occupandosi dell’ educazione e istruzione delle fanciulle. Dap- 
prima ne rimasero 1’amministrazione e il govemo i superiori dei T. O.; 
poi nel 1765 l’istituto si fece autonomo (145-9). 

Nftlla Parte III (151-80) l’A. tratta brevemente ’ dei T. O. in Genova 
nel sec. XIX. Espulsi, coi Frati, i Terziari dalla Chiesa di Castelletto 
alia fine dei sec. XVIII, la Congregazione acquistb la non lontana chiesa 
di S. Nicolosio, abbandonata prima dalle Clarisse, la ristaurb e arricchi 
in propria sede e fino ai nostri giorni, attraverso le tristi vicende dei 
tempi, 1’ ufiicia, vi tiene le sue adunanze, essendosi anche nel 1897 as- 
sunta 1’istruzione religiosa di giovinetti con annesso ricreatorio (151-6). 
A pp. 157-9 l’A. di brevi ma interessanti notizie di due altre Congre¬ 
ga z ion i che essendo sorte nel sec. XVIII per il servizio una dell’Ospe- 
dale dei Cronici e 1’altra dell’Ospeda le di Pammatone, nel sec. 
XIX chiesero di essere accettate nel T. O. sotto la dipendenza dei PP. 
Cappuccini, e continuano ancora nella doppia funzione, che riproduce fedel- 
mente 1’operositi dei primi Terziari. Di altri due gruppi di Terziari 1*A. 
aveva pariato a pp. 1204, che si trovavano in Genova nel sec. XVIII. Ma 
n6 allora ne a questo punto accenna per nulla alie altre Congregazioni 
Terziarie che dovevano essere e sono certamente dipendenti dai singoli 
conventi Francescani in Genova. Anzi qui (160) adduce la ragione di 
questa omissione: perch6 «non presentano particolari degni di nota, vi¬ 
vendo totalmente secondo la regola data da Leone XIII, senza regola- 
menti propri». Ci pare un po’strana; e, comunque, in una monografia: 

T. O. in Genova andavano ricordate. Anche una statistica dei Terziari 
Genovesi, ove pur fosse stata possibile, per il passato, ma certamente 
per il presente, avrebbe trovato bene il suo posto in questo libro. 

L’ ultimo Capitolo (XIII, 160-80) traccia la storia e la descrizione 
della chiesa di S. Nicolosio, sede ora della ormai sette volte secolare 
ex-Congregazione di Castelletto. Sorse 1’ anno 1305, edificata per monache 
che non 4 chiaro ancora a che Ordine app&rtenessero in principio, che 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



BZBU09SAPHIA. 




l’A. crede e cert&mente pii tardi furono Agostiniane (168e), e nel sec. 
XVI furono sosti tuite dalle Clarisse di S. Margherita della Rocchetta in 
Carignano (correggo il Sarzano dell’ A. dietro 1’opuscolo citato dei P. Ber- 
nardino da Carasco, p. 36s.). Sotto le Clarisse il Monastero fu fiorentissimo 
(172-5). Tra le opere d’ arte che arricchiscono ora la Chiesa, sono di sog- 
getti francescani le tavole riprodotte dall’A: I, S. Francesco di Ber- 
nardo Strozzi detto il Cappuccino; III, i due Santi Patroni della 
Congregazione, S. Luigi IX di Francia e S. Elisabetta di Portogallo (cf. 
p. 126), di Andrea Deferrari, discepolo dello Strozzi; V, 8. Rocco proba- 
bilmente dello Strozzi; VII, S. Francesco, statua dei Maragliano; X, 
S. Francesco in gloria, affresco di G. B. Carbone; XIII, Madonna 
coi bambino e i SS. Girolamo e Antonio di Padova, pregevole af- 
fresco dei sec. XVI. Altri non sono riprodotti, ma elencati a pp. 129 e 
175-80. La figura II di la facciata della Chiesa di Castelletto; la VIU, 1’in¬ 
terno della Chiesa di S. Nicolosio. 

A pp. 184-242 sono publicati in appendice alcuni Documenti, tra i quali 
abbiamo ancora da rilevare: Parte II: n. I, Documenti riguardanti di¬ 
verse Congregationi di Tertiari, tratti dall’Archivio Arcivescovile (194-8); 
n. II, altri riguardanti la Costruzione (198-206) e n. III, due Inventori 
degli arredi (sec. XVII e XVIII) dell’Oratorio di Castelletto (207-18), 
dall’ Archivio della Congregazione. Parte III: n. I, lo Statuto organico, 
vigente ora nella Congregazione di S. Nicolosio e adottato nel 1901 
(220-282); n. II, Documenti dei sec. XIV e XV, riguardanti la regione 
occupata dal Monastero di S. Nicolosio (282-40); n. III, Iscrisioni esi- 
s tenti nella stessa chiesa (240-2). 

Come il lettor vede, questo libro che noi abbiamo esaminato, rile- 
vandone piu alcune sviste che i molti pregi, ma dei quale ci siamo stu- 
diati di far intravedere tutto il contenuto, 6 di importanza somma per 
la storia di Genova Francescana e dei T. O. in genere. Avessero tutte 
le Congregazioni Terziarie, almeno tutti i gruppi Terziarii phe vantano 
an lungo passato, il buon desiderio di poter conoscere la loro storia, 
oome l’ebbe la Congregazione di S. Nocolosio, e ne affidassero 1’incarico 
a un diligente e amoroso r ice rea tore e raceontatore, quale 6 stato in que¬ 
sto libro il Cambiaso. Ne risulterebbe un grande benefizio, oltre che 
alia storia, alia vita dei Terz’Ordine. P. Beuveouto Bughetti, O. F. M. 


ESugenio Lazzareschi. — Un nuovo contributo alio studio 
delUiconografia francescana (A proposito dell*affresco 
scoperto nel Chiostro di S. Francesco a Lue.ca). — Pe- 
rugia, Unione Tip. Coop. 1909; in-8°, pp. 31. (Estr. dal Bollett . 
della R. Deput. di Stor. Patr Vol. XIV, Fasc. II-III, N. 38). 


«Nell’ottobre ultimo [1907], un intelligente fraticello dei convento 
annesso al monumentale tempio di S. Francesco in Luoca (che final- 
mente d stato in questi giomi riaperto al culto, restaurato dell’innomi¬ 
nabile devastazione fattavi dai moderni vandali) > scoperse «tra molti 
fregi stemini immagini sacre, e storie di S. Francesco, di maggiore o 
minore pregio >, in una lunetta al di sopra d’ un sepoicro a sarcofago 
che porta la data dei 1274, un affresco certamente contemporaneo e 
« quasi miracolosamente conservato », rappresentante la Vergine coi Bam¬ 
bino, e alia sua destra S. Francesco e alia sinistra 1’immagine inginoc- 
chiata dei defunto (16s.). Da questa scoperta il Sig. Eugenio Lazzereschi, 
Archivista di Stato in Lucca, ha tratto occasione per questo suo diligente 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




680 


BIBLIOGRAPHIA. 


e buon lavoro. Conformandosi al canone stabilito da Luigi Lanzi in Quctf 
ponto convenga al dipinto di Stroncone neUa serie dette Fonti per la ico- 
nografia franrescana, Perugia 1907 (cf. anche AFH II, 154), formulato cosi: 
«II ritratto di S. Francesco i tanto piu vero , quanto piu ei scostiamo 
daW imperfezione degli artisti nostri primitivi, awiandoci ai moestri deUa 
rinascente arte*, e passati in rivista questi ritratti, cbe divide in bizantini, 
ispirati a bizantinismo e indigeni, di molti dei quali dk anche la figura 
(8-16), arriva a quello di Lucca, cbe classifica tra questi ultimi e crede 
posea attribuirsi al Lucchese Bonaventura Berlinghieri, il quale pot& 
aver vieto S. Francesco, altri ritratti aveva dipinto di lui e ancora viveva 
nel 1274; oppure a suo fratello Barone o a qualcun altro della loro scuola 
(19 s.). Esaminando poi il ritratto, lo trova assai conforme alia descrizione 
che dei volto di S. Francesco ci lascib il Celano (Leg. I, XXIX, 88), senza 
per6 azzardarsi a dire che possa essere un vero ritratto (18 s.). «La figura 
dei Santo.... 6 condotta con alta sicurezza di disegno, come dei resto tutto 
1’aflresco, ed 6 bellissima, ispirante devozione, quasi direi affetto. L’affilato 
Viso dei Poverello si protende illuminato dallo sguardo semplice e man¬ 
sueto, composta ma sciolta la scama e piccola persona, che tiene fissa 
sui cuore la Regola luminosa. La sua statura, sebbene non termini, si 
giudica dal busto non sviluppata, ed inferiore alia media.... » (18). Del- 
raflresco ha dato tre fototipie; nel suo intero insieme coi sarcofago, 
p. 17; tutto 1’affresco solo, 1* Tav. (fuori testo) e il solo S. Francesco, 
2 * Tav. (f. t.). Oltre molte altre notizie sparse per 1’opuscolo, sui fratelli 
Berlinghieri sono pubblicati in Appendice (25-31) 8 Documenti, inediti, 
tolti dagli Archivi di Lucca. P. Ben ventito Bughetti, O. F. M. 

Reimers Heinrich. — Friesische Papsturkunden aus dem 
Vatikanischen Archive zu Rom herausgegeben von 
Dr. H. R. im Auftrage des Friesch Genootschap van 
Geschied -, Outheid - en Taalkunde te Leeuxoarden. — 
Leeuwarden, Meyer en Schaafsma 1908. In-4°, 126 pp. 
(M. 7,50). 

Diese Sammlung erstreckt sich auf die beiden friesischen Provinzen 
der Niederlande, Groningen und Friesland, und ist zum Teii eine Fortset- 
zung des Bullarium Trajectense von Dr. Gisbert Brom, Hagae Co¬ 
mitis 1891-96, 2 Bde, das leider nur bis 1378 reicht. Reimers publiziert die 
Papsturkunden vom Jahre 1378 bis zur Reformationszeit; darunter sind 
nur ftinf aus dem Mtlnster’ schen Teile der Provinz Groningen, die bei 
Brom, 1. c. fehlen. Dr. R. schmeichelt sich jedoch keineswegs, dass sein 
Werk wirklich vollstttndig sei, insbesondere filr die zur Utrechter 
Dittzese gehdrenden Gebietsteile. Filr die der MUnster’ schen DibzeBe, 
hat Dr. Reimers die Avignonesischen Register von Johannes XXII. an 
bis zum Schluss durchgesehen. Von den Supplikenregistern sind die 
B&nde 1-4, 41-76 und 101-258 nachgeschlagen, w&hrend die Latera- 
nensischen Registerbtlnde von Anfang an bis auf Clemens VII. durch- 
bl&ttert sind und fUr die Zeit Eugens IV. das handschriftliche Beperto * 
rium Germanicum im Kgl. Geheimen Staatsarchive zu Berlin heran- 
gezogen ist, das aber nicht vollst&ndig benutzt werden konnte. 

Uns interessieren nur die Bullen, welche einen der Orden des hl. 
Franziskus betreffen. S. 53 f. treffen wir die Bulle II: Pius dilectis filius 
Oldemanno, consulibus, scobinis ac universitati oppidi Leywerdensis etc. 
Pia Deo et ecclesie desideria nostra, worin der Papet auf Bitten der 
Stadtobrigkeit die Errichtung e in es Observantenkloeters bei Leeuwarden 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





gestattet. Da sie vom 26. September 1469 datirt ist, wird das bisher 
strittige Datam der Grtlndung dieses Klosters einigermassen fest- 
gelegt. W a d d i n g sagt, Annal., an. 1467, n. 70, dass das Kloster schon 
im Jabre 1457 gegrtlndet worden sei. Die Observanz ist nach den 
meisten 1473, eingeftlhrt, w&hrend Btirvenich sich fUr das Jahr 1467 
entecheidet. Es scheint ‘jedoch, dass dieses Kloster fUr die Observanten 
gegrtlndet wurde. VgL Uber dieses Kloster, Gonzaga, De Origine Seraph. 
Rdig., Romae 1587,1168; Van Heussen en Van Rijn, Oudheden van Friesland, 
I, 270; P. Schlager, Beitrdge zur Geschichte der Ktilnischen Ordensprovint 
im MA., 100, 115, 156, KOln 1904; Eekhoff, Geschiedkundige Beschrijving 
van Leeuwarden, Leeuwarden 1846, 90, 807, 816; Vrije Fries, 1906, 164. 
Der Verfasser der Niederl&ndischen Franziskanergeschichte in der 
Festnummer des « Sint Franciscus », 1909, 854 setzt die EinfUhrnng 
aucb unzutreffend in das Jahr 1478; S. 854. Cf. AFH III, 885. — Aus 
derselben Bulle geht auch hervor, dass das Observantenkloster ausserhalb 
der Stadt Leeuwarden das erste war in den nUrdlichen Niederlanden, 
wenigstens in Friesland: « Cum itaque, sicut exhibita nobis nuper pro 
parte vestra petitio continebat, in partibus vestris nullus locus fratrum 
minorum de observantia nuncupatorum erectus existat * etc. 

Papst Julius II bevollm&chtigte durch seine Bulle vom 3. April 1506 
drei Kblner Geistliche zur Schlichtung einer Streitsache zwiscben den 
Observanten und Konventualen in Groningen. « Julius etc. Dilectis filiis 
preposito S. Andree, et decano S. Severini Coloniensis, ac Scolastico 
S. Victoris Xanctensis, Coloniensis diocesis etc. Exhibita siquidem nobis 
nuper pro parte dilectorum filiorum Petri Marck, guardiani, Henrici de 
Amsterdams, et nonnullorum aliorum fratrum domus S. Pauli opidi 
Gruninghen, Ordinis fratrum Minorum de Observantia nuncupate, etc. Aus 
dieser Bulle (108-5) ist ersichtlich dass die Zeit der Reformierung nicht 
nor nach 1451 (S. Schlager, 1. c. 146), sondern sicher nach 1493 angesetzt 
werden muss. Kardinal Raymundus tit. S. Mariae Novae war ja ais 
Schiedsrichter zwischen Konventualen und Observanten aufgetreten 
« tunc in partibus illis sedis ajtostoUce legatus *. Raymundus Peraudi, um 
den es sich handelt, war 1500-1508 wieder Legat in Deutschland. Schnei- 
der, I., Die kirchliche und politische Wirksamkeit des Legaten R. Peraudi, 
1484-1606, Halle 1882, 65 ff. Gottlob, im: HisL Jahrb., VI, 459 ff. 

In die vorliegende Sammlung sind noch zwei ebenfalls fils erste Mal 
herausgegebene, Tertiarinnenkldster betreffende Urkunden, aufge- 
nommen. Hadrian VI genehmigte den 31. August 1522 die Verlegung 
des Tertiarinnenklosters bei Leeuwarden an einen innerhalb der Stadt- 

mauern gelegenen Platz: « Adrianus etc. Dudum siquidem felicis 

recordationis Leoni Pape X etc. (64-6). Eugen IV gewfthrte den 20. De- 
zember 1436 die Bitte einiger Schwestern des sogenanuten « Kapittel van 
Utrecht » ihre mit besondem Fakult&ten ausgestatteten Beichtv&ter 
w&hlen zu dUrfen und ertheilte ihnen zugleich einige Privilegien. Ihre 
Supplik ist abgedruckt 89-90: Beatissime Pater. Ut devotarum vestrarum 
magistre et sororum etc. Die Klbster, welche diese Erlaubnis bekamen 
sind die zu Groningen, Hasselt bei Zwolle, Br unnepe, nordwestlich 
von Kampen, der St. Agneskonvent in Kampen, das St. Kathari- 
nakloster in Oldenzaal. — Das sind alie Urkunden, die einen der 
Orden des hl. Franziskus betreffen. — An der nUtzlichen und dankens- 
werten Sammlung Reimers haben wir auszusetzen, dass er fiast gar 
keine bibliographischen Nach we i se angefUgt hat. 

Venray (HoUand). P. David ile Keok, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




miscellanea 



FR. THOMAE DE ECCLE8T0N ADDITIONES AD: DE ADVENTU FRATRUM 

MINORUM IN AN6LIAM. — E codice P (Phillipps 3119) cl A. G. Little ad 
textam Chronicae Fr. Thomae sequentia adi anxit editioni ap. AF I, 217. 
[Cf. supra 560]. 

L(itt]e) p. 6 l(inea) 22-6, i. e. post AF, 21S 1. 31. « Hic [Fr. Willelmus 
de Notingham] aliquando tentatusa came, amputavit sibi genitalia edo 
pudicitiae; quo facto papam petiit et ab eo graviter correptus celebrandi 
divina meruit dispensationem. Hic etiam WtUdmus post multos annos quie¬ 
vit Londoniae *. In P hoc additum est manu coaeva. 

L. 13 1. 11-14 i. e. post AF I, 221, 1. 7: Sub quo [Fr. Henrico Mise¬ 
ricordiae, guardiano Lincolniae] fuit tunc conventualis frater Iohannes 
de Gememuta [Jarmouth], magnae sanctitatis vir, qui postea obiit Noti - 
ghamiae [Nottingham] et iacet inter canonicos Sdfordiae • [Selford]. 

L. 29 1. 6—80, 1. 14 i. e. post AF I, 227 1. 4: «Apud Northamton 
primo collocavit fratres dominus Ricardus Gobiun, miles extra portam 
orientalem, in area sibi hereditarea, iuxta ecclesiam S. Edmundi, ubi pa¬ 
rum post filius dicti patroni, Iohannes nom ine, recepit habitum, cuius in¬ 
gressum parentes graviter ferentes, praecepit dictus dominus fratribus 
quod exirent et vacuarent (1) aream suam. Quibus guardianus cum omni 
maturitate sic respondit: « Statuatur adolescens in medio et quamcumque 
partem degerit, dia pars firmetur *. Et assenserunt. Positus est igitur puer 
in medio chori, parentes ex una parte et fratres ex altera fuerant assistentes . 
Posita igitur electione a guardiano, cucurrit frater I[ohannes] ad partem 
fratrum, amplectens [L. p. 30] pulpitum in brachiis, clamans: « Hic volo 
manere *. Paraverunt deinde se fratres ad exeundum, stante dicto domino 
extra.portam expectando exitum. Venerunt autem combinati processionaliter 
et exeuntes in fine sequebatur unus senex debdis portans unum psalterium 
m manu; quorum simplicitatem et humilitatem respiciens, divina inspira¬ 
tione compunctus, prorupit in lacrymas, instante[r) et devote domans et 
petens, quod sibi parcerent et reintrarent; quod et fecerunt. Qui dictus 
dominus in posterum tanquam pater fratrum se habuit. Postea per cives 
villae introducti sunt in villam et locati ibi ubi adhuc manent ». 

L. 40 in nota i. e. post AF I, 232 1. 14: montes Lombctrdiete, in P 
nota marginalis pergit: Iste frater Martinus [de Bartona] obiit North 
ampton. 

L.' 41 in nota i. e. post AF I, 282 1. 25: ipse vidi, nota marginalis 
P addit: Obiit autem [Fr. Stephanus] Northamton plenus dierum. 

L. 42 1. 4-6 i. e. AF I, 282, coli. VTI. 1. 34: Divisa est igitur pro¬ 
vincia in quatuor (2) custodias, in primo capitulo provinciali Londo¬ 
niae. — Ap. AF deest solus numerus: quatuor. 

L. 42, 1. 10. in nota i. e. AF I, 288 1. 1 post Willelmus de Esu- 
seby: P. in margine addidit. [f\ste vidit frequentius Christum, [c]ruct 

(1) P ta eun m t et vaeue nmt . (2) Id est B. Aegidins Assisiensia. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


MI80KLLANAA 


688 


confixum sive concld{v]atum, in aere. — Litteras ancis inclusas liga toris 
culter abscidit. 

L. 5b L 18 i. e. AF 1, 236 1. 11 nota marg. in P addit de provincia 
Scotiae: quae incipiebat a Notinghamia usque ad extremum situm in 
aquilone. 

L. 64 1. 6-8 i. e. post AF 1, 239 1. 1, cf. nota 1: Eustachius de Nor* 
manvULe, (C add. in textu, sed manu differenti; P. in textu eadem manu): 
« Qui prius fuerat multum nobilis et dives, magister artium et decretorum 
et cancellarius Oxoniae ». 

L. 66 1. 7-20, post AF I, 6, pergit in P. nota marginalis manus 
coaevae: Iste Ricardus [Rufus] veniens in Angliam narravit in capitulo Oxo* 
niae, quod cum unus frater Parisius extasi staret, visum erat ei quod frater 
Aegidius laicus sed contemplativus (1) sedit in cathedra legens authen¬ 
ticas septem petitiones Dominicae Orationis, cuius omnes auditores erant 
tantum fratres in ordine lectores. Intrans autem sanctus Franciscus, 
primo siluit et postea sic clamavit: * 0 quam verecundum est vobis, quod 
talis frater laicus excedit vestra merita sursum in coelo. Et quia, inquit, 
scientia inflat, caritas autem aedificat (2), plures sunt venerati fratres 
derid... in nihilo(t) in aeterno regno Dei*. Ultimam lineam ligatoris 
cultrer abscidit. 

L. 88 in nota i. e. AF 1, 242 1. 18 post: quid esset in. P nota mar¬ 
ginalis habet: processit papa in causam [MS: cam] fratrem Eliam gra¬ 
viter inculpando de proprietate equorum, domorum, molendinorum et pe¬ 
cuniarum et tunc incepit etc. 

L. 84 in nota i. e. AF I 242 1. 85 post dextrarhim in margine P addi¬ 
tur: quanto magis nec domos nec maneria cum molendinis appropriare. 

L 181 1. 17 —1321. 18 i. e. in fine Chronicae P sic explicit: « Quidam 
Iohannes, in saeculo valde valens, utpote procerus statura, praeditus sub¬ 
stantia, simplicissimus litteratura, postquam indutus erat et professus , 
Officium usque in senium complevit ianitoris. Hic, parum priusquam 
obiit, mortis suae horam certissime proclamavit, dicens se quadam nocte 
quasi montem altum debere iam ascendere. Sed cum usque ad medium 
manibus ac pedibus repsisset, lassusque desperavit ulterius proficere, ecce 
plures pueri cum tripudio et vultu nimis alacri clamaverunt de summi¬ 
tate: « Eya, frater Iohannes, cur ibi figis gressum f Ascende ». Statimque 
alii ceperunt eum. per brachia, alii per cordam, alii per manicas et ad 
summitatem montis feliciter perducentes: « Credo *, inquit, « quod parvuli 
et pauperes quos in ianua (2) refeceram de fratrum reliquiis, cito me iuva- 
bunt ad coelum pervenire *, et ita dicens , mox tradebat spiritum manibus 
Salvatoris. 

Sui SeptizoaiUB. — In un precedente numero delTAFH m, 168, ab- 
biamo riferito su un lavoro dei signor Dr. Alfonso Bartoli a proposito dei 
Settizonio e di Giacoma de’ Settesoli, divota ammiratrice di S. Francesco 
d*As8isi. Ora il ch.mo A. b tornato a pariare sui medesimo argomento 
in due altre pubblicazioni; e molto opportunatamente, perch6 queste 
xnemorie, che si connettono con S. Francesco, stanno in pericolo di 
spari re per sempre. — £ noto che a Roma, da circa un anno, si lavora 
& prepar&re la celebre < passeggiata archeologica *, che condurri dal- 
1* Areo di Costantino fino a S. Sebastiano. Per strana contradizione, il 
lavoro finora eseguito b stato piuttoeto distruggitore, specie riguardo a 


(1) Cf. I Cor. 8, 1. Cf. Spec. Perf., ed. Sabatier, o. 69, 72. 

(2) Ideet ad portam oon ventus, non vero Ianuae (** Ianua) uti habet ol. editor. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





M1S0BLLAKEA. 


certi av&nzi monumentali dei Medio Evo, che incrostati sopra monu¬ 
menti classici, erano o sono cosi caratteristici di Roma dell’et& di mezso. 
Non poche voci autorevoli si sono fatte sentire contro questd sistema 
di «archeologia ». Tra esse, quella dei Sig. A. Bartoli si fa sentire in 
due articoli, di cui il primo 6 intitolato: Per la conservazione di alcune 
memorie medievali, comprese nella « Passeggiata Archeologica *, Nota 
dei Dott. Alfonso Bartoli, Roma, 1910 pp. 16 8°, Estratto dai Rendicontt 
della R. Accademia dei Lineet, Classe di scieme morali, storiche e filolo- 
giche, vol. XVIII, serie 6 k fasc. 7' -10°. In esso i’A. spezza una lancia 
per la conservazione dello storico mulino e della torre, che esistono 
tuttora nel sito dell’ antico Circo Massimo, e una volta face vano parte 
dei comple8SO degli edifici posti intorno al Settizonio, ridotto a residenza 
e fortezza dai Frangipani. Qui abit6 Giacoma dei Settesoli, moglie di 
Graziano Frangipani,' e senza dubbio, vi ospitava S. Francesco, allorchfc 
questi si recava a Roma. Nello stesso lavoro il Bartoli, merc6 una 
stampa dei sec. XVI sinora trascurata dagli studiosi, determina il sito 
esatto dell’ antica diaconia di S. Lucia in Septem Soliis, e riconosce in 
un piccolo edificio la cappelletta che doveva perpetuare la memoria di 
quel luogo di culto, dopo la destruzione della chiesa stessa. 

Nel secondo articolo: La Passeggiata Archeologica, Estratto dalla 
Rassegna Contemporanea, anno III, n. 2, Roma, Cooperativa Tipografica 
MenuziO) 1910, pp. 22, 8°, (L. 1,60), 1’ A. sottomette ad una critica se 
vera, ma giusta, 1’ opera della Commissione Archeologica, e (pp. 8, 9) 
paria ancora delle adiacenze dei Settizonio; narra poi (p. 18) dei snoi 
passi fatti presso il Ministero della Pubblica Istruzione per la coneer- 
vazione delle suddette memorie. Auguriamoci che le premure dell’ A. 
valgano a salvare questi ricordi dei Medio Evo e dell’ istituto Franoe* 
scano ne’ suoi primordi. Prosegua egli i suoi studl, e riunisca tutti i 
documenti letterart e monumentali in una bella monograiia ir torno al 
Settizonio ed a Giacoma di Settesoli. 

Nello sfogliare il Regesto Vaticano abbiamo trovato una bolla di 
Niccolb V dei 24 dicembre 1458 all’ Arcivesoovo di Palermo, nella quale 
bolla si dk una dispensa matrimoniale a Nicolaus de Septemsolidis, pro* 
messo sposo di Ippolita di Cosentino, nobile damigella della diocesi di 
Mazzara in Sicilia. Non so se questo Niocold de Septemsolidis abbia ohe 
fare coi Septizonium. Certo 6 che troviamo le trasformazioni pili bia- 
zarre di questo nome, come Septem Solia, Septasolis, Septemsoliis, Sedem 
solis ecc. (Vedi Bartoli, I Documenti per la Storia dei Settizonio Seve- 
riano, Roma 1909, p. 2ss.). Ad ogni modo non sari inutile metter qui 
quel brano della bolla, che c’interessa. Awerto ancora che Candida 
Gonzaga, Memorie dede famiglie nobili delle Provincie meridionali di Italia, 
ri corda pid volte la famiglia de Cosentino, tom. V, Napoli 1879, p. 126, 
182; VI, Nap. 1882, p. 164, mentre che della famiglia de Septemsolidis 
non ci dfc il nome, cid che potrebbe essere un indizio che questa non 
era indigena nel Napolitano o nella Sicilia. 

Pe. de Noxeto (1). — Nicolaus etc. venerabili fratri Archiepisoopo 
panormitano Salutem etc. Oblate nobis nuper pro parte dUectj /0$ Nicoktf 


(1) Nel margine. Petrus de Noceto era segretario sovrastante alia spedi- 
sione delle lettere aegrete. Cf. E. v. Ottenthal, Die BuUenreguter Martin V. and 
Eugen IV. in MiUheilungen dee Institute fUr oestsrreische Oeechichteforechumg, /, 
ErgOmzunysband, Innsbruok 1886, 464-65; Bonamioi, Phil., De clari s Pontificiarum 
Epistolarum Scriptoribus, Romae 1770, 68 160. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



MISCELLANEA. 


685 


de Septemsolidis ac dilecte in X° fttie Ypolite de cosentino domiceUe Ma- 
xarien. dioc. petitionis series continebat, quod ipsi non ignorantes se tertio 
consanguinitatis gradu fore coniunctos pro conseruanda et augenda be- 
neuolentia, que inter eorum consanguineos et a fines hactenus uiguerant , 
sponsalia inter se de futuro contraxerunt. Cum autem ipse Nicolaus et 
Y polit a obsistente gradu consanguinitatis huiusmodi matrimonium inter 
se contrahere non possunt dispensatione super hoc apostolica non obtenta , 
pro parte ipsorum Nicolaj et Y polite nobis fuit humiliter supplicatum ut 
eis super hoc de oportune dispensationis gratia prouidere de benignitate 
apostolica dignaremur. Nos igitur.... 

Si concede la dispensa. 

Datum Home apud S. P[etrum] Anno etc. Millesimo quadringentesimo 
quinquagesimo tertio. Non. Kl. januarij, pontificatus nostri Anno septimo. 

Archivio Vaticano, Regesto Vaticano 427 f. CCLXIIIv. 

In fine, segnaliamo ancora un articolo ben documentato di P. Fe- 
dele: II Leopardo e V Agnello di casa Frangipane nell’ Archivio deUa 
R. Societd Romana di Storia Patria, vol. XXVIII (Roma 1905) pp. 207- 
217: studio che completa e corregge in alcuni punti il bel lavoro dei 
P. Edoardo d’ Alen^on 0. M. Cap.: « Frtre Jacqueline * (Parigi 1899). 
Per essere completi, aggiungiamo ancora: Paul Sabatier, I)e V&volution 
des Ltgendes d propos de la visite de Jacqueline de Settesoli d Saint 
Fran$ois, Perugia 1905, pp. 19 8°. Estratto dal Bullettino critico di cose 
francescane an. I, fasc. 1, 1905, p. 22-40. Lo stesso au tore 6 ritornato 
su questo argomento sviluppandolo di piu: Examen critique des rteits 
concernant la visite de Jacqueline de Settesoli d Saint Fran$ois nella 
raccolta Opuscules de critique historique, fasc. XV, Paris, Fischbacher, 
1910, pp. 44, 8°. Cf. p. 596-8. — Inoltre Tommaso Nediani, Una Beatrice 
Francescana, FrateUo Giacomina neAV Oriente Serafico, an. XIX, S. Maria 
degli Angeli (Assisi), 1907, 271-74; 318-22,349-51, 424-427, poi in un opuscolo 
separato: Le Beatrici Francescane. Giacomina di Settesoli, Firenze 1907, 
pp. 48, 16°. Questo studio, svolto dal punto di vista piuttosto letterario- 
estetico, formb il soggetto di una conferenza, che il Nediani diede il 
25 di Marzo 1907 alia Societd intemazionale di Studi Francescani in Assisi. 
Cf. il BoUettino della stessa Societi, an. V-VI, Assisi 1908, 24-27. V. ancora 
G. T., Una pagina dei Medio Evo in Roma, Fra Jacqueline nel Cosmos 
catholicus, a. ili, Roma 1901, p. 231-87. 

P. Livario Oliger, O. F. M. 

Versus Graeci de FF. Minoribus in Creta. — Occasione mortis Caroli 
Krumbacher, eminentissimi byzantinologi (1), professoris Universitatis 
Monachii et fundatoris periodici Byzantinische Zeitschrift (cf. AFH I, 
129), qui obiit 12 Dec. 1909, meminisse iuvet poematis cuiusdam, quod e 
Cod. n° 4. Collegii Graeci Romae ediderat, lingua graeca vulgari con¬ 
flatum, et quod € Speculum nobilium mulierum ac spectatissimarum do - 
minarum » inscribitur, Zuva^oiptov x<3v etrfevtxtBv Y uvat *^ v Ti|no)xdxa>v 
dpxovxiooffiv, in dissert.: Ein vulgtirgriechischer Weiberspiegel, ap. Sitzungs - 
berichte der philosophisch-philologischen Klasse der kgl. baierischen Akademie 
der Wissenschaften, MUnchen 1905, fasc. III, p. 336-427. Auctor poeseos 


(1) De eo of. K. Weyman, Zur Erinnerung an K. Krumbacher, ap. Hieto- 
riech-polit. BltUter, vol. CLTV, Mtinohen 1910, 161-76; Almanach der bayer. Akad. 
d. Witt., Mtinohen 1909, nbi eius bibliographia oompleta, 218 sqq. 


Archivum Franciecanum Historicum. — A*. 


k» 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF M+CHIGAN 



anonymus, qui certe catholicas erat, nec rerum italicarom ignaros 
(370seqq.), ineunt e saeculo XVI scriptitabat ac carmina compinge¬ 
bat. Versibus numero 1210 acerrime in mulieres invehitur, earum vitia 
crudeliter revelando et ultra modum increpando. Titulum ipsum non¬ 
nisi ironice poemati suo praeposuit. Poeta anonymus fratres (qppdptc) 
quoque nominat, quo nomine Fratres ordinis Franciscani (vel Domini¬ 
cam etiam quandoque) vocabuntur a Graecis medii aevi et deinceps (1). 
Haec mentio, quodammodo innuit, qui se Fratres in illa urbe graeca 
habuerint. Primo in loco mulier, ad modum quasi Xantippes illius fa¬ 
mosae Socratis, virum suum increpat, quod omnes bonas actiones vitio 
sibi tribuat, etiam si pergat ad Fratres solum confitendi gratia, 

v. 897. Kal Sv ouvtox® liiv xdv qjpctpi 
Jfrouv pi xdv igotYopdpi 
X4 Y*i P*’ Xliw xdv xoopjiwlpi etc. 

Poetam ignotum, qui iniuriosis conviciis, vocibusque parum decoria 
valde delectabatur, vocabulo qppccpic, Fratres Minores designasse alio ex 
loco patet. Ibi domina conqueritur, virum suum minime ei permittere, 
ut e domo (ox(x»., i. e. hospitium, domus) sua exeat. « Forinsecus ma¬ 
neas, neve foras evageris, (dicit vir mulieri suae), vias publicas pera¬ 
grando, uti faciunt Fratres (<ppdpt) qui ostiatim paniculos petunt. 

v. 988. M^de si( x ^ v X°P^ V «idcrgc, 

fi^dt xd ouxvd vi 'PyaiviQC 
ix xd axixL, vi S{-o> pivgc, 
oD8s vi ’oac fitaxovidptc 
ix xi oitlxta woiv xdv qpipi 
8 xo Oxdfsi ditd xic xdpxag 
xal Y^psdst xi( xouXoiipag. 

Hinc apparet Fratres Minores in illa Urbe praeceptum mendicandi 
certe observasse, quia secus poeta noster, hunc modum agendi in exem¬ 
plum non assumpsisset. Ob poema italianismis scatens, doctissimus edi¬ 
tor coniecturaverat poetam vixisse et versus suos, non bene sonantes, 
contexisse in urbe quadam graeca, quae Venetiarum colonia fuit (878), 
forsan, ob dialecton poeticam, una ex insulis Jonicis, specie in Corcyra 
(Corfh). Addimus ibi revera conventum Fratrum Min., Provinciae Ro* 
maniae fuisse; cf. Eubel, Provinciale O. F. M. antiquissimum 1892, 78; 
Pisanus, AF IV, 683. 

Deinceps vero Steph. A. Xanthondides, ap. Byzant. Zeitschr., Xvii 
1907, 470-78 accurate indolem linguae Speculi investigavit, conclusitque 
(478), illud esse factum in urbe quadam Cretae iusulae, et quidem a 
Veneto quodam « catholico, sed nato et educato in Creta, cuius idioma 
ei proprium fuerit, parvaeque litteraturae, quam hausisset in scholis, 
quas Fratres in Candiae urbibus habebant » («... xal pixpdc xivog naidsd- 
o«a>c 8v xivi xfflv bnd 4>pdptov xa$oXix<3v dianrjpoufiivmv iv xat£ xdXtoi rifc 

Kp^xvj? oxoXtlwv... >. In dicta insula conventus 0. F. M. erant Candiae 
et Caneae; Eubel, 1. c. 87; Pisanus, AF IV, 588; cf. Wadding, ad an. 1481 
n. 17, (X* 182s.), Conv. Observantium; 1464 n. 88 (XII*, 288s.); 1606 
n. 10, (XV*, 886). P. Miohasl Bihl, O. F. M. 

(1) Cf. Golubovioh, Bibi. T. S. I, 162, 168 sq., 171 sqq., 266; 286 sqq. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


I 



CHRONICA 



I. — Cronaca Italiana. 

BiUiognfla dei VH Centenario dell f Ordine. — Aggiungiamo 
ali’ elenco dato nel fascicolo precedente (AFH III, 868-71): 

P. Tbodo8io Somigli da S. Detole, 0. F. M., Sinte*i France- 
8cane, Quaracchi, Tip. dei Coli, di S. Bonaventura, 1910; in-16°, pp. 131. 
Contione i tre discorsi recitati nella basilica papale di S. Maria degli An¬ 
geli in Assisi per le feste Centenarie dei 1° Ordine i giorni 80, 31 Maggio 
e 1 Giugno 1909 e poi ripetuti in molte altre cittA d’ Italia. S’intitolano: 
I, FI fondatore — S. Francesco (23-59); II, II Vangelo Francescano = 
La Regola (61-91); III, La famiglia Francescano, = un panegirico della 
storiae un elenco dei principali uomini dell* Ordine (93-129). L’autore vi 
ha premesse alcune pagine: Una parola al Lettore (9-22), nelle quali ab- 
bozza le questioni che riguardano la fondazione dell’ Ordine e la genesi 
della sua Regola. Qualche nota storica e aggiunta qua e la ai discorsi. 

La conferenza dei P. Giusbppe Raimondo, O. F. M., L’ Ordine 
Francescano e le sue vicende , della quale demino annunzio in AFH III, 
371, 6 stata pubblicata nella Raccolta; Florilegio di Conferenze pabblicate a 
cure e spese dei Comitato j)er le Conferenze scienti fico-religiose. Sezione II* 
Religione, storia ecc. Conferenza 261 Anno IV, n. 1. Palerino, Stab. tip. 
G. Luminaria, 1910; in-8°, pp. 3-30. E una semplice e popolare notizia il- 
lustrativa delle principali vicende fortunose e gloriose toccate al 1° Or¬ 
dine di S. Francesco: le sue riforme, i periodi della sua storia, il suo 
regime interno ecc. 

D(omenico) Conti, II Genio della santitd in Francesco d’ Assisi, 
Roma, Tip. Pont. nell’Istituto Pio IX (Artigianelli S. Giuseppe), 1910; 
in-24°, pp. 36. E’ la traccia, la sostanza dei Panegirico recitato dall’illustre 
oratore, in Imola, il 4 Ottobre 1909, in occasione delle Feste Centenarie 
celebrate dai Frati Minori di IA, nella chiesa deirOsservanza. Erano giA 
apparsi, questi buoni e lucidi pensieri, nel periodico II Crocifisso Reden - 
tore, Treia, anno IX, 1901, pp. -192-7, 544-9. 

BocietA intemarionale di Stodi Franceacam. — Tenne essa la 
consueta Assemblea Generale il giorno 21 Marzo 1910, presieduta, in 
assenza dei Presidente effettivo Cont. Antonio Fiumi Roncalli, dal Pres. 
onorario Paolo Sabatier, il quale lesse la relazione annuale intorno al 
movimento degli Studi francescani. Del quale movimento i lettori sanno 
anche dalla nostra Bibliografia e dalla nostra Cronaca. A questo ac- 
cenno il Conferenziere, e poi in modo particolare alia recente pub- 
blicazione della SocietA: Pennacchi, Legenda S. Clarae virginis (Cf. 
AFH III, 372), ai prossimi lavori su la stessa Santa di Mons. Gilliat 
Smith, dei P. Pasquale Robinson O. F. M. (v. p. 594), e all’altra pub- 
blicazione promessa da tempo dal P. F. Van Ortroy. Pare che qualcuno 
in Assisi si stia occupando di S. Francesco e di Frate Elia, non sap- 
piamo perb in quale senso. — Nel pomeriggio il Prof. Walter Goetz 
dell’universitA di Tubinga, nell’aula magna della Biblioteca, tenne la sua 
Conferenza sui movimento francescano e la civittd dei duecento. Nella 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


688 


CHRONICA. 


quale 1’illustre Franciscanista, partendo, in contradizione, dall’ opera dei 
Thode, Franz von Assuti und die Anftinge der Kunst der Renaissance 
in Italien (Berlino 1885 1 , 1904 2 ), secondo i brevi reBoconti dei giornali, 
avrebbe negato o aimeno attenuato d’assai 1’influenza di S. Francesco 
d’A8sisi su 1’evoluzione dell’arte nel rinascimento, meno che su la poesia. 
II che non ci par retto; e questa concessione fatta alia poesia ci mostra 
per s6 stessa la materialitA, vorremmo quasi dire, della critica dei Goetz, 
la quale si basa dunque su dati di fatto e non su valori spirituali. 
Ch6, S. Francesco influi su la poesia non precisamente o unicamente 
come poeta e autore p. e. dei Cantico di Frate Sole; bensi per tutto 
il complesso dell’ anima sua e della sua azione. E se su la poesia, al- 
lora non sappiamo perch6 non anche egualmente su le altre arti, che 
partono da uno stesso principio e seguono una medesima ascensione. 
Ma non vogliamo avanzare una confutazione cosi alia cieca: attendiamo 
la pubblicazione della Conferenza. 

La Conferenza tenuta nella stessa circostanza 1’ anno passato 
dal Prof. Umberto Cosmo (Cf. AFH II, 520 s.), apparve poi, nella sua 
parte sostanziale, in Nuova Antoloyia anno 44, 1909, Vol. 142 della 5* 
Serie (della Raccolta 226) pp. 619-28, donde estratto: Umberto Cosmo, 
La contradizione Francescana , Roma, Nuova Antologia, 1909; in-8°, 
pp. 12. La conferenza non 6 storica ma, come dicemmo, psicologica, che 
tenta stabilire il principio, vorremmo aggiungere, filosofico della storia 
francescana, e con quello presentarla nel suo vero aspetto e spiegarla. 
Sarebbe, secondo l’A., la contradizione propria delle anime pift singolari, 
in lotta tra un ideale di vita eroica e la realtA, la quale non arriva a 
raggiungerlo, eppure non lo abbandona, e per esso si agita, combatte, 
vive in dissidio, che 6 il suo martirio, ma anche la face inestinguibile 
della sua vita (3-4). Tale sarebbe stata la lotta intorno a S. Francesco 
vivente, e poi tra i zelanti e la comunitA. Difficile dei resto compendiare 
la teoria dell’A. Certo, quale egli 1’espone e 1’ applica, ci semba un’arma 
a due tagli: chi ben se ne serve, vede forse piu a fondo nella storia della 
vita francescana; ma 6 pur facile servirsene male, e cosl favorire certe 
tendenze. L’ A. si mostra sereno; ma non possiamo dire che non inchini 
un po’ da questa parte. 

Altre pubblicasioxd. — Della erudizione, della pazienza e della 
grande attivitA dei P. Paolo Maria Sbvbsi, O. F. M., attesta il suo libro 
recente: Storia dei Culto prestato ab immemorabili al B. Bemardino 
Caimi da MUano de? Frati Minori, Fondatore dei Sacro Monte di VaraUo . 
Documenti editi e inediti. Novara, Tip. S. Gaudenzio, 1909; in-8°, pp. 104. 
Quanti scrittori han pariato dei Beato [14..?-1600?] (19-46), in quanti 
Martirologi o Leggendari o Calendari si trova introdotto (46-64), come 
e quanto 6 stato effigiato (54-67), le sue reliquie (67-73), gli atti di culto 
prestatogli (73-87), che ne pensarono e scrissero Sommi Pontefici e Ve- 
scovi (87-93); tutto b elencato ed esposto qui con somma diligenza. Ci 
pare che lo scopo dell’ A., di provare il culto reso al Beato ab imme¬ 
morabili, sia stato luminosamente raggiunto. A pp. 94-8, sono state rac- 
colte insieme con molta opportunitA le Date cronologiche della Vita dei 
B. Bemardino Caimi. 

* * In occasione delle feste centenarie celebrate nel Giugno di 
quesfanno a Camaiore, e a vantaggio delle feste stesse, Mons. Caelo 
Papini ha publicato un libretto analogo: Nel V Centenario deQa Festa 
dei Nome di Gesti e della Predicazione di S. Bemardino da Siena in 
Camaione. Memoria storica. Firenze, Tip. Barbara, 1910; in-16°, pp. 100. 
Nel 1410, agli inizi dei suo apostolato, S. Bern&rdino predicA a Camaiore 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OHRONIOA. 



e vi. inizib Ia devozione dei Nome di Gesi. Non la festa, che fa deoretata 
dal Consiglio dei Comune solo nel 1528, per il 1° Giugno; bench& ci6 dietro 
la espressa memoria di S. Bernardino e forse per un uso gi& popolar- 
mente invalso (27-88; cf. 86-91). La tavola coi nome di Gesii, che b tra- 
dizione fosse in quelToccasione lasciata ai Camaioresi da S. Bernardino, 
misura m. 1,82><1,78; quindi 6 piu probabile fosse a esortazione di S. 
Bernardino dipinta sui luogo, se pure i caratteri dei lavoro la fanno 
risalire a quel tempo, il cbe non 6 detto (8445). La festa dal 1° Giugno 
al Nome di Gesto, assunto a Patrono di Camaiore, fu approvata dalla 
Chiesa il 22 Maggio 1683 (57 s.), riconfermata pur dopo che Innocenzo 
Xm 1’ebbe estesa a tutta la Chiesa per la 2* Domenica dopo l’Epifania. 
Da quel tempo a Camaiore si celebra due volte 1’anno la festa dei Nome 
di Gesto (59 s.). Intomo al culto dei nome di Gesto e di S. Bernardino 
in Camaiore si hanno qui buone notizie (61-82). In appendice (85-96) l’A. 
riporta il testo dei documenti comunali ed ecclesiastici sui soggetto. 
Ma memorie contemporanee su S. Bernardino non si sono trovate. 

*** D libretto dei P. Marcellino Cbnti, 0. F. M., Cenni descrittivi 
della SS. Annuntiata dei Vastato in Genova , Genova, Tip. Serafino e 
Ferrando, 1908; in 12°, pp. 56, 6 stato scritto con lo scopo di dare una 
guida breve ma sicura al visitatore di quel meraviglioso tempio France- 
acano. Quattro capitoli. — I, Origine della chiesa (7-15). Chiesa degli Umi- 
liati fin dal 1228 (7), Giulio II nel 1507 la d k ai Conventuali, privati dei 
convento di Castelletto; i quali, sui luogo della vecchia chiesuola, nel 1520 
gettano le fondamenta di un tempio piu ampio, atterrando assai case 
intorno, donde Vastato o Guastato (8s.). Ai Conventuali, tornati al Ca¬ 
stelletto, nel 1587 sottentrano gli Osservanti che compiscono, ancora in 
pito vaste proporzioni, 1’ opera, dedicandola alia SS. Annunziata (8-11). Le 
pito nobili famiglie Genovesi, assumendovi giuspatronati, la portano alia 
presente m^gnificenza (11 s.). — II, Il corpo della Chiesa descritto (17-22). 
Non se ne dice 1’ architetto. — III, Descrizione delle Cappelle (28-40) che 
sono 18; tempo della erezione, giuspatronato, enumerazione dei tesori ar- 
tistici che contengono, con indicati i loro autori. — IV, Gli artisti (41-52). 
Brevi notizie biografiche. — Inflne due illustrazioni: La foedata e 1’ in¬ 
terno della Chiesa. 

Un altra Chiesa Francescana. P. D(iombdb) S(Caramuzzi) O. F. M., 
H Santuario di S. Matteo , presso S. Marco in Lamis (Foggia). Cenni 
storid. Foggia, Tip. edit. P. Cardone, 1909; in-16°, pp. 82. Badia Bene* 
dettina [567P-1211], poi Cistercense [1211-1578] (9-14), con Bolla dei 14 Feb- 
braio 1578 fu concessa da Gregorio XIII ai Frati Minori Osservanti (14), 
cambiando in quel torno il titolo di S. Giovanni in Lamis in quello di 
S. Matteo (Apostolo) e diventando veneratissimo Santuario (15). A pp. 
19 s. si descrive la Chiesa, di cui 6 riprodotto 1’ interno a p. 17. A p. 26 
6 figurata oscuramente la Pinacoteca di S. Matteo (convento); ma di essa 
nulla si dice, come nient’ altro si dice dei Convento. Di tutto, ben poco. 

Una storia popolare 6 la seguente: P. Gaetano Rocco da Napoli, 
O. F. M., Compendio della vita di S. Giacomo della Marea , O. F. M., 
Napoli, Stab. Tip. N. Jovene e C., 1909; in 16°, pp. 178. Con riguardo spe¬ 
ciale alia vita dei Santo e al suo culto, in Napoli. A pp. 127-32, si trova 
1 ’ elenco delle reliquie e cimelii dei Santo conservati in Napoli. L’elenco 
degli scrittori che trattarono di S. Giacomo (145-7), come quello delle 
sue opere, &, oltre che scarso, troppo impreciso. Noto anche le impreci¬ 
sioni geografiche a pp. 34, 85, 37 ecc. 

Egualmente popolare 6 la Monografia dei B. Bernardino da Fossa 
con cenni storid sulla vita di alcuni altri deUo stesso paese, dei P. Clb- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



690 


OHBONIOA. 


mente Colletti, 0. F. M.; Torino, Tip. Pontif. Pietro Marietti, 1909; 
in-16°, pp. 64. C’ 6 pure un elenco degli scritti dei B. Bernardino (90-86). 
Tra gli alcuni altri dello stesso paene , di cui si promette un cenno sto* 
rico (ma non sono che poveri estratti da altri scrittori), c’6 il Ven. An- 
selmo da Fossa Sac. dei Min. Cappuccini (f 1626] (47s.), e l’A. vi ha in- 
chiuso (49), dietro il Waddingo ( Annal., 1461, n. 36) e il P. Cervone 
(' Compendio di storia dei Fr. Min. dei tre Abruzzi, Lanciano, 1893, 277), 
anche il Ven. Domenico, che nei primi dei 1500 fu Guardiano e indi se- 
polto nel Convento di S. Croce di Nizza. Senonchi altri, invece che da 
Fossa, lo dicono da Fossano nella provincia di Cuneo 'in Piemonte (cfl 
Gonzaga, De origine etc., Venetiis 1603, 957; Britius, Seraphica subalpi¬ 
nae D. Thomae Prov. Monumenta, Taurini 1647, lib. Il, 210, e L. de 
Kerval, Le couvent des Fr. Min. et le Sanctuaire de N. D. de Cimiez, 
Nice 1901, p. 14). 

*** L’opuscolo dei P. Paolo Maria Sevesi O. F. M., Una Gemma 
dei Terz’Ch'dine Francescano. S. Elisabetta d’Ungheria (1207-1231), Ge- 
nova, Tip. Serafino e Ferrando, 1909; in-8”, pp. 35, non i la storia, ma 
un panegirico della Santa. Esso era appareo dapprima su la Voce di S. 
Antonio di Padova, an. XIII (Nuova Serie), 1908-9, pp. 218-27. 

*** La Casa Editrice S. Lapi di CittA di Castello ha recentemente 
pubblicato in 2 a edizione il libro: Francesco d’Assisi, studio di Rug- 
gero Bonghi con [aggiunta una] prefazione di Paul Sabatier. Seconda 
Ediz. In Cittk di Castello, Casa Editr. S. Lapi, 1910; in 16°, pp. 146 (Due 
Lire). La prima edizione era nscita, ivi, 1884, riprodotta poi, con note 
critiche dei P. Candido Mariotti O. F. M., nella Raccolta: Omaggio dcl 
Mondo Cattolico a S. Francesco d*Assisi neUa ricorrenza dei VII Cente¬ 
nario della noscita , 1882 , curata dal P. Raffaei.e da Paterno; Part. IV, 
Napoli 1885, pp. 1-44. L’edizione questa volta 6 tipograficamente assai 
pih ricca, in cArta a mano, con iniziali in rosso, e tipi cinquecenteschi. 
Nulla, si capisce, & stato aggiunto al testo; ma questo appare aneor 
oggi tanto meritevole di considerazione e discussione, che non manche- 
remo di ritornarci sopra con esame particolareggiato. 

*** Della bella e completa Biografia di S. Francesco, scritta dal 
poeta Danese Joergensen, Den helliye Frans af Assisi (cf. AFH I, 131-5; 
II, 529; III, 179) i uscita ora anche la traduzione italiana: Johannes 
Joergensen, Vita di San Francesco d'Assisi. Traduzione autorixzata dalr 
V autore. Palermo 1910, Libreria Internaz. Alberto Reber; in-8°, pp. VIII- 
633. (L. 6,00). Ne riparleremo. 

*** Abbiamo ricevuto dal P. Francesco Zavbrio Molfino, O. M. 
Capp. e Archivista della Provincia Ligure, un gruppo di sue opere tra 
le pii\ recenti e importanti. Le annunziamo, riservandoci di pariarne 
diffusamente in prossimi fascicoli. Codice Diplomatico dei Cappuccini 
Liguri (1530-1900). — Il Convento dei Cappuccini in VoUaggio. — / Cap¬ 
puccini in Quarto al Mare. — I Cappuccini neUa diocesi Chiaravallese . 
— Quadri nobili dei Cappuccini Liguri. — Cappuccini Liguri, scrittori 
ed artisti. Vedine le note bibliografiche in fine di questo fascicolo. 

Conferenae. — Il P. Niccol6 Dal-Gal, O. F. M., Lettore di Btoria 
francescana nella Provincia di Venezia, ha tenuto recentemente un ciclo 
di conferenze, illustrando alcune forti composizioni e figure dei fran- 
cescanesimo italiano. Il 5 Marzo a Verona, nel Teatro dei Patronato 
delle Stimate, svolse: L'Elegia deWidtimo giomo di un Poeta francescano 
dei Medio-evo (il Dies irae di Fr. Tommaso da Cei ano). Il 6 dello 
stesso mese nell’Ateneo di Brescia illustri: Le Pie Donne nel vangelo 
francescano (Chiara d’Assisi e Jacopa dei Settesolii), argo- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OHBONIOA. 


601 


mento trattato antecedentemente il 26 febbraio nel B. A teneo di Veneria. 
E finalmente ii ^2122-23 Marzo a Torino, nella chiesa monn mentale di 
S. Dalmazzo, ufficiata dai PP. Barnabiti e traeformata per 1’ occasione in 
magnifica Sala, parl6 sol Cantico dd Sole, en Jacopone da Todi, e su 
la domna nel francescanesvmo. 

* * * Nella chiesa dei SS. A. Pietro e Paolo di Cori (Borna') il giorno 
6 marzo 1910, il P. Agostino Molini, Def. GleO. F. M., tenne una con- 
ferenza con proiezioni sui tema: S. Francesco e i Francescani in Oriente, 

*** Il 5 Aprile 1910, al Ciroolo degli Impiegati Civili di Palermo, 
il Sig. Albbrto Cappblletti recitd una ena Conferenza franceecana in- 
titolata Umbria Verde. 

*** Il giorno seguente, 4 Aprile, a Sezze, in occasione delle feste 
centenarie dell’ Ordine colA celebrate dai PP. Cappuccini, 1’ Aw. Pibran- 
toni tenne una conferenza sui tema: S. Francesco & Assisi, illustran- 
dolo come c restaurator© ed apportatore di civilti cristiana con la pre- 
dicazione della poverti e dell* amore, inteso nel senso pi^i spirituale ed 
universale *. 

Bestauri alia tomba di 8. Bemardino da 8iana la Ay»n«. — 

Sono stati demoliti ultimamente 1’altare e il sovraccorpo che coprivano 
e deturpa vano dai sec. XVII il Mausoleo di S. Bernardino nella sua 
Chiesa in Aquila. Il bellissimo monumento, opera di Silvestro Ariscola 
dell’Aquila, b tornato cosl a splendere in tutta la purezza delle sue linee. 
Vedine la descrizione e la figura in Wadd. Annales, voL XIV, Romae 
1786, an. 1472, n. 17 ss., p. 9ss. 

AAresohi cooperti a Foligno. — In alcuni locali di Foligno usati 
come orfanatrofio si sono scoperti notevoli affreschi, ben conservati, di 
scnola eugubina, che sembrano appartenere alia fine dei sec. XTV. In 
uno di essi si b creduto riscontrare la morte di S. Margherita da Cor¬ 
tona. E perch& non della B. Angela da Foligno? Ma ci mancano pifi 
ohiari dati. Ci auguriamo che in questo, come in altri simili casi, un 
qualche nostro confratello dei luogo voglia diligentemente esaminare le 
scoperte e darcene preciso ragguaglio. 

Frosaime Pubblicarioni, — Del P. Girolamo Costa, O. F. M., b 
proesimo a uscire alia luce: Il convento d’ Ocra e sue adiacenee, contri¬ 
buto alia storia Francescana deWAbnuszo. 

E annunziata un* artistica edizione dei « Messale Bomano », rio- 
chissiraamente miniata dai prof. A. Bazzolini. Vi saranno anohe minia¬ 
ture . francescane (cf. Corriere d f Italia, 1910, n. 166, 7 Giugno). Ne ri- 
parleremo a lavoro compiuto. 

*% Dalla Casa Editrice Gius. Laterza e figli di Bari b stato lanciato 
il programma di una vasta Collezione degli Scrittori d’Italia (intorno a 
600 voll. in -8°), proposta dai Sen. Benedetto Croce e diretta dai prol 
Achille Pellizzari. La Collezione, che ha scopo storico, artistico e fllo- 
sofico, conterrA testi (latini e italiani) di regola per intero, criticamente 
curati da studiosi specialisti, senza corredo di note e di commenti, 
salvo un’ appendice che dia conto dei sistema tenuto nell’ edizione e portd 
per sommi capi la bibliografia dell’ argomento, un indice dei nomi, glos¬ 
sario ecc. Che ci riguardano, oltre a molti volumi di cronache e narrarioni 
religiose ecc., di cui non si pu6 indovinare aneor bene il contenuto, troviamo 
annunziati: Canti religiosi dei sec . XIII e XIV (Jaooponb da Todi ecc.: 
2 volumi) e altre opere consimili dei secoli XIII-XV; Fr. Salimbbnb, Chro- 
nicon; S. Bbrnardino da Sibna, Prediche (1 volume). Seguiremo questa 
importante pubblicazione. 

P. Beaveslito Bsghetti, 0. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


592 


OHBOHIOA. 


II. — CHRONIQUE ^TRANGiRE. 

ALLBXAGVSL — L’annuaire do collige siraphique de Watersleyde 
pour l’annie Bcolaire 1909 k 1910 (AFH IU, 874), contient, outre la chro» 
niqoe de 1 ’Institut, des voes du Collige, un aper$u sor lee etudes accom- 
pliee dans les six classes d’humanitis do Collige etc. ( 1 - 21 ), one deseri p- 
tion do triduum solennel (3-6 janvier 1911), qui y fut cilebri pour fiter le 
VJLL* centenaire de l’Ordre. P. Bernardin Jacobi, O. F. M., Freuden- und 
Gedenktage im St Josephs-KoUeg, p. 1-82: du Seraphisches St Josephs- 
KoUeg zu Watersleyde, Jahresbericht fiir das Schutfahr 1909-10, (Fulda, 
Kloeter Frauenberg 1910), in- 8 °, 82 et 21 pp. 

A cette occasion fut ezicuti, avec grand succis, le beau drame 
historique: S. Jean de Capistran, en 5 actee, composi en vers 
remarquablement souples et vifs, par le R. P. Lecteur Hippolyte 
Bobhlbn, O. F. M., St Johannes a Capistrano, der zweifarhe Sieger. 
(Befreiung Belgrads 1456). Geschichtliches Schauspid in fQnf Akten, 
Mttnchen, Val. HOfling, [1909], in- 12 °, 94 pp. 

4 ,% Le R. P. Athanase Bibrbaum, O. F. M., auteur de plusienrs 
opuscules historiques et ascitiques, vient de publier d’autres brochnres 
et manuels de priires dans le mime genre. Ile contiennent d’abord une 
esquisse biographique du Saint dont iis portent le nom, et ensuite un 
recueil de divotions. Voici les titres de ces trois opuscules: Paschalis- 
BUchlein oder Andachtsilbungen zu Ehren des hl. Paschalis, des Patrans 
aller eucharistischen Vereine nebst einem kurzen Lebensabrisse, MUnchen- 
Gladbach, B. Ktihlen, [1906] in-82°, 115 pp. — Franziskus-Bllcldem. Leben 
des seraphischen Ordensvaters St Franziskus von Assisi nebst Andachts¬ 
ilbungen zu seiner Ehre. [Anonyme], ibidem [1909], in-82°, 140 pp. (A la 
p. 44 lisez 1228 pour 1227). — Solanus-BUchlein. Leben des Indianer- 
apostels St Franziskus Solanus nebst Andachtsilbungen zu seiner Ehre, 
ibidem, [1909], in-32, 111 pp. — Le mime auteur fit enfin paraitre un 
tract sur les Missions franciscaines, contenant quelques notes historiques 
et leur itat actuel, Das Missionswerk der Franziskaner. I. Heft, Die 
Franziskanermissionen in AUgemeinen, herausgegeben von der Redaktion 
der Franziskanermis8ionszeit8chrift « Antoniusbote >, Mtlnchen, Jos. Mtll- 
ler, Linprunstr. 90, [1910], in-82°, 80 pp. 

•% Quoique le R. P. EusAbe Statbcznt O. F. M., n*ait voulu iorire 
qu'une vie populaire de S. Antoine de Padoue, il y ajouta oependant un 
appendice (186-212) sur les sources de la Biographie du grand Thau- 
maturge. Dans cet exposi sommaire il s’attache k suivre les itudes de 
M. L. de Kerval, S. Antonii d. P. Vitae duae, Paris 1904, et surtout du 
R. P. Ni coi 6 dal Gal, S. Antonio di P., Quaraochi 1907. Zytoot sto. An- 
toniego z Padwy napisal Ks. E. St., Bytom G-S. (en Silisie), Czcionkami 
« Katolika » 1909, in-16°, 213 pp. 

Le mime auteur annonce, qu’il a sous presse une nouvelle vie 
de S. Francis d’A 8 sise icrite, elle aussi, en langue polonaise. Elie 
comprendra deux tomes, dont le premier sera consacri k des itudee 
critiques, tandisque le second contiendra la vie du Saint. 

4 ,% La monographie du Pape Alexandre IV par M. le Prof. Dr. 
Franz Tenckhoff est un livre erudit et assez bien conduit. En treize 
chapitres il depeint 1’action du Cardinal Rainaldo de Segni (1-24) et ensuite 
celle de ce pape, ilu le 12 dicembre 1254. Les grandes questions politiques 
du temps, la Sicile, la lutte avec les fils de Frideric II, la succession 
dans 1 ’empire, les croisades etc., sont toutes traitees avec soin et une pro- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



CHRONICA. 


693 


fnsion de ditails. Dans le chapitre XI r , consacri aux relatione du pape 
avec lee ordree religieux (271-293), la plue grande partie touche natu- 
rellement lee Frires Mineure (271-284). Gregoire IX avait nomme Rai- 
naldo protecteur des Frires Mineurs (15), v. Salimbene, (1857), 194, 232; 
MG XXXII, 283, 435, sur leur demande expresse, (v. Philippe de Perouse, 
Wadding, I*, 264 s.). Si M. T. avait cite 1’edition des AF III, 709, (v. aussi 
MG 1. c. 681) il aurait mieux traduit ce passage. D’autre part, il est 
clair (p. 2, n. 4) qu’ Alexandre n’a jamais appartenu & YOrdre franciscain, 
comme le voulait Potthast, Reg. R. P., II, 1286, qui expliquait mal Sa¬ 
limbene (1. c.). — L’action du pape protecteur des FF. Mineurs (273-85) 
et des Clarisses (20, 286-91) est decrite d’apr6s les bulles. Il en est de 
mime du Fr. Lupus (L<5pez)0. F. M., evique du Maroc (213-14), du Fr. 
Barthelemy de Bohfeme etc. Quant k Fred. Visconti, eveque de Pise (273), 
voir AFH I, 651-3, d’ou ressort qu’il itait certainement ami des FF. Mi¬ 
neurs. Il eBt prouve (contre 271) qu’Alexandre IV a connu personellement 
S. Francis, AFH III, 404ss. Il est stir aussi que le Saint n’a pas composi 
la rigle des Clarisses (20, 287), approuvee par Innocent IV le 9 nofit, et 
non pas le 15 avril (287), 1253, (BF II, 671; Potthast, n. 15086). Cependant 
Salimbene ne dit pas (1. c.) qu’Alexandre IV composa 1’office de Ste Claire 
(320), mais seulement « les collectes et les hymnes *. Pour le chap. XII: 
sur Alexandre et 1’universite de Paris 294-305, il fallait absolument s*en 
refirer k Denifle, Cfiart. Un. Par., I, aux travaux du R. P. Felder, 
Gesch. d. iviss. Shid., cf. AFH II, 131 ss. et & ceux de Fr. X. Seppelt, Der 
Kampf der Bettelorden an der Un. Paris..., Breslau 1908, 1905, 1908. Sur 
les actes du jeune Rainaldo en 1221, 1’auteur aurait trouve quanti te 
de renseignements necessaires dans G. Levi, Registri d. Card. Ugo- 
Uno,... cf. AFH III, 405. — P. 17 ss. lisez Nicolas de Carbio (Calvi) pour 
Curbio, et v. la nouvelle idition de sa Vita Innocentii IV dans Ar- 
chivio storico rom., XXI, 1898. — A la p. 172 lisez Adolf de Holstein 
pour de Nassau, qui se fit franciscain en 1240. P. 118 il fallait dire que 
le Frire Mineur Rainaldo d’Arezzo fut nomme, en 1259, iveque de Rieti 
(pas d’Arezzo); Salimbene, 150ss.; MG 322 ss. — Papst Alexander IV, 
Paderborn, SchOningh, 1907, in-8‘’, XIV, 338 pp. 

Dans le MS. germ. Quart. 206 de la Biblioth&que Royale de 
Berlin, M. le Prof. Dr. Litzian Pfleoer decouvrit une sirie de sermons 
prfcches k Strasbourg, dans differentes eglises, de 1434-1437. Ces sermons 
ont ete recueillis et ecrits par une certaine pieuse Agn^s, fille de Ste- 
phan Sachs. Le Dr. L. Pfleger se h&ta d’etudier ces sermons et d’en pu- 
blier les passages les plus interessants dans le BuUetin diocAsain de 
Strasbourg (Strassburger Di&zesanblatt) . Ces articles, tires ensuite i part, 
forment le livre: Zur Geschichte des Predigticesens in Strassburg vor 
GeUer von Kaysersberg, Strassburg i. E., Herder 1907, in-8°, 82 pp. La 
majeure partie du recueil est due aux Dominicains (27-58). Cepen¬ 
dant trois sermons ont ete prSches par le Fr6re Mineur Cunrat Beumole, 
lesemeyster tu den Barfilsser. Ceci prouve assez clairement, nous parait-il, 
(contre ce que dit le Dr. Pfl., 58) qu’en 1436 ce P. Conrad B6nUin etait 
actuellement lecteur chez les Cordeliers de Strasbourg. Ce P&re etait 
dej^ connu par ailleurs comme ayant ete lecteur k Esslingen, custode 
de Souabe, et surtout comme provincial de Strasbourg (1436-1449). C’est 
en cette qualit6 qu’il tenait les chapitres (et non pas comme custode, 
Pfl., 58). Cf. AF II, 1887, 300 ss. Eubel, Strassb. Min. prov., 165. En 1436 
C. BCmlin prScha le careme dans l’6glise des Chevaliers de St. Jean. 
Son premier sermon dans le MS. cit6, fol. 200 v-207 v., (Pfl. 59), donne le 
vendredi apris P&ques, cldtura ce carime. Le deuxiime, MS. f. 207 v- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




OHRONIOA. 



215 v. (Pfl. 59-60), fnt donn6 le vendredi suivant. II est bien yrai (Pfl. 60) 
que, comme pr6dicateur popul&ire, le Fr. Conrad le c&de de beaucoup 
aux Dominicains Hugo d’Ebenheim et Pierre de Breslau; il est decidd- 
ment trop scolastique. Le sermon qu’un cordelier b&chelier, nomini 
«der Schreiber » fit dans 1’eglise des chevaliers de 1’ordre teutoniqne 
le jour de la Pentecdte 1437, MS. cite, f. 266 r-v, ne meriterait gu&re 
d’6tre pris en consideration, au dire de M. L. Pfleger (60). Celui-ci ne prit 
pas mime la peine de donner au moins un expose du sermon XXVIII* 
pr&che par un Custode de Bavi&re lors du chapitre provincial en 1436: 
« Die... hat geton ein barfussen an dem pfingest mentage uber das wort: 
Habent -vitam aeternam [I Ioan. 5, 13] und seit gar ein gaistlictun syn. 
Anno XXXVI». — II s’agit sans doute du chapitre provincial tenu k 
Strasbourg en 1436, et dont parient les AF II, 298, et Eubel, 1. c. 165. — 
La predication, A Strasbourg, ne se maintint pas longtemps k la hauteor 
ou nous la montre le recueil de Berlin, et la popularite des Ordres men- 
diants declina vite (76); v. aussi Winkelmann, Zur Kulturgeschichte des 
Strassburger Milnsters, dans Zeztsckrift filr Geschichte des Oberrhems, 
XXII, 1907, 268ss. 

II y aussi quelques notes franciscaines k glaner dans le livre 
6rudit de feu M. le Dr. Franz Falk: Sur le mariage k la fin du moyen 
&ge, et demontrant, contre les recriminations des protestants, en quelle 
estime 4tait tenu alors ce sacrement et tout ce qui y touchait de pr6s 
ou de loin. Die Ehe arn Ausgange des Mittelalters. Eine kirchen- und kul- 
turhistorische Studie, Freiburg i. Br., Herder, 1908, in-8°, VIII, 96 pp. 
(ErliiiUeruugen und Ergdmungen zu Janssens Geschichte des deutschen 
Volkes, vol. VI fasc. 4). A la p. 10-11 il deerit la bible que Cunigonde 
d’Autriche, duchesse de Bavi&re, avait re<?ue en 1486. Devenue ve uve, 
elle se fit tertiaire au cdlibre BUttrichkloster k Munich. De 14, la bible 
passa dans la biblioth&que du prince de Wallerstein. — La note snr 
l’archiconfrerie dei Gonfalone repose sur S. Bonav., Opp. Omn., X, 66. 
Berthold de Ratisbonne est cite k deux reprises (42-64). — Au 17° siecle 
le P. Martin de Cochem, O. M. Cap. ressuscita dans son Auserlesenes 
History-Buch, Dillingen 1687, 927-945, le celibre conte de ‘ Griseldia ’ on 
du ‘Marquis Gautier’, employe aussi par Boccace (45). Une narration 
semblable fut celle du ( Comte Alexandre de Mayence [d'autres disaient 
Metz] attele k la charrue’. Pour le sauver de cet e tat lamentable, car 
le comte itait captif chsz les feroces Sarrasins en Orient, sa femine se 
revdtit de la bure franciscaine et fit le voyage comme minestrel (46-7). 
Enfin k la p. 91-2 quelques mots sur Charitd Pirckheimer, 1’heroique 
abbesse de Ste Claire de Nuremberg. 

am^.rtqttt DU VOBD. Etata-Unia. — En donnant le compte 
rendu de la nouvelle edition de la vie de Ste Claire par Thomas 
de Celano, v. AFH III, 372, nous parlerons aussi de 1’excellente version 
de cette vie que vient de publier le R. P. Paschal Bobinson O. F. M.: 
The Life of St. Clare ascribed to Fr. Thomas of Celano... translated and 

edited from the earliest MSS. . Philadelphie, The Dolphin Press, 1910, 

in-12* XLIV, 169 pp. v. p. 691. 

Fidile au noble usage de marquer les lieux historiques, (v. AFH II, 
145 s.), une societ4 americaine fit eriger tout recemmement, le 10 mai 1910, 
une pierre commemorative k 1’intrepide explorateur, Louis Hennepin, 
recollet. Ce monument, consistant en un bloe massif de granit, a 6te erigd 
pres du Niagara, k 1’endroit connu sous le nom «Vue de Hennepin». 
Il se trouve sur le territoire des Etats-Unis, non loin des cbutea dn 
Niagara. Une plaquette en bronze porte l’inscription suivante: 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





CHRONIO A. 


595 


HENNEPIN VIEW 


Near this spot stood Father Lonis Hen- 
nepin, Franciscan Missionary and 
chronicler of LaSalle’8 expedition, 1678, 

. 9. He was the firat to preach the gos- 
pel on the Niagara frontier and the 
firat white man who aaw and deacribed 
the Falla of Niagara. 

ERECTED BY THE KNIGHTS 
OF COLUMBUS, 1910. 


A ilfelQTO DU SUD. — Le livre du P. Fernando Rodriouez 
Tena, O. F. M. Historia Natural de la America dei Sur. Tomo I, (Apa- 
rato) Zoologia y Botdnica, contiene interenantes informaciones sobre el 
Paraguay, Uruguay, Argentina, Chile y Ec.uador publicato el P. Fr. Jos6 
Maria Bottaro, O. F. M., Mexico, Eua. Gomez de la Fuente, 1909, in-8° 
VI, 607 pp. a 6t6 compoa6 en 1777 et 1778 (y. p. 517, 598 etc.). Ce travail 
devait etre, dana 1’intention de aon auteur, la auite de l’hi8toire de la 
province franciacaine du Perou, publiee k Lima par le P. Diego de 
Cordova Salinaaen 1651 (cf. Civezza, Saggio, n. 160). Pour ce faire 
d’une fapon parfaitement exhauative. le P. Tena resolut d’etudier d’abord 
le pay8 lui-m^me, aon etat, aea productiona, la Faune et la Flore de cea 
r6gions etc. II traite tout cela dan8 le I r , III e et IV* vol. de aon ou- 
vrage, conserves k la Biblioth&que Nationale de Lima. Le tome II r , con- 
sacre k 1’hiatoire des missione franciacainea du pays, ae trouve, nous 
ditron, (p. II) aux Archivea de l’Etat dana la mSme ville. II e8t bien 
k regretter, que 1’editeur n’ait pu rien ajouter au texte, aux cita* 
tions etc. du P. Tena, et qu’il n’ait paa meme pu noua en donner quel- 
quea dates biographiquea (p. II). Esperons qu’il en enrichira les autres 
volumes, et surtout le deuxi&me, qui ne sera paa descriptif, comme 
Peet le premier, mais hiatorique, au moins en grande partie. II est bien 
etonnant que le R. P. Bottaro n’ait paa song6 k consulter un ouvrage 
MS. en 4 tomes du m§me P. Tena, conserve k Madrid dans la Biblio* 
thftque de l’Academie R. d’Histoire et sommairement deerit par le P. 
M. da Civezza, dana aon Saggio , n. 717. Car cet ouvrage doit avoir, au 
moina, dea rapports bien intimes avec celui dont le P. Bottaro a publie 
le tome I CT . 

Le P. Ant. Rernandez Calzada, O. F. M., ne k Gata (Eapagne) 
le 12 novembre 1774, passa au Chile en 1803, pour se faire incorporer 
au Coll&ge de Miaaiona de ChillAn. En 1846, fut publie k Santiago, par 
ordre du gouvernement aa Gramdtica de la lingua Chilena, ainai que son 
Dicdondrio ChUeno-Hispano et Hispano-Chile no, Santiago, 2 vola.; les 
deux ouvragea perfectionnent lea travaux du Jeauite And. Febres. Ce 
n’eet qu’en 1907 que M. Rodulfo R. Schui.ler publia, du MS. autogra* 
phe du P. H Calzada, conserve k la Biblioth&que Nationale de Santiago 
de Chile, le Queationnaire pour la Confeasion et deux Ser- 
mona. En regard du texte castillan 1’editeur met, eans aucune ajoute, 
la version araucane. Le queationnaire surtout, compose en 1843, ne laisse 
pas de fournir quantite de donn4es interesaant auasi les folkloriates. — 
Le T. R. P. Antonio Pavez, O. F. M. a enrichi cette edition d’une 
notice biographique (7-10) et bibliographique (11-18) du P. H. Calzada. 
Voici le titre de cette publication, ou les pages de la version araucane 
repetent toujoura les nombres de celles du texte espagnol. Confesario 
por preguntas y Pldticas doctrinales en Castellano y Araucano, segun el 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


596 


CHRONICA. 


manuscritto inedito dd Mision&ro Franciscano Fray Antonio Fbrnan- 
dez Cai.zada (1843). Con notas biogrdficas por el R. P. Fr. Antonio 
Pavez O. F. M. publicado por Rodolfo R. Schuller, Santiago de Chile, 
F. Becerra, Bandera 4° 1907, gr. in-8°, 14, 68 (bis), 1 pp. 

*** Le livre Una pdgiria 6 sea continuaci&n de la historia de Mi - 
itiones Fmnciscanas dei Colegio de P. P. F. F. de Potosi por el P. Ber- 
n ardi no de Nino O. F. M. Potosi, tipografia « Italiana * 1909, in-12“ 
XIV, 288 pp. (2, 40 Fr.), est un supplement et une continuation de 
celui que le P. Angelico Martarelli, O. F. M. avait publie en 1890: El 
Colegio Franciscano de Potosi y sus misiones. Noticias histdricas, ibid. 
tip. It-.il. 1890, in-12°, 332 pp. Le P. B. de Nino a modele son livre sur 
celui du P. Angelico, dont il continue le r6cit jusqu’fi vers l’annee 1908, 
en narrant les efforts qu’ont faits les missionnaires, soit pour fonder 
soit pour retenir et faire progresser ces postes de missions. II traite 
surtout de la construction des batiments de chaque mission (eglise, 
ficoles, maisons des Peres), de leur entretien, agrandisseraents etc. pour 
donner ensuite quelques notes sur la vie interieure de ces etablisse- 
ments dans la partie orientale de la Bolivie au milieu des Indiens Chi- 
riguanos, relevant du Collige missionnaire de Potosi. Ces exposes lui 
donnent souvent 1’occasion de mettre nettement en relief les merites 
de nos vaillants missionnaires que la loi du 23 decembre 1905 (p. 170ss 
228 88) a assujettis fi des rfiglements tracassiers. Le nom de 1’auteur 
lui-m£me revient souvent dans ces pages, qui exposent 1’histoire des 
Missions de S. Antonio dei Parapiti Grande (1-34), et de S. Fran^ois 
Solano (34-48), toutes les deux reprises, en 1903, dans un etat d’aban- 
don lamentable; de celle de S. Bonaventure de Ivu (44-62), fondee en 
1898, de S. Rosa de Cuevo, fondee en 1887 (63-88) et enfin de celle de 
S. Pascal de Boicovo, qui avait fite etablie en 1875 (89-115). La mission 
de San Jose de Yumbia avorta, grfi.ce aux hostilites d’un puissant pob- 
lador, qui avait aussi instigue quelques Indiens (164-173). La II e partie 
du livre, qui est une espfice de chronique, expose Thistorique des qua- 
tre doctrinas du mfime Collige (116-163), tandisque la III C partie enu- 
mfire les travaux des Frfires Mineurs dans les paroisses dejfi organisees 
(174-231). II s’agit surtout du sacrement de confirmation administre par 
nos Pfires, munis de pouvoirs extraordinaires. P. Michel Bihl, O. F. M. 

ANftT.gPKRRB. — La Quarterly Review, London, J. Murray 1910, 
n. 422 (Janvier), p. 58-73 contient une etude anonyme et interessante, 
mais ne donnant rien de neuf, sur la vie et les oeuvres de Jacopone de 
Todi: « Jacopone da Todi: The poet of the Stabat Mater *. On lui y at¬ 
tribue, sans hesiter, le po^rae: St. M. Dolorosa, ainsi que le Stabat Ma¬ 
ter gaudiosa (71), que 1’auteur croit etre inspire par la crfiche de S. Fran- 
$ois fi Monte Colombo, (lisez Greccio). Jacopone les aurait compose tous 
deux apres son emprisonnement. L’auteur anonyme est aussi d’avis que 
Jacopone, avant de rev§tir la bure franciscaine, aurait ete membre d’une 
des compagnies de Laudesi, pour lesquelles il a aussi compose quelques 
cantiques (64). Mort, selon notre auteuT, fi Thdpital de San Lorenzo ( !) 
fi Collazone, son corps aurait ete inhume d’abord dans San Carlo (?) d’ou 
il aurait ete transferfi sous le maitre-autel de S. Fortunato (71-2). Le 
merite de l’article, inspire par une visite fi Todi, consiste plutdt dans 
la version anglaise de quelques pofimes de Jacopone, p. ex. de la V* Sa- 
tire (64), du XXV* Cantique (de Tedition de Venise) et du dernier chant 
d’amour divin etc. P. Paschal Robinson, O. F. M. 

FRANCR — Voici qu’un nouveau fascicule des Opusctdes de cri- 
tique historique vient de paraitre apr&s une interruption de quatre ans. 




Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OHBONIOA. 




C’e8t le fasc. XV da II* tome, dans lequel M. P. Sabati er examine 4 
nouveau les chapitres du Spec. Perf. ed. Sabatier, c. 112, de Thomas de 
Gelano, Tract. de mirae., c. VI, n. 87-9, et de Bernard de Besse, AF III, 
687 (y. aussi Leg. 3 Soc. ed. Civezza, c. 78 et Actus, c. 18) sur Fr&re 
Jacqueline de Settesoli: Examen critique des ricits concernant la 
visite de Jacqueline de Settesoli d St. Fran$ois, Paris, Fischbacher, 1910 
in-8°, 44 pp. ( Opuscules de cr. h., t. II, 289-832). C’est une refonte de l’ar- 
ticle que M. P. Sabatier avait publi6 sous le titre significatif: Utvolu- 
tion des iCgendes d propos de la visite de Jacqueline d. J. d. S. Fr ., dans 
le BuUettino critico di cose francescane, I, Firenze 1906, 22-40. L’auteur 
expose tout d’abord les rdeentes recherches sur la famille Frangipane 
8-10 [291-298], pour dire quelques mots, ensuite, sur le coussin conserve 
4 Cortone — il fut donne 4 Fr. Elie par Jacqueline, 11-18 [299-801] — 
sur les drappi d’A8sise 13-14 [801-2] et sur le «portrait> de S. Fran- 
qois 4 Greccio 14-16 [802-4]. — L’appendice reproduit, sur les Frangi- 
pani, quatre pisces dej4 publiees parle P. Ed. (TAlen^on et M. Fedele; 
et ensuite le texte des chapitres du Sp. Perf., de Celano et de B. de 
Besse, dej4 indiqu6s. L’examen minutieux de ces chapitres est fait 4 la 
p. 16-82 [804-20], avec un art et gofit exquis, et une circonspection tou- 
jours en alerte. Le critique que l’on sait 6tre M. P. Sabatier, tAche de 
relever et de classer les divers etats ou etapes de l’evolution litt6raire 
— il ne s’agit que d’elle — des r6cits sur la visite de Jacqueline 4 S. 
Francis mourant. Apr4s une serie d’observations tr&s judicieuses M. 
P. S. conclut 4 la priorit4 du chap. du Spec. Perf. sur celui de Celano, sur- 
tout contre le « jugement tout subjectif» du B. P. Van Ortroy 28 [816]. 
Les th&ses qui sont 4 la base de Tqxamen de M. S. 27 [316] ne sont, certes, 
pas erronees, quoique leur application trop absolue puisse facilement 
mener dans une fausse voie. Nous ne croyons pas qu’il y ait ici d6pen- 
dance directe entre le Sp. Perf. et le Tract. de mir.; tous les deux 
paraissent avoir puis4 dans la tradition orale. Celano a bien pu fctre 
renseign4 par Jacqueline elle-m&me 80 [318]. 

Quant au dosage du merveilleux, M. P. S. semble bien attenuer quel¬ 
ques expressione du Sp. P. Quand il dit 24 [312] que «dans le Sp. P. S. 
Francis fait derire 4 Jacqueline non pas de venir le voir, mais de lui 
envoyer du drap etc. et que « dans Celano, au contraire, il lui fait dire 
de venir » ceci ne cadre pas parfaitement, car de fait, dans le Sp. P. 
S. Fran$ois dit: « ideo credo, quod pro magna gratia et consolatione ha¬ 
bebit, si ei significaveritis (MS. Maz. 989 Sp. 1609) statum meum et spe¬ 
cialiter mandetis (Maz. 989) sibi, ut de panno etc. mittat mihi etc. Il y 
a bien ici, dans la premi&re partie de la phrase, une faible allusion 4 
ce que Jacqueline, en apprenant l’6tat de S. Fran^ois, serait sana doute 
disposee a faire en une telle occurrence. Mais toujours est-il que le 
Sp. P. est moins explicite, ici, que Celano. Que le Saint, ayant entendu, 
eelon Celano, le c bruit des cavaliers », ait aussi devin4, selon le m&me, 
l’arriv4e de celle 4 laquelle il pensait encore, semble un trait si na- 
turei, que l’on ne saurait de quel c6t4 chercher le r6cit le plus hu¬ 
ma in. L’importance du mortariolum dans le Sp. P. nous paralt aussi 
an peu exager6 par M. P. S. 20 ss [300 ss], car Celano, loin de taire la 
chose, a plus qu’un mot vague et generique: ferculum quoddam 21, [SOI]; 
il ajoute, en effet, le trait le plus humain du rdcit: «quod sanctus 
appetierat» . Enfin M. S. laisse enti4rement de c6t4, un trait merveilleux 
du seui Sp. P. 4 savoir que Jacqueline aurait reconnu l’etat desesp4r4 
du Saint, ses d4sirs et ses besoins: par une sorte de rdvelation: 
Dictum fuit mihi in spiritu cum orarem: Vade et visita etc. Le omnia... 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


698 


CHRONICA. 


suggesserat Deus de Celano est bien plus pftle. En outre, ce qui suit 
directement dans le Sp. P. § 12 : Festina, quoniam si muttum tardaveris, 
non invenies ipsum vivum montre a ussi que nous avons bien interpr£t6 
le d£but du chapitre (§ 2). 

*% Le B. P. Ubald d’Alenqon, 0. M. Cap., a deerit la fondation 
et les debuts des PP. Capucins k Angers. Quand en 1868, le P. Laurent 
d'Aoste prdcha le car&me k la Cathedrale d’Angers, < 1’oeuvre des RR. 
PP. Capucins » se constitua, pour y fonder un co uvent de cet ordre (4-6). 
Mgr. Angebault, 6v6que d 1 Angers (1842-1869), soutint de tous les mo- 
yens cette ceuvre. Mais la fondation du couvent fut contrarie© par le 
gouvernement, de sorte qu'elle ne put s’effectuer qu’en 1863 (29) et le 
convent ne fut canoniquement constitui qu’en 1867 (91). En 1864 le P. 
Louis de Saint-Etienne y fonda les Petites Soeurs de St. Frangois 
(86, 67), et le P. Cbrysostome de Lyon, la Congrhgation des Fran- 
ciscaines de Notre-Dame-des-Anges (38, 62). Tout ceci a et4 exposh, avec 
quelques documenta k Tappui, par le B. P. Ubald, dans: Les Frtres Mi- 
neura Capucins d Angers (1855-1870). Notice historique , Angers, Germain 
et G. Grassin 1909, in-s°, 67 pp. Les pp. 1-41 sont un extrait de la Revue 
de VAnjou, et 1’auteur, depassant le cadre pr^fixe k son 6tude histori¬ 
que, y a ajoute le « Ntcrologe des Capucins Angevins depuis la R&volution 
jusqu’en 1903, (43-67). 11 y donne de bonnes notices bio-bibliographiques. 

*** M. Arthur Huart vient de reprendre et de refaire enti&rement, 
sur une base beaucoup plus etendue, l’6tude qu’il avait publiee dane 
YAcad&mie des Sciences de Besangon, 1881-82, p. 131-80 sur: Jaeques de 
Bourbon, roi de Sicile, frtre mineur cordelier d Besangon; (tir6 k part, 
ibid. 1882, 62 pp.). La s6rie d’articles publiAs dans les Etudes Franci - 
scaines , XXII, 1909, 128-39, 266-86, 364-74, 648-70, 636-68, a aussi ktk tir£e 
k part, avec de nombreuses additione (104-186). Jaeques de Bourbon, (1310- 
1488), roi de Sicile, frtre mineur cordelier d Besangon, Couvin, Maison 
Saint-Boch 1909, in-8°, 136 pp. Le nom du h6ros est bien connu pour see 
exploits, ses infortunes et sa conversion. J aeques de Bourbon batailla 
en maint pays et courut force aventures. N6 en 1370, il devint comte 
de la Marche en 1393 et grand chambellan de France en 1397. Le 14 
septembre 1406 il epousa Beatrix, fille de Charles III, roi de Navarre, 
et ensuite, le 10 aoftt 1416, Jeanne II, la reine dissolue de Naples et de 
Sicile, qui lui devint bientht infidele. Sorti enfin du sombre cachot (1416-19), 
il quitta Naples, oh il avait trouv6 si « peu de plaisance » (87). et re- 
tourna en Frande. LA il fut subjuguh par le prodigieux ascendant de 
Ste Colette, k laquelle il se livra sans r^serve et dont lui et les siens 
devinrent les plus fermes soutiens. Deux de ses filles, Isabeau et Marie. 
se firent Clarisses-Colettines (30, 40). Dans son testament, fait le 34 
janvier 1436, Jacques dhclarait vouloir < fitre s4pultur4 auprhs de sa 
dicte bonne mhre > c.A-d. Ste Colette, (74). Yers la fln de septembre 1486, 
&g^ de 66 ans, il re 9 ut 1'habit Franciscain des mains du P. Henri de 
la Beaume dans la chapelle de Ste Claire k Besan^n. Aprhs avoir fait 
son noviciat k Dole (80, 88 ss), 1’humble frhre lai Jacques, y retouma 
dans la petite maison des Colhtans, qui desservaient le couvent de Ste 
Colette. Son fils Claude d’Aix, qui l’y suivit, mourut comme novioe 
au mois d’aoht 1439 (90). Son phre 1’avait pr6c6d6 dans la mort, le 24 
septembre 1438 (94 bs). 

«,% Les belles f6tes du VII” Centenaire de TOrdre organismos par 
les Phres de la Province de Corse k Levanto sont d6crites dans la 
Revue franciscaine, 1910, 164-6. P. MtoM Bibi, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





LIBRI RECENTER AD NOS MISSI 

Quorum praecipui in BMiographia huius Periodici accurate discutientur. 


Historia Franci scari a. 

Bonghi, Ruggero. — Francesco d* Assisi con prefazione di Paul Sa¬ 
bati ee. CittA di CasteUo, Casa Editr. S. Lapi, 1910. In-16°, pp. 146. 
(Lire 2). 

Buchberger, M. — Kirchliches Handlexikon. Mtinchen, Allgemeine Ver- 
lagsgesellschaft, 1909, fasc. 87-40. 

Qiuseppe M* da M. Rotondo 0. M. Cap. — GV inizi dell’ Ordine Cap 
puccino e deUa Provincia Romana. — Roma, Tip. SS. Concez. 1910. 
In-8°, pp. XVI-800. 

Hartmann, von an der Lan-Hochbrunn, O. F. M. — P. Peier Singer. 
Etn Gedehkblatt eum lOOsten . Geburtstage des KUnstlers, eugleich 
em Beitrag zur MusDcgexchichte des 19. Jahrhunderts. Innsbruck, 
Wagner, 1910. In-8", VIII, 172 pp. 

Herre, Hermann. — Concilium BasiUense. Die Protocolle des ConcUs 
1440-1443. Aus dem Manuale des Notars Jakob Hilglin. Basel, Hel- 
bing u. Lichtenhahn, 1910. ln-8’, LXIV, 594. — (Concilium Basiliense. 
Studien und Quellen zur Geschichte des Concils von Basel. vol. Vll). 
Hurtebise, GonzAlbz Eduardo. — Jofrt de Foxa (...1261-1295...), Nota 
biogrdfica. Barcelona, impr. de Franc. Alt£s, 1910. In-4°, 16 pp. 
•loergensen, Johannes. — Vita di S. Francesco d’ Assisi. Tradusdone au- 
torirzata daW Antore. Palermo, Libreria Internationale Alberto Reber, 
1910. In-8’, pp. VIII-683. (Prezzo L. b;. 

* » — PHerinages Franciscains, traduits du danois avec Vau- 

torisation de Vauteur par Tbodor de Wyzewa. Paris, Perrin et Cie. 
1910. In-12°, Xn, 823 pp. 

Lazzareschi, Euobnio. — Un nuovo contribulo alio studio deW iconografia 
Francescana (A proposito deW affresco scoperto nel chiostro di S. 
Francesco a Lucca). Estratto dal BoUettino deUa R. Deputazione di 
Storia Patria per i’ Umbria, Vol. XIV, Fasc. II-1II, N. 38. Perugia. 
Unione Tip. Cooperativa, 1909. In-8°, pp. 31 (con figure). 

Molfino, Francesco Zavbrio, O. M. Cap. — Codice diplomatico dei Cap- 
puccini Liguri (1530-1900). Genova, Tip. della Gioventu, 1904. In-8°, 
pp. LXXV1-496. (L. 7). 

* * — U Convento dei Cappuccini in VoUaggio. Ibidem, 1905. 

fn-8°, pp. 64. 

» » — I Cappuccini in Quarto al Mare. Ib. 1906. ln-8°, pp. 46. 

» » — I Cappuccini neUa Diocesi ChiaravaUese. Ibid. 1909. In-8*, 

pp. 84. 

» » — Quadri nobUi dei Cappuccini Liguri, [con] Prefazione 

dei P. Semeria. Ibid. 1909. In-8°, pp. 42. 

* * — Cappuccini Liguri scrittori e artisti. Ib. 1909. In8°, 

pp. Vin-96. 

Papini, Mons. Carlo. — Nel V Centenario deUa Festa dei Nome di Gesu 
e deUa Predicaeione di S. Bemardino da Siena in Camaiore. Memoria 
storica. Firenze, Tip. Barbara, 1910. In-16°, pp. 100. 

Rani de Nantes, O. M. Cap. — Histoire de Spirituels dans VOrdre de 
St. Frangois. Couvin, Maison St. Roch. Paris, Gigord, 1909. In-8°, 
XVI-601 pp. (Fr. 7,60). 

Roblneon, Paschal, O. F. M. — The Ufe of Saint Clare ascribed to 
Fr. Thomas of Cdano of the order of Friars Minor [A. D. 1265-1261] 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


600 


LIBRI RECENTER AD NOS MISSI. 


translated and edited from the earUest MSS. by Fr. P. R. With an 
appendix containing the Ride of S. Clare. Philadelphia, The Dolphin 
Press, MCMX. In-12', XLIV-169 pp. (1 doli.). 

Sabatier, Paul. — Examen critique des rtcits concernant la visite de 
Jacqueline de Settesoli d S. Frangois. Paris, Fischbacher 1910. In-8°, 
44 pp. (Fr. 2,25). — (Opuscides de critique historique } fasc. XV). 

Somigli, Teodo8io da S. Detole, 0. F. M. — Sinte si Francescane. Qua- 
racchi, Tip. dei Collegio di S. Bonaventura, 1910. In-16°, pp. 132 (L. 1). 

Terry, Charles Sanford, M. A. — A catalogue of the Publicatione of 
Scottish Historica! and kindred Clubs and Societies, and of the vo- 
lume relative to Scottish History issued by His Majesttfs Stationery 
Office 1180-1908. With a Subject-index. Glasgow, James MacLehose 
and Sons, 1909. In-8 1 , XIV-253 pp. 

— — Acia Congregationis Generalis totius Ordinis Fratrum Minorum 
S. P. N. Francisci in Protocoenobio S. Mariae Angelorum prope As- 
sisium celebratae a die XXI Maii ad II lunii 1909, Praesidente m 
ea Rmo P. Dionysio Schuler, totius Ord. Fr. Min. Ministro Gene¬ 
rati. Ad Claras Aquas, ex Typ. Coli. S. Bonayenturae, 1909. In*8°, 
pp. 102 (Lib. 1). 

— — Seraphisches S. Josephs-Kolleg eu Watersleyde. Jahresbericht fitr 
das Sckuljahr 1909-10. In-8°, 32, 21 pp. [Fulda, Kloster Frauenberg 
1910]; cf. supra 592. 

— — The Catholic Encyclopedia. — An intemational work of re- 
ference on the constitution... of the Catholic Church, vol. VIII (Greg.- 
Infal.), New York, Rob. Appleton Co. [1910]. In*4°, XVI-800 pp. 

Varia. 

Albartazzi, Can.oo Luioi. — Breve Compendio delta Vita dei B. Giovanni Colom- 
bini composta in latino dal B. Giovanni Tavelli da Toseignano e fatta volgare 
da un anonimo quattrocentista. Si aggiungono alcuni raffronti con V opera di 
Feo Belcari. Quaraoohi, Tip. dei Collegio di S. Bonaventura, 1910. In-9°, pp. 40. 

Battaglla, Eliseo. — La Via Dolorosa a Gerusalemme con illustrazioni di Attilio 
Razzolini. Firenze, Att. Razzolini edit., 1910; in-16°, pp. 190. 

Biarbaum, Athanasius, O. F. M. — Paschalis-BUchlein oder Andachtsiibungen eu 
Ehren des hl. Paschalis... nebst einerrn kurzen Lebensabrisse. Mtlnohen-Gladbach, 
B. KQhlen [1908]. In-82°, 115 pp. — Cf. AFH IU, 692. 

[ » » ] — Franziskus-Bttchlein.... ibid. [1909] in-82°, 140 pp. 

• > — Solanus-Buchlein.... ibid. [1909] in-32°, 111 pp. 

» » — Das Missionsvoerk der Franxiskaner, Heft I .... MtLnohen, Ios. 

Mdller, Linprunstrasse, 90, [1910J. In-82°, 30 pp. 

Conti, D(omenico). — II genio della santitd in Francesco d ’ Assisi. Roma, Tip. 
Pontif. nell’ Istituto Pio IX (Artigianelli S. Giuseppe), 1910; in-24°, pp. 96. 

CornalisM, Edoenius, O. F. M. — Compendiem Theologiae Moralis. Tom. S. 
Ad Claras Aquas, ex Typ. Coli. S. Bonaventurae, 1906*10, In~8°. I, pp. 446; 
II, 372; III, 564. (Lib. 9). 

Dalarbre, RaphaCl, O. F. M. — Le Frbre Mineur risolu. Retroite spiritueUe of¬ 
ferte d tous les Frtres-Mtneurs. Quaraoohi, Tip. dei Coli, di S. Bonaventura, 
1910. In-16°, 200 pp. 

Diotaliavi, Febdinando, O. F. M. — Vita di 8. Pacifico Divini dei Minori da 
Sanseverino. Quaraoohi, Tip. dei Coli, di S. Bonaventura, 1910. In-24°, pp. 96. 

Lavra, Athanasius, O. F. M. — Castu conferendarum Fratrum Minorum Provinciae 
Belgii S. Ioseph propositi et soluti annis 1903-1907. Meohliniae, typographia 
Provinoiae [1910]. In-8°, 695 pp. 

Otaro, Pacifico, O. F. M. — Discursos y conferendas. Baroelona, Herederoa de 
Juan Gili, 1909. In-12°, VI, 199 pp. 


De lioentia Eoolesiastioa et Baperionun Ordinis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



AD NOTAS 

COXPZHDII FB. XABIiVZ 

ANIMADVERSIONES PRAEVIAE. 


Brevitatis gratia, pro librorum titulis saepius occurrentibus, adhi¬ 
buimus sigla, quorum interpretationem hic praemittimus. Pro aliis quoque 
discussionibus etc. commode et utiliter adhiberi poterunt a colla borato- 
ribus Archivi. 

AF =■ Analecta Franciscana, Ad Q. Aq. I 1886. II 1887. III 1897. 
IV 1906. 

lord. — Fr. Iordani de Yano, Chronica, AF I, 1-19. ed. BOhmer, = 
Chronica Fr. Iordani, ed. H, BOhmer, Paris 1908. (ap. CoUection etc. 
P. Sabatier, IV). 

Glassb. = Nic. Glassberger, Chronica Ord. Min. Observantium, AF II. 

CG = Chronica 24 Generalium, AF III, 1-676. 

Bessa — Bemardus de Bessa: Liber de Laud. b. Francisci, 1. c. 666-92. 

OGenM = Catalogus Generalium Ministrorum Ord. Fratr. Min. sive 
Chronicon XTV vel XV Ministr. Ord. Min.: AF IU, 698-708. Numeri in 
uncis ( ) adiecti, denotant edit. Holder-Egger ap. MG. SS. XXXI, 

668-674; cf. s. v. Salimbene. 

ZKTh. = editio eiusdem libri a P. Ehrle S. I. curata ap. Zeitschrift 
fUr Kathdische Thedogie, VIII, Innsbruck 1886, 822 ss. 

Conf. = Barthol. Pisanus, De Conformitate Vitae B. Francisci ad 
Vitam Domini Iesu, AF IV, 1-668. [Pars I» 12 conformit]. 

Calai. = Catalogus Sanctorum Fratr. Min. (c. 1386.) ed. Idem, ibid. 1908. 

Prov. = Provinciale ord. Fr. Min. vetustissimum, ed. P. Conr. Eubel. 
Ad Cl. Aq. 1892. 

Sp. Sab. — Speculum Perfectionis, ed. Sabatier, Paris 1898. (ap. Col- 
lection de Documents pour Vhistoire religieuse et litt&raire du moyen dge I). 

Sp. Lem. — Specui. Perf. ed. L. Lemmens, DAF II, 28-86. 

Bartholi = Fr. Francisci Bartholi de Assisio Tract. de Indulgentia 
S. Maria de Port. ed. P. Sabatier, Paris 1902. CoUection II. 

Lempp, Elie, — Fr&re Elie de Cortone, Paris 1901. CoUection III. 

L. de Kerval, = S. Antonii de Padua Vitae duae, quarum altera 
hucusque inedita, Paris 1904. CoUection V. 

OCH = Opuscules de Critique historique, ed. P. Sabatier [aliique]. Paris 
1908, I; 1904-6, II. 

Salimbene = Chronica Fr. Salimbene de Adam Parmensis, ed. Par¬ 
mae 1867. Numeri uncis inclusi respiciunt ed. Holder-Egger, ap. MG SS. 
tom. XXX II. Hannoverae, pars I, 1906; p. II, 1908. 

Firm . 1 = Firmamentum trium ordinem S. P. Francisci, Paris 1612. 

Firm. * = Firmamentum etc. ed. Venetiis 1618. 

De iUustr. — De illustrioribus inris et feminis trium ordinum S. Fran¬ 
cisci, ap. Firm. 1 fol. XLI ss. 

Acta SS. = Acta Sanctorum Bollandistarum, adiecto numero volu¬ 
minis respecti vi cuiuslibet mensis. 

MG SS. = Monumenta Germaniae Historica, series: Scriptores. 

BF = Bullarium Franciscanum, ed. Sbaralea I-IV; Eubel V-VTI, 
Hornae 1759-1904. 

Panfilo = Panf. da Magliano, Storia compendiosa di S. Francesco 
e ddFrancescani Roma 1874, 1876. 2 voll. 

BOhmer, Analekten = AnaleJcten eur Geschichte des Franciscus von 
Assisi, S. Francisci Opuscula etc. Ttlbingen und Leipzig 1904. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


Reg. = Potthaet, Regesta Pontificum Romanorum, Berolini, 1874-6. 

Hier. = Eabel, Hierarchia catholica medii aevi. Monasterii, 1898-1902. 

Little, == Little, The Grey Friare in Oxford, Oxford, 1892. 

ChUP = Chartularium Universitatis Parisiensis, ed. Denifle et Chate- 
lain. Paris, 1889-1897, 4 voll. 

Rfrp. — Chevalier, R&pertoire des sources historiques du moyendge; 
Partie Bio-bibliographique, II* edition. Paris, 1906-07. 

Aquil., = B. Bernardini Aquilani, Chronica Fratrum Minorum Ob¬ 
servantiae, ed. L. Lemmens, O. F. M., Romae 1902. 

BHL = Bibliotheca Hagiographica Latina, edd. Socii Bollandiani, 
Bruxellis 1898-1901, 2 voll. 

Ncl. — Hurter, H., Nomenclator litterarius theologiae catholicae , Ed. 
IU (ip? t. II*, Oeniponte 1900; III 8 , 1907. 

Civezza, Miss. = Marcellino da Civezza, 0. F. M., Storia delle mis¬ 
sioni francescane, Roma, Prato, Firenze 1867-96, 11 voll. 

Civezza, Saggio = Idem, Saggio di Bibliografia sanfrancescana. 
Prato 1879. 

Picconi, Cenni = Picconi, Giac. 0. F. M. Cenni biografici sugli uommi 
iUustri della Francescana osservante Provincia di Bologna. I, Parma, 1894. 

Picconi, Serie = Idem, Serie Cronologico-Biografica dei Ministri e 
Vicart Provinciali deUa Minoritica Prov. di Bologna. Ibid., 1908. 

Eubel, Geschickte — Geschichte der oberdeutschen ( Strassburger) Mi- 
noritenprovinz, Wdrzburg 1886. 

Schlager. Beitr. = Beitrdge zur Geschichte der KOlnischen Pransis - 
kaner-Ordensprovinz in Mitte!alter, K6ln 1904. 

Gonzaga = De origine Seraphicae Religionis, ed. II, Venetiis 1608. 

Rodulphius — Historiarum Seraphicae Religionis libri tres... a F. 
Petro Rodulphio Tossinianensi, Venetiis 1686. 

Gubernat. = Dominicus de Gubernatis a Sospitello, Orbis Seraphicus, 
Romae et Lugduni, 1680-1689, 6 voll.; voL VI. Ad Cl. Aqu. 1887. 

ChHLeg. — Chrondogia Historico-legalis Seraphici ordinis Fratrum 
Minorum, Tom, I. Neapoli 1660. 

Arturus, Martyrol. — Arturus a Monasterio, Martyrologium Fran- 
dscanum, Paris 1638. 

Hueber, Menologium = Fortunatus Hueber, Menotogium... Sancto¬ 
rum etc. ex tripUci ordine S. Francisci... Monachii 1698. 

Lisb. Diola = Marco da Lisbona, Croniche de gli ordini instituUi da 
S. Francesco. Tradotte da Diola e Barezzo Barezzi etc. corretta da P. Leo* 
nardo da NapoU, 4 Partes (IV* pars: 8 voll.) 6 voll. Napoli 1680. 

Wadding, Script. = Scriptores Ordinis Minorum, Romae 1660; ibid. 
1806 ed. II; ibid. 1906 ed. III. 

Sbaralea Suppi. = Supplementum ad Script. ord. Mtn. Romae 1808 ; 
ed. II, ibid. 1906, tom. I. 

BTS = P. Hier. Golubovich, Biblioteca bio-bibliografica deUa Terra 
Safda e deW Oriente Francescano, I, Quaracchi 1906. 

Felder, Studien = Felder, Geschichte der wissensschafU. Studien m 
Franziskanerorden bis um die Mitte des 13. Jahrhunderts, Freiburg L B, 
1904. — Etudes = Idem, Histoire des Etudes dans Vordre de St Frangois qtc. 
Paris 1906, i. e. versio gallica huius operis. 

AB = Analecta Bollandiana, Bruxellis 1880 ss. 

MF = Miscellanea Francescana, ed. Faloci-Pulignani, Foligno 1888 as. 

EFr. = Etudes Franciscaines, Paris 1899 ss. 

ALKG s= Archiv filr Litterator - und Kirchengtschichte des MHtdattsre, 
edd. P. Fr. Ehrle S. I. et H. S. Denifle O. Praed. I-UI, 188687 1 

IV-VH, Freiburg 1888^7. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


i 



DISCUSSIONES 


QUO ANNO CAPITULUM GENERALE 0. F. M. 

METIS 

CELEBBATITK SIT (1255) 


Tot in discrepantium opinionum de anno, quo Comitia 
Ordinis FF. Minorum Generalia Metis in Lotharingia habita 
fuerint, diversitate, summi fuit momenti, quod et textus qui¬ 
dam aequales, iam quidem diu noti, sed parum bene typis 
vulgati, correctius tersiusque ederentur, et quod documentum 
novum ac authenticum de Capitulo isto in lucem protrahe¬ 
retur. Meritum illud spectat ad cl. D. A. G. Litti e, hoc 
autem est R. P. Ubaldi Alenconiensis 0. Cap., qui longe 
melius de quaestione dubii ambiguique Capituli Metensis 
meritus fuisset, si accuratiore calamo documentum seu eius 
apographa reddidisset. Exinde autem dubitatio adhuc vigens 
et perdurans, de hoc Capitulo novam instituere quaestionem 
ac disceptionem, ut ad discrimen et in liquidum res perdu¬ 
catur, nos obligat adigitque, exploratis hinc inde documentis 
et discussis plane argumentationibus. 

Paucis opiniones varias, annum Capituli Generali Me* 
tensis enuntiantes, enumeremus oportet, iuxta quod res po¬ 
stulabit. Tacent Capitulum istud Fr. Iordanus a Yano (1), Fr. 
Peregrinus de Bononia (2), Bernardus de Bessa (3), Cronicon 
XV Generalium Ministrorum 0. F. M. (4), Philippus de Pe- 

(1) Chronica, ap. Analecta Franc. (AF) I, 1886, 17 sqq.; ©d. BOhmer, 
Paris 1906, 62; n. 75 sqq. AFH IU, 60 sq. 

(2) Ed. A. G. Little, ap. Bollett. erit, di cose francesc., 1,1905, 46 sq; 

ap. Eccleston, 143. (8) AF III, 679 ; ed. Felder, Romae 1897, 43 sqq. 

(4) AF III, 697, licet ad illud alludat; ed. Felder, 106 sq. ed. ap. 
Speculum Vitae, Venetiis 1604; Metis 1509, f. 208 v. ed. Ehrle ap. Zeitschr . 
f.kath. Theoloffie, Vn, Innsbruck 1883, 342; ed. Holder-Egger, ap. Monum. 
Germ. Hiet. Script. (MGH SS) XXXII, 662. 

^ M M M. a/ _n_|aa ili it-I A M TfT OO 

xnnvffCiwif “ rLai ia a * ro 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


602 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1255). 


rusio (1), Angelus de Clareno (2) etc., etsi omnes pluro de 
B. Ioanne Parmensi retulerint. Chronica vero XXIV Min. 
Generalium (3) Metensia Comitia clare sub anno 1253 adno- 
tavit. Fr. Marianus Florentinus anceps haerens (4) de anno 
Capituli, de eo agit ad annum 1251; dum Glassberger (5) de 
eo silet, et Fr. Ioannes de Komorowo (6) quin ullum annum 
praefigat de eo loquitur, non secus ac auctor Memorialis 
Ordinis FF. Min. (7). Sic et Salimbene illud commemorave¬ 
rat (8). Eodulphus Tossiniansis (9) auctor est anno 1249 con¬ 
vocatos esse Capitulares Metas, ut cum eis Generalis, ante¬ 
quam in. Graeciam qua Legatus pontificius abiret, Religionis 
statum ordinaret. Hanc opinionem amplexatus est P. L.Wad- 
dingus (10) eamque praevalere omnino fecit inter auctores 
ipso recentiores eumque secutos. Quae opinio communissima 
prae caeteris invaluit. Novis fulcimentis aucta est haec opinio 
editionibus prioribus-Tractatus Fr. Thomae de Eccleston (II). 


(1) AF IU, 709 sqq; MGH SS XXXII, 681. 

(2) Ed. Ebrie &p. Archiv f. Litt. u. Kirch.-Gesch. (ALKG) If, 1886, 

267 sqq. (3) (OG) AF III, 279; cf. 270 nota. 

(4) AFH II, 306; cf. AFH III, 58; cf. Wadding, Annales Minorum, 
IIP, Romae 1732, 208 (an. 1249, n. 1). Item et Marcus Ulyssiponensis, 
Chronica de la Orden de los Frayles Menores, 1. II, c. 20; versio ital., II. 
Venezia 1590, 59. (5) AF II, 1887, 71 sqq. 

(6) Memoriale Ordinis FF. Min., Edd. Liske et Lorkiewicz, ap. 
Monum. Poloniae hist., V, Leopoli 1888, 101. 

(7) Ap. Monum. Ord. Min., Salmanticae 1511, Tract. n, fol. 227 v.; 
ap. Firmamenta trium Ordinum, Paris. 1512, part. I, f. 28v. sq.; Venet. 
1613, p. I, f. 33r. (8) Chronica, ed. Holder-Egger, MGH SS XXXII, 
300sq.; ed. Parmae 1857, 130. 

(9) Historiarum seraph. rclig. libri 3, Venetiis 1586, f. 238r. Sic et 
Gonzaga, De origine seraph. relig., ed. II, Venet. 1603, 59. 

(10) L. c. — De Gubernatis, Orbis seraphicus, III, Romae 1684, 8. 
(Mich. a Neapoli, Chronologia historico-legalis, I, Neapoli 1650, 26 nullum 
indicat annum). Acta SS. mart., III, 60, etc. etc. Luigi da Parma, Vita 
det B. Giovanni da Parma, O. F. M.. Quaraechi 1900, 74; Ehrle, S. J., 
ALKG VI, 31 sq.; Hil. Felder, O. Cap., Gesch. d. wiss. Studieri in Franzisk 
Freiburg i. B. 1904, 308 sq.; vers. gall. Histoire des ttudes, Paris 1908, 
320. Rene de Nantes, O. Cap., Histoire des Spirituels, Couvin-Paris 1909, 
153 sq. H. Holzapfel, Handbuch, d. Gesch. d. Franziskanerordens, Freiburg 
1909, 31, 693; Manuale hist. Ord. FF. MM., 28, 623. 

(11) Ed. J. S. Brewer, Monum. Franciscana, I, London 1858, 3 sqq., 
partim ed. R. Howlett, 1. c. II, ibid. 1882, 7 sqq., inde ap. AF I, 217-256; 
cf. AFH III, 659-63; 682-3. Erroribus numerorum harum editionum innixi 
(cf. infra p. 604, n. 2) pro anno 1249 steterunt v. gr. Panfilo da Ma- 
gliano, O. F. M., Storia compendiosa di S. Francesco e de 1 Fr ancise a ni, 
I, Roma 1874, 594 sq. germ. vert. Quint. Milller, O. F. M., Geschichte des 
hl Franz., I, Mtlnchen 1883, 437. Editores AF III, 276, n. 6. Holder-Egger, 
1. c. 300. Denifle, Chartidarium Univ. Paris., I, Paris. 1889,187, 217, etc. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




QUO AN. CAPITULUM OLB METIS CELEBRATUM SIT (1266). 608 

Attamen pro anno 1253 pronuntiavit P. Irenaeus Aff6 (1), 
pro anno 1251 P. Hier. Golubovich (2). 

Nova, eaque improvisa luce quaestio aspersa est recenti 
editione Tractatus Fr. Thomae communiter de Eccleston 
dicti: De adventu FF. Min. in Angliam , quae curante cl. 
D. A. G. Little an. 1909 prodiit, et in qua Capitulum Gle 
Metense anno 1254 constituit esse habitum (8). Eisdem ratio¬ 
nibus contentis in Tractatu Fr. Thomae ductus eiusdem in¬ 
terpres angius, scii. R. P. Cuthbertus 0. M*. Cap. (4), inter 
finem an. 1253 et principium 1254 dubius titubabat. Qui vero 
post dictos duos auctores atque ab eis adactus, quaestionem 
novo documento a se invento decidere ac solvere poterat, 
nempe R. P. Ubaldus Alenconiensis 0. Cap. (5), eam 
dubiam et ambiguam reliquit, cum documentum suum modo 
non felici nec accurato propalaverit. Hoc demum non obstante, 
R. P. Ferd. Delorme 0. F. M. brevius argumentationes 
resumens novamque addens (6), rem controversam optime 
conclusit, Capitulo Metensi annum praefigens 1255. Ast du¬ 
bitationem, ob P. Ubaldi legendi modum inutiliter exortam, 
ipse penitus evellere atque expellere non potuit, quoniam 
denuo ipsi hoc documentum inspicere datum non fuerat. 
Quo coram examinato, quam brevissime fieri potest, contro¬ 
versias discutiendas et dirimendas modo aggredimur. 

* 

* * 

Auctores superius allegatos sive aequales sive suppares 
nihil certi de Comitiorum Metensium anno statuere, nemo 
est quin videat; alii ergo conquirendi nobis sunt, cum 
ad annum certum et inconcussum deveniendi animus no¬ 
bis sit. 

Eiusmodi textus sponte offert Tractatus Fr. Thomae 
Ecclestonii castigatius modo a cl. A. G. Little typis 
cusus. Scribebat Tractatum suum Fr. Thoraas anno 1258 vel 

(1) Vita dei B. G. da Parma, Parma 1777, 48sq. Cf. L. da Parma, 74. 

(2) AFH III, 68-60. Etiam H. Sbaralea, BuUar. Franc., (BF) II, 
Romae 1761, 138 not. d promiserat se probaturum eamdem opinionem. 

(3) Paris 1909, 60, 62, 63, 92, 126, 143, in notis ad pagg. calces; cf. 
AFH III, 668 sq. 

(4) The Chronicle of Thomas of Eccleston.... newly done into English, 
London 1909, p. XXXIII sq., AFH III, 662-3. 

(5) Ap. Etudes Francvtcaines (EF), XXIII, Paris 1910, (n° 133, jan- 
vier), 96-99. 

(6) In hoc AFH III, 493-97, ubi incidenter potius rem tractavit. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



604 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM 8IT (1266). 

1259 (1), ideoque optime res a se relatas scire poterat, 
praesertim eas, quae propriam Provinciam attinebant. Re¬ 
fert vero de Fr. Guillelmo de Nottingham: « Igitur 
postquam circiter 14 annos provinciam Angliae rexerat , 
in capitulo Metensi absolutus est. *. Priores editiones le¬ 
gerant « 9 annos » (2), sed omnino erronee, quia Codices P (3) 
et C clare numerum 14, uti aiunt, arabicum praebent Cod. E 
vero paululum minus aperte, cum amanuensis non perfectis¬ 
sime numerum 4, cuius laqueus, uti omnes norunt, tunc tem¬ 
poris sursum ferebatur, foimaverit, et quem Brewer praepo¬ 
stere X, romanum quod dicunt, esse autumavit. 

Guillelmus de Nottingham in Ministrum provincialem 
assumptus est loco Fr. Haymonis de Faversham, qui die 
I novembris anni 1240 in Ministrum Glem (4) delectus fuerat, 
successurus Fr. Alberto de Pisis, qui die 23 ianuarii obie¬ 
rat (5). Tunc autem Fr. Haymoni successit « vicarius suus 
Fr. W(illelmus) de Notingham per communem electionem et 
confirmationem factam ab eis quibus fuerat demandata > (6). 
Qua « electione communi» insinuatur aperte Capitulum pro¬ 
vinciale, cuius erat ista electio (7), et quod revera locum 
obtinuit 19 maii 1241 (8). — Si huic termino addis 14 annos, 
aptissime et accuratissime in annum 1255 devenimus. 

(1) Little, p. XXL Fr. Thomas commemorat absolutam Fr. Ioh&nnem 
Parmensem a Generalatu, (2 febr. 1257), 92; de 8. Bonaventura eius suc¬ 
cessore prorsus silens. Ultimum Ministrum provincialem Angliae nominat 
Fr. Petrum de Tewkesbury, cui Ioh. de Stamford an. 1258 successit etc. 

(2) Cf. Brewer, 70; AF I, 255. — Pergit autem locus (1. c., Little, 
126 sq.): Fr. Willelmum tunc ex parte capituli missum fuisse ad papam, 
et Januam pervenientem cum Fr. Ioh. Parmensi, una cum socio suo 
Fr. Ricardo, cui inserviebat, pestilentia correptum obiisse. Fratres 
Angliae, eius mortis inscios, eum in capitulo denuo elegisse, id quod 
Minister Glis prohibuit; novo ergo in capitulo electum et confirma¬ 
tum fuisse Fr. Petrum de Tewkesbury etc. 

(3) I. e. codex Phillipps 3119, saec. XIV; Little, XV sqq. qui primus 

eo pro editione usus est. Alii codd. supererant C(otton) Nero A. IX 
Musaei Britannici (saec. XIII exeuntis). E(boracensis) saec. XIV; Lam¬ 
port) nunc deperditus. Constat C et L non esse nisi fragmenta unius 
codicis. Cf. AFH III, 569sq. (4) AFH II, 105. Little, 86. AF III, 246. 

(5) Iordanus, n. 70, AFH III, 51; Btthmer, 59. 

(6) Little, 108; AF I, 249. (7) Cf. Constit. Gles (1260), 

ALKG VI, 125; S. Bonaventura, Opera omnia, VIII, 1898, 460. 

(8) Little, 108, qui sine ratione de hoc dubitat, cum ipse, p. 166-6 
edat mandatum regis Henrici III (20 april. 1241), ut Fratribus Min. 
«qui celebraturi sunt capitulum suum provinciale Londonii.... in festo 
Pentecostes.... singulis trium dierum.... tria fercula et vinum.... et unam 
novatam buscae » det thesaurarius regis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




QUO AN. CAPITULUM GLE METIS CELEBRATUM SIT (1255). 605 


Adest et alius locus Ecclestonii partim eiusdem 
tenoris, quippe qui agat de eodem Fr. Wilhelmo et de Fr. 
Iohanne de Kethene. Cum Fr. Elias anno 1232 vel 1233 Pro¬ 
vinciam Scotiae ab Anglica discerpsisset (1): 

« Factu* (2) est minister Scotiae (3) frater Henricu* de Reresby; sed 
antequam, conveniret ad ipsum obedientia, mortuus erat. Successit igitur 
ei frater Johannes de Kethene, gardianus Londoniae, qui omnia loca ultra 
Eboracum capi fecit.... Igitur cum per plures annos pi'Ovinciam Scotiae 
proltabUitcr rexisset, rcconiuncta provincia Angliae (4), a Ministro Gene¬ 
rali fratre Alberto minister Hiberniae creatus est.... Cum igitur circiter 
XX“ annos minister extitisset, in cajntulo Metcnsi in quo et frater Wil- 
telmus Minister Angliae absolvebatur, absolutus est *. 


Contra codices C et P, codex E hic habet « 10 », id quod 
penitus nequit quadrare, cum circa annum 1245 nullum Capi¬ 
tulum Grlc Metis certo certius celebratum sit(5). Standum ergo 
numero alteri, scii. «XX 4i annis», quique nos versus vel 
in annum 1255 denuo deducit, quamvis nec annus 
nec mensis erectae provinciae Scotiae accuratius indicari 
queant. Attamen assignanda manifesto est divisio primis 
annis Generalatus Fr. Eliae (1232-1239), secus enim «plures 
anni* pro provincialatu Fr. Henrici in Scotia non suppe¬ 
tiissent. Depositus est Fr. Elias 15 maii 1239 (6). 

Uterque ergo computus duplici in loco Ecclestonii 
fundatus in annum 1255 exacte nos deducit, ille quidem 
accuratissime, hic modo minus stringenti (7). 


(1) De hoc modo agendi Fr. Eliae, cf. Eccleston, Liltle 50-1; AF I, 
235.sc|.; Salimbene, cd. Holder-Eggor, MG SS XXXII 101, 106sq.; ed. 
Parmae 1857. 105 sqq.; CG AF III, 216. Ed. Lempp, Frerc Elie, Paris 
1001, 118 ss. 

(2) Little, 51 sqq.; AF I, l. c.; AFH I, 7-10. 

(3) Cf. W. Moir Bryce, The Scottish Grey Friars, I, Edinburgh and 
London 1909, 7 sqq. 

(4) Absque dubio an. 12119, quo numerus Provinciarum limitatus est; 
lordanus, n. 67; Bfihmcr, 58, AFH 111, 50. CG AF III, 246; AFH I, 10 sq. 

(5) Neque de I" Capitulo Gli Ianuensi 1214 hoc dicere, nisi enor¬ 
miter errando, potuit Fr. Thomas, quia Guillelmus secus solos 4 annos 
Minister prov. exstitisset. — Narrata a Fr. Thoma de Capitulo II Ia¬ 
nuensi, Little 52; AF I, 235s., optime quadrant, si an. 1251 (vel 1252) 
hoc assignatur, id quod ex novo anno Capituli Metcnsis (1255) sponte 
consequi videtur. 

(6) lordanus, n. 70; Bohmer, 59 sq., AFH III, 50. 

(7) Nil mirum, quod cl. Little, 50, 52, 92, 126 magis favet anno 1254, 
et P. Cuthbertus p. XXXVIII capitulum hoc * fini anni 1253 vel initio 
1254 * adsignare vult, quia anni isti apud Ecclestonium non a principio 
anni civilis, sed a variis mensibus numerandi sunt, unde fluctuatio 
quaedam promanavit titubatioque. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


606 QUO AN. OAPITULUM GLK METIS OELEBBATUM SIT (1255). 

Neque deficiunt nos alii auctores, qui annum 1249 ct 
sequentes penitus excludentes, Ecclestonii computos apprime 
fulciunt, resque eas, quae de anno quo Fr. Guillelmus de 
Nottingham ab officio Ministri provincialis absolutus sit, aliis 
factis confirmant. Memoriae prodita est collectio Episto¬ 
larum (1), quas Fr. Adam de Marisco, 0. F. M., sui 
aevi inter Minores Fratres Anglos apud summos infimosque 
celebratissimus, ad plures viros saeculares ac Fratres suos 
dederat. Obiit vero Fr. Adam anno 1258 (2). 

In epistola data: « Reverendissimo in Christo patri 
Fratri W[illelmo\ Ministro Fratrum Minorum in Anglia *, 
eidem scribit: « Mitto vobis litteras mihi a venerabili patre 
domino Lincolniae a Curia destinatas etc. (3) *. Pater iste 
ac Dominus est Robertus Grosseteste, episcopus Lin- 
colniensis, fautor atque amicus maximus cum Fratrum Mi¬ 
norum (4) tum praecipue Fr. Adae de Marisco. Ad Curiam 
Romanam denuo accesserat anno 1250(5), dum Fr. Adam 
« super littus maris Dovoriae, in tanta... maesti cordis an¬ 
garia, cum lacrimarum profluvio (6) * plangeret, quod iter 
idem secundo suscipere sibi non licuisset. 

Idem fere lugenti calamo repetit alia epistola, inscripta 
« Fratri W[illelmo] Ministro Angliae (7)». Liquet ergo Fr. 
Guillelmum adhuc an. 1250 Ministrum Provincialem Angliae 
fuisse, cum per continuos 14 annos hoc officium gesserit. — 
Alia epistola (8) missa « Fratri W[illelmo ] Ministro An¬ 
gliae », manifeste alludit ad sedem Lincolniensem, vacantem 
ob obitum Roberti Grossetestae (9), qui fatis cesserat 9 oct. 
1253(10). — Alia in epistola directa: « Fratri W[illelmo) 
Ministro Anglae{ 11)» narratur quomodo non sine tumultu 
magistrorum saecularium Fr. Thomas de Eboraco Oxo- 
niae « cathedram ordinarie regendi in Sacris Scripturis * 
ascendisset, qui eventus a die 22 februarii ad 8 martii 1253 
acciderant (12). Eadem epistola commemorat etiam controver- 

(1) Eam edidit J. S. Brewer, Monumenta Franeixc., I, 1858, 75-489. 

(2) Brewer, 1. c. I, p. LXXVI-CI. Little, The Grey Friant at Oxford, 

Oxford 1892, 4 sqq., 31 sqq., 134-9. (3) Brewer, I, 307-9, 306. 

(4) Little, Grey Friant, 30sqq. Felten, ltob. Oronte texte, Freiburg i. 
B. 1887, 18 sqq.; Stevenson, liob. Groxsetexte, London 1899, 59 sqq. 

(5) Stevenson, 279sqq. Antea iam, scii. 1245 Curiam petierat, sed una 
cum Fr. Ada de Marisco; 1. c. 247sqq.; Brewer, I, 876-8: cf. epistola 
Fr. Adae 1245 Lugduno scripta; cf. 1. c. 158. 

(6) Brewer, I, 312. (7) L. c. I, 312. (8) L. c. I, 322*. 

(9) L. c. 324. (10) Stevenson, 324; Felten, 100 aq. 

(11) Brewer, f, 346-9 ; 334-9; 837-8. (12) Little, Grey Frior*, 37-39. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM 8IT (1265). 607 


siain, quae mense novembri 1252 orta est circa hospitale in 
South wark (1)* 

Ob harum ergo litterarum Fr. Adae tenorem, patet 
officium Provincialis Ministri Fr. Guillelmi sal¬ 
tem in annum usque 1253 esse protrahendum, Capitu¬ 
lum ergo Metense ante annum 1253 certo locum non ha¬ 
buisse; additis vero et consideratis locis Fr. Thomae de 
Ecclcston, dubitari nequit, quin revera in annum 1255 
usque perduraverit, quo ergo anno capitulum Me¬ 
tense est celebratum. 


* 

* * 

Habemus demum huius anni 1255 confirmationem expli- 
citam (2) atque omni exceptione maiorem in litterio a/filia¬ 
tionis, quibus Iohannes Parmensis abbatem Nicolaum(3) 
et conventum monasterii 8. Vincenti i 0. S. B. Metis (4) 
suffragiorum Ordinis S. Francisci participes effecit. Forma 
epistolae huius adamussim concordat cum alia epistola eius¬ 
dem penitus tenoris, quam Iohannes Parmensis Ferrariae 
6 sept. 1254 dederat « Domno Incobo de Buxolis et domine 
Mobili e uxori eiusdem (5) *. Hoc primus advertit R. P. Fer- 
dinandus Dclorme(fi), qui et iurc menda prioris editoris (7) 
carpsit et expunxit, uti cuilibet exemplar P. Ansclmi Me¬ 
ti vi er inspicienti statirn patet. Cum autem editor ille etiam 
epistolae notam chronologicam, quae in quaestione summi 
erat momenti, ( implicuerit atque perturbaverit, plura hic de 
exemplari illo subnectere necessc est. 

Collectio illa documentorum ex archivo Fratrum Minorum 
Recollectorum Provinciae 8. Dionysii, unde occasione per¬ 
turbationis gallicae in Versailles translata fuerunt, prove- 


(1) L. c. 337, cf. 640-42. 

(2) Litterae encyclicae, quas Beatus in eodem Capitulo de Liturgiae 
uniformitate dedit, nota chronolngica penitus carent. Hucusque sola illa 
forma cognoscitur, quae ad Superiores Provinciae Tusciae directa fuit, 
quamque e Fr. Mariano Florentino exscripsit Waddingus, 111*, 149-50; 
(an. 1249, n. 2). — Cf. Salimbene, 301; Parin. 130. 

(3) Gallia Christiana, XIII, 921. AFH III, 494. 

(4) Cf. Calmet, Histoire de. Lorraine, II edit., VH, Nancy 1757, II, 
p. OCXXIXsqq. Kraus, Kunst und Alte.ii.nm in Lothringen, III, Strassburg 
1889, b. v. — M6 SS III, 156sqq. 

(6) MG SS XXXII, 298; Parin. 128sq. 

(C) AFH III, 494; ideoque a textu hic reedendo ultro supersedemus. 

(7) Ap. IStud. Franc., (EF), XXIII, 97. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



608 QUO AN. CAPITULUM GLE METIS CELEBRATUM SIT (1255). 

nit(i). Epistolae autem Iohannis Parmensis non duo (2), sed 
tria exemplaria ibi adservantur; sunt a duobus scriptoribus 
confecta. Iubente P: Alexandro Pocquelin(3) ministro 
provinciae S. Dionysii, iuxta voluntatem P. Generalis Mini¬ 
stri 0. F. M. (4), Fr. Anselmus M6tivier bullas et docu¬ 
menta alia conventum Metensem tangentes collegit, easquc 
a se fideliter exemplatas et transseriptas 19 februarii 1620 
a duobus notariis apostolicis authenticare fecit (5). Collegit 
etiam e Manuscriptis, librisque alias notitias qualescumque 
historiam conventus Metensis(6) illustrantes. Ministro Pro¬ 
vinciali misit ergo primo quaternum quemdam, minuto cha¬ 
ractere exaratum, notitias tales historicas, bullarumque in 
archivo conventus nostri Metensis adservatarum regesta(T). 
Haec omnia (in MS.° A) repetiit vel ipse vel alius amanuensis 
quidam, P. Anselmo auctore et duce, addiditque apogra- 
pha bullarum etc. quas ineditas putabat (8). 

Utrumque MS® praebet apographon epistolae.Fr. Iohan¬ 
nis Parmensis, quae his praeviis verbis lectori offertur: 

• Et anno Domini millesimo ducentesimo quinquagesimo [!], tribus 
annis ante obitum S. Clarae (9) a R.mo et nunc beato Joanne de Parma 

(1) Versaitles, Archives du depart. Seine et Oise. H. Recollets de 
Saiiit-Germain-en-Laye. Liasse 9. — Cf. Etat g&n&ral par fonds des Ar¬ 
chives d&partementales de France ; Dep. Seine-et-Oise, Paris 1900, p. 9-10. 

(2) EF XXIII, 98. 

(3) Cf. Hyac. Le Febvre, 0. M. Rec., Histoire chronologique de la jrro- 
vince des RecoUets.... de St. Denis, Paris 1677, 43 sq., 62, 70, 107, 111. 
Fuit'Provincialis 1619-22; postea (1632-34), guardianus conventus Me¬ 
tensis. Cf. Sbaralea, Supplement. ad Scriptores Ord. Min., Romae 1906, 
21; I*, ibid. 1908, 22. Ch. Rapine, Histoire generale de 1’ordre et progrez 
des FF. Min.... RecoUets, Paris 1631. 

(4) Pro Annalibus Waddingi conficiendis; cf. Haroldus, Epitome An¬ 
nat., I, Romae 1662, p. 20sqq. (Vita Waddingi). 

(5) In fine MS. maioris, quod nos A designamus. 

(6) De eo cf. Wadding IV*, 67; an. 1257 n. 26. Dom S. Fran<?ois et 
D. Tabouillot, Histoire de Metz, Metz 1769-90, 6 vols., II, 438, 579; III, 
177 sqq. E. de Bouteiller, Notice sur les monas teres de 1’ordre de S. Fran- 
$ois d Metz, ap. Memoires de VAcademic imperiale de Metz, XLIX, Metz 
1868, 235-327. F. X. Kraus, Kunst und Altert. in Lothringen, 684-691. 
Le Febvre, 1. c. 61-2. Gonzaga, De orig. seraph. relig., 633 sq. 

(7) Ibidem; hoc MS B inscribimus. 

(8) Scii, deerant apud Firmam. 3 Ordin., et ap. Em. Rodericum, 
Collectio et compilatio privilegiorum apostolicorum regul. mendicantium, 
Lugduni 1613 et pluries. Cf. Wadding, Scriptores O. M., Romae 1630, 
106 sq.; ib. 1806*, 72; ib. 1906 3 , 73-4. Sbaralea, SupjA. ad SS., 229-30; 
I*, 243-4. — Quae documenta typis edemus suo tempore. 

(9) Cum ap. Fimi., S. Clara obiisse dicatur: MCCLIII, nequaquam 
hic agitur de confundendo 3 cum VIII, uti vult P. Ubaldus, EF 1. c., sed 
P. Anselmus traditionem Metensem (falsam) hic expressit, vel parum 
attente scripsit. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




QUO AN. CAPITULUM GLE METIS CELEBRATUM SIT (1265). 609 

tunc Generali totius Ordinis S. Fr ancise i celebratum fuit in hoc con¬ 
ventu capitulum generale, cuiu,s mentio fit in Firmamento trium or¬ 
dinum (1), absque tamen temporis annotatione, quod nobis indubitatum 
manet media littera in pergame.no scripta, quam in praedicto capitulo Fra¬ 
tribus religiosis S. Benedicti Monasterii S. Vincentii Metis praedictus 
beatus Pater, eos admittens ad participationem bonorum operum fratrum 
totius Ordinis nostri [< dedit\ cuius tenorem de verbo ad verbum, iisdem 
quoad fieri potuit characteribus, sic ponendum habui (2). 

...... Datum Metis in capitulo generali anno Domini MCC°L n qhto. 

[= quinto]. 

In altero exemplari (B) P. Anselmi M6tivier exprimi¬ 
tur sic nota chronologica epistolae: 

Datum Metis in capitulo generali anno Domini MCC°l" qhto. 

Deinde autem linea transversa amanuensis delevit qTitn , 
scribens qita (sic), quae litterae denuo quinto , legendae sunt, 
nequaquam vero quarto uti P. Ubaldus censuerat (3). 

Tertium apographon epistolae Parmensis Metis da¬ 
tae, una cum aliis servatum vix tribui potest Fr. Anselmo M6- 
tivier, ob scribendi modum diversum, estque certo posterioris 
temporis (4). Adest in alio quaterno, cui titulus: Mernoire 
du couvent de Metz tirez de M. r de Madaure (5), suffragant. 
Insunt tamen et aliae res (6), quae apud P. Martinum Meurisse 
desiderantur. Primo sub numero exponitur epistolam Fr. 
Iohannis Parmensis ‘esse deperditam’: quanquam certo 
in Archivo conventus adfuisset, ‘testantibus pluribus 
religiosis, se ipsam vidisse’(7). Haec notitia deleta 
postea fuit, idemque amanuensis in margine adnotavit (8): 
« iterum inventa est». Pag. f> sub num. 7 idem scribit 
de quodam capitulo Fratrum Minorum Metis celebrato, ‘ iuxta 
notitiam in archivo civitatis contentam ’ (9), praesidente , 

(1) Ibi est: part. I, fol. XXVIII v. b. Cf. p. 602, n. 7. 

(2) Hic locus etiam ap. EF XXNI, 98. 

(8) L. c. 98, ubi haec vocabula reddidit qixto et qrto, contra exem¬ 
plaris formam ac fidem. Littera secunda alterius notae i potius est; nullo 
modo vero r. 

(4) Citat etenim opus Martini Meurisse 1684 editum ,* enumeratque 
Fratres in conventu Metensi an. 1636 et 1637 mortuos etc. 

(6) Id est ex libro P. Martini Meurisse, 0. F. M. suffraganei Me- 
tensis episcopi, Histoire des Fvesques de Metz, Metz 1634, p. 443. (Cf. 
infra Necrdog. Conv. Antissiodorensis sub die 28 nov.). 

(6) Pag. 8: M&moire de ce qui se trouve de remarquable au couvent 
de Metz etc. 

(7) Pag. 8: Lettre de Jean Parent [!] ou Jean de Parme.... plusieurs 
religieux tesmoignent Vavoir veu etc. • (8) Pag. 3: Elie est retrouvde. 

(9) Idem affirmat H. Le Febvre, l. c. 61. Agitur procul dubio de 
Chronica quadam urbis Metensis, quae tamen omnes longe posterioris 
temporis sunt, non de documento quodam. Bouteiller, 1. c., 236 sqq. Cf. 
Meurisse, L c., 443-4. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




610 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1255). 

seu, uti ait potius, praesente S. Bonaventura. Pcrgitquc do 
capitulo generali a Fr. Ioanne Parmensi in eadem urbe 
celebrato, cuius occasione epistolam illam affiliationis spiri¬ 
tualis Fr. Iohannes Parmensis monachis O. S. B. S. Vincentii 
dedit «quae, ait, tandem denuo inventa est», «scri¬ 
pta charactere antiquissimo et multum contracto in parva 
membrana, lata duos pollices, longa vero quattuor pollices, 
absque sigillo et subscriptione, cuius tenor de verbo ad ver¬ 
bum sequitur....» (1). En eius nota chronologica: Datum Metis 
in capitulo generali anno Domini M°CC°L° quinto. 

Quamvis ergo authenticum originale huius epistolae 
frustra quaesiverimus (2), dubitari nequit de nota chro¬ 
nologica scii. 1255. Et eo minore iure dubitatio admitti poterit, 
quo hic annus 1255 auctoribus Metensibus contradicat (3), et 
tria exemplaria huiujs epistolae diversis tem¬ 
poribus ex originali tunc adhuc superstito con¬ 
fecta, eumdem annum praeseferunt 

Accedit ad probationem s e r i e s illa bullarum gra¬ 
vium quae P. Ferdinandus monstravit mox post Capitu¬ 
lum Gle anni 1255 et ob tale Capitulum Ordini Fratrum Mino¬ 
rum datas fuisse (4). — Neque mirum, quod annum post 
Capitulum Gle Metense, scii. 1 iunii 1256, Alexander IV pe¬ 
tentibus Fratribus bulla sua ordinaverit, quod in Missis pro 
Summo Pontifice solemnibus « Gloria in excelsis Deo et Se - 
quentias seu Prosas Missis competentes huiusmodi statuto 
contrario et praesertim Metis a vobis in generali capitulo 
edito non obstante , licite valeant decantare (5)». Qua ex¬ 
ceptione a Papa promulgata innui videtur hoc ultimo loco 
fuisse ordinatum in capitulo Metensi, neque ullum capitulum 
exinde locum obtinuisse. Quia alterum capitulum alterius 

(1) MS. cifc. p. 6 \Il [Meurisse] fait mention <Tun chapitre generat 
tenu en ce conveni Van 1249 (!) par le R. P. Jean de Parme et non 
Parent.... II est d croire que ce fut au tempn dudist chapitre, que le Per(e) 

Jean de Parme general donna ceste lettre de filiation d St. Vincent.... 

(2) Cf. documenta Conventus Metensis O. F. M. in Archivo Provin¬ 
ciae, Metis, (Bezirksarchiv) H, 3771 sqq. et Q 2, 30; Q 2, 129 etc. — Cf. 
quoque Documenta Monasterii S. Vincentii, ibidem H 1945, cf. et: Sum- 
marisches lnventar des Bezirksarchivs von Lothringen vor 1790: Inven- 
taire sommaire des archives ddpartementales de la Lorraine atiterieures 
d 1790, vol. III, Metz 1893, Serie H. — Conventus actualis Metensis 
ab antiquo situ etc. prorsus diversus est. 

(3) Cf. supra p. 606, n. 3 et 6. 

(4) AFH III, 496-7. 

(6) Sbaralea, BF II, 133. AFH III, 500; Wadding, IV*, 434; Potthast, 
Regesta, 16398. 

l 

i 

I 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





decreta absque Pontificis interventione mutare poterat vel 
abolire (1). 

Capitulo Metensi firme anno 1255 assignato, nova 
etiam lux affunditur loco Chronicae Fr. Salimbene, de 
Iohanne Parmensi referente (2): « Ultimum capitulum , quod 
sub eo celebratum fuit, acceleravit , quia penitus nolebat 
esse minister, et factum est Romae in festo Purificationis 
anno Domini M°CC°LVII 0 *. Revera non solum paucos men¬ 
ses, e mense maio in februarium, sed et plus quam annum 
integrum 1 2 * 4 5 6 7 8 9 acceleravit ’ Parmensis Capitulum Romanum, quod 
iuxta consuetudinem legalem (3) potius 12maii 1258 celebran¬ 
dum fuerat. 

Neque annus 1255, quo Metensia Comitia Glia sunt ha¬ 
bita, ullo modo certis notis chronologicis vitae B. 
Iohannis Parmensis contradicit, neque talium ope 
annus 1249 aliusve stabiliri pro isto Capitulo ullo modo 
potest (4). Quamquam plurima de eo refert verbosus Fr. Sa¬ 
limbene (5), pauca habet de anno 1251 et sequentibus (6). Plu¬ 
rima narrat de annis 1248 et 1249. Hoc anno (1249) dum 
Hispaniam visitaret (7 \ (mense martio) ab Innocentio IV re¬ 
vocatus est, ut a Graecis rogatus Nicaeam legatus mittere¬ 
tur (8). Circa 11 aprilis Lugduno recessit (9). Postquam Sa- 
limbene, celebrato festo S'. Antonii (13 iun. 1249), Ianua ab- 
iisset, eo venit Fr. Ioh. Parmensis (10), cui Salimbene denuo 

(1) Holzapfel, Handbuch, 171 sqq. Manuale, 152 aqq. (§ 34). 

(2) MG 909; Parm. 187. S. Bonav., Opera, X, 47 seq. 

(9) Regula FF. Min. c. VIII, Opuscula S. Fr a/misci, 1904, 70. 

(4) Cf. Aifo, Vita, 40 sqq.; Luigi da Parma, Vita, 58 sqq. 

(5) MG 291-5; 232-8 ; 294-316, 319-24, 560-3 etc. Parm. 93-100, 124-145, 
147-152, 317-20. 

(6) MG 444 sqq.; Parm. 225 sqq. 

(7) MG 821, 1. 15; cf. 824, 1. 18 (Parm. 148, 151). 

(8) De hac legatione cf. Golubovich, Biblioteca bio-bibliografica delta 
Terra Santa e delT Oriente Francescano, I, Quaracchi 1906, 219-28. W. 
Norden, Papsttum und Byzanz, Berlin 1903, 362-5. Hic praeter finem 
religiosum Legationi isti fuisse quoque finem politicum scii. Vatazen 
imp. a foedere cum Friderico II retrahendi, infert et quidem ex epistola 
Friderici II imp. ad Vatazen data, in qua hic locum epistolae ipsius 
Vatazes allegat sic sonantem: O-jxoi tk ol cfpiptot (i. e. FF. Minores) ote 
dg dpx^JC xaxiXoov dvxaolH, aXXwg s^atvovxo StaxetoD-ai xpoc x^v {JaotXsiotv 
ooo (i. e. Friderici) xal iXXtog Jiaxeivxai vuv, af fjxooaav Ciacfopoog 6 oX6y°’JC 
aovToxiac 6x*p xfjg paaiXela; 00 ' J ^ap’ ^jjkov. Cum vero Vatazes hac in re 
cedere noluisset, Legati isti, ouxdxi, ait, xpioto x&>peiv exdXuTjoav. Miklosich 
F. et Mulier, J., Acta et diplamata graeca medii aevi, Viennae 1862, III, 
n. 18, 75. Norden, 1. c. 363 not. 1. 

(9) Salimbene, 322, (149). (10) L. c. 332, (159). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



612 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1265). 


Parmae (1) occurrit (mense iul.); unde Parmensis videtur in 
Graeciam profectus esse. Inde Lugdunum rediit, non menso 
augusto 1250(2), sed ante 19 april. 1251, si verba Nicolai 
de Carbio ad litteram sumenda sunt (3). Difficillime concedi 
potest anno 1249 Fr. Iohanni tempus suppetiisse capitulum 
celebrandi Metis in Pentecoste (23 maii). Accedit etiam, quod 
ex Hispania ex insperato a Papa accersitus, Capitulum Gle, 
quod potius 1250 celebrandum fuit, prius convocare debuis¬ 
set; cui rei agendae tempus deerat. 


* 

* * 


Addimus coronidis gratia, ea quae. Thormis de Ec- 
cleston narrat de Fr. Guillelmo post Me tense capitu¬ 
lum etiam optime confirmari aliis epistolis Fr. Adao 
de Marisco. Summis precibus, mortis Fr. Willelmi inscius, 
Fr. Iohannem Parmensem rogat, ut Fr. Willelmum reele- 
etum in Ministrum confirmet atque remittat in Angliam(4): 


(1) L. c. 383. 

(2) Uti P. Golubovich coniecit, 1. c. I, 228 et AFH III 60, cum in bulla 
primum a P. Sabatier, Revue Historique, LXXXIX, Paris 1906, 314-5 
vulgata et inde edita a P. Golubovich, I, 227-8 ac a P. Eubel, Bullarii 
Franc.... Epitome, Ad Cl. Aquas 1908, 250, agatur tantummodo de reditu 
Interpretis et Kalothiti imperatoris Graecorum, qui caeterum in via 
retenti fuerunt a Friderico 11. Norden, 365. cf. Nieol. de Carbio, O. F. M., 
Vita Innocentii IV , Baluze, Miscellanea, ed. Mansi, I, 198. — Mense 
sept. 1250 Lugdunum versus rediens Ragusii morabatur Iob. Par¬ 
mensis, uti e documento Ragusini Archivi: ActaS. Maria Mai. saec. 
XII n. 5, quod R. P. Hier. Golubovich nobiscum humane commu¬ 
nicavit, apparet. Est nempe transsumptum authenticatum Bullae Ca- 
lixti II, cui subscripserunt et sigilla apposuerunt: c Fr. Iohannes glis 
minister Fratrum Minorum», eiusque socii: * Fr. Drudo, minister 
Burgundiae» atque: «Fr. Bonaventura, minister Marciae Tervisinae», 
quod exemplum exemplavit « Iohannes diaconus S. Bartholomaei et no¬ 
tarius... anno... millesimo ducentesimo quinquagesimo, mense septembri, 
indictione nona Ragusii ». — Est indictio Graeca. De his sociis Fr. Io- 
hannis cf. Golubovich, 1. c. I, 219 seqq. 

(3) L. c.; nam 19 april 1251 Lugduno abiit Pontifex. Unde nec isto 

die Fr. Iohannes Lugdunum revertisse dici debuit a P. Ren6,1. c., 157. — 
De anno 1254 cf. Salimbene, 228 sq.; 129 sq.; Denifle, Chartul. Un. Par., 
I, 252sqq., 258. Epistola concordiae, quam Fr. Humbertus de Romanis 
O. Praed. Magister Glis et Fr. Ioh. Parmensis ad Fratres Ordinis utrius- 
que dederunt, Mediolani 1255, nota mensis ac diei caret in Editione 
ap. Rodulphum, 307-9 et Wadding, III*, 380-3; an. 1255, n. 12 sed ap. 
B. Reichert, Litterae cncycUcae magistrorum generalium Ord. Praed., 
Romae 1900, ( Monum . O. Frat. Praed. Hist., V) Romae 1900, 25-31, ubi 
explicit: cum omnibus vobis Arnen. Anno Domini M°CC°LV n , IIII" non 
februarii. L. c. 31. (4) Brewer, I, 308; cf. Little, 128. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1265). 613 

Caeterum... propter honorem Dei ... una cum caeteris Anglicanae pro¬ 
vinciae fratribus... attentissime deprecor, quatenus virum honorabilem... 
fratrem W[iUelmum] de Notingham in ministrum administrationis Angli¬ 
canae piae consensioni ? unanimi concordia solemniter electum, et per ve¬ 
strae praelationis auctoritatem vestri gratia canonice confirmatum ad sa¬ 
lutem caelicam et perenne solatium filiis vestris... remittere velitis in 
patrem et pastorem etc. 

Eodem fere, uti videtur, tempore Fr. Adam aliam dedit 
epistolam ad ipsum Fr. Willelmum, rogans atque obsecrans, 
ut officium Ministri Provincialis iterum acceptaret: 

Igitur per altissimam S. Trinitatis maiestatem... adiuro, ut nulla con¬ 
ditione sub caelo declinare praesumatis beatum operandae salutis officium, 
quod vobis iterato imponere curavit occulto consilii sui decreto, per tam 
numerosam salvifici assensus electionem (Christus)... Continere calamum 
nequivi, quin per privatam litteram id agerem, quod actum est in com¬ 
muni... Laetificavit me littera vestra mihi a Lugduno transmissa. 

Eheu, dum haec epistola scribitur, Fr. Willelmus Ianuae 
Fr. Riccardo pestilentia correpto, solus, «aliis fugientibus* 
inserviens, una cum socio mortuus est(l)! Quae Fr. Adam in 
epistola * praecordiali' habet, adamussim conveniunt cum 
relatione Ecclestonii (2). Haec insuper insinuat Fr. Willel¬ 
mum per Lugdunum (3) transiisse, et probabiliter Rhodanum 
descendisse, ut ad eius os navim aliam Ianuam versus con¬ 
scenderet, lanuam petens, ut inde ad Curiam papalem pro¬ 
peraret quo eum Capitulum Gle miserat. Curia usque in 
1 iunii 1255 Neapoli morabatur, 17 iunii Anagniam rediit, 
ubi stetit usque ad 4 novemb. 1255, quo die Romam re¬ 
versa est (4). 

Capitulo novo Provinciae Angliae, iussu Fr. Ioannis 
Parmensis coadunato, electus fuit eius successor Fr. Petrus 
de Tewkesbury, olim Minister Coloniae (5) et a Fratribus 

(1) Supra, p. 604, n. 2. 

(2) Little, 126; AF I, 265; supra p. 604. 

(3) Iter solitum plurium, cf. Salimbene, MG 312sqq., 320sqq.; Parm. 
140 sqq., 148 sqq. Qua de causa Fr. Guillelmus ad Papam missus sit non 
constat. Potuit esse ob difficultates a Magistris saecularibus studii Pa- 
risiensis et praesertim a Guillelmo de S. Amore contra FF. Minores 
aliosque motas (1254 sqq.), Denifle, Chartul. Un. Pa)is., I, 264. sqq.; De- 
niiie, ALKG I, 49sqq.; cf. AFH III, 497.; II, 313sq. 

(4) Potthast, n. 15893, 15896, 16080. Cf. AFH III, 497, n. 2. 

(5) Sic eum nominat Fr. Adam pluries, in suis epistolis; Brewer, 
I, 808, 818: ep. 170 et 173. Hac in epistola Fr. Adam item loquitur de 
duobus Fratribus Min. « de provincia Superioris Alemaniae > 314, unde 
apparet eum optime has duas Provincias distinxisse, etFr. Petrum revera 
Provinciam Coloniae rexisse, quamvis in Catalogo Ministrorum, per sae¬ 
culum XIII non integrum ap. P. Schlager, Beitrilge zur Gesch. der Kblii. 
Franzisk., Kbln 1904, 150 et ap. C. Eubel, Gesch. d. Kbln. Minoriten- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




614 QUO AN. CAPITULUM OLE METIS CELEBRATUM SIT (1255). 

Iohanne de Kethene, ipso Ada de Marisco et Iohanne de 
Stamfordia, quibus Ioh. Parmensis facultatem electum confir¬ 
mandi demandaverat, statim fuit confirmatus (1). Hoc, inspecta 
mora, quae occurrebat a nova electione Fr. Willelmi, inte- 
rim mortui, ad aliud capitulum, coniicio evenisse mense Septem¬ 
bri vel octobri 1255. — Quae cum ita sint, optime etiam cum 
factis aliis certis congruit et concordat, quae Thomas 
Eccleston de aestimatione quadam Provinciae Angliae nar¬ 
rat (2): 

Secundo anno administrationis fratria Petri, quinti ministri in Anglia, 
anno sctUcet ab adventu fratrum [i. e. 10 sept. 1224] in AngUam XXXII, 
numerati sunt viventes fratres in Anglia in XLIX locis mille ducenti XLII. 

Fr. Petri annus secundus currebat a mense septembri 
vel octobri 1256 ad eamdem periodum anni 1257 (3). Aesti¬ 
matio ergo ista, caeterum Constitutionibus praescripta (4), 
facta fuit circa finem anni 1256, ob imminens Capitulum 
Romanum, a Fr. Iohanne Parmensi acceleratura, et 2 fe¬ 
bruarii 1257 de facto celebratum (5). Capitulum autem Me- 
tense in Pentecoste (6) (16 maii) anni 1255 celebratum, im¬ 
mediate Capitulum Romanum, in quo, deposito Fr. Iohanni 
dc Parma, S. Bonaventura electus est ; praecessit. 

Ad Claras Aquas. 

P. Michael Bihl, 0. F. M. 

Ordensprovinz, Koeln 1906, 284, deficiat. Cf. Eccleston, Little, 118,146; AF 
I, 252,264. P. C. Eubel eum inter Ministros Prov. Argen tinae numera¬ 
verat, Gesch. d. oberdeutschen Minoriten-Provinz, Wilrzburg 1886,159, 888. 

(1) Little, 128; AF f, 255 s. (2) Little, 14; AF I, 222. 

(3) Quae Fr. Thomas, Little 181; AF I, 256 habet de «tertio anno 
Fr. Petri», factis aliis non contradicunt, cum sciamus tantummodo Fr. 
lohannem de Stamfordia Fr. Petri successisse ante mortem Fr. Adae de 
Marisco, quae evenisse videtur 18 nov. 1258; Little, Grey Friars, 128, 
188. Fr. Petri annus tertius a sept. vel oct. 1257 usque 1268 currebat. — 
E contra hinc patet L et P omnino erronee ap. Eccleston, 14; AF 232 
habere « quinto anno » pro « secundo *. Caeterum, uti Little, 1. c. ani¬ 
madvertit, scriba ob « quinti ministri», quod immediate sequitur, facile 
in errorem ducebatur. 

(4) Constitutiones Gles (1260). Ehrle, ALKG VI, 188; S. Bonav. Opp., 
Vili, 462; cf. AFH III, 508, n. 15. 

(5) Salimbene, MG 309; Parm. 137. OG ap. AF III, 288, 824, 854. 
S. Bonav., Opp., X, 1902, 46 sqq. 

(6) De die Capituli certi nil statui potest, unde coniicio illud, iuxta 
Ordinis leges, in Pentecoste fuisse habitum. — De actis capituli huiua 
hic nihil agendum. — Liquet vero annum 1255 Capituli Metensis, ordinem 
invertere pro Capitulo Januensi 11°, quod ergo non jtost sed ante Capi¬ 
tulum Metense ponendum est, anno, uti videtur, 1251 (vel .1252). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DIB KDENSTLERBOHB KANONISATION D. BL. FBANZI8KU8. 615 


DIE KUNSTLERI8CHE KANONISATION 

DES HL. YATERS FRANZISKUS <»> 


(Zugleich ein Beitr&g znr altesten Konstlergesohichte des Franxiskanerordens). 


Am Abende des 3. Oktober 1226 hatte die liebegluhende 
Seele S. Francescos die sterbliehe Htllle des stigmatisierten 
KOrpers verlassen. Die zahlreichen Wunder am Grabe des 
in S. Giorgio vorlaufig beigesetzten Gottesmannes, die allge- 
meine Verehrung des Volkes, das in ihm schon bei Lebzeiten 
cinen Heiligen sah, sowie persOnliche Hochschfttzung veran- 
lasston Papst Gregor IX. bereits nach kaum zwei Jahren, 
am 16. Iuli 1228, feierlich die Kanonisation vorzunehmen. 

Diese Entscheidung der hbchsten kirchlichen Autoritat 
war fUr die kUnstlerische Darstellung des Heiligen 
gewiss von nicht geringer Bedeutung. War er bereits vor 
seiner Kanonisation an geweihter Statte im Bilde dargestellt 
worden, wie das Fresco im Sacro Speco zu Subiaco zeigt, 
\\*o wir ihn nooh ohne Nimbus, bloss ais Fr. Franciskus be- 

(a) Summarium. De Canonizatione, S . P. Francvtci As s. per artes. 
Describuntur opera musiva in apsidibus Basilicarum Laterani et S. Ma¬ 
riae Maioris Romae. Hoc opus iub( nte P. Nicolao IV (ex ordine Mino¬ 
rum), auctum et restitutum fuit, ipsique additae tunc (1288-1296) sunt 
effigies SS. Francisci Ass. et Antonii Pat. eiusdem plane magnitudinis 
ac caeterae figurae Apostolorum; illud vero opus musivum Laterani 
resarcitum tantummodo fuit, ac inter Apostolos SS. Franciscus et An¬ 
tonius, ideoque necessario minoris formae, de novo depicti fuerunt. Qui 
agendi et Sanctos hos recentes pingendi modus, eos SS. Apostolis 
aeq uiparans ac eosdem artibus nobilissimis quasi canonizans influxum 
exercuit in iconographiam eorum, uti triptycha quaedam (anonyma) 
pinacothecarum Forilivii et Pisis atque pictura Melozzi Foroli- 
viensis, iubente Sixto IV pro Vaticano confecta, demonstrant. Auctor 
principalis operum musivorum S. Mariae Maioris et Laterani fuit Ia - 
cobus To)'riti, qui tamen Frater Minor dici nequit et diversus est a 
Fr. Iacobo Musivario (florentino) O. F. M.; eius socius sollers atque 
artis eiusdem peritissimus fuit Fr. Iacoftus de Camerino, qui certe 
Ordinis FF. Minorum erat. [Nota Directionis]. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




zeichnet sehen(l), dann wurde er gewiss seit dem 16. Juli 1228 
haufig privatim und dffentlich im Bilde verherrlicht. Daas 
namlich eifrige Verehrer und Verehrerinnen des Heiligen 
Darstellungen von ihm aueh in ihren H&usern besassen, zeigt 
die Erz&hlung Bonaventuras von jener Dame zu Rom, die 
St. Franziskus zur ihrem himmlisehen Schutzpatron erwahlte 
und sein Bild in ihrer Kammer aufbewahrte (2). Noch heute 
besitzen wir zirka 28 Darstellungen des Heiligen aus dem 
13. Jahrhundert, wo er entweder ais selbstilndiges Sujet oder 
ais Nebenfigur auf einem Kruzifixbilde auftritt. 

So haufig aber aueh die Malerei zur Verherrlichung des 
Arraen von Assisi herangezogen wurde, es geschah doch 
immer in einem bescheidenen Masse, vorzugsweise durch 
unansehnliche Tafelbilder, w61che in den Kirchen und Ka- 
pellen der Minderbrdder aufgehiingt wurden. Da trat gegen 
Ende des 13. Jahrhunderts ein Ereignis ein, wodurch die Sach- 
lage pldtzlich geHndert wurde. Am 15. Februar 1288 wurde 
der Franziskaner Hieronymus von Ascoli zum Papste gewiihlt, 
er nannte sich Nieolaus IV. (f 1292). Ebenso gelehrt wie sitten- 
rein und streng hatte er nur unter dem Drucke der Verhaltnisse 
die hdchste Wtlrde der Christenheit angenommen. Er war der 
erste Papst aus dem Franziskanerorden, dem er aueh auf 
Petri Stuhl mit ganzer Seele zugetan blieb. Obwohl durch 
die kriegerischen Ereignisse in Silditalien und durch die 
Fortschritte der Sarazenen im Oriente vielfach in Anspruch 
genommen, verior er doch die Entwicklung seines Ordens 
nicht aus dem Auge. Von seiner Verehrung des hl. Or- 
densstifters zeugen noch heute zwei rdmische Kunstdenkmaler, 
an welchen keine Geschichte der mittelalterliehen Moskik- 
malerei achtlos vortlbergeht. Es sind die Apsismosa- 
iken der Kirchen Santa Maria Maggiore und San 
Giovanni im Lateran. Beide wurden auf Anordnung 
des Papstes restauriert bezw. erneuert. Bei dieser Ge- 
legenheit liess er das Bild des hl. Vaters Franziskus 
und gleichzeitig das des hl. Antonius zu den andem 
Heiligen hinzuffigen. Dieses war eine so aussergewtthnliche 
Auszeichnung dor beiden Franziskanerheiligen, dass man 
gcradczu von einer kUnstlerischen Kanonisation der 
hll. Franziskus und Antonius reden kann. Aus mehr ais 
einem Grunde verdienen deshalb diese beiden Mosaiken aueh 

(1) Tliode, Franz Assisi *, Berlin 1904, 71. SchnQrer, Franz. v. 
Assuti, Mtlncben lfX)5, 32. ^2) Bonaventura, Legenda Maior , 16, 4. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


i 



DIB KUENSTLEBISCHE KANONISATION D. HL. FRANZISKUS. 617 


im Archivum eine etwas eingehendere Wtirdigung, wobei 
ich mich heute auf den hl. Franziskus beschritnke. 

Bevor wir von der Bedeutung dieser kUnstlerischen 
Tat des Papstes Nicolaus sprechen kdnnen, mtissen wir 
wenigstens eine summarische Besehreibung der beiden 
Mosaiken geben. Mitten in der Apsiswdlbung der Late¬ 
ra nkirch e, deren Mosaiken zuerst restauriert wurden, 
erhebt sich auf einem HUgel ein edclsteingeschmQcktes Kreuz. 
Aus dem HUgel strdmen die vier ParadiesesflUsse, aus deren 

Wassern zwei Hirsche und sechs Schafe, Symbole der christ- 

• # _ 

lichen Seele, trinken. Uber dem Kreuze schwebt die Taube 
des Heiligen Geistes, von welcher Lichtstrahlen ausgehen; 
darttber sieht man die ernste, fast dUstere Halbfigur des Hei- 
landes. Auf jeder Seite des Kreuzes stehen drei grosse Fi- 
guren, welche sich durch ihre machtige Gestalt kritftig vom 
Hintergrunde abheben; es sind links Maria, Petrus und Pau¬ 
lus, rechts Johannes Baptista, Jobannes Evangelista und An- 
dreas. Zwischen der ersten und zweiten Figur ist auf jeder 
Seite eine kleine Gestalt eingeschoben,Beischriften bezeichnen 
sie ais S. Franziskus und S. Antonius. 

Einen ganz verschiedenen Anblick gewtthrt das farben- 
prftchtige Mosaik in S. Maria Maggiore. Hier nimmt 
die Krdnung Mariae durch ihren gdttlichen Sohn die Mitte 
ein. Etwas tiefer stehen auf jeder Seite gleichfalls je drei 
Figuren, links Petrus, Paulus und Franziskus, rechts die 
beiden Johannes und Antonius. 

Was nun den hl. Franziskus (und Antonius) an- 
langt, so fallt sofort der bedeutende GrOssenunterschied stark 
in die Augen. W&hrend er in S. Maria Maggiore dem hl. 
Petrus und andern Heiligen an Grbsse gleichkommt, ver- 
schwindet er in der Laterankirche fast zwischen Maria und 
Petrus. Bei dem ersten Anblicke der Mosaiken wird manchem 
wohl der Gedanke kommen, die geringere Grftese habe sym- 
bolische Bedeutung, und es solle dadurfch ausgedrtickt werden, 
dass die beiden Franziskanerheiligen den andern dort dar- 
gestellten Personen an Rang und Wtlrde nachstehen. Hat 
doch selbst Venturi, der treffliche Kcnner italienischer 
Kunst, noch neuestens diese Meinung ausgesprochen (1). 

Diese ErkUlrung vertrttgt sich indes schlecht mit dem 
zweiten Mosaik, auf welchem jener Unterschied nicht vor- 
handen ist. Die Anfertigung beider Mosaiken liegt aber kaum 


(1) Venturi, Storia deWarte italiana, V, Milano 1907, 176. 
Archivum Franciacanum Hutoricum. — An. III. 89 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


618 DIB KUBV8TLBRIS0HB KANONXSATION D. HL. FRANZISKUS. 

fttnf Jahre auseinander, da die Restauration des Werkes in 
S. Giovanni 1291, in S. Maria Maggiore aber ei-st 1296, also 
nach dem Tode Nicolaus IV., vollendet wurde. Der Grund, 
weshalb S. Franziskus in kleiner Gestalt angebracht wurde, 
gibt uns die Inschrift an, welche am untern Rande des Mo- 
saiks von einer Seite zur andern l&uft; sie lehrt uns, dass 
Papst Nicolaus, «ein Sohn des hl. Franziskus», die bauf&llige 
Apsis von Grund aus erneuerte und das altehrwtirdige Bildnis 
des Herrn an derselben Stelle wieder anbringen liess, wo es 
sich vorher befand (1). Diese letzten Worte gelten aber nicht 
nur von dem Bilde des Herrn, auch die tlbrigen Figuren 
erhielten im wesentlichen ihre frtthere Stelle und Anordnung 
wieder; jedoch mit dem Unterschiede, dass das alte Salva- 
torbild unverftndert wieder eingesetzt, bei den sechs grossen 
Figuren aber nur die ursprtlngliche Komposition beibehalten 
wurde. Nicolaus IV. wagte nun zwar nicht, zwei Apostel aus 
dem altehrwtlrdigen und stadtbekannten Mosaik g&nzlich zu 
eliminieren und an ihre Stelle die beiden Franziskaner zu 
setzen, das wtlrde zu auffftllig, zu unerhbrt gewesen sein. Er 
fand aber einen Ausweg, indem er seinen hl. Ordensvater 
und Mitbruder zwischen die andern Figuren einschob, wie 
er auch ftlr sich selbst ein recht bescheidenes Platzchen 
auswfthlte neben der Madonna, die ihre Hand auf sein Haupt 
legt und ihn dem Herrn empfiehlt. Unmittelbar unter ihm 
stehen die Worte: Nicolaus IV Dei Genitricis servus . 

Ganz an der s lagen die Verh&ltnisse in S. Maria 
Maggiore. Die Apsis dieser bedeutendsten Marienkirche 
Roms wurde nicht restauriert, sondem erheblich vergrOs- 
sert. Das Mosaik der alten Apsis, welche wahrscheinlich 
nur ornamentalen und symbolischen Schmuck aus Ranken 
und Tieren aufwies, konnte in dem Neubau keine Verwendung 
mehr finden; derselbe wurde deshalb mit ganz neuen Dar- 
stellungen aus dem Leben Mariae geschmUckt. Ais Hauptbild 
w&hlte man die Krdnung; doch hielt man auch hier insofern 
an dem altchristlichen Schema fest, ais man rechts und links 
je drei krftftige Gestalten hinpflanzte.. Hier, wo man freie 
Auswahl hatte, trug der Papst kein Bedenken, den hl. Franzis¬ 
kus auch in der Grflsse ais ebenbUrtig neben die Apostel 
Petrus und Paulus zu stellen. Allerdings weist er ihm hier 
in der Reihenfolge den dritten Platz an, wie es sich gebQhrt. 

(1) Wortlaut bei M. Zimmermann, Giotto u. die Kunst Italiens im 
MittdaUer, Leipzig 1899, 184 *. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



KUMN8TLEB1B0HB KAN0NI8ATI0N D. HL. FRANZISKUS. 619 

Wer die Bedeutung dieser kttnstlerischen Tat filr die 
beiden Franziskanerheiligen verstehen will, muss die ge- 
schichtliche Entwicklung des Apsidenschmuckes in den 
rttmischen Kirchen ins Auge fassen. In dem Allerheiligsten, 
der Apsis, thronte in den rtfmischen Hauptkirchen an be- 
vorzugter Steile fast stets der Heiland, dem die Apostel 
und auch wohl andere Heilige sich zugesellten, meistens sind 
es rttmische oder wenigstens der Titelheilige. So in alter 
Zeit z. B. die hll. Coamas und Damian auf dem mehrfach 
nachgeahmten Mosaik ihrer Titelkirche am Forum, oder aus 
spftterer Zeit (1140) die Pftpste und rOmischen Heiligen auf 
dem Apsismosaik von S. Maria in Trastevere, wo sich nach 
altem Brauch auch Papst Innocenz II. ais Erneuerer der Ba- 
silika mit dem Kirchenmodell darstellen liess. In zwei Haupt¬ 
kirchen Roms aber an hervorragender Steile zwei neue 
Heilige anbringen, die mit dieser Kirche in gar k ei ner 
Beziehung stehen, musste ais ein revolution&rer Eingriff 
in den festen Bestand der ikonographischen Apsisausschmttck- 
ung erscheinen. Heiligen, deren kirchliche Kanonisation erst 
ungefhhr sechzig Jahre zurttcklag, eine solch vomehme 
Steile anweisen, war eine so ungewOhnliche Tat, dass wir 
geradezu von einer zweiten, von einer kttnstlerischen 
Kanonisation des hl. Franziskus sprechen kflnnen. So 
etwas hatte man nicht einmal zu Assisi in der Grabes- 
kirche des Heiligen gewagt, wo ihn noch C i m a b u e neben 
der Madonna oder am Fusse des Kreuzes darstellte, 
wfthrend die Apsis der Unterkirche dem Gekreuzigten, die 
der Oberkirche der Muttergottes reserviert blieb. Es bedurfte 
daher einer Liebe zum hl. Franziskus, wie sie Papst Nico¬ 
laus IV. besass, um sich Uber alie Bedenken hinwegzusetzen 
und dem hl. Ordenstifter einen Platz unmittelbar neben Pe¬ 
trus und Paulus anzuweisen; dass der Papst in der Tat eine 
hohe Verehrung gegen den hl. Franziskus hegte, zeigt die 
Inschrift im Lateranmosaik, wo er sich mit einem gewissen 
Stolz ais filius S. Francisci bezeichnet, beweisen auch die 
Pilgbrfahrten, die er noch ais Papst an hohen Festen zur 
Grabesstfttte des Heiligen unternahm. 

Dass man in der Tat berechtigt ist, hier von einer Art 
kUnstlerischen Kanonisation des Heiligen zu sprechen, ergibt 
sich auch aus folgender Erw&gung. Der Benedictinerorden 
hatte bis dahin der Kirche schon mehrere ganz hervorra- 
gende P&pste geschenkt, aber vergeblich wird man in den 
grossen rdmischen Basiliken den Patriarchen des abendl&n- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 







620 DIE KUEN8TLEUI8CHE KANONISATION D. HL. FKANZI8KU8- 

dischen MOnchtums an einer so vornehmen Stelle suchen, wie 
S. Franziskus sie noch nicht 70 Jahre nach seinem Tode nicht 
in einer, sondern in zwei der bedeutendsten Kirchen der 
Christenheit einnahm. Man mag es vielleicht providentiell 
finden, dass der demQtigste von ailen, der Poverello von 
Assis i, nach seinem Tode aueh auf Erden so hoch erhoben 
wurde, immerhin aber ist es eine in der Gesohichte der 
kirchlichen Ikonographie sehr merkwtirdige Tat, die auf 
unmittelbare Anordnung des Papstes zurttckgeht, und die 
sicherlich nichtohneWiderspruch blieb. Wie stark der- 
selbe war, zeigt die Erz&hlung, dassPapst Bonifacius VIEL 
wiUens gewesen sei, wenigstens den hl. Antonius wieder zu 
entfernen und durch den hl. Gregor zu ersetzen;« Franziskus 
mOchte bleiben, weil er nur einmal da sei*. Ais aber die 
Arbeiter, welche damit betraut wurden, das ZerstOrungswerk 
in der Laterankirche vornehmen wollten und schon mit der 
Kapuze des Heiligen begonnen hatten, sollen sie durch eine 
geheimnisvolle Macht von dem Gertlst herabgesttirzt sein und 
das Leben verloren haben. Nach de Rossis Angaben haben 
tatsftchlich die Spurem dieser Arbeit lange bestanden und 
sind erst bei der Restauration 1663 verschwunden (1). 

Die Bedeutung diesejr kiinstlerischen Kanonisation ist 
nicht gering anzuschlagen. Wenngleich der Ruhm des hl. 
Franziskus schon zu seinen Lebzeiten in ganz Italien ver- 
breitet war, so musste die Tat Nicolaus IV. doch nicht wenig 
dazu beitragen, seine Verehrung noch bedeutend zu 
steigern, besonders bei Pilgern, welche aus fremden L&n- 
dern nach Rom kamen, z. B. bei dem grossen Jubil&um 1300. 
Bei dem Besuche der Hauptkirchen sahen sie auf gleicher 
Stufe neben den ApostelfUrsten die beiden Franziskanerhei- 
ligen. Welch mftchtiger Ansporn zu ihrer Verehrung! Doch 
bleiben wir auf rein kunsthistorischem Gebiete. Hat auch 
hier die neue Kanonisation noch heute nachweisbare Wir- 
kungen hervorgebracht? Es ist meines Wissens nicht 
insofern der Fall gewesen, dass man in andera Kirchen 
das Beispiel Nicolaus’ IV. nachahmte, fand es ja sogar, wie 
wir hOrten, in Rom heftigen Widerspruch, wohl aber scheint 
es die franziskanische Ikonographie beeinflusst zu 
haben. Seit dem Beginn des 14. Iahrhunderts zeigt sich n&m- 
lich in der Kunst das Bestreben, die hll. Franziskus und 
Antonius mit den Aposteln Petrus und Paulus in Pa- 

(1) De Rossi, Mtutaici crintiani dette nhiese di Roma, fol. 173. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


i 




DIE KUEN8TLERIS0HE KAN0NI8ATI0N D. HL. FRANZI8KU8. 621 
« ~ ■ ■ —— ——-——^^————— 

rallele zu setzen oder wenigstens in Verbindung zu bringen. 
So thront auf einem Triptychon der Pinakothek zu Fori i 
die Madonna zwischen Petrus und Antonius. Von zwei Tafeln 
eines Triptyehons in dem Museum zu Pisa zeigt die eine 
Franziskus und Petrus, die andere Antonius und Paulus. Die 
gleiche Zusammenstellung schuf Melozzo da Forli auf 
Befehl Sixtus IV. im Vatikan. Diese Tatsache war ftlr Man- 
dach so auffttllig, dass er geradezu von einer neuen Epoche 
in der Entwickelung des Antonius-Kultes spricht, ohne aber 
nach den Ursachen dieser Erscheinung zu forechen (1). Es 
mflgen dafUr verschiedene Grtinde vorgelegen haben, wordber 
ich nicht zu urteilen vermag; doch scheint es mir nicht 
unwahrscheinlich, dass die von Mandach statuierte Epoche 
dureh die in der Hauptstadt der Christenheit angebrachten 
Apsisbilder von S. Giovanni und S. Maria Maggiore eingeleitet 
bezw. ins Leben gerufen wurde. Ich gehe indes hier nicht 
n&her auf den Gegenstand ein. 

Auch mit einer genauen Betrachtung der Gestalt des 
hl. Franziskus auf den beiden Mosaikbildern will ich 
mich heute nicht beschftftigen, doch kann ich von ihnen 
nicht scheiden, ohne wenigstens mit einem Worte auf einen 
hervorstechenden Unterschied der Darstellung hier und dort 
hingewiesen zu. haben. W&hrend Franziskus in der Late- 
rankirche b&rt i g dargestellt ist, erscheint er in S. Maria Mag¬ 
giore ohne Bart. Und doch lag die Anfertigung der beiden 
Werke kaum ftlnf Jahre auseinander; zudem war es derselbe 
Meister, welcher diese Gem&lde schuf. Welch ein Wechsel 
in so kurzer Zeit! Dort ist noch das Bestreben, auf histo- 
rischem Boden zu bleiben und 1 Portr&t&hnlichkeit , an- 
zustreben, hier hat man eine ‘ Idea 1 gestalt ’ geschaflfen, 
welche bald darauf dureh Giotto ihre weiteste Verbreitung 
finden solite. 

Wer war. denn dieser Meister ? Sein Name ist seit 
langem wohlbekannt, es ist Jacobo Torriti oder da Torriti, 
wie ihn die Kunstgeschichten gewbhnlich nennen. Torriti 
war ein Mitglied der bltlhenden vorgiottesken Malerschule 
zu Rom, deren Bedeutung uns erst die neuere Kunstforschung 
bekannt gemacht hat. Neben ihm gl&nzten vor allem Fi lippo 
Rusuti und PietroCavallini, zu denen ais Grdsster der 
Florentiner Cimabue kommt. Es liegt mir fecn, hier den 

(1) C. de Mandach, Saint Antoine de Padoue et Vart italien, Pa¬ 
ris 1899, 51. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


Spuren Torritis nachzugehen, es mttge die Bemerkung - ge- 
nUgen, dass er ais Mosaikmaler wohl der bedeutendste 
Meister seiner Zeit ist, und dass das Apsismosaik in 8. Maiia 
Maggiore den Hohepunkt dieser Kunst im Dugento bedeutet(l). 

Dieser tttchtige Meister wird seit langem von den Fran- 
ziskanerhistorikern mit Vorliebe zu den Ihrigen gezfihlt, 
besonders wenn es sich um den Nachweis handelt, dass im 
Orden auch die Kunst gepflegt wurde; so noch neuestens 
von P. H. Holzapfel in seiner trefflichen Geschiehte (2). Sie 
ktinnen sich dabei auf namhafte Kunsthistoriker berufen, die 
gleichfalis Torriti ais Franziskaner bezeichnen; so Pe¬ 
rate (3), Ziraraermann (4) und Kraus (5). Mit Freuden wttrden 
auch wir ihn ftir uns in Anspruch nehmen. Bevor wir ihn 
indes definitiv in das franziskanische KUnstlerverzeichnis 
eintragen, ist eine Prufung aller biographischen Nachrichten 
angebracht. Es ist freilich nicht viel mehr, ais was der Meister 
von sich selbst gesagt hat, aber es dttrfte gentlgen, um ein 
abschliessendes Urteil bilden zu kOnnen. 

Auf dem Mosaik der Laterankirche hat der Meister im 
berechtigten Ktinstlerstolze unmittellar neben der Figur des 
hl.. Paulus (links) seinen Namen verewigt: Iacobus Torriti 
pictor hoc opus fecit. Man beachte, dass er sich nicht damit 
begntlgte, wie es sonst meistens Ublich war, nur seinen 
Namen auf die Arbeit zu setzen, er hebt ausdrticklich seine 
Eigenschaft ais M a 1 e r d. h. seinen S ta n d hervor; er gehttrte 
der Malerzunft an, nicht einem religiOsen Orden. Dasselbe 
tut er in S. Maria Maggiore, wo die Inschrift in der linken 
Ecke des Hauptbildes lautet: Iacob(us) Torriti pictor h(oc) 
op(us ) mosaic(um) fec{it). Eine Inschriftensammlung aus dem 
16. Jahrhundert fugt noch hinzu: Anno Dni MCCLXXXXVI( 6). 
Also auch hier nennt sich Torriti einfach < M a 1 e r », ohne 
irgendwelche Andeutung zu machen, dass er einem religio- 

(1) A. Aubert, Ctmabue-Frage, Leipzig 1907, 128. 

(2) H. Holzapfel, Handbuch der Geschiehte des Frcmeiskanerordens, 
Freiburg 1909, 294, wo nor das renovierte Lateranmosaik and nicht die 
kUnstlerisch viel hOher stehende Originalkomposition in S. Maria Maggiore 

erwfthnt wird. (3) Bei A. Michel, Histoire de Yart, II, 1, 448. Paris 1906. 

(4) A. a. O. S. 135. Auf Zimmermann’s Autorit&t hin habe ich selbst 
ihn frtther ais Franziskaner bezeichnet; vergi. AFH I, 228. 

(5) Fr. X. Kraus, Geschiehte der christi. Kunst II, 2, 118. Ebenso 

bezeichnen ihn ais Franziskaner A. Germain, Uinfluence de St. Frangatis 
d 1 2 * 4 5 As sii e sur la civUisation et les arts *, Paris 1908, 61. Saint Frangois 
d*Assise,-b d. Plon, Paris 1886, 273. S. Br anner, Die Kunstgenossen der 
KlosteneUe, Wien 1868, 81. (6) Zimmennann, a. a. O. 8. 187. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DIS KUKN8TLERI8CHE K AN ON18 AT ION D. HL. FRANZI8KTJ8. 623 

sen Orden angehflrt; er wUrde das aber sicher getan haben, 
wenn er ein Sohn des Seraphischen Vaters gewesen, wie 
sich ja auch Papst Nicplaus IV. so nennt; zum wenigsten 
wlirde er die allgemeine Ordensbezeichnung Friater) hinzu- 
gefUgt haben. Dieser Gewohnheit h&tte er sich ura so weniger 
entzogen, ais sie einer seiner Mitarbeiter in der Laterankirche 
beobachtet hat. Hier befindet sich n&mlich unter dem Haupt- 
mosaik, unterbrochen durch vier Fenster, eine Anzahl Apostel 
(nicht Propheten, wie Venturi und PeratA irrtUmlich sagen). 
Zwischen dem zweit- und drittletzten Apostel auf jeder 
Seite kniet in kleiner Gestalt ein Franziskaner; es sind 
die beiden GehQlfen oder Mitarbeiter des Meisters. Der 
auf der linken Seite hftlt Zirkel und Winkelmass in den 
Hiinden, der auf der rechten Seite hat ein H&mmerchen in 
der Hand und ist gerade im Begriff, die EmailwUrfelchen 
zu praparieren. Neben ihm stehen die Worte: J?r. Iacob(us) 
de Camerino soci(us) mag(ist)ri op{er)is recomm{en)dat se 
mi{sericoi'd)ie D(e)i et meritis beati Io{kann)is. Obwohl Jo- 
hannes von Camerino gerade so wie sein Gehtilfe schon von 
weitem durch Habit, Gtlrtel und Sandalen ais Franziskaner 
erkennbar ist, hat er doch seinem Namen noch die allgemeine 
Ordensbezeichnung Friate?') hinzugefiigt; auch er macht nicht 
die geringste Andeutung, dass sein Meister gleichfalls dem 
Orden angehdrt; der Titel « Magister *, welchen er ihm giebt, 
deutet eher auf das Gegenteil. Ich halte es also fUr vbllig 
ausgeschlossen, dass Jacobo Torriti Franziska¬ 
ner war, so schon es ja auch ware, wenn zwei Sbhne des 
Seraphischen Vaters sich vereinigt hfttten, ihm ein unver- 
g&ngliches Kunstdenkmal zu setzen, 'Nicolaus IV. ais Kunst- 
mitcen und Torriti ais hervorragender Kdnstler. 

Die Ansicht, Torriti habe dem Franziskanerorden an- 

gehbrt, ist Ubrigens auch bei den Kunsthistorikern schon 

alten Datums; sie tritt bereits bei Vasari auf. Der be- 

rUhmte Aretiner verwechselt namlich in seinen « Lebens- 

beschreibungen » den Franziskaner Jacobo di S. Fran- 

_ • • 

cesco oaer da Firenze mit dem Meister aus Torriti. Uber 
ersteren, den Urheber der Tribunamosaiken des Baptisteriums 
zu Florenz, hat P. M. Bihl kUzlich gehandelt(l). In der ersten 
Auflage seines Werkes hat ihn Vasari richtig ais Jacopo di 
S. Francesco bezeichnet; erst in der zweiten Auflage schreibt 
er f&lschlich « Fr. Iacopo da Turrita dell f o?‘dine di S. F?'an- 

(1) AFH HI, 869-77. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


624 DIE KUEXSTLERISCHE KaNOXISATION D. HL. FRANZISKUS. 


cesco*. Zu dieser Verweehslung ist Vasari oftenbar gekom- 
men, ais er in der Laterankirche die beiden kleinen Fran- 
ziskanergestalten und Torritis Inschrift gelesen hatte. Seitdem 
(1550) ist der Irrtum unzahligemal wiederholt worden; aber 
doch nicht, ohne dass dagegen Widerspruch erhoben worden 
ware; namentlich hat das de Rossi getan(l), wie ich erst sehe, 
nachdem die vorstehenden Zeilen schon geschrieben waren(2). 

Konnen wir nach dem Gesagten Jacob Torriti auch nicht fur 
uns beanspruchen, so zeigt doch das Mosaik der Laterankirche, 
dass der Orden damals unter seinen Mitgliedern Mosaicisten 
zahlte, die zur Aussehmuckung der beiden angesehenen romi- 
schen Kirchen berufen wurden. Sie schlugen die Ehre, an der 
* Kanonisation » ihres Ordensstifters praktisch mitwirken zu 
dlirfen, so hoch an, dass sie gegen den ublichen Brauch sich 
selbst in Person auf dem Gemalde verewigten. Leider kennen 
wir nur einen von ihnen mit Nam en, und selbst dieser Name 
ist fur uns nicht viel mehr ais ein Icerer Schall; denn wir 


wissen von ihm nichts, nicht einmal, ob er neben Jacobo 
Torriti nur ais Gehiilfe oder auch selbstiindig tatig war. 
Ersteres scheint die allgemeine Ansicht zu sein, weshalb 
die Kunstgeschichte bisher von Jacobo da Camerino auch 
kaum Notiz genommen hat. Ich bin indess sehr geneigt, ihm 
eine selbstandige Tiitigkeit zuzuschreiben. Denn einem 
Gehiilfen, der nur mechanisch ais Arbeiter Torritis Werke 
ausfuhrte, wiirde der Meister doch wohl nicht gestattet haben, 
sein Bild anzubringen und sich ais seinen « Genossen * zu 
bezeichnen. In dieser Meinung bestarkt mich die Wahrneh- 
mung, dass die Signatur des berilhmten, fast gleichzeitigen 
Ciboriums in der Basilika S. Paolo (1285): Hoc opus fecit 
Arnulfus cum socio Petro, dahin erkliirt wird, dass unter 
dem «Genossen» Arnulfs von Florenz Pietro Cavallini ver- 


standen wird, einer der tiichtigsten Meister seiner Zeit (3). 

Es ware kein geringer Gewinn fUr die rbmische Kunst¬ 
geschichte des ausgehenden Dugento, wenn wir dem leeren 
Namen des Fr. Jacobo da Camerino einen Inhalt geben 
konnten durch Aufweisung seines Anteils an den beiden Ap- 
sismosaiken oder anderen Arbeiten; auch in S. Maria Mag- 


giore waren nhnilich Fra Jacobo und sein Ordensbruder tiitig, 
da sie sich hier im Bilde am Sterbebette der Gottesmutter 


(1) In dem Text zu den Musaici cristiani. 

(2) Auch Wadding, Annales ad a. 1291 n. 16, hat ee bereits abgelehnt, 


in Torriti einen Minoriten zu sehen. EbensoG. Milanesi in seiner Vasari* 


Ausgabe, Firenze 1878, 1, 339s. 


(8) Vergi. Michel, 1. c. II, 2, 444. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



Mosaik der Apsis des Laterans. Oben reehts vom Kreuz der hl. Franziskus, links der hi. 
Antonius. Unten reehts der anonyme Gehtilfe, links Fr. Jac. von Camerino, beideO. F. M. 

(Phot. A Unari). 



Mosaik der Apsis von S. Maria Maggiore. 

Reehts vom Heiland der hl. Franziskus, links der hl. Antonius. (Phot. Alinari). 


Archivum Frakcikcanum Historicum, An. III, Fasc. IV, 1910. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


Archivum Franciscanum Historicum, An. III, Fasc. IV, 1910, 





Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DIE 


KANONISATION D. HL. FRANZISKUS. 625 



in kleiner Gcstalt dargcstcllt habon. Jos. Strzygowski 
hat os versucht, das Work des Jacobo festzustcllen; 
cr gibt ihm in der rOmischen Kirche S. Grisogono cilio 
Madon na zwischen dem hl. Jacobus und dem ais rbmischen 
Feldherrn geklcidcten Grisogono und in der Laterankirebo 
die neun Aposteln unter dem Hauptmosaik (1). Indes diese 
Zuteilung ist doch ziemlich willkUrlich, wie denn auch 
Strzygowski uns die Beweise schuldig bleibt; vielleieht 
bestimmte ihn dazu der Umstand, dass Jacob von Camerino 
sich zwischen den Aposteln darstellte, was naturi ich diese 
Frage nicht entscheiden kann. Auch vcrmag ich keine stil- 
istischen Unterschiede zwischen den Gestalten des Haupstgc* 
maldes und den neun Aposteln zu entdecken, wodurch sich 
efrwa jene Zuteilung begrunden liesse. Ein sich eres Urtcil 
ist hier allerdings wegen der modernen Restauration unter 
Papst Leo XIII. kaum mdglich, sie hat nur wenige Figuren 
intakt gelassen. Soweit ich mir nach meinen Abbildungcn 
ein Urteil gestatten darf, atmen die oberen und unteren 
Figuren den gleichen Geist. Ob die Madonna in S. Grisogono 
aus der Hand Jacobos hervorgegangen ist, wie Strzygowski 
behauptet, litsst sich aus rein stilistischen GrUnden nicht 


• • 

entscheiden, literarische aber liegen nicht vor. Ubrigcns 
ist es eine minderwertige Arbeit, die Venturi Pietro Cavallini 
zuschreiben mOchte, wahrend Hermanin sie eher in den 
Kreis der Wcrke Torritis verweisen will (2); dadureh niihern 
wir uns dann freilich wieder dem Fra Jacobo. 

Fassen wir das Ergebnis des zweiten Teiles dieses Aufsatzes 
kurz zusammen! Den Namen eines der hervorragendsten 
Meister des Dugento miissen wir zwar endgiiltig aus dem 
franziskanischen KUnstlerverzeishnis streichcn, Jacobo 
da Torriti, anderseits aber steht fest, dass der Orden im 
ersten Jahrhundert seines Bestehens Mosaikkiinstler besass, 
die zur Ausschmlickung der angesehensten Kirehen von 
Florenz und Rom berufen wurden: dort ist es Jacobo 
di S. Francesco, hier Iaoobo da Camerino und soin 
namenloser Genosse, denen der ehrenvoile Auftrag 
zu teil wurde, an der kiinstlerischen Kanonisation der tte- 
i*aphischen Vaters mitzuwirken. 


St Ludwig-Kolleg (Dalheim, Rheinland). 


P. Beda Kleinschmidt, 0. F. M. 


(1) Strzygowski, Clmabue und Rom, Wien 1H88, 178, 181. 

(2) Venturi, Stoida, V, 153. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



626 


LES METEOROL. LL. IV ATTRIBU&S A J. DUNS SOOT. 


SUR LES 

M ETEO RO LOGICORUM LUilU QUA TU Oli 

FAU88 EMENT ATTRIBU&S A 

JEAN DUNS 8COTW 


La grande edition des ocuvrcs dc Duns Scot, donnee 
& Lyon en 1639, contient des questions fort 6tcnducs sur les 
quatre livres des Mdtdores d’Aristote (1). Oet eerit est pre- 
c6d6 d’une 6tude composte par le c616bre R. P. Lue Wad- 
ding (2), et intitutee: De hoc Meleororum opusculo censura. 
En cette « censure », Wadding signale deux particularites 
bien propres A faire regarder comme apocryphes ces Ques¬ 
tions sur les livres des Mdtdores. 

En premier lieu, 1’auteur y donne (3) & Thomas dAquin 
le titre de bienheureux; or Thomas d’Aquin ne fut eanonisc 
que par Jean XXII, en 1323, tandis que Duns Scot est mort 
en 1308. — A cette premtere objection, Wadding indique une 
Achappatoire possible; le titre de beatus n’aurait pas voulu 

(a) Summarium. Ope duorum Codicum Bibi. Nation. Parisiensis, (lat. 
16621 et 14576), qui, Tractatum de proportionibus praebentes, eum anno 
tantum 1328 a Thoma Bradwardino scriptum patefaciunt, probat Cl.mus 
Auctor opusculum Meteorologicorum U. 4, quod iam dictum Tractatum 
citat, ex operibus Joannis Duns Scoti omnino esse eliminandum. Quisnam, 
vero, Anglicus forsan, illud scripserit, in vanum cl. Professor inquisivit; 
sed inde hucusque constat saltem hoc opus neque a Johanne Hennon, 
neque ab alio quopiam auctore ante saeculum XVII Scoto fuisse 
adseriptum. [Nota Directionis]. 

(1) R. P. F. Ioannis Duns Scoti, Doctoris Subtilis, Ordinis Mino¬ 
rum, Meteorologicorum libri quatuor. Opus quod non antea lucem vidit, 
ex Anglia transmissum. — Le titre est suivi de cette recommandation 
adress6e au relieur: Advertat comjKictor librorum, hunc Tractatum (equo 
tardius ad nos delatum, ante Tomum III ponendum esse, ne erret. Or, le 
Tomus III des: Ioannis Duns Scoti Opera omnia porte le mention sui- 
vante: Lugduni, sumptibus Laurentii Durand, MDCXXX1X. — Dans 
la reimpression de cette edition, Paris 1831, ce traite se trouve au t. IV, 
p. 1-263. 

(2) V. aussi ses Scriptores Ord. Min., Romae, 1650, p. 208; ibid. 1806, 
p. 138; ibid. 1906, p. 137. 

(3) Op. laud., lib. I, quaest. X. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



LE8 mmOOROL. LL. IV ATTRIBUAS A J. DUN8 800T. 


627 


signifier que la canonisation de Thomas d’Aquin fQt un fait 
accompli; il serait seulement une marque de v6n6ration 
donn6e A 1’illustre docteur dont la b£atification future n^tait 
douteuse pour personne. 

En second lieu, luerit sur les Mdtdores cite (1) le Trac¬ 
tatus de proportionibus de Thomas Bradwardin (2); 
il remarque qu'en ce trait6, Thomas Bradwardin a admis, le 
prcmier, que les Gpaisseurs des sph^res des quatre 616racnts 
formaicnt les termes successifs d’une progression geom^tri- 
quc. Or Bradwardin qui 6tait, en 1325, procureur de TUni- 
versite d’Oxford et qui mourut en 1349, quarante-et-un ans 
apr6s le Docteur Subtil, ne paratt pas avoir pu composer 
son Tractatus de proportionibus du vivant de ce dernicr. 

Ici encore, Wadding indique une Gchappatoire possible; 
Bradwardin aura it pu vivre jusquA un ftge tres avanc6, 
et lc Tractatus de proportionibus pourrait 6tre une oouvre 
de sa premi6re jeunesse. — Ce que vaut cette dernttre 
echappatoire, il sera possible de le savoir si nous d6cou- 
vrons un exemplaire dat6 du Tractatus de proportionibus 
de Thomas Bradwardin. 

Or, parmi les nombreuses copies de ce trait6 que posscde 
la Biblioth^que^ationale, il s’en trouve une qui est datee. 
Elie fait partie de cahiers (3) ou, en grand d6sordre et d'une 
d^plorable Meriture, un 6tudiant a copte, vers la fin du 
XIV® si6cle, un grand nombre de fragmenta philosophiques 
presque tous emprunt^s & TEcole d’Oxford. Parmi ces pi&ces, 
se trouve le Tractatus de proportionibus de Thomas Brad¬ 
wardin ; ce trait6 confient, bien entendu (4), la th6oric sur 
la grandeur respective des 616ments qu’en a extraite le trait6 
sur les Mdteores attribui k Duns Scot. Il se termine par cette 
indication (5): Explicit tractatus de proportionibus editus 
a Magistro Thoma de Bkeduardin anno domini M°CCC°28. 


(1) Op. laud., Lib. I, quaest. XIII, art. III: De proportione elemen- 
torum. 

(2) Publie A Paris, dans date, avec les Tractatu* de projwvtionilm* 
d’Albert de Saxe et de Nicolc Oresme; A Venise, en 1505; A Vienne en 
Autriche, en 1515; cette derniere edition, la seule que nous ayons pu 
consulter, n’est pas compl&te; ce n’est qu’un abrege, ou manque precise- 
ment le passage snr la proportion des elements qui a attire 1’attention 
du Pseudo-Scot. 

(3) Biblioth&que nationale, fonds latin, ms. n. 16621. 

(4) Ms. cit., fol. 211, r°, fol. 212, v n . 

(5) Ms. cit., fol. 212, v° 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


628 


LES METEOROL. LL. IV ATTRIBUES A J. DUXS SCOT. 


Nous avons trouvc une sccondc indication toute sem- 
hlahlc cn un autre manuscrit conserve k la Bibliothcque 
nationale (1). En ce manuscrit, le Tractatus de proportionibus 
porto ce titre(2): Magister Tho. Dc proportionibus motuum. 
II se termine (3) par ce colophon: Explicit tractatus de pro¬ 
portionibus editus a Magistro Thoma de Bradelbardix. 
Anno domini M°CCC°28. 

C’est donc en 1328, vingt ans apr&s la mort de Duns 
Scot, que Bradwardin composa son Tractatus de proportio¬ 
nibus; les questions sur les livres des Mefeores ou ec traite 
se trouvc cite, et cit6 sous une forme tclle que 1’hypothese 
dunc interpolation soit inadmissible, ne sauraient etre du 
Docteur Subtil; le caractcrc apocryphe de cettc «Hivrc est 
desormais hors de doute. 


Wadding, qui s’etait bien garde d’en affirmer rautlien- 
ticite, avait designe comme autcur possible le franeiscain 
Anglais Simon Tunsted (4), qui mourut en 1369; cette de- 
signation avait pour seule raison un dire de Pitseus; celui-ci 
donne, en effet, Simon Tunsted comme s’etant tout speciale¬ 
nient consacr6 a l’6tude des m6t6ores et comme avant coni- 

•• 

pos6 un commentaire aux quatre livres des Meteores; mais 
rien ne permet d'identifier ce commentaire avec les questions 
qui ont 6t6 publices sous le nom de Duns Scot. 

Nous avons cherch6, par une 6tude minutieuse de cot 
ouvrage, k d^couvrir quelque indice qui en pOt faire devi- 
ner Tauteur. Notre attention a 6t6 attir^e par une phrase 
de la cinqui6me question du livre I. Cette question est ainsi 
formulae: Utrum infinities eaedem opiniones reiterentur. 
A 1’article III, intitul6: De causa efficiente in particulari 
variationis opinionum , on lit la phrase suivante: « Causa 
secunda est propter inclinationes hominum. Et hoc potest 
esse.... propter inclinationes hominum ad novitatem , sicut 
quandoque Athenienses ad nil aliud vacabant , nisi ad in¬ 
veniendas novas opiniones. Et consimiliter de Angi icis >. 
De cette phrase, faut-il conclure que 1’auteur 6tait anglais 
ou vivait parmi les Anglais? N'y faut-il pas voir, au con- 


(1) Biblioth&que nationale, fonds latin, ms. n. 14576. 

(2) Ms. cit., fol. 255, coi. a. 

(8) Ms. cit., fol. 261, coi. c. 

(4) Cf. Wadding, Scriptores, 816; II ed. 215; III ed. 211. Sbaralea, 
Supplem., 661. Little, The Grey Friarx in Oxford, Oxford 1882, 241. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





LES METBOROL. LL. IV ATTRIBUAS A J. DUNS SOOT. 


629 


traire, une critique dirig6e par quelque rnaltre de Paris con- 
tre le goftt des nouveautes qui caract£risait 1’Ecole d’Ox- 
ford? Une marque un peu plus significative de Torigine 
Anglaise de 1’ouvrage qui nous occupe, se peut trouver en 
1’nllusion qu’il fait k la theorie de la grandeur des quatre 
elemcnts selon Bradwardin. En discutant la m£me question, 
Utrum quatuor elementa sint continue proportionalia, Th6- 
inon le fils du Juit, rnaltre 6s-arts de Paris, ne inentionne 
pas cette th6orie(l), bien que le Tractatus de proportioni¬ 
bus de Bradwardin fOt, de son temps, fort bien eonnu des 
parisiens. 

Tout ce que 1'on peut affirmer (2), c’est que le trait6 des 
Metro res, faussement attribui k Duns Scot, appartient k 
un groupe dont les Questions « compilees * par Th^mon 
le fils du Juif et, audire de Nifo, compos^es en r6alit6 
par Albert de Saxe, semblent et re le prototype. De ce type 
paraissent avoir d^rive les Questions que Ton a mis sur le 
compte de Duns Scot, les Questions in^dites de Ni cole 
Oresme, enfin les Questions , 6galement in^dites, de Jean 
Buridan; nous montrerons ailleurs, en effet, que 1’auteur 
dc ces demigres n’cst pas le c616bre philosophe de Bdthune, 
nmis un autre Jean Buridan, fiamand, qui enseignait k 
Paris au d6but du XV e si6ele. 


Le trait6 que Wadding a re^u d’Angleterre et qu’il 
s’est empress6 dins^rer parmi les oeuvres de Duns Scot 
aurait-il 6t6 eonnu & Paris d6s le milieu du XV® si6cle et, 
d6j&, attribue A Scot? Ce point, nous Tallons voir, doit Gtre 
examini. 

La Biblioth6que Nationale poss6de un recueil (3) ou 
la Physique d’Aristote, le De Caelo et Mundo, le De ge¬ 
neratione et corruptione, les Mdtdores, le De anima , les 
Pan:a naturalia , enfin les six premiers livres de la M&ta- 
physique ont 6t6 commentas au XV® si6cle. Une raain du 
XVII® si6cle a 6crit (4), en tote de ce trait6 de Philosophie: 

Magistri Johannis Hennon Commentarii in Aristotelis 


(1) Quaestione* in quatuor libros Metheororum Aristotelis compilatae 
)H'r doctissimum philosophum Timonem. Lib. I, quaest. VI. 

(2) Nons avons developpe ailleurs cette opinion: P. Duhem, Les 
Origines de la Statique, t. II, note I, p. 326. 

(3) Bibliotheque Nationale, fonds latin, ms. n. 6529. 

(4) Ms. cit., fol. 4, r*. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



630 


LES METROROL. LL. IV ATTRIBUfc A J. DUNS SOOT. 


libros Physicorum , parra naturalia et Metaphysicam , com¬ 
pleti die prima Octobris anno 1473, ut habetur in ultima 
pagina huius libri». — En effet, apr&s le Deo gratias qui 
termine Pouvrage, nous lisons (1): « Completus est presens 
liber philosophie Aristotelis in alma Parisius universitate 
conditus ab eximio viro doctissimo magistro Joanne hen- 
non In sacra pagina pro tunc baccalaureo formato. Scrip¬ 
tus per me franciscum fine in preclara artium facultate 
eo tunc studentem in collegio provincie navarre in monte 
Sancte genovefe virginis, anno domini nostri Jhesu christi 
millesimo CCCC°LXXIII°. Die vero prima octobris. In fine 
cuius laudes extolle temo et uni viventi in secula secuto¬ 
rum. Arnen. 


Fran^ois Fine avait consacr^ un temps fort long k co- 
pier le trait6 compos^ par Jean Hennon, bachelier fonu6 
en Th^ologie; en effet, k la fin du De anima , nous lisons 
la mention suivante (2), exacteraent ant^rieure de dix ans 
k celle que nous venons de transerire: « Explicit liber 3** 
de anima per me franciscum fine die prima octobris anno 
domini 1463». 


II est donc certain que Tepoque oii Jean Hennon ensei- 
gnait & rUniversite de Paris n’est gu6re post^rieure k 1450. 
Nous n’avons, d’ailleurs, d^couvert aucune indication qui 
ait trait k ce th^ologien. 

Nettement scotiste en M6taphysique, Maltre Jean Hen¬ 
non s’inspire, en la solution des questions de Physique, des 
opinions des Nominalistes parisiens; en particulier, il se 
borne fort souvent k r6sumer les trait6s d’Albert de Saxe. 


Lorsqu’il 6tudie le flux, qu’il attribue comme. Albumasar, 
auquel il emprunte presque tout ce qu'il dit des marces, /i 
1’action de la Lune sur les eaux de la mer, Jean Hennon 
se heurte & cette difficile question: Pourquoi la mar6e est 
olle haute non seulcment aux lieux qui sont exactement 
sous la Lune, rnais aussi aux parties de la Terre qui sont 
directement oppos^es k ces lieux 12l? Apr6s avoir remarqu6 
qu’Albumasar ne dit rien qui resolve cette difficult6, il 
ajoute(3): « Dicit tamen Stotus (sic) quod ratio istius po¬ 
test esse , quia quando luna agit in quarta terre sibi di¬ 


recte supposita per radios rectos , ita agit in quartam op- 


(8) Ms. cit., fol. 327, coi. a. 
(4) Ms. cit., fol. 281, v°. 

(3) Ms. cit., fol. 218, coi. c. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




LES METEOROL. LL. IV ATTREBU&S A J. DUN8 800T. 681 

positam per radios reflexos a firmamento *. Or, cette ex¬ 
plicatiori se trouve donn^c (1) au trait6 des MMores faus- 
seraent attribui k Duns Scot. L’auteur d^clare qu'il l’em- 
prunte au trait6 De refractionibus radiorum de Robert 
Grosse-Teste. En r6alit6, nucun dcrit de ce titre ne se trouve 
parmi les opuscules de Robert de Lincoln (2); mais on y ren- 
contre un trait6 De natura locorum od se lit textuellement 
le passage cit6 par le Pseudo-Scot. L’explication propos^e 
par Grosse-Teste a 6t6, d’ailleurs, reprise en d6tail (3) par 
son 6I6ve Roger Bacon. 

On pourrait croire que Jean Hennon a fait allusion k 
ce passage remarquable du trait6 des MMores attribui k 
Duns Scot; il faudrait alors faire remonter cette attribution 
jusquAu milieu du XV® si&cle. Cette conclusion, croyons 
nous, serait hative et erronee. On trouve, en effet (4), dans 
les Questions de Duns Scot sur les Sentences de Pierre 
Lorabard, un expos6 assez 6tendu de la theorie des marces. 
A la v6rit6, Maurice du Port nous apprend (5) que cette 
question n’est nullement trait^e dans les textes manuscrits 
Anglais du j Scriptum Oxoniense; elle est tout enttere em- 
pruntee aux Reportata Parisiensia; nous ne savons donc 
si elle est de Duns Scot ou de ses disciples; mais nous sa¬ 
vons, sans aucune h^sitation, qu’au temps de Jean Hennon, 
elle 6tait connue et attribute au Docteur Subtil. 

Or, apr6s avoir expos6 la theorie des marces selon 
Albumasar, apr6s avoir emprunt6 k cet auteur Paflirmation 
que la mer est haute non seulement sous la Lune, mais en- 
core en la partie qui lui est oppos^e, Duns Scot ou son dis¬ 
ci ple ajoute: « Sed quae sit causa huius , ipse non dicit. 

(1) Johannis Duns Scoti Libri quatuor meteororum, lib. II, quaest. 
II, art. II. 

(2) Ruberti Linconiensis bonanim artium, optimi interpretis opuscula 

dignissima nunc primum in lucem edita et accuratissime emendata . Co¬ 
lophon: Expliciunt. mandato et impensis heredum nobilis viri do¬ 

mini Octaviani Scoti civis Modoetiensis et sociorum summa diligentia 
impressa Venetiis per Georgium Arrivabenum anno reconciliate nativi¬ 
tatis MDXIV die IV Februarii. 

(3) Fratris Rogeri Bacon Opus maius, ed. Jebb., dist. IV, cap. V, 
p. 86; ed. Bridges, pars IV, cap. VI, t. I, p. 141. 

(4) Joannis Duns Scoti Scriptum super libros Sententiarum, lib. II, 
dist. XIV, quaest. III. 

(6) Secundus scripti Oxoniensis doctoris Subtilis fratris Johannis 
Duns Scoti ordinis Minorum super sententias. In fine: Venetiis per Si¬ 
monem de Luere pro domino Andrea de Torresanis de Asula. 22 Octo¬ 
bris 1606, fol. 67. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



632 


LES MBTBOROL. LL. IV ATTRIBUAS A J. DUNS SCOT. 


Nam ridetur quod radii Lunae non possint penetrare ter- 
ram, et ideo ridetur quod eundem effectum quem causar it 
per radios incidentes dum esset in quarta orientali supra ( 1) 
terranif eundem causet tunc per radios suos reflexos a fir¬ 
mamento •dum est in quarta occidentali snb terra ». Cc 
passage, e/est visiblc, est celui que Jean Hennon a visG 
et qu’il a presque textuellement copie. 

Rien donc de ce que nous savons ne prouve qu’avant le 
XVII® sieele, on ait attribue ii .Jean Duns Seot lc traite des 
Meteores qu’on lui a inalencontreusement attribue depuis. 

Bordeaux, 1 Mai 1910. 


PlERRE DUHEM 

Correepondant de CInstitui de Franre 
Professeur d PUmvemiti de Bonfeaux. 


<1 ) Par une erreur manifeste, le texte dit: xid) terra. 

« •* * 




Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MIOHELE 0 ARCA NO DA MILANO O. F. M. 


633 


IL 3EAT0 MICHELE CARCANO DA MILANO 0. F. M. (a) 


( Continuatione) (1). 


IV. — H B. Kichele Carcano da Milano si fis religioso 
nolla Provincia dei Prati Minori dell’Osservanza di Milano. 


S. Bernardino da Siena, venuto a Milano nel 1418, colla sua 
sfolgorante santitA e colla sua apostolica predicazionc comraosse tal- 
mente la cittadinanza, che molti giovani delle famiglie milanesi piii 
nobili domandarono 1’abito dell’ Osservanza, testimonio il contempora¬ 
neo Maffeo Vegio (2). Con questo fatto stupendo datano i primordi 
gloriosi della Provincia dei Frati Minori della Regolare Osservanza 
di Milano. Tra 1’ eletta schiera dei forti e generosi giovani si distin¬ 
gue un insigne e venerando religioso, che la fama j>opolare venero 
come Santo. il Beato Silvestro da Siena, proclamato « Angelo di 
Pace (3) *, che la tradizione crede sia stato condotto da S. Bernar¬ 
dino da Siena per dare incremento all’ Osservanza nella Provincia Mi- 
lanese (4). Dal « Liber Ordinationum Civitatis Novocomi » risuita, che 
il B. Silvestro nel 1439 da Milano venne chiamato a Como da quella 
ComunitA per stabilirvi la pace (5). Dunque era a Milano, e giA la sua 
fama era molto diffusa. Se poi il B. Silvestro fosse compreso tra i 


(aj Summarium: Auctor pergens: IV. De circumstantiis et tempore (1440?) 
ingressus B. Michaiilis Carcani ile Mediolano in Fratrum Min. Ordinem apud 
Observantes Provinciae Mediolanensis discutit. — V. Beati indolem et famam, 
qua sacer praedicator, ex ipsius quae exstant ojteribus atque e coaevis scripto¬ 
ribus depromit. — VI. Eius multiformem pro religione, animarum salute et 
populorum prosperitate industriam chronologice describit, atque plurimis novis 
allatis documentis illustrat. [Nota Directionis]. 

(1) Cf. AFH IU, 448-03. 

(2) • Tunc multi contempta jtenilus huiwtce. mundi vanitate, ad Deum conversi 
adolescentes, Religioni sanctae, sese dicarunt. Quo<l principium fuit eius sancti gre¬ 
gis, qui sub Frandsci ordinatione stricte vivens, nunc admodum crevit. Magnum 
fuit tunc propositum sanctitatis monumentum, antea insuetum, videre tot nobilium , 
clarorumque virorum filios delicate omnes splendideque educatos, ad tantam humili- 
latem, sua sponte deiectos pro pretiosis vilissimas vestes induere, pro electis tenuos 
cibos capere, pro mollibus plumis duris in stratis recum/tere... • cfr. Wadding, an. 
1418, XV. 

(8) Dooumento nel qualo si racconta la pace stabilita dal B. da Siena in 
Como; cfr. Benvenuto da Milano, Cronaca , XI, 157, dove cita 1’ antico brevia¬ 
rio comense. 

(4) Buonavilla, 1. c. — Il Wadding « a S. Bernardino plurimi mittebantur 
[Mediolanum] fratres ex Etruria el Umbria, ut regerent tirones », an. 1445, 
289-240, XIII. (5) Vol. III, f. 804. 

Archivum Franciscanum Historicum. — An. III. 40 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



634 


IL BEATO lOOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


religiosi dell’ Osservanza nell’ Istrumento di donazione della chiesa di 
S. Angelo fuori Porta Nuova di Milano, rogito il 18 Luglio 1421, 
non lo sappiamo, perche 1’ Istrumento nomina semplicemente gli Os- 
servanti senza fare il nome di nessuno (1). RipassA il Santo da Siena 
a Milano, e commosse le moltitudini a Como, a Bergaino, a Brescia 
ed in altri luoghi della Lombardia, ristabili maggiormente 1’Osservanza, 
fondando vari conventi, favori to ampiamente dai Comuni (2). Predicb 
con identico successo a Milano il B. Alberto da Sarteano. 

Secondo il Calvi, un giovane discendente deirillustre famiglia Car- 
cano, chiamato Michele, ascoltando nelfanno 1440 [sic! (3)] 1’intrepido 
apostolo Alberto da Sarteano, il quale predicava da un pergamo rizzato 
in piazza S. Ambrogio di Milano, si sente scosso dall’ eloquente pa- 
rola dei celeberrimo oratore, e subito stabilisce di consacrarsi a Dio (4). 
L’Argelati scrive: « A pueritia divina gratia praeventus, et optima 
indole ornatus magnum quid se. esse futurum portendebat. Sui status 
electioni vix maturus ad quoddam S. Crucis coenobium tunc Ord. 
Min. Observantiae, civitate Novocomensi in Insubria vicinum se con¬ 
tulit, ut parentum amicorumque forsan aufugeret dissensiones, ibique 
supplex seraphicum Observantiae sibi dari habitum petiit et obti¬ 
nuit (5)». Il Wadding, senza accennare alie circostanze dei Calvi e 
delP Argelati, basandosi sui Ballarini, il primo che affermasse, il B. Mi¬ 
chele essersi fatto religioso a Como (6), lo dice iniziato alia vita re¬ 
ligiosa nel 1440 sotto il magistero dei B. Sil vestro da Siena, allora 
Guardiano di S. Croce (7). Il P. Longo invece, non potendo ammet- 
tere, che il B. Michele figurasse gi& fra i piu distinti oratori dei Cap. 


(1) Arch. Stato Milano. — S. Angelo di Milano — Pergamene Sc. XV-XV1, 
129». — Cessione dei Canonici di S. Maria Fuloorina della chiesa di S. Angelo 
con un pezzo di terreno fuori Porta Nuova ai Frati Minori Osservanti. Nel- 
1 ’ istrumento si legge: • Et quia a*l civitatem Mediolani iam pluribus mensibus 
decJinarint nonnulli religiosi ordinis minorum de observantia nuwupati in vinea Do¬ 
mini ferentes multum fructum et qtierentes locum prope dictam civitatem pro usu 

aliquorum ex fratribus dirti ordinis et halntatione . . — Dal diploma dei duca 

Filippo Maria Visconti, datato da Milano il 1(5 Maggio 1421, si dedurrebbe. che 
gia vi fossero prima dell’Istrumento citato: •prout et fartum est de enlesia 
S. Mariae de Angelis prope Itanc nostram civitatem Mediolani » , come ivi si legge. 
Ma riflettendo che il Duca avrA prima concesso il luogo, 1’Istrumento sarebbe 
come il termine delle trattative per 1’ introduzione dei religiosi. 

(2) P. Paolo M. Sevesi, Saggio storico-critiro etc. 14 sqq. 

(3) Certamen te in quest’anno il B. da Sarteano non prediob a Milano: dal 
Settembre 1439 al 31 Agosto dei 1441 era occupato per gli affari delPOrionte; 
cfr. D. Benedetto Neri, La vita e i temjri dei B. Alberto da Sarteano, 92 - 90 . 
Quaracchi 1902. — Dal Wadding si ha: « Albertus Sartianensis per urbes Lom- 
bardiae hoc anno [1434J, magno animarum fructu Dei verbum seminat>at ». Ivi. 
an. 1434, IX. 

(4) Per quante ricerche abbiamo fatte, non abbiamo potuto trovare la fonte, 

dalla quale il chiariss. Calvi prese la notizia della vocazione alio stato religioso 
dei B. Miohele. Forse 1 ’ ebbe dall’ Historia della Famiglia C arcano, composta da 
Cristoforo Carcano, Codice della Bibi. Rever. Monach. Cistercientium S. Am¬ 
brosii Mediolani, cfr. Bib/. Script. Metlinl. dell’Argelati, lettera C. Ma anche 
il Codice f irreperibile. (.*>) T. I, |>ars altera, i#8-900. 

(0) Op. cit. pars III. (7) An. 1485. 89H. VII. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MICHELE OARCANO DA MILANO O. F. M. 


635 


Gen. dei 1449 (1) con pochi anni di religione [dal 1440 al 1449], con¬ 
clude, che vi fosse entrato prima, cioe nel 1418, quando S. Beraar- 
dino da Siena predico per la prima volta a Milano (2). E allora do- 
vremmo dire, che la vita dei B. fu molto longeva, poich&, supposto 
che fosse entrato giovanissimo nell’Ordine, per es. alPeti di 15 anni, 
nel 1449 avrebbe avuto gi& 46 anni, e nel 1485, data probabile della 
sua morte, ne avrebbe avuti 82. Ma, e allora come spiegare 1’ asso- 
luto silenzio della sua vita apostolica decorsa prima dei 1449? Marco 
da Lisbona afferma, ma con una frase troppo generale e convenzio- 
nale, che il B. Michele: « divenne in poco tempo per grazia dei No¬ 
stro Signore cosl chiaro nella predicazione e nelle scienze delle Sacre 
Scritture.... (3)». Del resto il Wadding, mettendo il B. Michele tra la 
schiera dei distinti oratori: «vita et doctrina celeberrimi per univer¬ 
sam Italiam (4) *, non afferma, che avesse predicato; lo ricorda sol- 
tanto come presente nel Capitolo Generale, e la frase laudativa pu6 
essere applicata benissimo al successo, che il Carcano ebbe in seguito 
nel suo apostolato. Questo ci sembra piu verosimile, poicho dai docu¬ 
menti apparisce, che il principio dei successo straordinario della sua 
predicazione si debba datare dal 1453 (5). Posto ci6, in base anche 
della testimonianza di Fr. Marco da Lisbona, Michele avrebbe con 
molta probabilitA vestito 1' abito in S. Croce di Como, quando era 
Guardiano il B. Silvestro, come scrive il Ballarini. Certamente nel 
1440 il B. Silvestro da Siena era a Como, e precisamente nel convento 
di S. Croce (6), come si ha dall’invito mossogli dalla ComunitA di Lu- 
gano, la quale da Como lo invitb nel 1440 e nel 1445 (7). 

Fr. Marco da Lisbona dice dei nostro Beato, che: « essendo vissuto 
assai spensierato e poco s’occupava nell’ordine, ma ammonito da S. Bernar- 
dino e dal B. FrafAlberto da Sarciano [leggi Sarteano] mut6 vita... (8)», 
il che fu ripetuto da quasi tutti gli scrittori posteriori. Quando av- 


(1) Cita il Wadding. (2) L. o. (8) Op. oit. (sopra 450 n. 5). 

(4) Wadding., an. 1449, XVI-XVII, cita Monum. Ord. e Mariano o. 28. 

(5; Arch. St. Milano — Autografi — Carteila Predicatori, III. 

(6) I savi di Provvisione della cittA di Como nel 5 Aprile 1489 chiesero 
da Milano il B. Silvestro, perch6 stabilisse in Como la paoe tra le esecrande 
fazioni dei Guelfi e Ghibellini o sia dei Rusconi e Vitani. Il B. la stabili 
realmente nel 18 Dicembre facendo giurare la pace tra i oittadini delle 
singole Parrocchie, e qnindi riuniti nel convento di S. Franoesco. Cfr. P. Ben- 
venuto da Milano, Cronva XI, 157, il quale cita anche qui 1’ antico bre¬ 
viario oomense. — Nel 29 Dicembre dello stesso anno chiesero al Papa ed 
al Generale dell’ Ordine, ohe il B. Silvestro rimanesse in Como, cosl nel « Uber 
Ordin. Civit. Nov. • f. 184. La fabbrica dei convento di S. Croce si pu6 dire, 
che fosse in parte giA incominciata fin dal 1435, nel qual anno Eugenio IV 
(non nel 1440, come afferma il Wadding, an. 1440, n. 81) diede il suo diploma, 
come sostiene il P. Benvenuto [1. c.], il quale ebbe nelle mani il diploma. La 
prima donazione dei terreno data dal 22 Maggio 1434, come fa notare il P. Benve¬ 
nuto, il quale afferma parimenti, che il primo Guardiano dei conv. fu il B. Cri- 
stoforo da Monza, come gli risulta da scrittura autentica dell’ archivio. 

(7) Ex Ordin. Cone. Communit. Luyani /7 et 28 Der. 1440; et 8 Ianuarii 

1445 in Scheda olin Canon. los. Bell ani. — Cf. anche Rovelli. III, T. I, 184-189, 
258, 584. (8) L. c. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




636 


IL BEATO MICHEIe CAROANO DA MILANO O. F. M. 


venne questa correzione, dato che sia basata sulla realtA? Probabil- 
mente nell’ autunno dei 1442, quando il Santo combatte a Milano 
1’ eresia di un certo Araedeo, maestro di matematica, e dissemin6 la 
divina parola nelle altre citta di Lombardia, [>oich& dal 1443 al giomo 
della sua morte non torn6 piii in Lombardia (1). Il B. Michele in una 
sua predica allude di aver conosciuto nella sua giovinezza S. Bemar* 
dino, poich6 dice: « Et sancto Bemardino che era tanto lieto et sempre 
moctegiava et rideva, et uno frate ne mormorava assai; E dopjjo la 
morte sua vedendo luj, che corpo suo, faceva tanti miracoli, andava et 
diceva acquel corpo sancto, o bablx) mio, perdonami, che io mormoravo 
di te (2)». L’ammonizione fatta dal B. Alberto da Sarteano parrebl>e do- 
versi fissare nel 1445, quando predico a Milano, a Busto Arsizio, dal qual 
luogo il 30 Maggio cosi scriveva a Tommaso Bibio Ciprio: « mitte ad 
Cumensem civitatem, quo celeliter sumus profecturi (3) *. Ovvero puo 
essere benissimo, che il Santo da Siena trovandosi coi B. Alberto da 
Sarteano, e incontrandosi in qualche luogo della Lombardia, udendo come 
il -Carcano seppellisse i talenti datigli da Dio, lo eccitassero a quei 
grandi ideali, che lo resero indiscutibilmente uno dei piu grandi a|x> 
stoli dei suo tempo. 


V. — H Predica tore. 

Quando il B. Michele entr6 nell’ Ordine, uomini apostolici saliti 
in grande fama di santitA e di sapienza, veri luminari dell’ Online 
Francescano e della Chiesa Cattolica, faticavano indefessi per la con- 
quista delle anime. Seguaci nell’ apostolato di S. Bemardino da Siena 
scuotevano le moltitudini, e, strappando le anime dagli artigli di sa¬ 
tana, le riconducevano al Dio Crocitisso. Un impulso straordinario alia 
vita a]X)stolica fu dato dal Santo da Siena ai suoi seguaci, cresciuti 
nei chiostri lombardi, e la Provincia Osservante di Milano, cosi glo¬ 
riosa ne’ suoi primordi, si vide ben presto circondata da una schiera 
luminosa di ajjostoli. La storia oi ricorda un Gabriele da Barlassina, un 
B. Cristoforo da Monza, un B. Sisto da Milano, un B. Alberto Moriggi 
da Milano, un B. Antonio Pessina da Milano, un B. Silvestro da Siena, 


(1) Thureau-Dangin, S. Bemardino da Siena, traduz. di Mons. Telemaco 
Barbetti, 827 e seg., Siena 1897. 

(2) Cinque prediche a monache, pubhliratc dal P. Marcellino da Civezza, 1U9, 
Prato 1881. Abbiamo copiato dal Cod. della Bibi. Naz. di Firenze [Conv. S«»ppr. 
Ognissanti, n. 49<>, F. 7], nel sermone quarto. — Abbiamo dal medesimo Beato 
una testimonianza piu. esplicita nell’esordio della predica tenuta al popolo mila- 
nese nel 1182: «.... atque eum Beato Bemardino qui vere nudius quartus hora circiter 
(fuinfa nof/is quasi rumore eorum qui in hac urbe nostra Mediolanensi de suo fratre 
Mic.haile non verecundant dicere eum esse ore imptulentem ita retractis apjtarud in 
ea [forma], qua meminimus eum in humanis vitlisse a puero cum jxitre nostro atl 
sanctum anyehtm jnetlicantem ». Discorso stampato a Milano nel 1482. 

(8) Wadding, an. 1445, X. — Nel discorso UU pars tertia dei Quadray. de 
pendentia il Caroano afferma di aver conosciuto il Beato da Sarteano: • Quoti 
exemplum audivi predicari a Iteato AUterto Sortianend orti. min. multis hominum 
millibus in civdate nostra Mediolani •. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MIORELB OAROANO DA MILANO O. F. M. 


637 


un B. Bartolomeo Cattaneo da Milano, ed altri ancora (1). Dinnanzi al- 
1’esempio di questi eroi, coi quali il B. Michele pass6 i primi anni della 
sua vita religiosa, rassodato nelle virt.u dai sapienti consigli di S. Ber- 
nardino da Siena e dal B. Alberto da Sarteano, guidato con intelletto 
d’amore dal B. Silvestro da Siena, dal B. Cristoforo da Monza (2) e da 
S. Giovanni da Capistrano Visit, e Comm. nel 1441 delPOsserv. di Mi¬ 
lano (3), i quali ai talenti amministrativi univano una grande discrezione 
di spirito, grande cultura e profonda conoscenza dei loro tempi, si form6 
un apostolo perfetto. Fra Marco da Lisbona, raccogliendo la tradizione 
non bugiarda dell’ Ordine, scrive di lui: «... divenne in poco tempo 
per la gratia dei Nostro Signore, cosl chiaro nella predicazione e nelle 
scienze delle Sacre Scritture che in ogni luogo per sancto era tenuto, 
e illustro tutta Italia coi suo lume et essempio. Haveva special gratia 
di commuovere il popolo a lagrimare quando voleva, ne si trov6 huomo 
coei duro di cuore, che potesse resistere udendo i suoi sermoni. Per 
la gran moltitudine de’ popoli, che s’ univano alie sue prediche, era 
sforzato predicare in piazza o vero ne’ campi. E cosl fece molto frutto 
nella vigna dei Signore (4) *. 

Il Pastor, lo mette fra la schiera dei principali predicatori popo- 
lari dei secolo XV. E ben a ragione. Stucliati bene i tempi, in cui 
il B. Michele spieg6 la sua prodigiosa attivitA, egli comparisce come 
vero apostolo di Dio, che studia profondamente i bisogni della societ& 
e vi applica quegli energici rimedi, che la risollevano e risanano. 
Egli paria alia folia, sente nella sua anima le vibrazioni dei cuori e 
risponde a queste vibrazioni, riversando tutti quei sentimenti pratici 
e di attualitA che naturalmente eccitano quell’ entusiasmo, che non 
cessa alio scomparire dell’oratore, ma persevera costante nell’esercizio 
dei bene. Qui troviamo il secreto dei successo straordinario dei suo 
apostolato (5). Se il celeberrimo Cantii (6), il Calvi (7) ed altri scrittori, 
i quali si basano esclusivamente sull’ esarae dei Qiuidragesimali, aves- 
sero ben studiato il metodo della scuola oratoria francescana, inaugu¬ 
rata da S. Bemardino da Siena, nonchfe 1’ indole di quei tempi, non 
avrebbero attribuito alia sola santitA dell’ intrepido apostolo il successo 
della sua predicazione (8). Gli b vero, che i Quadragesimali dei B. Mi¬ 
chele, ed in genere quelli degli altri oratori Francescani piii celebrati 
di quei tempi, sono redatti in forma piuttosto scolastica, ed ogni ser¬ 
mone ha il suo breve esordio, che ordinariamente dichiara la veriti 


(1) Buonavilla, Cap. 2. 

(2) 11 B. Cristoforo da Monza era Vic. Prov. nel 1444 (Cod. 00, Bibi. Univ. 
Pavia), e nel 1447, (docam. dei 1447 riguardo il oonvento di Asola, Arch. St. 
Venea. Conv. dell’ Oss. di Brescia). 

(3) Wadding, an. 1441, IX. Il B. da Sarteano predicO ancora a Milano 

dal 1447 al 1150. Cf. Benedetto Neri, op. oit. 01. (4) L. c. 

(5) Cf. Pastor, op. cit. I, 3-122 passim. 

C6) Storia della <riltd e diocesi di Como, 1. c. (7) L. o. 

(8) Bonzoni D. Domenico, Op. cit. 85-100, Siena 1890. — Riguardo alia 
predicazione di S. Bemardino da Siena, cfr. Diani P. Adriano O. F. M., 
Dolia Scuola al Pulpito, 72-74, Roma 1909. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


638 


IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. P. M. 


d’ assunto presa dal brano evan gei ico, e 1’ assunto e cos tante mente di¬ 
viso in tre parti, ed ogni parte e dimostrata in fonna scolastica con 
1’ apparato di una sorprendente erudizione, cui segue la perorazione; 
e per giunta sono scritti in lingua latina, in guisa che ci sembra di 
leggere una dissertazione scolastica, anziche im discorso pel pulpito. 
Ma e ormai dimostrato con certezza, che i grandi oratori dei secolo XV 
predicavano nell’ idioma volgare e che i loro quadragesimali in latino 
erano schemi ossia sunti di discorsi, che recitavano al popolo(l). 
I discorsi dei B. Michele sono riboccanti di erudizione, e rivelano 
che era versatissiino nelle Sacre Scritture, nella filosofia, teologia. 
diritto, n6 meno erudito nella letteratura. Del resto i grandi oratori 
dei secolo XV si trovavano di fronte alTumanesimo sempre crescente: 
e come si spiega 1’ alta ammirazione, che per essi ebbero non pochi 
degli stessi umanisti? Ma non e nostro scopo di far 1’ apologia del- 
1’eloquenza dei nostro Beato: il fine nostro e di dare il vero ooncetto 
storico dei successo straordinario della predicazione dei B. Michele. 
I suoi discorsi, presi come sono tracciati, sono i documenti piu evi¬ 
denti, che dimostrano come seppe opporre argine ai mali invadenti di 
ogni genere. Discendendo dalle sottigliezze teologiche e filosofiche ad 
una dolorosa realti, egli diventa il vero oratore pratico che flagella i 
vizi, in ispecie il lusso smodato che consumava interi patrimoni: 1’ in- 
continenza e quelle brutaliti che menavano strage vasta ed orrenda 
in ogni ceto di persone, mantellate purtroppo vergognosamente nelle 
corti dei grandi a Milano, a Firenze, a Roma, ecc.; 1’ usura non solo 
presso gli ebrei, ma anche presso i cristiani, che dissanguava il popolo (2), 
mettendo a nudo tutti i contratti ed affari fraudolenti; 1’ astrologia, 
gl’ incantesimi e quegli usi paganeggianti, che spegnevano nei cuori 
la fede e le pratiche religiose. E di rincontro come illustra e rende 
amabile le virtu e le opere della fede e 1’ osservanza dei divini pre- 
cetti! Tutti i suoi discorsi hanno 1’intonazione di quella praticitA 
cosi necessaria a quei tempi. Le grandiose opere, delle quali ci resta 
memoria, dimostrano come la sua predicazione fosse persuasiva e 
rispondente ali’indole dei tempo; gli ospedali di Milano, di Como, 
di Crema, di Piacenza, il primo Monte di Piet& eretto da lui a 
Perugia, e 1’ altro iniziato a Padova, 1’ impulso dato alie Crociate, la 
parte che prese nella difesa dell* Immacolata Concezione di Maria, 
gl’ inviti rivoltigli da Pio II, da varii Duchi e dai Comuni, sono prove 
dei suo successo oratorio. 

Aggiungansi le testimonianze dei contemporanei, le quali manife- 
stano, come il Pastor abbia colpito nel giusto segno.H GlassbergerO.F.M. 
nella sua cronaca, terminata nel 1508, dice: • Claruerunt in Italia circa 
illa tempora in officio jrraedicandi optimi viri et devoti a tempore sancti 
Bemardini, vidcl. Matthaeus de Sicilia... Michael de Mediolano... Ber - 

(1) Zanotto, Storia della predicazione nei necoli della Letteratura italiaua, 
Modena 1889, 74 ss. 

(2) Ce lo assicura il Beato : « In hie nostri» temporibus non solum iudei resti¬ 
tuere... Insuper et christiani quam plure» ]>er iutleorum manus occulto usura* multi¬ 
plicant ». Quadrag. de decem praeceptis, s. 59, pars sec. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MICHELE CARCAXO DA MILANO O. F. M. 639 


nardinus de Feltrio ... omnes in genere dicendi ei praedicandi famosissimi 
et Beati (1)». Nella Serie citata delle Provincie e conventi delPOsser- 
vanza, presentata nel capitolo generale dei 1506 il nostro B. vien elo¬ 
giato: «... vere apostolicus Praedicator, qui auditores mira virtute ad 
planctum et poenitentiam flectebat (2) *. Il Ven. Bemardino Busti lo 
cita varie volte nel suo Mariale nei sermoni della Concezione, rile- 
vando alcune sottili argomen tazioni dei B. Michele (3). La testimo- 
nianza piu solenne la raccogliamo dal labbro dell’ insigne apostolo, 
che in s& radunava in grado eminente tutre le doti oratorie, il B. Ber- 
nardino da Feltre. La prendiamo dal diario scritto dal P. Francesco 
da Feltre, compagno dell’intrepido apostolo: * Accedit autem... cum 
Ven et iis orationes h aJteret, ut frater Michael Mediolanensis eximius 
oraior, qui postea inter Beatos memoratus est, in S. Pauli Camjto con¬ 
ciones iugiter haberet, qui sepius ex propositis egrediens populo dice- 
Ixit: Bemardinus parvulus condonator, ad cum concurrite, tempus 
meum jmojte est. Hunc vobis relinquo, scio quem vini optimi cadum 
offero, gustate ut cognoscatis. Quapropter ad illum tunc numerus in 
dies maior populi concursus ad hujus viri jyreconium preter nominis 
famam sua sjtontc crebrescentem fiebat. Ilee verbis ille jx>pulo et facto 
etiam, que dia:erat de jxirvulo suamque de illo existimationem com- 
jtrobavit. Ad hunc enim suas condones quadragesimales, quas nulli 
alii imjHirtire voluerat, gratis dono misit in virtutis excrescentis ar¬ 
gumentum. At ixirvulus haud beneficii immemor, lUfens enim talia a 
tanto viro munera, gratias agendo acceperat, quod antea sponte fa¬ 
ciebat multo vehementius virum seniorem j/redunvit, se enim immit¬ 
ium fraterculum, at illum Sanctum alterum Paulum exortum Chri¬ 
stianis: ad illum Christi tubam, quoad liceret, accUrrcrent ut dulci 
eius atque tonanti eloquio fruerentur (4) *. 

Seguono altre testimonianze, certamente non bugiarde, della per¬ 
suasione popolare sulla predicazione dei B. Michele. Nella lettera de- 
dicatoria dei « Commentaria sui>er Psalmos » di Pietro Brebbia, 
stampato nel 1477, si legge: « Deinceps Venerabilium et Fratris 
Michaelis Carcano Mediolanensis et Fratris Pauli Bririensis et jto- 
stremo Fratris ' Antonii Vercellensis aetate nostra et Theologorum et 
Philosophorum, et divini verbi jvraedicatorum clarissimorum, eorum- 
dem Virorum sanctissimorum indicium censuramque usitatus sum. (5) •. 
IL celel>eiThno Pietro Tomasio, professore dell’universita di Padova, ri- 
corda con meraviglia un discorso dei Beato, recitato a Padova, nel quale 
porto 140 testimonianze per dimostrare 1’ immortalita dell’anima (6). 
Nel Quadragesimale de Poenitentia, stainpato nel 1487, leggesi : 
* Qui tum sanctimonia, vite, tum ferventissima Dei predicatione a 


tl) An. Fr., II, 85K>-397. j (2) Wadd. 15(16, u. X. 

01) Ivi, sermo I, pars. 2: sermo VI, p. o; sermo VII, p. 1. 
i4) Saturor. Tiit. Cont/r.... Papie nui* Feltrcnsi* Canoniz. B. Bemavd. dc Feltrio, 
romjHfxta fla Simone da Marantica, lectio II, § 24, nella Vita dei Beato. 

(5) L. e. presso Argelati, Bibi. Scrijt. Med., Comm. in Psalmos auctore Petro 
Brebbia, I, 451-455. (6) In Foenice r 1. c. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



640 


IL BEATO 1O0HELE 0 A EO A NO DA MILANO O. F. X. 


Deo innumeris meruit coruscare miraculis ». II Tritemio nella sua 
opera, edita nel 1494: « Michael de Mediolano O. F. M. in scripturis 
sanctis studiosus et eruditus et secularis litterature non ignarus, ingenio 
subtilis, vita et conversatione predarus, in declamando sermonibus 
ad populum celeberrime opinionis (1)». Splendido oltremodo e 1’elogio 
dei P. Filippo da Bergamo Agostiniano: « Declamator divini verbi no¬ 
bilissimus, ac tamquam aUer Paulus concionator praeclarus hac tem¬ 
pestate in tota Italia nominatissimus fuit (2)». Raffaele Maffei lo 
dice € vehemens in sermonibus (3) *, il Giovio canta di lui « nos et 
formavit voce magistra (4) *, e Parte sacra lo rappresenta dipinto nella 
chiesa di S. Nazzaro di Novara coi motto liturgico: «Ego quasi oliva 
fructificavi in domo domini (5) *. — Da ultimo citiamo Antonio Pe- 
lotus, il quale nel suo earine «Ad beatum fratrem Michaelem Carcanum *, 
cos! lo celebra: « Vita celebs doctrina potens mens conscia recti \ Mirus 
et in populis fructus opusque pium j Te certam ante Deum Michail 
statuere lucernam j Dasque salutiferam qua cogat aeger opem | [o] Char- 
cane nostra videns in te pia vota fidemque | Ipse 'lYivulziadis auxiliare 
tuis (6) ». Migliori di questi elogi sono i documenti, dai quali apparisoe 
1’efficacia delle predicazioni, nonche Penorme influenza che il B. Michele 
esercit6 sui popoli. 

VI. — Vita d’ asione dei B. Michele Carcano da Milano 

seoondo i documenti mucroni. 

L’ apostolato dei B. Michele seoondo i documenti si svolge tra il 
1449 e 1483, dopo il quai anno non abbiamo di lui nessuna traccia. 

1449. — Nel Capitolo Gen. delP Osservanza, celebratosi il 28 
Maggio nel convento dei Bosco nel Mugello, figura tra i Franoesc&ni 
piii illustri di quel tempo. Molto probabilmente fu condotto come com- 
pagno dal (B) P. Sil vestro da Siena, che il Wadding fa comparire 
tra i pifi illustri predicatori, e che nell’ anno seguente b designato dal 
Papa a predicare la quaresima a Siena (7). 

1453. — Il B. Michele inaugura il suo glorioso apostolato a Mi¬ 
lano colla predicazione quaresimale. Il grande successo ci vien raooon- 
tato dalla duchessa Bianca Maria, la quale mostrando il suo vivo 
desiderio, che il Carcano rimanesse a Milano per oonsolazione di tutta 
la cittadinanza, il 23 Giugno cosl scrive al B. Marco da Bologna, Vic, 
Gen. dell’ Osservanza: 

(1) De Script. eccl., oit. 125. (2) L. o., f. 817. 

(8) L. o., 1. XXI, sotto il tit. « Francieeue ejutque Ordmie viri dari». 

(4) L. o. (5) Il dipinto venne oertamente frescato alia fine 

dei quattrooento o nel principio dei oinqueoento. 

(6) Codice Cart. Bibi. Ambroeiana, se gnato 20, p. 29. 

(7) Wadding, an. 1449, XVI-XVII, oita Monum. Ord. e Mariam, o. 28» — 
Crediamo, ohe il P. Silvestro da Siena, il quale predioa a Siena nel 1460 sia 
il medesimo B. Silvestro, che era guardiano a Como, quando il Carcano vesti 
1’ abito religioso, poiohe il Wadding (ivi, an. 1450) lo designa oome disoepolo 
di S. Bemardino, citando il Regmta Capietram. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


IL BEATO MIOHELE OAROANO DA MILANO O. F. M. 


641 


Non addubitamur Reverende in Christo pater amice noster carissime, 
f/uin t)estra paternitas pi‘esenti optato nostro se facilem exibifura sit, cum 
jrro mansuetudine utens affectione in Illustrissimum Ducem... Consortem 
meum precordialissimum, et nos sua, tum quod eadem Vestra paternitas 
res honestas et religionem et altis simi dei cultum, qualis hec est, concer¬ 
nentes non appetere solum et amare, sed et maximi pendere et omni pa¬ 
trocinio iuixire consuevit. Attigit hanc urbem nostram Venerabitis frater 
Michael de Carcano Mediolanensis noster, et iam predicare cepit. Cuius 
facundia, humanitate, morum sanctimonia, vite integritate , summo in Do¬ 
minum nostrum lesum Christum fervore, ferventissimis predicationibus 
et ceteris optimis partibus et virtutibus ac ornamentis, ita delectamur et 
alliciuntur universi hi Cives nostri, ut cum eius presentia maximam no¬ 
bis consolationem afferat, omnes egre et permoleste feramus, quod abitu¬ 
rus sit, et aliam, que quidem designata sibi esse videtur, provinciam peti¬ 
turus. Itaque paternitatem vestram hortamur et rogamus 'quam maxime, 
quod priorem diam deliberationem immutet, neque contentetur modo et 
concedat, sed etiam committat illi, quod apud nos remoretur, et predicando 
ollissimi dei verbo perserveranter incumbat, nec solum anno presenti , sed 
etiam in futuris proxime diebus quadragesimaUbus. Nam cum exinde 
nobis et huic omni populo nostro mirum in modum gratificabimini, tum 
is nullum ad locum verisimiliter proficisci potest, ubi et maiorem audito¬ 
rum copia sit, et uberiorem ipse fructum et animarum utilitatem pari¬ 
turus. Ex quo, ut eum in hac ipsa urbe nostra commorari per id tempus 
et predicare rubeat, iterum et iterum rogamus vehementius eandem vestram 
paternitatem; et in iis omnibus que ad iUius et universi demum ordinis 
vestri commoda, favores atque dignitatem pertineant, ex corde nos offerimus. 

Date mediolani die 23 Iunij 1453. 

Blanca Maria vice comes ducissa Mediolani et Papie, Angle- 
rieque Comitissa ac C remone domina. 

A tergo. Reverendo in Christo patri amico nostro carissimo fratri marco 

de Bononia provinciali et vicario generali ordinis observantia 
fratrum minorum Sancti Francisci (1). 

1464. — H B. Marco da Bologna, Vic. Gen. dell’ Osservanza, die- 
tro vivissime istanze dei Daca e della citti di Mantova, ordina al 
B. Michele di predicare in quella cittA (2). 

1466. — La duchessa Maria Bianca nel 10 Febbraio lo racco- 
manda alia marchesa di Mantova, perch6 gli ottenga < uno crucifixo 
molio bello et devoto *, come il Beato aveva scritto « ad uno suo frate 
Id de Sancto Francesco (8). 

La fama dei Beato va ognora crescendo, e per 1’ alta autoritA, 
che si A meritamente acquistata, viene a dare impulso ad opere gran- 
diose. L’os pedale maggiore di Milano, il piA grande monumento della 
cristiana beneficenza milanese, sorge per le ferventi predicazioni dei 
Beato. Ad eccezione dei Motta, il quale, come vedremo, ha pubblicato 
un documento, da cui deduce, che il Carcano ebbe qualche inge- 
renza sulToepedale di Milano, nessuno degli storici a noi vicini, che 


(1) Aroh. St. Milano, Gartella Predicatori, Autografi III. 

(2) Wadding. an. 1451, n. XXVIII. 

(8) Arch. St. Milano, Minuta in potenze eetere, Mantova. — Motta, 6. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




642 


IL BEATO MICHELE 0ARCANO DA 


O. P. M. 


scrissero suile origini e sullo sviluppo dell’ ospedale maggiore di Mi- 
lano (1), hagno ricordate le benemerenze dei grande francescano, nelln 
cui anima pulsava fortemente 1’ amore dei fratelli colpiti dalla sven- 
tura. II B. maturava 1’idea della concentrazione dei piccoli ospedali. 
i quali non potevano certamente corrispondere alio scopo della lom 
fondazione, andandone i proventi pii a benefizio dei ministri che dei 
sofferenti. Milano verso la metA dei sec. XV, come scrive Gaetano 
Caimi (2), aveva ventinove di questi piccoli ospedali. GiA il Gard. 
Enrico SantfAloisio, legato apostolico in Milano, indotto dalla stessa 
ragione, aveva ordinato che gli ospedali pii piccoli e pii poveri ve- 
nissero concentrati coi pii ricchi (3). NicolA V. con lx>lla dei D marzo 
1448 (4), approvava queste disposizioni, che peri non diedero risiiltati 
sino a quando Francesco Sforza non si mise all’opera della costmzione 
dei grande ospedale. Gian Giacomo Gilini, il primo storico dell : os]>o- 
dale ed anche il pii autorevole per le notizie dell’origine dei rnede- 
simo, scrive: 


Cum... his in locis hospitalitatis ratio eversa esset, ita ut ne vestigium 
quidem ullum appareret... anno quirujuagcsimo sexto post mille quadrin- 
gentosque... Francixus Sfortia singularis virtutis princeps... has hoxjtifalcx 
domos in curam suscepit, ad quam rem cum senatum ac reliquos ma¬ 
gistratus atque insuper nobilitatis quoque Mediolanensis omnium que or¬ 
dinum concilium collegisset, ac praeter eos omnium religionum quae Me¬ 
diolani erant, in primisque illius, quae sub Sancti Francisci titulo ret/vla¬ 
rem observationem profitetur, in qua tunc praecipue Michaelis Cakciiani 
virtus exitehat, cuius vehementissimae conciones ad has reformandas 
domos populum inflammabant, jyrimanos viros adhibuisset, re mature 
tractata atque his repetitis quae ante Mediolanensis jyopulus sub ponti fiet- 


Nicolao quinto movet'e atque agere ceperat, in id omnium sententiis itum 
est, ut nulla re facilius in locis de quibus dictum est.... (5). 


(1) Nfc il Caimi nella Guida St orico- Artutica deWOsped. May a. di Mi/ama, 
Milano 1857, ufc il Cannetta. archivista dell’ Ospedale Maggiore, nei Crmui 
nuit' Osped. Mayy., Milano, 1880, rioordano il nostro Beato. Lo ricordann per«» 
il Gonzaga (op. eit. .841), il Moriggia nel Tenor o dei Milanesi, nel quate si dr- 
scrivono le opere di canta cristiana c. 2. p. 4, Milano 1602.— J1 Tirabosehi i'op. 
eit. T. IV, 1766) erra attribuendo anche al B. Bemardino da Felire I 1 2 impulsa 
alia grandiosa opera, perche il B. da Feltre fu istituito predieatore nel 11*2* 
(Cfr. P. Lodovico da Besse, op. eit. I. 400). Forse intenderebbe la fonda:sinij<> 
dell’ospedale dei pellegrini, dei quale fa un cerino il Paravicino, cretio pemprn» 
dei P. Michele Carcano e dei B. da Feltre (Paraviciuo, op. eit.).— NelVerroro 
dei Tirabosehi cadde puro il Rosmini (Storia di Milano, II, 1. IX, 531). 

(2) Op. cit. 0. (3) Ivi, 13. 

(4) Bolla che si conserva uelPArch. dell’Osped. di Milano. 

(o) Hospitalis Mayni Mediolani oriyo, e. VI, Mediolani 1508. — II moHo- 
simo Gilini pubblicava I’opera sua tradotta in italiano, uella quale al C. V. 
« Da unde ha piytiato ]>rinci]>io fa reformatione » dioe: • Trovandosi le rose de 
« dicti hoxjritali per questo reducte in abominatione a tal modo che a }>ena in ejnn 
. era seyno et ombra a f cuna de liospif alita, et ha vendo li tempi turbulenti /ier longo 
« spario confirmato questa confusione, nel cinquanta sci dopo mille quatnsento.. . . 
« Francesco Sforza siynore de sitiyo/are vir (iule . .. intra le rose digne de la r*n- 
« sura sua ... se pre.se et questa cura de reformare questi hospitali et havcmh* rot 
• seu alo suo et tuiti li magistrali coadunato ancora la nobilita et li principii ordini 
, de la cita et uftra epsi li principali homini de fa religione posti in Milano, e sj>e- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO HIOHELE OARCANO DA MILANO O. F. M. 


643 


Nel 1 Aprile 1456 Francesco Sforza e Maria Bianca sua consorte 
donavano con diploma palazzo e case per la fondazione. La donazione 
fu ricordata con iscrizione marmorea (1). Nel 4 Aprile, come descrive 
Tarchitetto Antonio da Firenze, incaricato per la costruzione dei 
grande ospedale, il Duca alia presenza di popolo e di personaggi illu¬ 
stri colloco la prima pietra (2). Certo che il Duca dovette incontrare 
opposizioni nel concentrare gli ospedali, poich6 ci consta che Pio II 
- mentre nel 1459 a Mantova trattava per la crociata contro i Tur- 
chi - concesse alio Sforza una Bolla approvando la fondazione dei 
nuovo ospedale, ed ingiungendo 1’ unione dei piccoli ospedali sparsi 
dentro e fuori la cittA e nei sobborghi; « etiam la incorporatione de 
It prodicti [cioe S. Dionigi, S. Celso, S. Lazzaro, S. Vincenzo, S. Am- 
brogio, S. Simpliciano, Di Brolio, S. Caterina, Ospedale Nuovo di Donna 
Bianca (3)] et de altri dei Ducato di Milano • , scrive il Gilini (4). 
D B. Michele Carcano collaboro efficacemente per questa unificazione, 
ed ebbe, come vedremo, recriminazioni da parte dei Galeazzo succe- 
duto nel Ducato a Francesco, riguardo ali’ Ospedale di S. Antonio. 

1457. — Dal Rovelli (5) sappiamo, che Michele Carcano, eccel- 
lentissimo predicatore della divina parola, cosi qualificato da nume¬ 
rosa adunanza di Decurioni, nel 1457 ha il soggiorno nel conv. di S. 
Croce in Como, come risulta da una ordinazione dei consiglio della 
ComunitA di Lugano di quest’ anno, dalla quale Comunita lo vediamo 
regalato per aver ivi predicato (6). 

1458. — Il P. Michele nel 26 Maggio dal conv. d^racoeli in 
Roma scrive alia Duchessa, raccomandandole il P. Martino da Pon- 
tremoli, latore della lettera, il quale aveva da trattare una causa in 
favore di suo padre. 

Ecco come scrive: 

Illustrissima Domina post recomendationem et subierta obsequia etr. 

Ala vostra signoria illustrissima ric.oro con quella solita confidenza 
la quale per vostra clementia et liberalita io sono experto potero, prendero, 
pregando quella che gli debba piacere avere per racomandato uno nostro 

« ctOflmente li observanti de sancto Francesco, per la quale alhora compar eva frate. 
• Michele da Carcano, confortando con le predicatione sue questa reformatione, et 
« molio era credulo per la sanctita de la vita, disputata et hen maturata questa 
c materia dela quale de alchuni anni ante el populo ne haveva facto mentione cum 
« papa Nicola quinto el obtenuta la reformatione et unione . . . ». 11 Moriggia nel- 
1’ opera citata ripete quanto scrive il Gilini. 

(1) Caimi, op. cit. p. 18-15. — Bossi, an. 1456, Mediol. 1492. — Giulini, 
Memorie di Milano, T. VI. p. 516-517, Milano 1857. 

(2) Cannetta, op. cit. p. 2-8. (8) Gilini, op. oit. c. VII. 

(4) Ivi. — Tra i diseendenti dei Carcano e degno di esserc ricordato Gio- 
vanni Pietro Carcano, il quale con testamento dei 18 Maggio 1621 dot6 1’Ospe¬ 
dale Maggiore di cospicue offerte. L’ iscrizione su lapide marmorea, collocata 
sopra la porta d’ ingresso dei 1’ ospedale, lo elogia come un seoondo fondatore. 
« Ioh. Petro Carcano \ Xenodochii \ A Ueri prope Fundatori | ». Caimi, op. oit. p. 19. 

(5) Op. oit. III, 493-494. 

(6) Ex libro r&tion. dati et recepti Comm. Lugani ad an. 1457 in sohaeda 
olim Canon. Io. Bellasii. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




644 


IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. P. M. 


fratello spirituale chiamato frate martiuo da pontrcmoM, lo quale frate 
[«] portatore di questo. Lo suo padre a una causa de la quate U rostro 
confessore vi dara piena informatione, et simile ili fpiello adiufoiio, che 
il Urito frate ricercha da la vostra signoria. Prego et supplico qneUa rh* 
li piaccia per amore di Iesu nostro signore et di santo fraucesco men- 
in racomandato il detto frate, et darii tutti queUi favori per lettere et 
mandati, per li quali possa consequitare il fine, lo quate intende, che 
non e altro, se non che il suo padre non sia oppresso iniustamente sotto 
la vostra illustrissima signoria. Ne altro per la presente, se non che Iesu 
ri salvi et conservi in felice, stato de lanima et dei corpo, parato a tutti 
i mandati et bcnejdaciti deUa Signoria illustrissima. 

Data a Roma in dei convento de ara celi 26 Maggio 1458. 

Ejusdem Illustrissime Dominationis vestre 
servulus frater michael de Carchano Ordinis Minorum. 


A tergo. Prudentissime atque illustrissime domine lllance Uxori Fran- 

cisci Sfortie comitis et Mediolani incliti ducis ibidem rei ubi 
fuerit domine sue reverentissime (1). 


1459. — Nel 9 Aprile e ancora a Roma, e viene raccomandafo 
al Papa Pio II dal Duca Francesco Sforza, il quale seri ve pari menti 
a Ottone Carreto pel medesimo scopo. 

Sanctissimo Domino nostro Pape. 

Beatissime ac sanctissime pater et domine noster perpetue jtosf. pe¬ 
dum osculum orator. 

Est adeo mihi carissimus frater Michael de Carcano ordinis mino¬ 
rum observantie cum ratione patrie tum propter vehementiam quam ha¬ 
bet in explicando dirinum verbum, ut sibi, ubicumque fuerit, omne com¬ 
modum appetem. Et cum apud Beatitudinem. vestram inpresentia illum 
esse accepimus, et si non expediat, non enim vestram ipsam Beatitudiiuui 
sua in omnibus mansuetudine in eum maxime benevolentiam habere (?], ni¬ 
hilominus pro satisfactione huiusmodi desidery eundem fratrem mirhae- 
lem Beatitudini vestre exigenti causa quam magis possum sujqdex roni- 
meiulo. Non autem quid commodi ipsa vestra beatitudo sibi conferre/, t/uott 
mihi collatum non ascribam, tuis pedibus humillime commendatum me facio. 

Date mediolani die 9 Aprilis 1459. 

Domino Ottoni de Can eto. 

Carissime noster. 

Nuy scrivemo ala sanctita di nostro signare re/iomandandola frate 
Michele nostro da Carcano de lordine observante di frati minori, sujqdi- 
cando a sua sanctita, quando che acati esse de esscrli propicia, cosi con- 
foitamo ruy vel vogliati jier modo prima recomandarli e similmente che 
non li manchasse dei favore vostro, ne li suy bisogni e di quella sancta 
famiglia, che non li farite bene ne favore, che non ne sia semjire gratissimo. 

Date mediolani die 9 Aprilis 1459 (2). 

Pio II ordina al P. Michele di recarsi a Mantova a predicare. 
Allora il P. Michele era a Siena, ed aveva in animo di recarsi nel 


(1) Aroh. St. Mil., Cart. Santi e lioati, Autogr. 

(2) Arch. St. Mil., Cart. Santi e ( Beati, Minuta. Rqtortiamo il documento 
tale qual’£, lasciando gli errori; — E forse la raccomandazione, perclie sia 
nominato predicatore apostolico? L’Argelati (op. cit.) aflerma, ohe Pio II lo 
nomin6 predicatore apostolico. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


645 


prossimo Settembre in Terra Santa. A quanto para il Marchese di 
Mantova aveva proibito di predicare in pubblica piazza, raa si intercede 
presso la Duchessa di Mantova per aveme consenso. Ci6 risulta dalla 
seguente lettera di Antonio Carcano. 

n 

«Illustrissima et, excellentissima domina domitui singularissima. 

Son stato cum fra michelle secundo me fu imposto pt j r V. S. et 
factoli la ambasciata deUa V. S. esso me ha risposto sempre essere apa- 
reyiato a fare quanto pia.ce, ad essa, ma che e deliberato questo septembre 
mulare a visitare il Santo Sejndr.ro. Ritornato che. sia sera sempre prompto 
a satis fare ali apetiti di Vostra S. ha vendo luy licentia da suoy sujyeriori. 

Ceterum me ha dicto chel Summo Pontifice, ylie la comandato voylia 
mulare a Mantua di proximo, e li stia a predicare tanto tempo che crede 
fronarsi irum V. S. dove jxirlera di queste cose. ad compijmento. Ma jter 
che ha inteso chel Ulmo S. Marchese la facto comandare che niuno dei 
ordine suo jjossa predicare nella piam, sujdica n Vostra Siynoria se de- 
tjtui scrivere ad dicto marchese voylia lassare predicare al modo usato, 
promete.ndo V. S. al dicto Marchese che tal dijtorta mento se fara, che 
sua S. rimara contenta, dubitando esso fra michelle che faciandossi <U- 
f ramenti’ non sequisse. scandollo cossi jsr jiarte de. esso S. Marchese, come 
tlel ordine suo, che non vorra jn j r moilo alchuno per che non sera laude 
tle dio, il quale luy intende j> reponere. ad oyni rosa di questo mondo. 
Sempre. me recomando a Vostra S. et cossi la mia ysal>etta. Didum 
Senis 14 Aprilis 1459. • Servus Antonius de Carchano 

A tergo. Ulme et excellme domine domine, sinyulanssime. domine dtunsse 

mediolani et pajne anylerieque comit fisse ac cremone domine (1)». 

La Duchessa a quanto pare si rivolse subito alia sua tiglia Bar¬ 
bara Marcliesa di Mantova, sjmsa dei Marchese Luigi II di Mantova, 
come risulta dalla seguente in data I Maggio 1451). 

Illustrissima principissa et excellentissima domina mater 

honoraiul issima. 

Insieme cum la lettera de la rostra lllma S. ho ricenuta la cojiia de 
quella yli ha scripto lo Ulmo Conte (laleaz dei yionyere suo a Piorenza 
ct dei honore, ylie stato facto, la qual cosa me piaciuta yrandemente inten¬ 
dere, e rinyrazione yraiulemente la Cei. Vostra. Alia parte che. la me 
serim dei Venerabile fraf.e mirhele da Carchano io ne son stata cum lo 
111. S. mio consorte, et hoyli dicto quanto circa cio me. jxirso bisoynare. La 
S. sua me ha risposto che. quando la S. de. n. S. sera in questa terra, 
sera contenta che jrredichi in jriaza et dove parera ala prefida S. de n. 
S., e non essendoyli quello ye jxtre piu conveniente, chel predichi al mo- 
muite.ro suo, che. suxo le piaze. Esso P. 'mio yvatia de dio sta lu-ne et hora 
earalcha per tuto, la Dorothea... 

Mantua jrrimo Maji 1459. 

Illustrissime Dominationis Vestrc 

filia Barbaria Marchionissa Mantue. 

■ 

A tergo: Illustrissime princijtesse et excellentissime domine matri hona- 

randissime. domine Blanche Marie Vice comiti Ducisse Mediolani 
et jKijrie Anylerieque comit isse ac Cremone. domine. 

Mittantur statirn <le Iwzulo cremonam, deinde mediolanum (2). 

(1) Aivli. St. Mil., Potenze cstuie — Itonia — 115}). (iennaio, Giugno. 

(2; Arch. St. Mil., Cartella Santi t? Heati. Autogr. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



646 


IL BEATO MIOHELE OAROANO DA MILANO O. F. M. 


Dal Registro dei Predicatori che si conserva nella fabbric. di S. 
Petronio di Bologna, abbiamo che il B. Michele tiene in quesfanno 
alcune prediche nella cattedrale di Bologna. Molto probabilmente le 
tenne prima di recarsi a Mantova, cio£ tra il 14 Aprile e 22 No¬ 
vembre. 

Nel 22 Novembre b a Mantova a predicare, e di 1& scrive alia 
Duchessa B Lanea Maria, comunicandole aver egli chiesto a Pio II, 
che allora dimorava a Mantova, alcune grazie per mezzo di Ottone 
Carreto. 

Illustrissima domina domina mea singularissima reccomandatione 

premissa etc. 

Non altro per lo premente, non mi occorre aUro a scrivere alia Si- 
gnoria Vostra, se non e che a questi giomi o facto domandare alcu?ie 
yratie al papa de messere otto per parte, dela Siynoria Vostra. E la san- 
ctita sua me a promesso gratiosamente volerlo fare pei' fare cossa sia 
grata alia Siynoria Vostra. Supplico adoncha ad essa se degna di novo 
scrivere alia sua sanctiia, di novo riceomandemi ad esso cossa vostra, 
ocio lo faeda pyu volentera e presto et pyu amplamente. Similmente a 
missere otto. Non altro sono sano et gaiardo. Desidero sempre el simet* 
sentire de la S. V. et tuti li vostri et nostri. 

Valeat illustrissima dominatio vestra in Christo feliciter, optans do-, 
minationem vestram in felicitate suprema videre. 

Data mantue die 22 Novembris 1459. 

Ejusdem Dominationis vestre 

servulus frater Michael de Mediolano 
ordinis minorum alias de Carchano. 

A tergo: Illustrissime et excellentissime domine domine Blance Marie de 

Vicecomitibus Ducisse Mediolani , Anglerieque comitisse ac Cre- 
mone domine (1). 

Un’ altra lettera in favore dei P. Michele — diretta al Vesoovo di 
Modena e ad Ottone Carreto — sembra scritta dal Duca di Milano 
per ottenere dal Papa, che il P. Michele Carcano predichi a Milano 
la prossima quare sima. E dei tenore seguente: 

Domino Episcopo Mutinensi et Othoni Carreto 

Per che havremo bisogno di pr edicat ore questa quaresima qua et sa¬ 
tisfaccia ad my et alia Illma nostra consorte et questo nostro populo, et 
cognoscendo la virtu et scientia et optimi costumi dei venerabile nostro 
messere michele da carcano delordine di frati minori: Haveremo caro 
e/i« Sanctiia di nostro S. se degni accordarlo per questa quaresima, et 
cosi pregarete supplicando sua Beatitudine coi in fame questo piacere et 


(1) Aroh. St. Milano, Cart. S. e B. Aut. — Pio II eia a Mantova per il 
concilio, il cui scopo era 1’ attuazione della Crocia^a contro i Turchi. Vi erano 
molti vescovi, diciasette cardinali, molti principi e baroni, fra i quali primeg- 
giava Francesco Sforza, Duca di Milano con Galeazzo Maria suo primogenito. 
Ma i prinoipi avevano mire troppo pri *\to, e Pio II allora rivolsc il pensicro 
a Scanderbegh, e propose di recarsi lui stesso coli’ armata, ma la morte rese 
nulli i suoi disegni. II B. Miohele predicava in questa solenne oircostanza per 
inoarico dello stesso pontefice. — Cfr. Donesmondi, Ittoria Eccf. di Mantova, 
8 e seg., Mantova 1618. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


IL BEATO mCHELE CAROANO DA MILANO 0. F. M. 


647 


gratia per appagamento nostro e.d tuiti li nostri, quali amano cordial- 
tnente esso domino frate michele, si percite cilii nostro mUanese, si etiam 
jtoiche ette dotato di queUa scientia et virtude chelle sono conosciute. Siche. 
ainsatem- presto di quanto avrete exeguito (1). 

Altra raccomandazione ducale al Papa in favore dei P. Michele 
e dei tenore seguente: 

Sanctissimo domino nostro Pape. 

Uti accepi venerabili* frate}' Michael de Carchano ordinis minorum, 
videtur velle a Beatitudine Vestra impetrare nonnullas {p atias quas sibi 
necessarias fore affirmat. Et quia hominem illum et propter vite integit' 
t.atem et mirificas virtutes aud mediocriter diligo quantum possum humi- 
liter eidem Vestre Beatitudini supplico quatenus requisita* gratia* benigne 
de solita sua clementia concedere dignetur, cuius pedibus commendatum 
sujjplex facio. 

Date Mediolani die XIII Decembris 1469 { 2). 

1460. — In quest’ anno molto probabilmente, come consterebbe 
dalle precedenti lettere ducali, predica la quaresima a Milano. Nel 4 
Giugno b a Pavia, dove b visitato da Alessandro Castiglioni Refe¬ 
rendario di Pavia, coi quale conferifcce di aver determinato di recarsi 
in Terra Santa, e che la Duchessa Bianca Maria 1’ avrebbe provve- 
duto dei mezzi per il viaggio in Oriente. Ecco la relazione dei Refe¬ 
rendario alia Duchessa: 

Illustrissima Principissa Excellentissima domina domina 

mi singularissima. 

Essendo capitato in questa Citta il Reverendo messer frate michelle 
da calchani per andare ale parte desotto verso venetia, et essendo infor¬ 
mato de la sua optima vita e devotione, per il debito mio anday ad vi¬ 
sitari o, et retionandomi con luy , me disse, che intendcva andare ad vi- 
netia et deinde in yherusalem per la sua divotione, et che V. IUma S. 
haviva sciipto ad messer Antonio de li Eustachii, che gli provedes.se de 
una nave per lui e compagnii et che dicto domino Antonio li respuose, vo- 
leva prima rescrivere a V. IUma S. dei modo haviva a tenere, e dicto do¬ 
mino frate michele me disse, che dicto d. Antonio haviva rescripto a V. S. 
IUma, postea vero dicto messer frate michaeUe manda per mi dicendomi, 
che Vostra IUma Signoria haviva scripto adicto d. Antonio, che provedesse 
al dicto d. frate michelle di nave, et etiam ale spexe di luy e compagni 
per fin a venetia, e che pero lo dicto Antonio non ne haviva facto altro. 
Me richieste per parte V. IUma S. la quale so cei'to era de sua intentione 
li fus.se proveduto, libre trcnta sol. per le spexe de la nave per luy e. 
pes' li comjtagni per fin ad venetia, donde che intendendo io quanta divo¬ 
tione sic ne la V. IU. S. verso simili homini. Intendendo etiam quanto 
V. IU. S. Uto ama solo verbo ho creduto a quanto mha dicto [e] richiesto 
per j/arte di V. IU. S., per che li ho facto dare libre trenta de Imperiali 
per dicta spexa, li quali li ho facti dare si per eseguire la mente di V’. 
IUma S., si etiam per far honore ad quella, la quale so certo hc cosi di- 
x/tosta. Et se la intentione di V . IUma S. he, che cosi sia exequUo, et 
habia facio bene io resto contentissimo, queUa se degna adonrJta proce 

(1) Arch. St. Mi)., Cartella Predica tori, III, Minuta. 

(2) Arch. St. Mil., Cartella S. e B. Aut. Minuta. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





648 


IL BEATO MIOHELE CJAROANO DA MILANO O. F. U. 


dere per quella via parera a V. lUma S. meglio per modo me siano re- 
Htituiti. Et se pur havesse facto male, prego V. Ittma S. me perdont. 
Ultra che li voglio haver pagato de li miei, che ad me paverim rosa mi¬ 
nima in comparatione di queUo faria per conservatione de Ihonor di V. 
Ittma S., ali piedi de la quale sempre me ricomando. 

Date Papie die 4 Iunii 1460. 

Itfusdem Illustrissime D. D. Vestre 

fidelis orator Alexander de CastUUmo 
Civitatis vestre papie Referendarius 

A tergo: Ittustrissime principutse et excellentissime Domine et Ducisse 

mediolani et Papie Anglerieque Comitisse ac eorundem Domine 
Domine sue singularissime. Cito Cito (1). 

Dal 4 Giugno 1460 fino ali’ Aprile 1462 non sappiamo altro fuor- 
che dei suo viaggio in Terra Santa e dei suo ritomo. Tenuto calcolo 
dei tempo necessario per sl lungo viaggio, il Carcano sarebbe partito 
subito dopo d’aver conferito coi referendario pavese, e molto probabil- 
mente si sarebbe imbarcato a Venezia. Dal Diario di Fr. Francesco da 
Feltre sappiamo, che mentre il B. Bernardino da Feltre studiava Teo- 
logia a Venezia sotto il magistero di un P. Conventuale, Dottore de lia 
Sorbona, fatto venire da Parigi: « Fr. Michele da Milano, il quale se 
bene allora predicava in detta Chiesa continuamente, perb udiva quelle 
lettioni(2)». D B. da Feltre a S. Francesco di Venezia studib dne 
anni teologia dal 1459 al 1461, nel qual anno fu destinato lettore a 
Mantova (3) ; nel 1459 il Carcano lo troviamo a Siena, poi a Man- 
tova nel Novembre; nella quaresima dei 1460, stando alie lettere du¬ 
cali, avrebbe predicato a Milano. Quindi molto probabilmente prima 
di partire da Venezia per Terra Santa, tenne alcune predicazioni nella 
citti delle lagune. Il B. ci ricorda in una predica di aver visitati i 
Luoghi Santi. «Illud mare [Tiberiadis], dice egli, est lacus quidam mar 
gnus, quem ego vidi, per quem transit Iordanis fluvius (4)». Lo at testa 
anche il Busti nella fondazione dei Monte di Piet& di Perugia. « Ipse 
autem beatus Michael tunc erat in partibus Terre Sancte, qui postea 

nutu Dei ad jmrtes illas (Perusiae] perveniens (5).Iacopo Vannucci 

da Cortona, Vescovo di Perugia dice soltanto, che Fr. Michele da Mi¬ 
lano, « e longissimis partibus » fu chiamato a predicare a Perugia da 
Ermolao Vescovo di Verona e Legato dei Papa e Governatore di Pe¬ 
rugia (6). 

1462. — Ma qual fine ebbe la predicazione di Fr. Michele a 
Perugia? B Busti, cui si deve prestar fede, avendo scritto il Defen - 

(1) Aroh. St. Mil., Cartella S. e B. Aut. Minuta. (2) L. cit. (B) Da Besse, ]. c. 

(4) Quculrag. neu Srrmonarium duplicatum sc. per Adventum et Quadr. de Pe¬ 
nite n/ia et eius parti/jus, sermo 07 nell’ esordio, 1487 Yenetiis. Cosl pure nel 
medesimo Quadragesimale, serm. 88, p. tert. partic. 7: « O si vidissetis devoti 
christiani lorum illuti, quod nunc est ante portam ecclesie sancti sepulchri et montis 
cafvarie, quem septus vidi... ». 

(5; Defensorium Montis Pietatis, composto nel 1497 e pubbl. nel 1506, se¬ 
cundus tract., pars. III, argum. 55. 

((>) Ballarinus, De Iure divino et naturali circa usuram, II, 80-91. Il docu¬ 
mento £ dell’ Aprile dei 1402. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


IL BEATO 1O0HELE 0 ARO ANO DA MILANO O. F. M. 




8orium Montis Pietatis per le esortazioni dei B. da Feltre, il pii caldo 
ed il piu efficace organizzatore dei Monti di Piet A, e in un momento 
di opposizione violenta contro 1’ insigne opera, scrive: Alia quoque re¬ 
velatio facta fuit patri fratri Bamabe de Ternis et patri fratri An¬ 
tonio de Todis Provincie S. Francisci, quibus sepius rogantibus Do¬ 
minum lesum Christum, ut succurrere dignaretur civitati Perusine, 
que Iudeorum et aliorum usurariorum voraginibus devastabatur, Ipse 
Dominus lesus cuilibet apparens, dixit eis quod volebat in sequenti 
quadragesima mittere ibi patrem fratrem michaelem de Car cano Me¬ 
diolanensem qui faceret montem... (1). Che Fra Michele dovesse vera- 
mente predicare contro Fusura, che a Perugia portava immensi danni 
morali ed economici, e pur confermato dalla testimonianza di Iacopo 
Vannucci, Vescovo di Perugia, nel suo scritto, che porta la data 
« mense Aprili 1462 { 2)*. Da Terra Santa dunque viene il B. Mi¬ 
chele a Perugia, invitato da Ermolao Legato papale di Perugia, e pre- 
dica contro 1’ usura, alio scopo accennato dal Busti « qui faceret mon¬ 
tem ». In realtA predicd il santo religioso, ed indusse la ComunitA di 
Perugia a cassare i privilegi concessi t agli usurai. Ci6 A confermato 
da quattro documenti contemporanei. E bene che li citiamo, per ve¬ 
nire ad una legittima conseguenza, la quale A in contraddizione con 
alcuni scrittori dei nostri tempi. 

H primo A dato dal testimonio oculare, Iacopo Vannucci, Vescovo 
di Perugia: 

Suis [Fr. Michaelis] igitur persuasionibus, consiliis ac rationibus ac 
fecundissimis et excellentissimis jrredirationibus adeo hanc civitatem com¬ 
movit., quod omnes una voce et uno sermone privilegia hebreis concessa 
revocaverunt... (8). 

Il seoondo dal B. Marco da Montegallo: 

... i da notare che nel 1462 la... cittd di Perugia, svegliata ed indotta 
dalle sante predicazioni e dottrine dei Beato frate Michele. da Milano 
deJT Ordine dei Frati Minori, d elV Osservanza nuncupato, )>er allora neUa 
jjredetta cittd pubblicamente evangelizzante il Verbo divino, tale e tanto 
bene esortante; vedendo essa cittd la voragine degli Ebrei usurai publici 
verso dedi povercUi cristiani, introdotta per vigore delli pnvilegi de facto 
cui essi Ebrei concessi per li tempi passati, ed i moUi altri quasi innu- 
merevoli mali o perir.oli d’ anime di di in dl per vie dirette ed indirette, 
et etiam li cristiani di dl in dt venire a massima poveHd, e gli Ebrei a 
grandissimo cumulo ed accrescimento di nchezze per la usuraia pravitd 
ingixistamente acquistate, dichiard li prefati pnvibgi exxei' nulli, e in 
ejuanto fosse di bisogno li cassd cd aimullo (4). 

Il terzo ci b dato dalle Cronache e dai Diarii Perugini dei tempo, 
lira o i cronisti o il trascrittore, hanno errato sui nome, poiche negli 


(1) L. cit. (2) Ballarinus, Op. cit. (8) Ivi. 

(4) Sm/T lInara e mi Monti di Pie/A, capit. XIII, comp. nel 1480, e pubbl. 
nel 14H4. — i*. Candido Mariotti, Vi/a det B. Marco da Mov/rt/al/o, SB-84, Qua- 
racchi 1890. 

Archivum Franciscanum Historicum. — As. HI. 41 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



650 IL BEATO MICHELE C ARCA NO DA MILANO 0. F. M. 


Annali Decemvirali 6 chiamato e ri pe tu tamen te segnato il nome di 
Pr. Michele. Difatti leggiamo: 10 aprile( 1). 

1462. — Predico in piazza piu volte Fr. Nicolo [leggi Fr. Michele} 
deW Ordine dei Frati Minori dett’ ustura contro li Giudei, percht nr fu 
fatto il consiylio nel palazzo dei Popolo fra li Priori e camerlenyhi e 
fugli tolto ogni privilegio che aves sero dal Comunc d’ imprestare ad usura; 
e deliberato di fare il morde per il Comune e fu fatto (2). 

Il quarto b registrato negli « Annali Decemvirali • di Perugia, 
nei quali si ha, che nel 4 Aprile il Magi strato si aduna e delibera: 

In primis actcndentes quod sej/itis hiis diebus venerabilis f rotet' Mi- 
chael de Mediolano doctissimus ac ferventissimus predicator ex ordine 
fratrum observantie sancti Francisci multis rationibus et auctoritatibus 
publice ostendit quod cimtas pcrusina est excomunicata propter capitula 
et indulta facta Iudeis in favorem pravitatis usurarie quousque illa non 
revocat et annuUat; et quod iUi maxime vinculo tenentur qui possunt 
obviare et tUa revocare... e si delibera di cassare i capitoli e le concessioni 
fatte in epoca anteriore agli Ebrei(d). 

Nel 13 dello stesso mese il Magistrato coi 40 C&merlenghi delle arti 
delibera sui prestito da fare per la sowenzione dei poveri, stabilendo, 
che il capitale sia di 8000 fiorini, e che per nessun motivo e in nessun 
tempo si possa togliere. Ecco il testo: 

Item quod cum proximis diebus per utrumque collegium profatorum 
M. D. P . et camerariorum artium civitatis Perusii ad saluberrimas ex¬ 
hortationes et monita venerandi patris et ferventissimi predicatoris do- 
ctrine Christiane fratris Michaelis de Mediolano ord. obs. s. Francisci ad 
se et dictam civitatem Perusinam liberandum a vinculo excom municatio¬ 
nis, quo quasi omnes detinebantur per solempnem reformationem sublata 
et anullata fuerunt capitula indulta et privilegia ebreorum in favorem usura¬ 
rum vel aliter contra legem dei tendentia, ut supra manu mei Notarii 
infrascripti publice patet, ut adempta huiusmodi facultate fenoris, Intel- 
ligatur esse necessarium pro subventione pauperum et gentium prodicto¬ 
rum in sum necessitatibus ordinare et facere unum prestum sive montem 
per commune Perusii, ex quo ipsis necessitatibus subcuriutur, et ad ipsa 
collegia principaliter spectat, ut sicut illud pro salute animatum provide¬ 
runt, ita etiam hoc pro pietate et misericordia pauperum non minori cum 
diligentia prosequatur... idcircho actenta necessitate dicti presti seu montis 
flendi exibitisque consiliis, ac matura deliberatione prehabita... M. D. 
Priores et Camerarii... omni meliori modo via iure et forma, qufims 
magis et melius potuetunt, ordinaverunt, statuerunt, sanciverunt, provi¬ 
derunt et deliberaverunt, quod mictantur, ponantur et micti et poni de¬ 
beat tria millia florenorum ad rationem XI boloneorum pro quolibet 


(1) Il B. Michele aveva inoominoiate le sue predioarioni certamen te prima 
dei 10 Aprile, oome risulta dagli Annali Decemvirali di Perugia. 

(2) Diario di Ser Antonio dei Veghi dal 1425 al 1491, edito dal Senatore 
Pabretti, II, 40, Torino 1888. — Cronaca dei Orcueiani, suppi. 6® alie Cronache 
e Storie inedite di Perugia, pubbl. e illustrate da Bonaini, Pabretti e Polidori. 
Cfr. Arch. Stor. Ital., 637, Firenze 1850. 

(8) Bibi. Civ. di Perugia, Ann. Dec. an. 1462, fol. 24 tergo. — Fabretti, 

op. cit. 8-10. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


IL BEATO MIOHELE CAROANO DA MILANO O. F. M. 


651 


flweno... que quantitas postquam fuerit posita et missa in dicto monte 
seu presto uUo unquam tempore... possit adimi... (1). 

Ora domandiamo: Quale parte ha avuto il B. Michele nella fon- 
dazione dei Monte di Piet&? Lo Scalvanti, basato sulla deliberazione 
dei 4 Aprile, la quale si e limitata a cassare i capitoli e le conces¬ 
sioni gi& fatte agli Ebrei, afferma: « E nemmeno ha da credersi che 
il monaco milanese abbia dato esplicitc norme e il vero disegno sta- 
tutario dei Monte Pio (2) *. Dunque tutte le determinazioni riguardanti 
1’ erezione dei Monte sarebbero da attibuirsi ali’opera soltanto della 
Comunita, secondo lo Scalvanti. Ma il B. Marco da Montegallo aggiunge, 
che la citti di Perugia, rivocati i privilegi concessi agli Ebrei, de- 
termin6, mediante il deposito fatto di 8000 ducati, di dare il prestito, 
con cauzione per6 (3). Cio e come conseguenza della predicazione dei 
B. Michele. Cosl pure & la determinazione dei Magistrato dei 13 
Aprile, nel quale si dice che per le esortazioni ed i consigli di Fr. 
Michele furono aboliti i privilegi, e si e determinato di fare il pre¬ 
stito ossia il Monte per mezzo dei comune di Perugia. Quindi il P. Mi¬ 
chele ha avuto realmente parte attiva, come lo afferma il Busti con 
quelle espressioni: *qui faceret montem... ad illas partes [Perusiae] 
perveniens per obedientiam prelatorum, deputatus fuit ibi predicator, 
atque montem cum denarii solutione ordinavit ... (4)». Gli e vero 
che, secondo lo Scalvanti, non e nominato, quando i Priori e Camer- 
lenghi si adunano pro secunda vice (5), e nel 16 pro ultima vice (6), 
e nel 20 quando i Priori eleggono dieci Camerlenghi (7), e nel 22 
per la nomina dei Cassiere (8), e nel 28 Aprile quando il magi¬ 
strato delibera sulla € forma et modis regiminis et gubernationis 
montis (9) »; ma chi pu6 dubitare che non abbia dati suggerimenti 
anche nelle ultime determinazioni, quando si dice espressamente nella 
seduta dei 13 Aprile, che per « saluberrimas exhortationes et monita * 
dei P. Michele da Milano « intelligatur esse necessarium... facere unum 
prestum sive montem per commune Perusii »? La Comuniti di Peru¬ 
gia, che fu persuasa dalle ferventi predicazioni dell’apostolo di Dio, 
avri agito da s6 nel compimento dell’opera, senza punto curare chi 
ne aveva dato 1’ impulso ? Ovvero il P. Michele avri lasciato a met& 
1’ opera sua, che sorgeva si rigogliosamente, dopo le sue esortazioni e con¬ 
sigli? E naturale, notiamo con Anselmo Anselmi, che le deliberazioni 
speciali per dar forma e vita ad una istituzione aspettano a coloro, 
che debbono deliberare della medesima (10). 


(1) Ann. Decemvirali, an. 1462, fol. 22 tergo. — Fabretti Ariodante, Nota 
ttorica interno alV origine dei Monti di Piet A in Italia, Torino 1871, p. 7. — 
Oscar Soalvanti, Annali dell’ Univerritd di Perugia in Pubblicaeioni periodicke 
della Facoltd di Qiurisprudenea. — Nuova Serie, Vol. II, 1892, fasc. I, 1-52 
[Corr. p. 449, nota (5)]. 

(2) Ann. Dec. Perugia. — Anohe il Prof. Adamo Rossi nell’ opera: Lapiaeta 

dei Sepramuro di Perugia eoe., 85-36, Perugia 1887. (8) Op. cit. (4) Op. oit. 

(5) Ann. Dec., 1462, carte 25 tergo. (6) Ivi. (7) Ivi. f. 27 recto. 

(8) Ivi. (9) Ivi 28 Apr. 1462, f. 28 al 29 reoto. 

(10) Miscellanea Francescana, V, p. 168. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



652 


IL BEATO MIOHELE OABOANO DA MILANO O. F. M. 


Ma Fra Michele fd solo od ebbe con se altri f raucescam? — ed 
il primato della grande istituzione A da attribnirsi a lui ovvero 
anche ad altri ? Gli storici quasi ad unanimitA 1’ attribuiscono ancbe 
ad altri francescani (1). Ma i documenti citati P attribuiscono sol- 
tanto al P. Michele Carcano da Milano; di altri francescani tacciono 
assolutamente. Difatti 6 il P. Michele che vien invitato da lontane 
regioni per questo scopo a predicare a Perugia, A lui che a Perugia 
colla sua eloquenz^, commuove tutta la cittadinanza, A lui che mette 
a nudo le ingiustizie dell’ usura, lui che perora la causa dei povero, 
lui che consiglia il modo di dar il coipo di grazia ai contratti usurai, 
e la cittA rievoca i privilegi, lui che espone il modo di sovvenire al 
povero colla fondazione della cassa di mutuo soccorso ossia dei Monte 
di PietA, ed il Magistrato formola lo Statuto. H Manassei 1’attribui- 
sce al P. Barnaba da Terni (2); ma gli sono contrarii i documenti 
citati, i quali neppure lo nominano. L’Holzapfel segue il Wadding, 
il quale attribuisce al P. Barnaba da Terni la fondazione dei Monte 
di PietA. « Insigne illud opus ... primus omnium iste excogitavit (3)». 
Ma U Wadding si b fatto un concetto chiaro della storia della fonda¬ 
zione dei Monti di PietA? L’Holzapfel direbbe di no, escludendo af- 
fatto la falsificazione delle fonti, alie quali attinse il celebre Annali- 
sta, fonti che perA non cita. Molto probabilmente U Wadding non 
ebbe i documenti, dai quali si ricava che il P. Michele da Milano 
ebbe gran parte nelF origine dei Monte di PietA a Perugia. Una prova 
diretta, che farebbe intervenire altri francescani, A la testimonianza dei 
Busti, il quale accennando a Barnaba da Terni e ad Antonio da Todi, 
lascerebbe supporre, che essi vi prendessero parte. E difatti come 
spiegare, che Ermolao invita il P. Michele da Terra Santa a predicare 
a Perugia, senza ammettere P intervento dei Francescani, i quali pre- 
sentano un loro confratello? Tuttavia i documenti che riguardano la 
fondazione dei Monte di PietA di Perugia, non parlano ne dell’uno 
nA delPaltro. Dal Paleotipo citato al § U, abbiamo, che nel 1462 
« Mons Pietatis primitus Perusii erectus futi * per autoritA di Er¬ 
molao, per la predicazione di Fr. Michele da Milano e per istanza di 
Fr. Giacomo delle Marche (4). Ermolao avrebbe bensl il merito di 
aver fatto venire il P. Michele Carcano, ma A chiaro che fii il P. Mi¬ 
chele a muovere la cittA a rivocare i privilegi in favore dell’usura, 
ed a contrapporre ali’ usura la fondazione dei Monte di PietA. Ri- 
guardo ali’ intervento ossia istanza di Fr. Giacomo delle Marche, cer¬ 
tamen te non si pu6 fissare nel 1462, quando fu eretto il monte, sia 
perche i documenti non fanno menzione di lui, sia anche perclie il 
consiglio dei Monte di PietA di Perugia, composto dal Baglioni per 
istanza dei P. Giacomo, si deve datare non nel 1418, come erronea- 


(1) P. Andrea Corna O. F. M., I Francescani e il Monte di Pidd di Pia- 
censu», nell’« Arr.h. Franc. Hietor .», an. Il, 34. — Holsapfe) O. F. M.. Le ori¬ 
gini dei Monti di PietA, 21. — Wadding., an. 1474, n. II. 

(2) BoUettino delta R. Deputazione di Storia Patria, VoJ. VIII, fasc. III, 

n. 28, Barnaba da Terni e i Monti di Pietd. (H) Ivi. (4) Luogo cit. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


IL BEATO MICHELE CARO A NO DA MILANO O. F. M. 


653 


mente stamparono i tipografi, ma dopo che fu eretto il Monte. Difatti 
il consiglio in parola e la soluzione di un dubbio sui Monte di Piet&, 
che naturalmente suppone gia esistente. Il Ballarinus con molta pro- 
babilita ne fa risalire la redazione nel 1464. Sia in quesfanno o dopo, 
6 una prova evidente che Fra Giacomo vi ebbe intervento, ma quando 
il Monte era gi& eretto. A chi dunque dobbiamo darne il primato? 
A Fra Barnaba da Terni? ad Ermolao? al Magistrato di Perugia? a 
S. Giacomo delle Marche? a Fra Fortunato Coppoli, che compose un 
consiglio o statuto pel Monte di Perugia, ma quando era gi k istituito? 
Noi domandiamo con Anselmo Anselmi: < Chi ne pose innanzi per primo 
Pidea? chi sj)ese per primo la parola fervente di apostolo? chi cerco 
di farla penetrare nell’ anima dei puhhlico(l) *? I documenti ci d&nno 
il nome di Fr. Michele da Milano, il quale e chiaraato fin dai Luoghi 
Santi ad opporre un argine ali’usura degli Ebrei (2). 

Da Perugia il P. Michele si reca a Milano, e da Milano va a Bre- 
scia, corae lui stesso dice: * Poy chio aduncha mi ■parieti da la lllmn 
Cita vostra di Milano, e giunto a Bressa *. Cosi si legge nella lettera 
dei 18 Ottobre 1462, che dal convento di S. Apollonio di Brescia 
manda alia Duchessa Bianca Maria. In questa lettera raccomanda 
alia medesima una certa Giovanna, moglie di Francesco di Pilato hre- 
sciano, la quale, era stata derubata delle gioie dei valore di 500 du- 
cati. Eooone il testo: 

Ad la Illustrissima et ExccUentLssim n Madonna Blancamaria 
frate Mic.hfle felice pros/tcrita e salute in christo. 

Se io non aconoscessi la equita e dritnra delanimo vostro Illustris- 
sinta Madonna, il quale tnay temeraria mente non f/indica persona, non 
hamria ardire scriverm la presente. Ma perche gia longo t.e.mpo passato 
ho aconoscuto la redolente fama de le vostre marevigliose virtude, non e 
rosa de che /tossa dubitare. Poy chio aduncha mi parteti da la Illma Cita 
mstra di Milano, e giunto a Bressa, dopo la prhna predica fuimi rife- 
rito uno jnetoso caso per parte de una nobile do tina giohana moglie de 
francesco di pilato bressano, che gia per alquatdo tempo passato dicte al• 
cune gioie de non picolo pnrezo in conserva, presenti li testimonii, a giohane, 
pietro e latui i no figlioli che forono de uno ditto moncino frisaro in milano. 
Le quale gioie, come essa naiTa, gia forono im/tegnate cinquecento du¬ 
cali. Finalmente la bona gentildonna, venula a poverta, li costrinse ala 
ragione, et essendo dato per ley due setdentie, li volsc far dettenir tuti, 
ma solo uno fu pigliato, e posto in prigione, e li altri scapparono. Unde 
novellamente pare haver inteso, questo impngionato essere fugito, de, che. 
seglie il vero cio intende, rimane tuita sconsolata e exutio disperata, se. dio 
glorioso prineipalmente non lagiuta, e dijtoy la Illma Vostra S., poiche 
ha parechi figlioli e figUole, che li sono passuti per amore de dio in que¬ 
sta sua extremitade. Io aduncha comosso data pieta, humilmente supliro 

(1) Miscellanea Francemiana, t. V, fasc. VI, 172-178. 

(2) Il Pellini, Historia di Perugia, Parte Seconda, 1. 18, 665, Venezia 1664, 
crediamo, ohe abbia ben compresa P opera dcl P. Miohele a Perugia, a oui 
attribuisoe non solo la rivocazione dei privilegi degli Ebrei, ma anohe la fon- 
daxione dei Monte di PietA, pel quale potessero i bisognosi avere in prestito 
d&naro, lasciando un pegno. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



664 


IL BEATO MIOHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


ala prelibata Illustrissima V. S. Ia quale, christianissimamente subviene 
a paveri con le proprie substantie, voglia etiandio favorizare a questa 
povera vergognosa humile serritrice deUa prelibata Illma V. S. con la ra- 
gione. Non vogria nitro aduncha la prenominata senon che la sua mise¬ 
ria fusse aleviata con li beni de li proscritti debitori, maximamente fla¬ 
vendo loro unde li possano satisfare. Et poiche lo marito e in (?) milano 
])cr soUecitare questo fatto, li. donara ad riso, cierchi-per qualrhe via par¬ 
iare con la prelibata IU nui V. S. ad lo quale, quanto posso, prego, gra- 
tiosamente vogliate prostare udito si come e per vostra gratia de vertuosa 
consuetudine di benignametite, udire, sovenire e consolare li oppressi. Non 
altro sempre sono ad ogni requisitione dela prelibata Ittma S. V. lo glo¬ 
rioso dio vi mantenga in jrrospero stato et felice dominatione delo mundo 
flelo corpo c delanima ecc. 

Data in Sancti Apollonio presso Bressa 18 Octobre 1462. 

ExceU. lUustriss. D. Di Blance Marie 

prescriptus frater michael de mediolano 
ordinis minorum supplex servus et orator 
A tergo: /Uustrissime et Excellentissime Domine Domine Blance Marie 

Ducis.se mediolani et Papie Anglerieque comitis.se ac C re mone 
domine devotissime fautrici sue etc. (1). 

Da questo solo documento che ci rimane della predicazione dei 
Carcano a Brescia nel 1462, apparisce chiaro il conoetto che si aveva 
di lui, e come egli fosse animato da ardente zelo per sovvenire ai bi- 
sognosi. Ma quale scopo ebbe la sua predicazione e quale ne fu l’ef- 
fetto? Lo Zanelli fa coincidere alcune deliberazioni dei Consiglio Bre- 
sciano contro gli Ebrei colla predicazione dei P. Michele da Milano 
e Iacopo della Marea. Degne di nota sono le deliberazioni dei 4 Gen- 
naio 1462, per le quali si determina di scacciare i perfidi giudei non 
solo dalla citt&, ma da tutto il distretto, essendo dessi « contra legem 
dei et honorem Christiani nominis et contra bonum reipubblice (2) • ; 
e Taltra dei 3 Marzo 1463, nella quale si insiste presso il Doge, perche 
non si conceda loro di praticare Tusura, perch^ erano « causa ruine 
et exterminium totius districtus et civitatis (3)». Che gli Ebrei fossero 
realmente causa di rovina per Tusura, che esercitavano allora nell’ Ita¬ 
lia, non si pu6 negare. Richiedevano persino il 70 e T 80 per V* (4), 
Che i Comuni d’ Italia si fossero molto impensieriti dei danni immensi 
che T usura recava alie famiglie, e che ne studiassero i mezzi per ri- 
muovere questi danni, 6 pur dimostrato dalle loro deliberazioni con- 
sigliari. Dunque e da escludersi affatto e il preconcetto religioso e 
Teccesso di zelo religioso ovvero il sistema dichiarato di combattere 
senza giuste ragioni gli ebrei, sistema detto antisemitismo (6). Vi sono 
stati degli eccessi contro gli Ebrei, e purtroppo vero, ma i giudei 

(1) Arch. St. Milano, Cartella Santi e Beati. 

(2) Arch. Patr. Stor. Brescia, Liber Provvis. Beg. 499. o. 189. t. — cf. Za¬ 
nelli, I Predicatori a Brescia nelqucUtrocento, Arch. Slor. Lombardo, 1901, 108-112. 

(8) Ar. St. Bresoia, Liber Prowis. Reg. 000. c. 12. — Cfr. Zanelli, ivi. 

(4) Pastor, luog. cit. 71-73. 

(5) Zanelli, ivi. — Glissenti, Commentarii nell’ Ateneo di Bre$da, 1891, 214 
seg., Nuo ve indagini imi orno agli Ebrei nel breeeiano. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MIOHELE CAROANO DA MILANO O. F. M. 


665 


certamente si resero invisi presso i popoli, e questi avevano bisogno 
di reagire contro 1’ ingiustizia giudaica e provvedere ai loro bisogni. 
II moviraento francescano spiego tutte le sue forze contro un tal pro¬ 
cedere degli Ebrei, mantenendosi sempre nel giusto e nelPonesto, e 
trov6 il mezzo di rimediare a tanto male coli’ istituzione dei Monti di 
PietA. Basta solo guardare ai principali fautori e sostenitori di questo 
movimento, per capire come avesse un indirizzo da uomini scevri da pas¬ 
sioni, ed animati soltanto da ardente zelo di far dei bene. Pu6 essere, 
che il P. Michele a Brescia predicasse contro 1’ usura giudaica, da lui 
combattuta a Perugia, ma che eccitasse la cittA a scacciarli, conforme 
la deliberazione dei 4 Gennaio 1462, ci sembra di no, poichA il Car- 
cano dal 1460 al 1462 fu in Terra Santa, e nell’ Aprile dei 1462 pre- 
dicava a Perugia, per invito fattogli da Ermolao. 

1463. — Nel 17 Giugno di quest’anno la ComunitA di Lugano 
lo chiama da Como a predicare in quella cittA (1). 

Nel Novembre e certamente a Cremona, e da Cremona vien in¬ 
vitato a predicare a Pavia. Pavia era ricaduta nell’ interdetto giA ful¬ 
minato da Giovanni XXII per non aver messo in esecuzione le con- 
dizioni richieste a ottenere l’assoluzione. Per eccitare i cittadini a 
liberarsi dalla scomunica e dalPinterdetto, si commise al sindaco Lorenzo 
Folperti ed al Cancelliere G. Francesco Morbio di portarsi a Cremona, 
dove, come si era inteso, trovavansi i celebri predicatori Antonio da 
Bitonto e Michele Carcano, e di procuraro che Puno o Paltro di questi 
celebri predicatori, pienamente edotti della bisogna, tosto venisse a 
Pavia a dar principio alia desiderata predicazione (2). Ecco la deter- 
minazione della cittA: 


IV. Nov. in Vesperis. 


Convocato et congregato consilio ... in quo fuerunt et sunt infrascri¬ 
pti... Dominus Laurentius de Folpato et Ambrosius de Margano Sindici... 
Cum. vestris litteris noviter transmissis per Jievcrendum protenotarivm 
de butigeUis pro facto pecuniarum habendorum et recuperandorum pro 
remissione interdicti facti huic • civitati... et volentes providere, et solici- 
tare... optimum predicatorem qui vakat incitare personas hujus civitatis 
ad sublevandum de pecuniis promissa ex causa iuxta possibilitatem suam, 
et prout sibi libuerit et intellecto quod de presenti adsunt domini fratres 
xlntonius de Bitonto et Michael de Carcano in civitate Cremone... elligunt 


Dominum Laurentium de Folpatis sindicum et Ioannem de morbiis... et 
informati de negotio huiusmodi ad plenum, vadant cum litteins credcn- 
tialibus sibi flendis cremonam et aliunde ubi informati emint ubi sunt 
dicti predicatores et alium eorum conducant ad hanc urbem (8). 


Mancano documenti, che ci dicano se questa provvisione fu e se¬ 
gni ta (4). Molto probabilmente il Carcano non si rec6 a Pavia, poichc 
lo troviamo a predicare la crociata contro i Turchi nella piazza di 


(1) Ordin. Comm. Lugani, 17 Iunii 1468. — Ro velli, op. oit. 498-494. 

(2) Arr.h. Storico Lombardo. an. XXIV, Vol. VIII, 00, Astolut. di Pavia 
dnlVinterdetto di Papa Qiovanni XXII dei Prof. Rodolfo Maiocohi. 

(8) Onlinat. Civit. Pajtien. an. 1468. (4) Arrh. Slor. Lomb. cit. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



656 


IL BEATO MIOHELE CARO ANO DA MILANO O. 7. M. 


S. Marco a Venezia nel 28 Novembre. Riferiamo il fatto come e nar¬ 
rato dal Sanuto: 

Prcdicd In Crociata contro dei Turchi nelln piazza di S. Matro Fr. 
Mtchole da Milano ai di 28 [Novombre]. E jmbblirata In Bolla dei Pa/ta 
| Pio II], fu dato principio a riscuot.erc i donari, videlicet, si. din In trige¬ 
sima parte delle proprie entrate. E quasi tuiti pngarono molio aUrgra * 
mente a tanta buona ojyera. Sicr.M chi. dnva Durati 20 ome.ro mulam di 
persona contro i Turchi avena jlenaria lndiUgenza. E fu fatta una cassa 
di ferro neUa Chiesa di S. Marco, dove si Imttavano danari, con ire 
rhiavi, una delle quali teneva Messer Io Doge [Criatoforo Moro Dogc 52 •], 
una U Patriarca e una Fr. Michele da Milano (1). 

1464. — Predica la quaresima in S. Petronio di Bologna (2). 
Terminata la predicazione a Bologna, il Carcano deve essersi i mine- 
diatamente recato ad Assisi, dove gli Osserv. erano adunati a S. Maria 
degli Angeli per il Cap. Gen. Nel 20 Maggio, udita 1’elezione dei 
P. Francesco da Savona in Min. Gen. dell’ Ordine, 400 Padri dell’0»- 
servanza si recano a prestargli obbedienza e lo accorapagnano in pul>- 
blica processione nella cattedrale di Perngia, dove: « Concionem ha¬ 
buit in medio fori Michael de Mediolano observantinus, insignis jtrae- 
dicator (3) *. 

1466. — Nel Marzo di queat’ anno il Carcano trovasi a Roma. 
E forse predica tore quaresimalista nell’eterna cittA? Crediamo di non 
errare affermando che, intesa la morte dei Duca Francesco Sforza, da 
Roma scrivesse alia Duchessa per confortarla in tanto dolore. Dalla 
lettera della Duchessa, scritta da Milano il 28 Marzo 1466 si ha: 
« Siamo certa rispondendo alia vostra lettera de di X VII dei presente 
halliate preso summo dispiacerc et amaritudine della morte dei. quon¬ 
dam Hl.mo Sig. nostro Consorte et meritamente ve ne possite dolore, 
per lo amore ve portava sua Celsitudine et per lo summo capitale 
faceva de vuy: dei quale invero hauresti possuto pigliare confidentia 
in ogni vostro caso ». Aggiunge la Duchessa di aver avuti conforti 
dalla lettera dei Carcano, che essa e rassegnata alia volontA di Dio, c 
che attenderA alia conservazione dei Ducato Milanese. Gli annunzia, che 
Galeazzo suo primogenito A tornato dalla Francia e fu universalmente 
accetto alia cittadinanza (4). 

Un giorno dopo, dal convento di Aracoeli in Roma, il Carcano 
scrive alia Duchessa una lettera piena di soave pietA, raooomandan- 
dole di pre porre innanzi tutto le cose di Dio, e di « favor ire cum 
opere et cum parole et cum veri et evidenti effecti che quello hospitale 
si flnischa che sera gratissimo a dio et opera pijssima et commenda¬ 


ti) Mura tori, Perum Italic. Scriptores T. XXII, Vitae Ducum Veret, ita lice 
w-riptae al» origine uritis sive ab anno 421 ad an. 149S auet. Marino Sanuto Leo- 
nardi filio Patricio Veneto [il quale certam, termin* 1’opera prima dei 1500, 
essendo ricordato nel Suppi, di Giacomo Filippo da Bcrgamo, st&mp. nel 1506] 
p. 1171, an. 1403. 

(2) Registro dei pred icatori in S. Petronio di Bologna presso la Fabbriceria. 

(8) Tussinianus, op. oit. f. 1J6. — Wadding, Vol. XIII, 845, n. XI. 

(4) Aroh. St. Milano, Registro Missive, n. 78, f. 12. — Motta, op. cit. y 3. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


II, BEATO MIOHELE OARCANO DA MILANO O. F. M. 




bile apre 880 tutti li homini ... utile et proficuo ala patria et ali po- 
veri di eruto (1) 

Nel Liiglio di queat’ anno il Carcano molto prohabilmente 4 an¬ 
cora a Roma, come si deduce dalla lettera che riportiamo, nella quale 
la Ducheasa Maria Bianca per mezzo di Galazio, seri ve ad Agoatino 
Rossi oratore presso il Sommo Pontefice, perche ottenga che il P. Mi- 
chele predichi a Milano la quaresima nell’ anno seguente: 

Ducissa Mediolani etc. 

Carissime noster. Volemo che supplicati in nostro nome ala Sanctita 
de nostro Signor e, che se degna de fare scrivere uno breve al venerabile 
firate Michele da Carchano pet' lo qualle gli comanda che non obstante altra 
allectione de luy facta chel resta a predicare qui la quadragesima proxima 
che tene, expedito che sera il breve mandatimclo presto. Con queste due 
fettere alligate directive luna a domino lohanne lacomo rizo e laltra a 
latomo Syrano non essendo anchora partito dicto domino lohanne la¬ 
como daritili la sua et in caso che fusse partito Servaritella perfin ala 
ritornata li de lacomo Syiono al qualle li dariti poy ambedue che luy 
lapjrra. Ne scrivemo una a frate marcho da Bologna come vederiti: perche 
e de grandissima importantia. Volemo che ie le dagate vuy stesso in mano 
proprie, e non ritrovandossi li che per uno cavallario a posta ie la man¬ 
dati. Imponendogli che non la dia in mano de altri ma in mano sua. 

Ex Mediolano die 28 Iullj 1466. 

G alatius 

A tergo : Spectabili Militi et luris Utriusque Doctori domino Augustino de 

Rubeis apud summum Pontificem oratori ac nostro carissimo (2). 

Il documento che riportiamo dimostra quanta ingerenza ebbe il 
Carcano nella costruzione dell’ os pedale di Milano. 

Fratri Michaeli de Carchano Mediolanensi ordini observantie fratrum, 
minorum magno divini verbi preconi. 

Venerabilis in christo dilecte noster. Quod ante decessum, hinc ve¬ 
strum Reverentia vestra facere constituerat, opus est pro comodo Petri 
de Apiano nostei', in re sediminis quod a deputatis ospitalis huius inclyte 
urbis nostre conducturus est, ut apparere etiam vestrum adducatis in me¬ 
dium an pro ipso locando eidem sedimine apponenda sunt et in contra¬ 
ctum deducenda pacta illa que proinde tractata fuerant, a Petro de Ho- 
mede conscripta. 

Mediolani XX decembris 1466 (8). 

1467. — La lettera commendatizia dei Duca di Milano per Pie- 
tro de’Medici dei 21 Febbraio di quest’anno dinota, che il Carcano 
predica la quaresima a Firenze (4). — Il Carcano si era raccomandato 
al Duca di Milano e gli aveva notificato come era stato ben accolto 
a Firenze, come apparisce dalla seguente ducale, che porta la mede- 
sima data della ducale diretta a Pietro de’ Medici. 

(1) Arch. St. Mil. C&rtella S. e B. — Motta, 9-10. — Allude oertamente 
airOspedale Maggiore di Milano, alia oui fond&zione preee parte il Carcano, 
oome abbiamo veduto. 

(2) Arch. St. Milano, Sesione Storioa Autog. Predioatori, III. 

(8) Arch. St. Mil. Cartella SS. e BB. — Motta, 10-11. 

(4) Arch. St. Mil. Cari. SS. e BB. — Motta, 11. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



668 


IL BEATO MIOHELE CARCASO DA MILANO O. F. M. 


Fratri MichaeU. 


Revererende in Christo dilectissime noster. 


Gratulate sumus apprime quod Reverentis vestre a magnificis diis 
dominis offitium humanitatis et grate recoligentie nostra potissimum causa 
exibebatur, sicuti vestris didicimus litteris. Et ut vestre satisfaciamus re¬ 
quisitioni litteras etiam presentibus adnexas ad magnificum petrum de 
Medicis damus, quibus eidem quoque presentiam vestram magnopere com¬ 
mendamus. In aliis si quid nostra facultas potest, Semper studebimus 
vestre morem gerere voluntati. Insuper pro vestrarum admonitione litte¬ 
rarum nosipnas et rectitudini et bene vivendi norme accomodare nitemur. 
Sicut etiam nostra sponte affecte sumus. 

Ex mediolano 21 februarii 1467 (1). 

1468. — II Carcano predioa a Como 1’ unione degli ospedali come 
aveva fatto a Milano. Ci6 4 conformato dalle « Ordinationes Civitatis 


Novocomi (2) •. 

MCCCCLXXXI die merchurii undecimo mensis apritis. Spectabilis 
dominus mapheus de Salvaticis potestas... 

Item attendentes prefati domini sapientes et additi quod alias usque 
de anno MGCCCLXVIII proxime peracto interveniente hortatu Reve¬ 
rendi patris domini fratris Michaelis de Carchano ordinis minorum dei 
preconis qui modo in civitate nostra verbum divinum predicabat, interveniente 
etiam consensu Rmi in Christo patris domini Brandi castiUoni Episcopi 
comensis facta fuit mentio et deputatio duodecim civium huius civitatis... 
qui intendere deberent ut fieret unio hospitalium huius civitatis,., et vo¬ 
lentes omnino attenta requisitione deputatorum facta per pre fatum do¬ 
minum fratrem mickaelem etiam in hac civitate predicatorton qui non 
modicum instat quod huiusmodi unio hospitalium fiat. 


Come ci consta dalla Bolla « Ut hospitalia et alia pia loca » dei 
21 Maggio 1468, vi erano in citt& dne ospedali, di S. Leonardo e di 
S. Maria Maddalena; gli altri nei sobborghi, ed erano gli ospedali o 
luoghi pii: S. Lazzaro dei lebbrosi, S. Gottardo, S. Giorgio di Vico, 
S. Martino, S. Pantaleone, S. Matia Nova, S. Bartolomeo, SS. To- 
maso, Silvestro e S. Antonio (3), ma anche qui si ripeteva il guaio di 
Milano (4). Gi& se n’ era tentata prima 1’ unione, ma forti opposizioni 
ne ritardarono il compimento fino al 1468. Il Rovelli (5) ed il Tatti (6) 
sulla fede dei contemporaneo Benedetto Giovio, il quale descrivendo 
1’ ospedale di S. Anna, ne attribuisce al Carcano il merito: « huius 
memorandi operis avetor fuit Michael de Carchano Ord. Min. Reg. Obs- 
vir ingentis spiritus et doctrine minime vulgaris (7) >, Celebrano il 


(1) Ivi. (2) Bibi. Civ. Como, Vol. VIII, IX. f. 187. 

(8) Tatti, op. oit. Deca IU. Supplementum alia Storia di Como, 188-143, dove 
e pubblicata la Bolla. 

(4) Cfr. Bovelli, op. oit. parte III, T. I, 547-548 seg. dieoorre degli oepe¬ 
daii dentro e fuori della oittA — oause per oui farono molti, ivi, p. 494 — 
rimanda alia loro origine per la parte II, 811-815 — quali ospedali inclusi nel- 
r unione, ivi, p. 547 e segg. [Tatti, Deca III, 845-846] — oome awenne Ia 
fturione, ivi, p, 564 [Tatti, Deoa III, 846]. 

(5) Ivi, III. 494, 554. (6) Op. oit. Deoa IU, 845. 

7) Historia Novocomensis, 1. 2. — Cfr. Para vioino op. oit. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MICHELE CABCANO DA MILANO O. F. M. 


659 


fatto memorando della concentrazione dei tanti ospedali nell’ospedale 
unico di S. Anna, di cui fu autore e promotore il B. Michele, il quale 
colle sue prediche ed efficacissime esortazioni indusse la cittadinanza 
ali’ opera insigne, confermata poi dalla Bolla surriferita. Il Ballarini e 
il primo che ci ricorda come il Vescovo Brandi ed il B. Michele Carcano 
con una solenne processione e con gran seguito di popolo, si recassero sui 
luogo designato per l’erezione dell’ospedale maggiore, e quivi piantarono 
una colonna di pietra sorreggente una grande croce, per eccitare i cit- 
tadini a concorrere con larghe elemosine a cosi fruttuosa opera (1). 

Mentre il B. Carcano sopisce tutte le difficoltA per la concentra¬ 
zione degli Ospedali a Como, il Duca di Milano il 1 Aprile dei 1468 
scrive al Vescovo di Como biasimando « fratrem Michaelem de Car¬ 
cano in jved icat ion ibus illic suis inhibere, ut non fiant elimosine ho¬ 
spitali Sancti Antonij seu pro ipso hospitali agentibus *, secondo gli ri- 
sulta dal lamento mosso da parte « preceptoris domus Sancti Antonij 
civitatis nostre Mediolani *, il quale si basava sui privilegi apostolici, 
e minacciava di procedere contro il Carcano se non desisteva in forza 
degli stessi privilegi apostolici (2). Il Carcano, secondo il documento, 
non predica punto in odio ali’ ospedale, ma di non far elemosine per 
i Ministri dell’ ospedale di S. Antonio, i quali, come e facile supporlo, 
consumavano le offerte devolute ai ricoverati. Non h questa la causa 
che lo muove alia concentrazione degli Ospedali? Ma il Carcano ac- 
cenna ali’ospedale di S. Antonio di Como o di Milano? Il documento 
direbbe veramente dell’ ospedale di Milano, e se 6 propriamente quello 
di Milano, che c’ e di male ? Non era gi& stabilita a Milano la con- 
centrazione degli ospedali? Puo essere, che il superiore della casa di 
S. Antonio di Milano avesse ingerenza sull’ospedale di S. Antonio di 
Como, il quale era mantenuto con elemosine raccolte dai Frati detti 
dell’ istituto di S. Antonio di Vienna (3), ovvero che il Superiore del- 
1' ospedale di S. Antonio di Como si fosse rivolto al superiore di S. 
Antonio di Milaiio, temendo che venisse concentrato cogli altri in un 
solo ospedale. Il Rovelli fa notare, come i Canon, regolari della Con- 
greg. di S. Antonio di Verona pretendessero di a ver diritto sull’ospe¬ 
dale di Como, diritto contestato dalla cittadinanza comense gi& fin dal 
1430, ed allora da Filippo Maria duca di Milano furono invitati ad 
esporre le loro ragioni (4). Crediamo di non andar errati, se vediamo 
qui una ripercussione dei lamenti passati. Ma le bolle papali dichia- 
ranti la concentrazione degli ospedali chiudono la vertenza, ed il Car¬ 
cano vide a Milano ed a Como il trionfo della sua idea (5). La lettera 

(1) *Op. oit. 281. 

(2) Arch. St. Mil., Registro Duoale, n. 109 f. 226 tergo. — Motta, 12. 

(8) Rovelli, op. oit., parte II, 313 dove paria dell’origine delPOsped. di 
S. Antonio di Como. 

(4) Lett. di Filippo M. duoa di Milano 21 Maggio 1430 in Protoc. Ioann. 
de Zoliis, p. 116 e seq. 

(5) In forza della Bolla di Pio II dei 9 Dio. 1458, fu ordinato che tutti gli 
ospedali della cittA e dei sobborghi di Milano fossero incorporati ooll’Ospedale 
maggiore. [Caimi, op. cit., 17-18]. Anohe Tospedale di S. Antonio fu incorporato, 
ma, oome atteeta il Caimi [op. oit. 29-80], si ignora in quale anno e mese. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



660 


IL BEATO MIOHELE CABOANO DA MILANO O. F. M. 


ducale per6 e il principio delP animositA dei Duca Milanese contro il 
Carcano, che proromperA troppo acu tamen te contro 1’ apostolo di Dio. 

Nel 21 Maggio seri ve da Brescia, do ve trovasi a predicare, alia 
duchessa Bianca Maria, alia quale raccomanda nn certo Maestm Gio- 
vanni di Gioacchino per una causa, che si doveva trattare a Milano. 
Ecoo la lettera dei Carcano: 

illustrissima et Excellentissima Domina. Cum debita recomendatione. 

Essendo gionto qua a Bressa, dove ho a fare alcune prediche: heme 
renuto olle mane uno nostro singulare devoto, che se chiam a magistro 
Gioane de / oachino, portatore della presente, el quale ha una certa rausa, 
che se versa inante alta Signoria vostra. Per tanto prego essa mstra Si- 
gnoria, che. oliva la rasone et iustitia che sono per lo ditto magistro gio- 
vane, se voglia dignare etiam per mio amore farlo exjwdire pia presto 
sia possibile, acid che idio conserve U stato dola Signoria vostra ct di >y> 
stri fidi. Ver la quale se io potesse alcuna cosa sono sempre promitto ct 
aparegiato ad ogni suo servitio. Alia quale me ricomando. 

Ex loco sancti Apollonij apud Brixiam. 21 maii 1468 

Ejusdem Dominationis Ventre 

ad deum orator frater Michael de victi io- 
lano ordinis Minorum: ac divini irrbi 
predicator im?neritus. 

A tergo: Illustrissime et excellentissime Domine Domine Blance Marie 

vicecomitisse: Duxisse mediolani dignissime Domine honoran- 
dissime (1). 

In queat’ anno viene eletto ali’ importante officio di Commiaaario 
Visitatore dell’ Osservanza nell’ Austria, nella Boemia e nella Polonia. 
Easendo cresciuti di numero i religiosi dell’ Osservanza nelP Austria, 
nella Stiria, Carinzia, Polonia, Mazovia, Russia, Litlandia, Cuvaria, 
nella Boemia, Slesia e Moravia, nel Capitolo dei 1467 di Mantova fn 
decretata 1’erezione di tre Provincie, confermate da Paolo II ii 15 ott. 
dell' istesso anno (2), cioA la Prov. d’ Austria, territorio dell’ Austria 
inf. e superiore, la Stiria, Carinzia, Carniola ed il Tirolo, la Prov. di 
Boemia coi territorio omonino, Moravia e Silesia, la Prov. di Polonia 
estesa in tutto il ducato e regioni soggette al ducato(3). Nel 1467 
ai 6 Nov. i Padri delle tre Provincie fecero istanze al P. G. Battista 
da Levanto, Vic. Gen. dell’Osservanza, perchA mandasse un Padre 
idoneo a visitare i numerosi conventi ed a presiedere il Capitolo (4). 
Ai quali rispondeva il Vic. Generale con sua lettera dei 18 Luglio 
dei 1468, comunicando 1’elezione dei Comm. Visit, nella persona dei 
Padre Michele. Non vogliamo omettere 1’elogio, che il Vic. Gen. fa 
dei Carcano: 

Nunc autem plurium venerabilium Patrum consilio fretus et iudido, 
licet cum magna incommoditate, nedum mea, sed totius Italiae , mitto cui 
vos venerandum Patrem fratrem Michaelem de Mediolano, praedicatorem 

(1) Aroh. 8t» Mil., Cartella Santi e Beati. 

(2) Analecta Frandecana, I, 57. 

(8) Ivi. (4) Wadding, XIII, 428-424, ex Reg. Ord. f. 98. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




IL BEATO MIOHELB 0ARCANO DA MILANO O. F. M. 


661 


eximium, vita, scientia, fama et experientia praeclarum, officium suum 
modis et verbis honoraturum, cum utilitate vestra non modica... Rogo 
autem ut digna a vobis veneratione suscipiatur, humanitateque tractetur, 
utpote qui vitam suam ex obedientia pro utilitate vestra periculis mortis 
exponit... (1). 

Nel giorno seguente il Vic. Generale manda alio stesso P. Mi- 
chele da Milano * praedicatori clarissimo * la nomina di Commiss. Visit, 
per le tre Provincie con pienissima autoritA di visitare tutti i conventi, 
compresi i monas teri delle monache soggette ali’ Ordine, di presiedere i 
capitoli ecc. Il Vic. Gen. cosi lo anima ad assumere Pimportante incarico: 
«plurium venerabilium Patrum consilio freti et iudicio, te idoneum 
indicans ad praedicta, harum tenore, te, de cuius vita laudabili, per- 
religiosa conversatione, discretione praefulgida, morum et consilii gra¬ 
vitate, sufficientia doctrinae , rhultiplicique idoneitate mihi constat... (2) *. 
Certamente, considerata la distanza dei luoghi, il P. Michele non parti 
dall’ Italia nel 1468, e neppure nei primi mesi dei 1469, poichA nel- 
P Ottobre 1468 lo troviamo'presente al capitolo provinciale di Lodi, 
e nel Marzo 1469 A a Padova, come vedremo. Da Lodi il Carcano va 
a Melegnano ad assistere la moribonda Duchessa Bianca Maria. Ecco 
quanto ci ha lasciato il Corio: 

La Duchessa Maria Bianca era giunta a Melegnano mostrando di 
ivi essere andata per ricrearse a principio di questo mese che fu loctobre... 
E circa al mezo infirmasse la Bianca: onde di giorno in giorno gravan- 
dose li medici non li trovavano salute., ne ardimento havevano di palesargli 
U male. In modo che manchava senza pigliare alchuno sacramento. Non 
per altro adunque che per divina gratia intervenne che uno capitulo a 
Lode sera celebrato per li frati observanti de sancto Francesco: et de U 
quali sejdantadue Coppie luno insciente de laltro ivi se trovarono per visi¬ 
tare la Duchesa come donna religiosa et amatrice de simili servi de Dio: 
questi tutti fuono homini existimati, e tra loro era frate Michele de Car - 
cheno Mi Unies e U quale per sua sancta vita puoi e stato chiamato Beato: 
lui essendo non puoco famigliare ala Bianca e dedito; intendendo da me¬ 
dici come laltro giorno mancharebbe dela vita il tuito a lei fece palese: U 
perche con grande rivcrentia tol.se li divini sacramenti. Et inde laltro dimane 
che fu U vigesimo tertio dei predicto Vanima rese al suo creatore (3). 

1469. — Il Carcano predicando a Padova, e probabilmente nel 
mese di Marzo, esorta caldamente tutti i cittadini a fondare il Monte 

(1) Wadding, ivi, ex Reg. Ord. ivi. 

(2) Wadding, 425, ex Reg. Ord. ivi. 

(8) Historia c.ontenente lorigini di Milano. Cfr. sotto P anno 1467. Milano 1608. 
— 11 Wadding [an. 1440, n. XXXI] dice dei Carcano: « Confessiones excipiebat. 
Candidae, seu Blancae Mariae Sfortiae, Ducitsae Mediolanensis ». — Il Carcano 
nel primo disoorso recitato alie monache [Cfr. Cinque prediche a monache in 
lingua volgare ecc. per cura di Fr. Marcellino da Civezza. Prato, 1881], p. 84, 
Ioda la pietA della duohessa Bianoa Maria. Manifesta parimenti la famigliaritA 
che aveva colla medesima: « Pariando noi cosi familiarmen/c, benchl la fusse 
moglie dei Duca, io gli parlavo come a una delle sue fantesche, per modo di par¬ 
iare, ellei diceva: Dite pure, io sono per fare lucto el vostro voler e. La vedeva che 

io dicevo ogni cosa per la salute deflamma sua .Nell’ originale 6 la seoonda 

predica, non la prima. (Cfr. Bibi. Nazion. di Firence, Conv. Soppr. Ognissanti, 
n. 486, F. 7). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



662 


IL BEATO MIOHELE OARCANO DA MILANO O. F. M. 


di PietA (1). Si pu6 benissimo supporre, che ivi predicasse la quare- 
sima, considerato che la fondazione dei Monte richiedeva un corso di 
istruzioni non solo, ma che 1’ oratore sapesse attirarsi 1’ amrairazione 
della gran maggioranza della cittA. Con molta probabili tA durante 
questa predicazione quaresimale fu ascoltato dal celebre P. Tomasio 
da Ravenna, il quale lasciA scritto : « centum et quadraginta quinque 

• auctoritates religiosissimi fratris Michaelis de Mediolano Padue pre- 
« dicantis } immorUditatem anime probantes , coram eo memoriter et 
« prompte pronunciavi, qui me amplexus est, dicens: vive diu gemma 

* singularis! O utinam te religioni dicatum viderem (2)*. A mos 
Mattei giustamente osserva, che la proposta di Fr. Michele trov6 facile 
e larga eco in Consiglio, ove se ne parl6 con molto calore ed entu- 
siasmo. I Rettori della cittA, Giovanni Gradenigo podestA, e Stefano 
Trevisano capitano, scrissero lettere al Senato intormandolo della 
nuova corrente, e il Consiglio mand6 dal canto suo una deputazione 
a Venezia per ottenere dal Doge V approvazione delT erezione dei 
Monte (B). Il Doge Cristoforo Moro s’ affrettb il 29 Marzo a rispon- 
dere, plaudendo ali’ idea generosa. Portiamo qui la lettera ducale: 

Nos Christophorus Mauro Dei gratia Dux Venetiarum Nobil. et Sa¬ 
pient. Viris loanni Gradonico de suo mandato Potestati et Stephano Ter- 
visano Capitaneo Padue fidei. dUect. sal. et dilect. affectum. 

Rem sane piam et Christianam ac his religiosis et venerandis diebus 
convenientem nobis hodie per vestras litei'as denotastis; hoc est predica- 
tione religiosi fratris Michaelis de Mediolano factum esse, ut pro evitandis 
intolerabilibus extorsionibus ludeorum feneratorum, qui a variis viis et ar¬ 
tibus corrodere et exsorbere sanguinem pauperum non cessant, cum in- 
duxerint per multos prestantes Cives Patavinos Fratalee diritatis et mi- 
sericordie deponere Ducatos tres mille, et alii etiam exemplo suo hoc idem 
facturi sunt, ita ut accumulabitur summa Ducat. 8 millia ad conficien¬ 
dum Montem unum publicum pecuniarum, ex quo pauperes et indigentes 
possint subveniri sine fenore. Quas ob res non possumus non vehementer 
et vos qui diligenter de his notitiam dedistis, et istos fidelissimos Cives 
qui causam scribendi dederunt summopere commendare et laudare, pro- 
bamusque vehementer omnia. 

Datum in nostro Ducali Palatio die 29 Martii Ind. sec. 1469 (4). 


(1) Gennari, Delie unire degU antichi padovani, 24, Padova 1846. 

(2) Phoenice #c. de Artificioea Memoria, prima ediz. Venetiis 1491; sec. edi*, 
f. 18, Venetiis 1565. 

(3) A. Mattei, Delta fondazione dei Monte di Pietd di Padova e deiprimordi 
della sua gestione 28-29, Padova 1908. Quest’ opera e dettata con spirito irreli¬ 
gioso. Manca nella raccolta degli Atti Consigliari la relazione di questa 9eduta, 
e la deliberazione di spedire oratori a Venezia, la si desume dal fatto ohe pochi 
giomi piu tardi, quando si trattO di sottoporre ali’ approvazione dei Doge i 
capitoli dei Monte, si decise in Consiglio di inviare a questo scopo di nuovo 
— novit er — una commissione. Quanto alie lettere dei Rettori non si oonser- 
vano, poichd le piu antiohe risalgono al 1588. — Cfr. Archivi della Regione Ve¬ 
neta, 51. 

(4) Arch. Civ. Padova. Atti dei Consiglio, n. 6. c. 28v an. 1469. — Pietro 
Saviolo, Leggi dei Sto Monte di Pietd, 68, Padova 1647. 

% 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



IL BEATO MICHELE CARCANO DA MILANO O. F. M. 


663 


L’ idea dei Carcano prendeva vita, e |>oclii giorni dopo, ai 5 cioe 
di Aprile, si raduna il Consiglio con largo intervento dei consiglieri 
e di alcuni fra i cittadini piu riputati per senno e per rettitudine, e, 
letta 1’ approvazione dei Doge, si decide: 


Ut igitur cum Mons iste sanctus cum. Dei benedictione perfici possit 
tui subveniendum jtauperibus et indigentibus, quo sola honesta necessitate 
impulsi sunt, ut sanguis et facultates nostre faucibus perfidissimorum 
Jndeoruvi auferantur, et ipsi in sanguine Christiano amplius locupletari 
non valentes, a nobis recedant., amjMns non redituri, postquam pius, iu - 
stu.s et multum m isericors Deus non passus nos ultra a Iudaica per fu/ia 
opprimi, suscitavit in nobis spiritum, salutis et nostre conservationis , et. si 
quam calamitatem propter hos Judeos nobis transmittere decrevisset, jrro- 
Ititiatvs et placatus flagella iracundie sue avertat a nobis. Vadit pars, 
quo<f quibus placet, quod mons predictus iam inceptus fiat et compleatur, 
quodque omnis favor sibi prostetur /tonant in piride precedenti affirma¬ 
tiva, quibus vero non placet ponant in sequenti negativa (1). 


Favorito con tanto entusiasmo il Monte di PietA, nell’ 8 Aprile, 
in iina nuova assemblea consigliare, venne nominata una commissione 
composta dei dott. Antonio Francesco dei Dotti, dei dott. Gabriele 
Capodilista e di Paolo degli Ongarelli, con 1’ incarico di recarsi al 
Doge « ad impetrandum confirmationem capitulorum lectorum in isto 
consilio super facto montis flendi (2) ». Dunque i capitoli erano gi& 
compilati, letti, discussi, approvati, raa negli Atti dei Consiglio non 
si trovano. Cio indica, che al momento non se ne fece piii nulla. E 
T assoluto silenzio negli Atti dei Consiglio fino al 1491, lascia supporre 
le difficolt& insorte. Spettava al B. Bernardino da Feltre far rivivere 
P idea e concretare quanto il B. Michele aveva tentato nel 1469(3). 

Dal Marzo 1469 al tempo in cui predica la quaresima a Milano, 
nulla sappiamo dei Carcano. Si reco forse in Polonia, in Austria ed 
in Boemia per mettere in esecuzione il mandato dei P. Battista da 
Levanto di visitare quelle ProvincieV I documenti su questo punto 
tacciono. Anzi abbiamo prova in contrario. Certamente non fu nella 
Boemia, poiche il Commissario nel Cap. Gen. dei 1469, celebratosi sui 
Lago di Bolsena nell’ Aprile, domandb un visitatore per la Boemia. 
Prima dei 1469 il Carcano non si reco certamente ne in Austria ne 
iu Polonia, come abbiamo notato; dopo il Cap. Gen. neppure, poiche 
fu eletto * Commissarius sujtcr Provincias Austrine, Poloniae, Boe- 
miae, qui vices gereret Generalis Vicarii in remotis illis regionibus, 
Ludovicus Mantuanus (4) *. (Continuerd). 


Milano. 


P. Paolo Sevesi, O. F. M. 


(1) Ivi, 146?*, dic 5 Aprilis in Consilio Mag. Civitatis. — Abbiamo osteso 
i duo documenti sull’origine dei Monti,* di PietA di Padova per far vedere 
como il ('arcano anebo qui dicdo un grande impulso, come d’ ordinario facova 
in ogni sua opera, accendendo subito gli animi a darvi mano. 

(2) Atti dei Consiglio ecc. ivi. 

(8) P. Lodovico da Besse, op. cit. I, 225; II, *21H. — Holzapfel, op. cit. 48-49. 

(4) Wadding, an. 1469, n. IV. — Gonzoga, 453-455. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA 


DOCUMENTA 



SPECTANTIA (1262-1207). 


In Franciscana historia celebris est dissensio suborta inter Fratres 
Minores et Moniales S. Clarae «pro spiritualibus exhibendis et recipien¬ 
dis obsequiis (1)» circa tempus primi Generalis Capituli Pisani 1203, 
sub Ministro Generali S. Bona ventura. Attamen notandum, quod circa, 
et non post Capitulum Pisanum, ut auctores omnes habent, quaestionem 
subortam esse diximus; ante ipsum Capitulum enim praecipue exagitatam 
fuisse probare intendimus. 

Primus omnium, qui de ipsa locutus sit, est Philippus Perusinus 
in Catalogo Cardinalium qui fuerunt Ordinis Protectores (2); qui, post¬ 
quam mortem Alexandri IV Pontificis, et Ordinis Fratrum Minorum in¬ 
simul Protectoris, narravit, de Cardinali Ioanne Caietano de Ursinis — 
postea Nicolao III*— eius in protectoratu successore loquens, sic totum 
processum controversiae exponit: 

«Hoc itaque defuncto [Alexandro IV], a successore eius domino 
Urbano Papa IV natione Trecensi, celebrato Capitulo Generali Pisis, a 
Fratre Bonaventura, tunc Generali Ministro, et a Ministris ceteris anno 
Domini MCCLXIII dominus Ioannes Caietanus, sancti Nicolai in car- 
cere Tulliano diaconus Cardinalis, petitus et obtentus est.... Isto igitur 
ad Protectorem Ordinis deputato, accidit quod Fratres ex certis domi¬ 
narum supradicti Ordinis sancti Damiani temeritatibus, quibus sibi 
ius ministeriorum ab Ordine vindicabant, Fratribus petentibus et 
Cardinali ipso assistente, Fratres ipsi sive Ordo ab earum obsequiis 
absoluti sunt per dominum Urbanum praedictum, adiecta declaratione 
quod Ordo nullo eis debito tenebatur. Unde Papa ipse eis alium Cardi¬ 
nalem praefecit scilicet dominum Stephanum, Episcopum Praenestinum. 
Sed quia hic volebat quasi ex auctoritate Fratres ad ipsarum Monia- 
lium obsequia revocare, visum est quod uni tantum, scilicet domino 
Ioanni praelato, uterque, quaemadmodum et aliis praecedentibus, fuit 
Ordo commissus, qui eis ordinavit Regulam, quam nunc habent, sub 
Bulla domini Urbani praedicti». 


(1) Confer infra Documentum V, litteras scilicet Cardinalis Protectoris 
loannis Caiet&nis de Ursinis ad Moniales S. Clarae Provinciae Thusoiae. 

(2) Ap. Anal. Prone., III, 710. — Mon. Oer. Hiet., XXXII, 681-62. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


i 



DOC. DB CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN. 


665 


Post Philippum Perusinum eadem, eisdem fere verbis, auctores po¬ 
steri narraverunt(J); sed inde factum est, ut praeter multa et gravia 
ab ipso Perusino minus recte dicta, etiam alia documenta, quae super 
huiusmodi controversia habebantur, ad eius narrationis normam expli¬ 
carentur (2), sicque controversia ipsa intricatior evaserit. Novis vero 
documentis, quae in Archivo nunc primo prodeunt, et, ipsorum ope, per 
accuratiorem discussionem veterum, enodatio quaestionis longe facilior 
redditur; quamvis difficultatibus seu, ut melius dicam, obscuritatibus 
plurimis etiam in praesenti non careat. 

Nova autem documenta sunt: 1°) Bulla una Urbani IV, diei 15 
Maii 1263, Ministro et Capitulo Generali Pisano data; 2°) quatuor litterae 
Cardinalis Protectoris Ioannis Caietani de Ursinis, Monialibus Provinciae 
Thusciae earumque Visitatori, mensis Decembris eiusdem anni 1263: 
3°) para quarumdam instructionum de visitatione Clarissarum Visitatori 
in eadem Provincia, eiusdem circiter temporis; 4") duo Instrumenta pu¬ 
blica Monasteriorum Castri Florentini et de Monticellis prope Floren¬ 
tiam, diei 27 Septembris 1262 et 25 Ianuarii 1263 (3); 5*1 alia epistola 
Ioannis Caietani diei 13 Aprilis 1271: demum, 6°) duae aliae epistolae 
Cardinalis Protectoris Matthaei de Ursinis, circa finem saeculi XIII ad 
eundem Visitatorem Moni&lium datae, quae tamen nostram controver¬ 
siam non respiciunt. Antequam autem de his documentis discutiatur, 
narratio Philippi Perusini ad normam veterum coaevorum documen¬ 
torum corrigenda est. 

Asserit in primis Perusinus, celebrato Capitulo Generali Pisis, Ioan- 
nem Caietanum de Ursinis Cardinalem a Generali Ministro S. Bona- 
ventura et ab aliis Ministris, ab Urbano IV in Protectorem petitum 
et obtentum fuisse, Cardinalemque Stephanum Hungarum, pariter post 
huiusmodi Capitulum, protectionem Monialium suscepisse ; verum ambo 
Cardinales dictam protectionem iam longe ante Capitulum praefatum 
habuisse facile evincitur, si dies et annus recte constabiliatur, quo lit¬ 
terae Inter jxtrsonas [ 4) Urbani IV apud Montem Flasconem datae sunt. 


(1) Cfr. Chr. XXIV Gen., AF III, 820-80. — Glassberger, Chron., AF II, 
77. — Marianus Florentinus, Delie degnita et exeel/enfie dei/ordine defla sera- 
phira Mndre ilelle /tovere donne sancta (Uiiara da Asresi. (MS. XXXVII 256, 
bibi. Nat. Florentinae, fol. 20ss ). (Jui Moniales in hanc temeritatem venisse 
dicit: « per Ia reputazione grande ohe avevano aquistata in ne! mondo, per Ia 
sanet ita di sancto Francesco e di sancta Chiara. ehe loro dicevano, ohe lordine 

* e 

de frnti minori jjer obligo doveva servirle et governarle. et ohe mediante loro 
Ii fratri erono reputati ». — Wadding, Annales, ad an. 1268 n. 16, p. 210, 
ex Mariano. 

(2; Praesertim Bullae Urbani IV Agrum virtutum, sine die, Sbaralea, Ruit. 
Freno., II. 467: Eubel, Epitome Rufi. Fr., n. 1250, p. 114: et Liret ex iniuncto 
nobis diei 14 Iui ii 1268, Sbaral., ihid. II, 471; Eubel, n. 1151, p. 114; loannem 
Caietanum de Ursinis Protectorem Fratrum et Monialium constituentes; ac 
Bulla Inter personas eiusdem Pontificis, eidem Protectori loanni Caietano et 
Generali S. Bona venturae super hac quaestione data. Cfr. Wadd., Reg. Urbani 
IV. toin. IV, 516: Sbaral., II, 574; Eubel, n. 1182, p. 112. 

(8) Sic secundum comput.um Florentinum a die 25 Martii annum inci¬ 
pientem; secundum computum ordinarium est «lies 25 Ianuarii I2t>4. 

(4; De quibus cfr. nuta 2. 

Archivum Franciscanum Historicum. — An. III. 42 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



666 DOC. DB CONTROVERSIA INTER CLARI8SAS ET FF. MIN. 


quibas iidem Cardinales in dicta protectione confirmantur, quam oUm 
obtinuerant. 

1. — De ver» nota temporie litterarum Urbani XV Inter persona*. 
— Waddingus noster, quem sequitur Sbaralea, eas exhibet tanquam 
XIV calendas Septembris, Pontificatus Urbani IV anno tertio datas, 
id est, 19 Augusti 1264(1); sed, ut argumenta plura omittamus, haec 
nota temporis ex eo iam falsa demonstratur, quod, dum litterae Inter 
personas de Ioanne Caietano et de Stephano Hungaro Cardinalibus Pro¬ 
tectoribus Minorum et Clarissarum (2) agunt, eosque confirmant, iam 
die 18 Octobris anni praecedentis 1268 Urbanus IV per Regulam omni¬ 
bus Monialibus S. Claram sequentibus datam, ipsarum curam et regi¬ 
men plene commiserat soli «Ioanni S. Nicolai in Carcere Tulliano (Ioanni 
Caietano de Ursinis) diacono Cardinali, gubernatori, protectori et corre¬ 
ctori Ordinis Fratrum Minorum »; statuens, « ut sub eius et aliorum 
Cardinalium, qui fuerint pro tempore gubernationi, Protectioni atque 
correctioni eorundem Fratrum Ordinis a Sede Apostolica deputati, obe- 
dientia et cura et regimine » deberent « de cetero permanere (3) *. Quod 
insuper Regula ipsa Monialibus concessa sit post susceptum a Ioanne 
earum protectoratum, imo, quod ipso specialiter agente concessa sit, 
sine dubio constat (4). Protectoratum enim earum, revera Ioannes accepe¬ 
rat iam a die 14 Iulii eiusdem anni 1263, per litteras Licet ex jniuncto 
nobis (6). Igitur Bulla Inter personas , duos Protectores adhuc suppo¬ 
nens et confirmans, mense Augusti 1264 minime dari potuit. 

Insuper vero neque mense Augusti, neque ullo alio, mense 1263, 
eadem Bulla data est. Hic quoque plura argumenta interna, quae solum¬ 
modo post cognitionem omnium vicissitudinum controversiae patescunt, 
omittentes, notamus hucusque nullum documentum in medio prolatum 
esse, talem notam chronologicam habens. Igitur illi erraderunt, qui, 
quamvis huiusmodi litterae diei 19 Augusti Pontificatus Urbani IV 
anni tertii cum Waddingo et Sbaralea dicerent, ut difficultatibus quomo¬ 
documque obviarent, confundentes annum tertium cum 1263, huic anno 
eas adscribebant (6). 


(1) L. cit. p. 662 n. 2. 

(2) Advertendum, nomen Clarissorum seu Ordinis 8. Clatros, Monialibus 
seoundi Ordinis Franciscani, universim solummodo ab Urbano IV die 18 Octo¬ 
bris 1268 impositum fuisse in Regula ab eodem eis data. « Ipsum (Ordinem) ed 
fratrum nostrorum consilio, de cetero decrevimus Ordinem. S. Claras, ac ipsum 
professae Sorores Ordinis Santae Clarae uniformiter nominandas, etc. ». Cfr. 
ipsam Regulam, Guiraud, Les Regislres d' Urbain IV, Paris 1901 II, n. 449, 
p. 220ss.; Wadd. Regest., IV, 517-18; BF II, 509ss.; Eubel, XLU, 276. 

(8) Cfr. ipsam Regulam in fine, 11. oo. 

(4) « Fuit nobis supplicatum, (ait Pontifex Monialibus in prinoipio ipsius 
Regulae) ut... certam vobis vivendi formam... largiremur * (11. cc.); quod 
autem supplicans idem Ioannes Caietanus fuerit, ipsemet testatur: « Regu¬ 
lam... per sanctissimum patrem dominum nostrum Urbanum Papam IV... 
procuravimus vobis dari» (infra Doc. V). Imo Clemens IV ipsi Ioanni scri¬ 
bens, tuam Regulam, ipsam Regulam Urbani simpliciter vocat. Cfr. Bulla De 
statu tuo, BF III, 82; Eubel, n. 1268 p. 126. (5j Vide supra nota 2 p. 665. 

(6) Sio Editores Analert. Francisc., III, 880 nota 8. et Auctores Y'itae S. Bo¬ 
na venturae in eius Opera Omnia, X, 56; oum annus tertius Urbani IV solum¬ 
modo a die 29 Augusti eiusdem anni 1268 incipiat. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN. 667 


Duo autem Instrumenta Castri Florentini et de Monticelli» 
a nobis inventa, dici 21 Iulii 1266 revera easdem litteras inter personas 
tribuunt, sed cum nota chronologica certe erronea. 

Instrumentum enim Castri Florentini, cum sit diei 27 Septembris 1262, 
ullo modo potuit integraliter referre litteras Papales, die 21 Iulii 1263, 
post, scilicet, decem menses primo dandas. Neque hic quoque praeteriri 
possunt litterae Liret ex iniimcto nobis diei 14 Iulii 1263; si enim Instru¬ 
mentum Castri Florentini et de Monticellis, bene sub die 21 Iulii eius¬ 
dem anni litteras Inter personas exhiberent, dicendum esset Pontificem 
septem dies postquam Ioannem Caietanum Protectorem Fratrum Mino¬ 
rum, Protectorem quoque Clarissaruin ipse constituit, adhuc de duobus 
Protectoribus, de Ioanne scilicet et Stephano, loqui, atque eos in eodem 
Protectoratu confirmare. 

Loquitur insuper Pontifex in istis litteris de Capitulo Generali Or¬ 
dinis proxime (1) celebrando; die vero 21 Iulii pariter ac 19 Augusti, ut 
auctores citati habent, 1263, de Capitulo Generali proxime seu nuper 
celebrato, potius quam de proxime celebrando loqui debuerat. — Ceterum 
die 21 iulii 1263 Pontifex Viterbii non Monteflasconi morabatur (2). 

Veram igitur notam temporis Bullae Inter jtersonas habent «litterae 
eiusdem tenoris, quae bullatae in archivo sacri conventus Assisiensis ex- 
tant » quae « XIII kal. Septembris.... anno primo» sunt datae^3), videlicet 
19 Augusti 1262. Hoc egregie confirmatur ex eo, quod apud Montem Flasco¬ 
nem hae litterae datae fuerunt, ubi Pontifex moratus est solummodo a 
die 22 Iulii ad secundam medietatem mensis Octobris eiusdem anni 1262(4). 

Nunc autem, harum litterarum adiutorio, etiam verum tempus, valde 
saltem approximative, assignare poterimus, institutionis scilicet Ioannis 
Caietani et Stephani Hungari in Fratrum Minorum et Clarissarum pro¬ 
tectores. 


2. — De tempore snsoeptionie Protectoratu» Fr at rum 
rum et Clari»earum ex parte Ioannia Caietani de Ursini» et Ste- 
phani Hungari. — De Ioanne Caietano tanquam Fratrum Protectore 
iam a tempore processus B. Ioannis de Parma, loquuntur Chronicon XIV 


(1) Waddingus et Sbaralea habent proximum celebrandum, exemplar autem 
Assisiense, de quo statim, Codices n. 72 Bibi. Cortonensis, et n. 1046 
Bibi. Perusinae, ambo saec. XIV, ubi plures Bullae in compendium reda¬ 
ctae sunt, proximo celebrandum habent ; Instrumenta vero oitata et Cod. n. 810 
s&eo. XV eiusdem Bibi. Perusinae, piures Bullae pariter in oompendio conti¬ 
nens, proxime celebrandum. 

(2) Imo eodem die ternas litteras e Viterbio Pontifex dabat. Cfr. Lea Regi- 
alrea etc. I, n. 64, 95, 96; Potthast, nn. 18882-83; Giuseppe Signorelli, Viterlto 
nella storia della Chieaa, Viterbo 1907, lib. III, Cap. I, p. 240-41. 

(8) Epit. ad n. 1182, p. 112, nota 8; et in Elenchus Romanorum Pontificum 
Epistolarum, ete. quae in publica Bibliotheca Assisiensi, ex archivo sacri Con¬ 
ventus provenientes, asservantur; apud AFH I, 614; epistola 155, 

(4) Cfr. Guiraud, Les Reyistres etc. I, nn. 142 et 114, p. 88-89, ubi prima 
Acta Pontificis Monteflascoue prodita habentur die 28 Iulii 1262; die 21 autem 
eiusdem mensis adhuc Viterbii Pontificem fuisse aliae epistolae inibi eodem 
die datae, ut supra, nota 2 vidimus, clarissime probant. — Ultima epistola 
Montefiascone data est diei 10 Octobris, et prima apud Urbem Veterem diei 18 
eiusdem mensis. Cfr. Potthast, III, p. 1195, n. 18418-14. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




668 


DOC. DK CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN. 


Generalium, Bernardo de Bessa tributum (1); Historia VII tribulationum 
Ord. Min. Fratris Angeli Clareni (2); et Chronicae XXIV Generalium (3); 
Philippus Perusinus autem, loannis et Stephani protectoratum post Ca¬ 
pitulum Pisanum 1263 demandavit; sed erronee quidem. 

Vidimus enim litteras Inter personas, die 19 Augusti 1262 datas 
fuisse; in his autem de OUM commissa Ioanni Caietano et Stephano cura 
Fratrum et Monialium loquitur Papa; non ideo post Capitulum Pisanum 
1263, eadem cura ipsis commissa fuit. Recte igitur iam P. Eubel litteras 
Agrum virtutum, quibus expresse Ioannes Caietanus Protector Fratrum 
constituitur, quaeque absque nota temporis ad nos pervenerunt, « paulo 
post assumptionem Urbani IV editas esse * censuit; id est, probabilis¬ 
sime, ultimis mensibus anni 1261 (4). Secus dicendum esset, quod nemo 
dixit, ultra duos annos (25 Mai. 1261—Iun. 1263) Ordinem, contra prae¬ 
ceptum Regulae, absque Protectore fuisse. 

Litterae institutionis Stephani in Protectorem Monialium non cogno¬ 
scuntur, sed et ipse parum post Ioannem — postmodum, ait Pontifex — 
institutus fuisse dicendus est (5). 

His statutis, per examen praesertim ipsarum litterarum Inter per¬ 
sonas processus chronologicus totius quaestionis, a morte Alexandri IV 
ad Capitulum Pisanum, valde approximative statui potest ( 6 ). 

3. — Chronologia controversiae a morte Alexandri IV ad Ca¬ 
pitulum Generale Pisanum 1263. — Reverso S. Bonaventura in Ita¬ 
liam a Capitulo Generali, die 23 Maii 1260 Narbonae celebrato, (iuxta 
voluntatem Capituli operam daturus Legendae S. P. Francisci conscri¬ 
bendae) Viterbii, die 25 Maii 1261, Summus Pontifex Alexander IV e 
vita decessit; qui, quoad vixit, ut vidimus, Protectionem Fratrum et 
Sororum quoque gerere voluit (7). Mortuo autem Alexandro, ab Urbano IV, 
qui 29 Augusti eiusdem anni 1261 ipsi successerat, novum Protectorem 
Ordinis ex praecepto Regulae Fratres mox postulare tenebantur. Et 
« Generalis, et quidam alii Ministri » Ioannem Caietanum specialiter 18 ' 

(1) AF III, 696-99. 

(2) Apud Archiv fttr Litteratur-und Kircken-Geschirhte des MUtelalters , II, 2H5. 

(3) AF III, 850. 

(4) Epii. n. 1150, nota 7, p. 114. — Philippus Perusinus dicit, Urbanum, 
nepotem suum Ancherum, loco loannis Caietani in Protectorem Ordinis dare 
voluisse (AF III, 710): Ancherus autem mense Decembris 1261 (Eubel, Hterar, 
cath. Med. Aevi, I, 8), et secundum alios mense Maio 1262 (cfr. Pagi, Brevia¬ 
rium etc. III, 857) cardinalatum accepit: sed Pontifex etiam in praevisione 
eius Cardinalatus, poterat nepotem suum in Protectorem designare. — Sba- 
ralea autem ad mensem Maium vel Iunium Bullam Agrum virtutum deman¬ 
davit, ut cum aliis documentis non bene, ut vidimus, quoad tempus intel¬ 
lectis, concordaret. Cf. BF II, 467-68 in notis. — Cf. etiam AFH III, 846. 

(5) Sic praesertim ex serie factorum in litteris Inter personas relatorum, 
infra exponendorum concludendum censeo. 

(6) In expositione huius Bullae integrum nostrum textum sequemur. Par¬ 
tem ipsius ab auctoribus hucusque reliotam, vide infra, Doc. II, pag. 674. .Vo¬ 
tamus insuper textum Waddingi et Sbaraleae in multis mendosum esse. 

(7) Cfr. supra p. 664. 

(8) Bulla Agimm virtutum, 11. sup. cit. Neque ex eo, quod Pontifex dicit 
quod Protectorem Generatis et quidam alii Ministri postuiassont, argui potest (cfr. 
Sbar., I. c. nota* c; S. Bou., Op. Omv., X, 56) hoc factum fuisse post aliquem 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOC. DE CONTROVERSIA INTER C LAR ISSA 8 ET FF. MIN. 669 


postularunt et a Pontifice obtinuerunt. At «isto ad Protectionem Ordinis 
deputato » inter fratres et Moniales controversia de qua agimus orta 
est. Ex quo factum est, ut « Fratribus petentibus et Cardinali ipso as¬ 
sistente*, Ordo noster ab Ordine Clarissarum seiungeretur ; per assi¬ 
gnationem praesertim distincti Cardinalis Protectoris, ipsis Monialibus 
factam, in persona scilicet Stephani Hungari, Episcopi Praenestini (1). 

At buiusmodi divisio controversiam non sedavit, sed auxit potius. 
Etenim «exorta est contentio inter Principes, et quae versabatur inter 
Fratres et Sorores controversia, transiit ad Cardinales, utrinque con¬ 
tendentes circa maius emolumentum Religionis sibi commissae (2) >. 

Quia igitur «post huiusmodi concessionem factam dicto Episcopo », 
id est Protectoratus Monialium card. Stephano, nonnulli Fratres a Mona¬ 
steriis, ubi ecclesiastica Sacramenta ministrabant, amoti sunt, Stephanus 
ipse coram Pontifice conquestus esse videtur, et responsum favorabile 
obtinuisse. Sed postea, sua vice, Ioannes conqueritur, quod litterae 
« circa hoc * Stephano concessae «in manifestum Ordinis eorundem Fra¬ 
trum [sibi] commissi poterant praeiudicium redundare * ; ac etiam, quod 
« quaedam proponebantur pro Sancti Damiani Ordine supradicto, quae 
libertati praedicti Ordinis Fratrum... derogabant*. Tunc Pontifex ab 
utraque parte sic pressus, die 19 Augusti 1262 Bullam Inter personas 
edidit, sperans fore, ut utrique parti aliquid concedendo, desideratam 
pacem denique consequi posset. 

Rogat in primis Pontifex, hortatur ac mandat Generali Ministro Bo- 
naventurae, ut Fratres usque ad Capitulum Generale proxime celebran¬ 
dum, in omnibus erga Moniales se gerant, sicut «memoratae Commis¬ 
sionis tempore *, id est tempore protectionis Card. Stephani Ungari se 
gerebant: dummodo prius Moniales per instrumenta publica declarent, se 
omnia in his litteris circa ipsas contenta adprobare et grata habere, 
atque perpetuis temporibus esse observaturas. Interim vero ad visitanda 
Monasteria, quae tales litteras confecerint, Generalis deputet Fratres 
idoneos, qui «usque ad dictum proximum Capitulum » dicta Monasteria 
visitent, auctoritate ipsius Stephani, et secundum formam ipsis ab eo 
« utriusque Ordinis decentia et honestate servata », per litteras mitten¬ 
dam. Nullam tamen, ex quavis causa, iurisdictionem in dictos Visitatores 
et alios Fratres Monasteriis quomodocumque addictos, Stephanus habeat. 
Si autem usque ad praedictum Capitulum Generale, vel in ipso Capitulo 
«concordia... de communi assensu partium non provenerit inter Ordines 
supradictos, ex tunc Ordo Fratrum Minorum, et ipsi Fratres, si vo¬ 
luerint, ac ipsum Capitulum Generale eo ipso quod hoc voluerit» a 
quacumque obligatione erga Moniales « sint liberi penitus et immunes ». 

Consessum Fratrum: quia Generalis semper sibi associare poterat Ministros, 
viciniorum praesertim Provinciarum, vel ad maiorem solemnitatem, vel ad 
exactius adimplendum praeceptum Regulae, quae obligationem petendi Car¬ 
dinalem Protectorem Ministris, non soli Ministro Generali facit; cfr. Seraphieae 
legislationis fertus originales, Quaracchi 18517, p. 47. Simili modo iam prius B. 
Ioannes a Parma, eum esset Generalis Minister, « cum aliquibus Ministris » 
Protectorem ab Alexandro IV postulaverat. — AF II, 74. 

(1) Cfr. supra pag. 664. (2) Wadd. ad an. 1268, XVI. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



670 DOC. DE CONTROVERSIA INTER OLARISSAS ET FF. HIN. 


Querimoniis etiam Card. Loamiis ex alia parte Pontifex satisfacere 
nititur Papa. Non solum enim ipsius Stephani revocat potestatem, per 
«quasdam litteras > illi concessam, compellendi Fratres ad obsequia 
Monialibus praestanda, etiam « per censuram ecclesiasticam », sed et 
insuper declarat, quod, salva eius potestate et iurisdictione in Monasteria 
et Moniales, alia quae dictos Fratres et eorum Ordinem quoquoinodo 
contingunt, «de voluntate ipsius > revocat, et carere decernit « omni 
robore firmitatis (1) ». 

Res igitur sic se habebant die 19 Augusti 1262, iam novem men¬ 
ses scilicet ante Capitulum Pisanum, habendum die 20 Maii an. se¬ 
quentis 1268. 

Ab expeditione autem litterarum Inter personas, ad diem usque 
15 Maii 1268, tempus scilicet Capituli Pisani, unicum vestigium contro¬ 
versiae Instrumentum Castri Florentini nobis exhibet: quod adamussim 
Instrumentum publicum est iuxta formam ab Urbano Monasteriis prae¬ 
scriptam, ut beneficia assistentiae Fratrum obtinere possent, quodque 
quadraginta dies post praescriptionem confectum est, 27 Septembris vi¬ 
delicet 1262. Scimus vero, nec litteras Inter jtersonas mutuam pacem, 
ut forte Pontifex speraverat, attulisse. Die enim 15 Maii, tempore scilicet 
Capituli Pisani anni sequentis 1263, ipse Pontifex Ministro et Capitulo 
Generali super hoc scribens ait: « Cum igitur disposuisse dicamini super 
huiusmodi negotio, priusquam praesens vestra Congregatio dissolvatur, 
salubriter et finaliter providere, universitatem vestram rogamus et horta¬ 
mur attente, quatinus ob reverentiam Apostolicae Sedis et nostram, So¬ 
rores easdem habentes in Domino commendatas eis, more solito, vestrae 
curae praesidia ministretis » ; et quidem iuxta mentem S. Francisci (21. 

Apparet itaque Pontificem credidisse, aut saltem suspicatum esse 
Capitulum ipsum contrarium fore curae Monialiiun retinendae, etiam 
post dispositiones in favorem Ordinis per litteras Inter jtersonas factas. 
Insuper apparet pacem hucusque minime consecutam fuisse, quibusque 
sub auspicis sententiam definitivam de servitute Fratrum erga Moniales 
Capitulum Pisanum ferre debebat. Quid decreverit postea videbimus; 
nunc nova documenta ponenda, quae ipsum Capitulum praecesserunt. 
Bulla nempe Urbani IV ipsi Capitulo missa, et Instrumentum publicum 
Monasterii Castri Florentini. Et quia eiusdem tenoris est etiam Instru¬ 
mentum Monasterii de Monticellis, quod insimul inveni, hoc quoque 
postea ponam, quamvis ipso Capitulo posterius sit. 

Litterarum Urbani notitia ex Sbaralea habebatur, qui illas in serie 
litterarum eiusdem Pontificis «quibus caremus» commemorat, citans 


(1) Cfr. ipsas litteras j*?r totum. Notandum, omnes litteras super hanc 
quaestionem Stephano missas, et in hac Bulla memoratas, deperditas case: 
nec certe scire possumus an singulae ve) plures post, eius assumptionem ad 
Pro tecto ratum Monialium usque ad Inter /tenona* eidem sint missae. Memorat 
enim Pontifex quaetlam littera h (haee verba desunt apud Wadd. et >Sbar., tex¬ 
tus autem eius hic est: Cum iilem fCod. (,'ort. Cum autem] Epieropu» quaedam 
litterae a Nolti* olt/imtvt.ie ditatur in quittu* e te.) quibus ei ooncedelwitur Censuras 
ferre in Fratres; at ignoramus an eaedem sint, ac illae de quibus loannes 
conquestus est. (2) Cfr. Doc. I. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARI8SAS ET FF. MIN. 671 


quoddain autographum conventus S. Crucis Florentini (1). Sbaralea for¬ 
san in aliquo indice illas invenerat, quin originale vidisset; nunc autem 
ipsum originale habetur in Archivo publico Florentino (Arch. di Stato, 
Fondo S. Croce). 

I. Bulla Urbani IV, Ministro et Capitulo Generali die 15 Maii ex 
Urbeveteri data, qua summis laudibus Ordines Fratrum Minorum et 
Sororum S. Damiani cumulantur, monenturque Patres Capitulares, ne 
contra morem ab sui Ordinis Fundatore provisum, et hucusque servatum, 
dictarum Sororum curae se subtrahant. 


X. 

Urbanus episcopus, servus servorum Dei. Dilectis tiliis Ministro et 
Capitulo Generali Ordinis Fratrum Minorum, salutem et apostolicam be¬ 
nedictionem. 

Spiritus Domini replens corda tidelium, mentes vestras, in quibus 
sibi habitaculum preparavit, ea, sicut firmiter speramus et credimus, 
virtute replevit, ut non solum propriam sed etiam aliorum studeatis 
procurare salutem. Ad hec enim paupertatis onus et terrene iugum 
servitutis voluntarie subiistiti, ut proficientes vobis vite beate me¬ 
ritis, ac trahentes ad divine maiestatis obsequium alios per exemplum, 
[ad]eatis (a) cum eis heriditatis eteme divitias, et superne gaudia liber¬ 
tatis. Haec est profecto vera fraternitas, qua vos sub fraterne viventes 
caritatis vinculo, diligitis, ut divine legis mandata (b) servetis, pari dile¬ 
ctione vos metipsos et proximum, et ad communem utilitatem in tem¬ 
pore metitis, quod de proprio seminastis. 

Propterea non indigne Deus et generalis Ecclesia in agro vestre 
Religionis exultant. Nam in ipso semina sparsa non pereunt, flores pro¬ 
ducunt, nec arescunt; et tandem, multiplicatis manipulis, ibidem grana 
glorie colliguntur. Gaudete igitur, quod studio clare devotionis hunc 
agrum solerter excolitis, quod in eo virtutum semina spargitis, et quod 
inde talia grana meremini colligere post laborem. 

Nec mirum, filii, quod tales estis agricole, dum illius seq uimini Confes¬ 
soris almi vestigia, qui Ordinem vestrum instituit, institutum coluit et 
cultum claritate beatitudinis illustravit. Cuius nempe Religionis ager, 
inter alios fructus uberes, quos profert assidue, Christi devotas ancillas, 
Sorores Ordinis S. Damiani, produxit, que vobiscum, eiusdem membra 
corporis existentes, argumentose deserviunt, meritorum decore preful- 
gent, et reddunt devote Domino vota sua. Hae sunt quarum humilitatem 
Deus ex alto prospiciens, ipsas inter voluptuosas mundanae suavitatis 
illecebras educatas, ad sanctitatis propositum spiritu consilii et fortitu¬ 
dinis animavit. Hae sunt que generositatem et pulchritudinem suam 
ei, qui speciosus estpre filiis hominum, dedicarunt. Hae sunt adolescentule, 
que florem campi et lilium convallium super omnia dilexerunt. Hae sunt 
que ad immaculati thori nuptias invitate, se in desiderabiles veri sponsi 
emiserunt amplexus, in claustri reclusis spatiis sibi perpetuo serviture. 


(a) Primae litterae huius verbi fere deletae sunt et remanet solumm 
, eatis. (&) text. mandato. 



(1) BF H, 578. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



672 DOC. DK CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN. 


Processit itaque, prout dicitur, de ipsius providentia Confessoris, 
ancillas easdem vestris debere confoveri presidiis, consiliis dirigi, spiri¬ 
tualibus nutriri subsidiis, et in suis oportunitatibus adiuvari (1), ut ipsa¬ 
rum ad Deum exuberarent affectus, liberius ei famulatum impenderent 
et gratie plenitudinem mererentur. Porro manifeste cognoscitur, quod 
dum eis favoribus oportunis assistitis, Btatus earum optata quiete leta¬ 
tur, in felicitate persistit, ac iugiter vigoris suscipit incrementa. Quid 
autem contingeret si, quod absit, manum ab eis soliti retraheretis auxilii? 
Quid posset de sexus fragilitate sperari, ubi circa illum debite corre¬ 
ctionis officium negaretur? Quibus possent nutriri delitiis imbecciliuiu 
anime personarum, nisi reficerentur pabulo verbi Dei? Absit, quod erga 
dictas Sorores eiusdein Confessoris provida, sanctaque dispositio non ser¬ 
vetur; absit, quod in Redemptoris iniuriam tantarum periculum anima¬ 
rum, tantus Ordo, vestrae curae defectu, maculam alicuius dissolutionis 
incurrat. Gravia siquidem inter alia, dispendiosum posset emergere 
scandalum, si Regum et aliorum Magnatum filias (2), quae sub eiusdein 
Ordinis observantia Domino famulantur, contingeret absque debita cu¬ 
stodia derelinqui. 

Cum igitur disposuisse dicamini super huiusmodi negotio, prius¬ 
quam presens vestra congregatio dissolvatur, salubriter et finali ter 
providere, universitatem vestram rogamus et hortamur attente, quatinus 
ob reverentiam apostolice sedis et nostram, Sorores easdem habentes 
in Domino commendatas, eis, more solito, vestre cure presidia mini¬ 
stretis. Sicque circa eundem Ordinem sollicitudo vestra vigilanter in¬ 
tendat, quod in ipso perenniter vigeat gratia solite caritatis, et exinde 
etiam digna vestris laboribus premia, superna providentia recompenset. 

Ceterum, quia scimus quod iustorum oratio plurimum est efficax ad 
salutem, omne sanctum propositum expedit, corroborat et accelerat pia 
vota, celumque claudit et aperit cum puritate mentis effusa; ac ideo 
nostram impotentiam in laboribus iniuncti remigii, ad dirigendum cre¬ 
ditam nobis Petri naviculam inter sevas procellas secularitvm tempe¬ 
statum, et maligni spiritus tumultuosos insultus, speramus non mini¬ 
mum adiuvandam. devotionis vestre promptitudinem attente requiri¬ 
mus et rogamus, quatinus attendentes quod omnipotens Dominus ser¬ 
vorum suorum deprecationibus aures benignas accomodat, sibi pro nobis 
et fratribus nostris, ac universali Ecclesia, ut in suo beneplacito diri¬ 
gens actus nostros ipsam gubernet et protegat, et semper ad statum 
prove[h]at meliorem, orationum vestrarum sacrificia iugiter offeratis ; ita¬ 
que de universo grege fidelium ac de nobis ipsis digne |>ossimus in 
examine districti iudicii respondere. Datum apud Urbem Veterem, Idibus 
Maii Pontificatus nostri anno secundo. 

A tergo duabus manilms saeculi XIII et XIV, ut videtur , habetur: Lit¬ 
tera domini Urbani Pape IIII in qua recominendat Generali Ministro et 
Capitulo Ordinem Sancte Clare. 


(1) A Monialihus quidem dicebatur et credebatur, equidem « ius miuiste- 
riorum ab Ordine vindieabant ■ fcf. Pbil. Perus., 1. c.r, verum, si hoc ius ex 
dispositione S. Franoisei habere poterant Moniales Monasterii Assisiensis, (ef. 
earum Regulam apud Seraphirae legislationi* Textus Oriffinate*, p. H2 et ibidem 
Testamentum S. (Harae, p. 275), quoad alia Monasteria intentio et dis|>ositio 
S. Francisci potius contraria fuisse videtur. Cf. Wadd., an. 121W, nn. XLV 
et XLVII. 

(2) E regia progenie tunc tcni|>oris inter Clariss&s degebant B. Agnos 
Bohemiae et B. Salomea Poloniae. Cf. Pisanus, ap. AF IV, 357 sqq. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARIS8AS ET FF. MIN. 673 


Alia manti pariter .saeculi XIII legitur: Littera quod Sorores Ordinis 
Sancte Clare sint recommendate Fratribus. 

Postea manu .saeculi XVIII signatura Archivi; quae repetitur etiam in 
jxinxi schedula ah ipsa Bulla findenti: S. Croce di Firenze. 16 Maggio 1268. 

Oriy. perg. absque plumbo pendenti mll 465X360. 

Instrumenta, quae hic exhibemus, bullam Inter personas hucusque 
valde mutilatam, in sua vera integritate referunt (1). Nos partes ipsarum 
iam cognitas praetereuntes, partem incognitam afferimus, advertentes, 
quod parva menda orthographica Instrumenti unius, praesertim Castri 
Florentini, ope alterius corrigimus (2). Ipsa quoque asservantur in Ar¬ 
chivo publico Florentino, e Conventu S. Crucis pariter provenientia. 

IX XIX. Instrumenta publica Monasteriorum Castri Florentini, diei 
27 Septembris 1262, et de Monticellis prope Florentiam, diei 25 Ianuarii 
1263 secundum computum Florentinum (secundum computum nostrum 
126-1), ab Urbano IV per litteras Inter personas praescripta, quibus litteris, 
omnibus Monialibus iniungebat, ut per Instrumenta publica declararent : 
omnia circa eas in his litteris statuta, se plene adprobare et rata ha¬ 
bere, et easdem de verbo ad verbum praedictis instrumentis insererent. 

n. 


In Dei nomine amen. Anno ab eius incarnatione millesimo ducen¬ 
tesimo sexagesimo secundo, indictione sexta, die mensis quarto exeunte 
septembre. 

Domina lacopa Prioressa Monasterii sancte Marie de Marea, Vult, 
dioc. prope Castrum Florentinum, Ordinis S. Damiani (3), cum consensu et 
voluntate Amate, Francesche, Victorie, Francesche, Caterine, Angnese, 
Lucie, Caterine, Tomase, Cecilie, Marie, Beldie, Felicite, Gregorie, Ben- 
venute et Aghathe, Sororum Monasterii prelibati, et ipse eedem Sorores, 
de ipsius Prioresse licentia, et omnes simul, vice et nomine Monasterii 
supradicti, et pro se ipsis, ordinationem factam a sanctissimo Patre Do¬ 
mino Urbano Papa iiij inter Ministros et fratres Ordinis Minorum et 
]>ersonas nostri Ordinis, super statu personarum ipsarum, prout inferius 
continetur, nos Prioressa et Monache (4) supradicte, pro seipsis, et vice 

(1) Litterae Inter pertona», ut hactenus habebantur, verbis inter alia ca¬ 
rebant, quibus i|)sa Instrumenta facere praeceptum erat. 

(2) E. g. tirtera pio littera, se.rsfa pro sexta et similia. 

(8) De Monasterio Castri Florentini videri possunt litterae Iimoceutii IV; 
at». 1254. Omeliae Abbatissae datae. Wadding, Annates, in Re//., Innoo. IV, III 
316. — Sbar. Buf/. Frant., I p. 788. — Eubel. Epit., p. 70, n. 718. —Cfr. etiam 
Gaet. Tosi, It Monastero di S. Maria delta Marea a Castel Fiorentino apud Miscel¬ 
lanea s/orua delta Valdetsa, anno XV, fasc. I, 1907, p. 19 ss. Auctor autem non 
reote Monasterium e dioecesi Florentina ad Vulaterranam oirca annuin 1291) 
transiisse autumat; praeter enim documentum 1254 a Giacchi (in Ricerche sto - 
rirhe Votterrane), reportatum, et ab auotore oitatum iam ab anno saltem 1254 
dioecesis Vulaterranae illud fuisse Bulla Iunoceutii IV supra citata testatur, 
sicut de anno 1262 testatur Instrumentuu nostrum. 

(4) Nil mirum quod Praeses Monasterii hic vocatur Prioressa, et Sorores vo¬ 
cari Monache, contra usum communem Damianitarum, quae Aldiotissae et «So¬ 
rore» vocabantur, quia et Gregorius IX aliquando loco Abbatissae nomine 
Priorissa usus est (cf. Sbaralea, I, 52; Eubel, Ep., 7, n. 60). Frater Salimbene 
de propria sorore Karacosa narrat, quod Priorissa Monasterii oivitatis Beginae 
fuerit (of. Chron. etc. p. 20 ed. Parm., Hold-Egg. p. 54). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


674 DOO. DK CONTROVERSIA INTER 0LARI88A8 ET FF. MIN. 


et nomine Monasterii supra dicti, ut supra dictum est, dictam ordinatio¬ 
nem gratam habentes, illam quantum in nobis est ratificamus, acceptamus 
et etiam approbamus, ipsamque presentium tenore promittimus perpetuis 
temporibus inviolabiliter observare, nec unquam contravenire. Tenor 
autem ordinationis eiusdem talis est: 

Urbanus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio I[oanm\ SanCti 
Nichdai in Carceie Tulliano Diacono Cardinali et Fratri Bonaventurae 
Ministro Generali Ordinis Fratrum Minorum, salutem et Apostolicam 
benedictionem. Inter personas (1) ect. 

Sed ubi Waddingus et Sbaralea circa medium post verbum mini¬ 
strabant habent ita ut etc. litterae nostrae prosequuntur: 

« ... ita tamen si Abbatisse et conventus Monasteriorum eorundem, in 
quibus i[i]dem fratres, iuxta huius mandati nostri tenorem, ad morandum 
vel ministrandum reponendi, dimittendi vel deputandi fuerint, prius dede¬ 
rint litteras suas patentes, vel publica instrumenta, in quibus gratam et 
ratam se fatentur (a) habere formam ordinationis, promissionis (b), decreti 
et statuti, que in presentibus continetur, quantum (c) in eis est ipsam 
ratificent et acceptent et etiam approbent, ipsamque suarum litterarum, 
vel publicorum instrumentorum tenore promittant perpetuis temporibus 
observare, nec unquam contra venire, presentium seriem de verbo ad ver¬ 
bum ipsis patentibus litteris vel instrumentis publicis inserentes. Ad 
huiusmodi autem Monasteria, que sic litteras vel instrumenta dederint, 
visitanda, deputes ex fratibus tui Ordinis viros idoneos, qui profatum 
Ordinem sancti Damiani usque ad dictum proximum Capitulum visitent 
auctoritate episcopi supradicti, secundum formam quam ipsis Visitato¬ 
ribus contigerit per eiusdem episcopi litteras exhiberi, utriusque Ordinis 
decentia et honestate servata; ita tamen quod prefatus episcopus nul¬ 
lam ex quavis causa iurisditioneni habeat in Visitatores eosdem, neque 
in alios fratres, qui in ipsis Monasteriis morabuntur, neque in alios qui 
eadem sacramenta Monasteriis profatis sancti Damiani Ordinis ministra¬ 
bunt. Nos etc. 

Datum apud Montem Frasconem XII k. Augusti Pontificatus nostri 
anno secundo (2). 

Acta sunt hec predicta confirmatio et approbatio atque promissio, 
et consensus ad hibitus in ecclesia sancte Marie de Marea Monasterii 
prelibati, coram fratre Rainerio filio olim Mainerii de Florentia, Piero 
filio olim Guimeldi de Collepacti, et Upizino filio olim Peruzi, testibus ad 
hec rogatis. 

Ego Dandus iudex et notarius filius olim Benvenuti de Castro Flo¬ 
rentino predicte confirmationi, approbationi et promissioni, de voluntate 
et mandato supra scripte domine Priorisse et dictarum Monialium in¬ 
terfui, et omnia et singula supra scripta in publicam formam redegi. 

(a) Exempl. Assis, fateantur. (b) Id. provisioni». (c) Id. et quantum. 

(1) Exemplar Ass. sic habet: «Dilectis filiis.... Diacono Cardinali et Mi- 
uistro Generali Ord. Fiat. Min » quin nomen Bonaventurae ponatur. 

C2) Aperta contradictio est, ut supra pag. 667 notavimus, inter tempus 
Instrumenti et tempus harum litterarum Urbani, ut hic et in Instrumento 
Florentino dantur. Nam Instrumentum est diei 27 Septembris 1262, litterae 
vero Pontificis, post novem menses datae fuissent, id est mense Iulio 1268; si¬ 
quidem isti mensi et anno respondet « XII kal. Augusti anni secundi Pon- 
tifioatus > Urbani, qui in Pontificem eleotus fuerat 29 Augusti et ooronatus 
die 4 Septembris 1261. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOC. DB CONTROVERSIA INTER CLARISSA8 ET FF. MIN. 675 


In dorso manu saeculi XIII legitur: Ratificatio quam fecerunt 
Moniales Castri Flor. 

Alia manu XV aut XVI saeculi Bona ventura Generalis Ordinis 1262. 

Postea alia manu satis antiqua: Possessione delle Monache di Castel 
Fior. 1261. 

In fine vero eodem modo ac in praecedenti: Santa Croce di Firenze 
27 Settembre 1262. — Orig. memb. mtt. 250x600. 


In Dei nomine amen. Anno ab eius incarnatione millesimo ducen¬ 
tesimo sexagesimo iij" Indictione vj* (1) die veneris, vi) exeunte ianuario. 
Domina Iohanna abbatissa Monasterii Sancte Marie de Monticellis Floren., 
Ordinis S. Damiani (2), cum consensu et voluntate sororum Luce, Gerar- 
dine, Pkylippe, Magdalene, Helve, Lucie, Benvenute, Praxedis, Margarithe, 
Auree, Beatricis, Helysee, Paule, Agnetis, Cecilie, Iohanne, Eugenie, An¬ 
gele. Auree, Tomase, Mathie, Benedicte, Sibilie, Marine, Agnetis, Iustine, 
Cristine, Agathe, Bartholoinee ^3), Barbare, Helysabetb, Luce, Iuliane, So- 
pbye, Victorie, Bonaventure, Iacobe, Anastasie, Savine, Alluminate, Phy- 
lippe, Palme, Marie, Amate, Danielle, Beatricis, Tecle, Margarithe, Pa¬ 
cifice, Catherine, Francisce, Columbe, Sororum etc. 

Hic omnia ut in superiori instrumento habentur, praeter nomina 
Prior essa et Monache, quae in Abbatissa et Sorores versa sunt: eadem 
pariter adscriptio diei et loci litterarum Urbani, id est: 

Datum apud Montem Frasconem XII calendas Augusti pontificatus 
nostri anno secundo. 


(1) Secundum communiores Indictiones 25 Ianuarii 1263 (secundum oom- 
putum nostrum 1264, quod a «dic Veneris» confirmatur), sub Indictionem VII 
incidisset; dicendum igitur, initium Indictionis cum initio anni Florentini 
die 25 Martii computatum fuisse. De quo modo Indictionem computandi vide 
Sbaralea in Praefatione ad primum tomum Pullarii , p. XV, et in notis ad 
Bullam Gregorii IX, 26 Ianuarii 1230 sub Indictione eecunda , Monialibus Se¬ 
nensibus missam; p. 57-58. Neque suspicari potest cum Sbaralea mendo libra¬ 
riorum fuisse Indictionem necandam et non tertiam huic mensi et anno assi¬ 
gnatam: nam Bulla concistorialis eiusdem Pontificis, diei 11 Februarii eiusdem 
auni, quae partim alias in Archivo edemus, Monialibus 8. Mariae Cortonensi¬ 
bus data, sub Indictione eerunda pariter datur. Cf. etiam Petrus Torelli, La 
data ne' documenti medioevali Man t ova ni, 142s. ap. Atti e Memorie deUa Regia 
Arcademia Virgiliana di Mantova , N. S., II, 1900. Qui tameu. post multas 
auctoritates allatas, immerito, PP. Maurinorum innixus auctoritate, talem 
indictionem reiicit. 

(2) Domina loanna de Ubaldiuis soror Cardinalis Octaviani et neptis 
Beatae Clarae de Ubaldinis, quae prima successerat B. Agneti Assisiensi in 
munere Abbatissae dicti Monasterii. Pariter de Ubaldinis, soror carnalis 
ipsius Ioannae, est una ex duabus quae inferius sub nomine Luce veniunt; et 
sio eam vocat etiam Marianus (Comp. etc. ap. AFH II, 317;etop. c. fol. 80), 
non Lwia, ut eam vocant Waddingus et. Terrinca. (Cf. An. an. 1261, VIII; 
Theatrum etc. p. 277). De Monasterio Monticellensi vero cf. Marianum, Comp. etc. 
I. c. pp. 2-1-25, 42 et alibi: Wadd. An. an. 1221, XiX, pluresque litteras Pa- 

pales in Bufl. Franc. 


(8) Haec Bartholomaea mense Octobris eiusdem anui Abbatissa invenitur 
in Instrumento a Waddingo, An. 1264, n. V cit., una cum Sororibus Eugenia, 
Margarita, Maria et Angeia; .hinc deducitur loannam vel a munere Abbatissae 
cessasse, vel obiisse. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


676 DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. 


n 


Acta sunt liec predicta apud Monasterium sancte Marie de Mont i- 
ccllis Floren. super scalas in introitu hostii Monasterii eiusdem, pre- 
sentibus fratre Michaele guardiano Fratrum Minorum sancte Crucis. 
Fratre Pavio de Prato (i), fratre Petro de Mutina, fratre loanne Florentino. 

In testimonium autem huius ratificationis ac promissionis et appro¬ 
bationis sigillum nostrum duximus apponendum. 

In dor.su manu saectdi XIV habetur: De promissione Abbatisse et 
Monialium facta fratribus in Florent, in Monticello. 

Alia manu sarculi XV rei XVI legitur: Le monache di Monticelli 
accettano il decreto d’ Urb\ IV. 

Postea signatura Archiri ut in praecedentibus: S. Croce di Firenze 
25 Gennaio 1263. — Orig. membr. mU. .'175x430 absque sigillo. 


4. — Quid in Capitulo Pisano de cnra Monialium actum, 
qnidqne postea secutum sit. — Non facile quidem statui potest, quid 
Capitulum, post litteras Urbani acceptas, vere statuerit, cum ipsius acta 
nos hucusque lateant: ex serie tamen factorum et documentorum ipsum 
subsequentium, contra Perusinum omnem gubernationem Monialium ab 
eodem reiectam dicentem, dicimus potius nullam determinationem latam 
fuisse (2). 

Revera non multo post, id est die 14 Iulii eiusdem anni, Pontifex 
Toannem Caietanum. Protectorem Fratrum, Protectorem quoque Claris- 
saruiti denuo constituit; qui postquam huiusmodi curam suscepit, dare 
studuit operam efficacem, ut omnis dissensio sopiretur, et Fratres con¬ 
sueta ministeria Monialibus impenderent (8). 

Ad hoc Card. loannes S. Bonaventuram rogat, ut opportunum paret 
auxilium, presertiin « Visitatores assumens, vel assumi faciens »; S. Bonit- 
ventura autem per «quasdam litteras» petitioni loannis satisfecit: stH- 
tuto tamen, ut Moniales per Instrumenta publica declararent : nullatenus 
Ordo Fratrum Minorum ex debito teneri ad huiusmodi ministeria exhi¬ 


benda. et ex tali exhibitione, nunquam ius aliquod nasciturum ( 4'. 

His statutis. Generalis Bonaventura per suas litteras Visitatores 
]>er Provincias instituit. Nobis supersunt litterae, quibus Frater Lo torus 
seu Lotharius (5\ Visitator Monialium Provinciae Tliusciae instituitur, 
iam a Waddingo editae. 

Quo codice Waddingus usus sit nescimus, at in multis utique men¬ 


doso; ideoque ex codice nostro illas denuo nunc edimus, quamvis ex impe¬ 
ritia transcriptoris, ut videtur, ne noster quidem sit undequaque |>er- 
fectus. Primum autem aliquid dicendum de ipsaruut litterarum nota 


chronologica. 

5. — De vero tempore litterarum S. Bona venturae Fr. Lotoro 

missa: — Codex noster /// cmI. Octobris (23 Sept.) 1263, Waddingus 
autem III Non. Octobris (5 Oct.) anno Domini 1264, Pontificatus Domini 


(1) l)c quibus vhl. Marianum. AFII, II, l(Ki et alios auctores ibi indicatos. 
Wadd. ad an. 1241 n. 12. 

<2; Notandum, quod nec iu parvo summario diffinitionum huius Capituli, 
ap. F/nf/t. IIi*t. Hevicw, XIII. 7*• I a cl. Lit.tle edito, aliquid circa Mouialrs 
diffinitum invenitur. (3) Cfr. infra Doc. V. 

(I; Cfr. Doc. IV, V et VI. <5; Cl'. de IVatre Lotoro notam ad litteras. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



677 


DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARISSAS ET FF. MIN. 


Urlxzni IV anno III, eas datas dicunt. Verum die 5 Octobris 1264, non 
tertius sed quartus annum Pontificatus Urbani currebat, imo ante tres 
dies Perusii Pontifex iam mortuus erat, litterae autem Assisii datae 
sunt; ideo error temporis in litteris apud Waddingum ex se patet. Ac¬ 
cedit etiam, quod litterae ioannis mensis Decembris 1268 istas sup¬ 
ponunt et innuunt (1). 

Nos litteras Bonaventurianas edentes animadvertimus, quod mendas 
et omissiones nostri codicis, ope editionis corrigimus et supplemus, id 
adnotantes; errores autem manifestiores editionis in notis ponimus. 
Plures autem variantes minoris momenti non adnotabimus. 

6. — Descriptio codicis litteras 8. Bona venturae et Cardina¬ 
lium continentis. — Codex noster, qui in conventu Iacherini prope Pisto¬ 
rium a88ervatur(2), membranaceus est, mm. 175x235, charactere perspi¬ 
cuo saeculi XIII ad finem vergentis, ab aliqua Moniali probabilissime exa¬ 
ratus. Constat membranis scriptis 47, numeratio vero usque ad 44 pergit. 

Codex continet: 


1) Fol. lr-29r, litteras brevissimas Ioannis Attrtufentes de facili, et 
Regulam Urbani IV, sub ipsarum litterarum sigillo omnibus Monaste¬ 
riis Clarissarum, die 18 Octobris 1263, missam; quae in 25 rubricas 
dispertitur (3) Cf. p. 666 n. 2.— 2) Fol. 29r-32v, litteras eiusdem Cardi¬ 
nalis ad Abbatissas et Moniales Provinciae Thusciae (Doc. V). — 3) Fol. 
32v-35v, eiusdem litteras ad ipsarum Monialium Visitatorem (Doc. VI). 
— 4) Fol. 35v-37v litteras 8. Bonaventurae Fratri Lotoro (Doc. IV). — 
5^ Fol. 38r-39v, aliam epistolam Ioannis ad Visitatorem (Doc. VII). — 
0) Fol. 39r40r, aliam eiusdem ad eundem epistolam (Doc. VIII). — 7) 
Fol. 40r-43r Ordinationes anonymas Accedat (Doc. X). — 3) Fol. 43r-45r 
non numeratis, ultimas litteras Ioannis Card. pariter ad Visitatorem 
(Doc. IX). — 9) Fol. 45r-47r, cuius secunda columna et pagina versa vacuae 
remanent, ambas litteras Protectoris Cardinalis Matthaei de Ursinis ad 


eundem Visitatorem Tusciae, charactere clariore exaratas (D. XI et XII). 

Sequuntur 8 membranae, quarum ultimae duae vacuae, ex alio co¬ 
dice provenientes, alterius manu et minutiore charactere, non minus 
tamen clare et accurate conscriptae, eiusdeinque aetatis ac praeceden¬ 
tes; in quibus litterae sub nn. 3, 6, 8 positae, Cardinalis Ioannis; et 
ambae litterae Matthaei ordinationesque Accedat repetuntur. 

Regulae Urbani et ipsius tituli capitum litterae initiales, quarum 
aliquae desunt vacuum spatium relinquentes, rubris caracteribus inscri¬ 
buntur; initiales litterarum aliquando etiam ornamentis gaudent. 

Totus codex tabulis ligneis tegitur, fibulis aurichalceis ablatis. Duo 
lolia chartacea pro custodia in initio ac fine habet; in quorum primo 


(D Contradictionem inter /2<>4 et annum tertium Pontificis, Editores quo- 
i[tic Analed. Franr. et Opp. Om. S. Bonaventurae notavere: recte adver¬ 
tentes Instrumentum Monasterii Interamnensis (de quo infra acemus; diei 11 
(non 1) Iunii 1264, litteras S. Bonaventurae iam supponere. 

(2) De facultate Immanissime nobis concessa consultandi hunc codicem, 
gratias agimus A. R. P. Stanislao Benvenuti, tunc Ministro Provinciae 8. Bo¬ 
naventurae in Theseia. Superiorique locali istius conventus. 

(3) Fore similiter ac ap. Firmamenta habentur: aliquoties tamen modo re¬ 
ctiore in codice nostro rubricae formidantur. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


678 DOC. DE CONTROVERSIA INTER OLARISSAS ET FF. MIN. 

manus non antiqua scripsit: Del Monixterio di S. Lorenzo; et alia manu 
pariter recentiore: Conse gnato al R ,B M. Bart. Volpini; et denique manu 
secundae medietatis saeculi nuper elapsi: Regola e Coxtituzioni di S. 
Chi ara dei M.CC.XXXXXXl. 

TV. Generalis S. Bonaventura mandat Fratri Lotoro, ut officium Visi¬ 
tatoris Monialium Thusciae, quae instrumenta seu litteras publicas liber¬ 
tatis Fratribus dederint, exeqnatur; et quidem intuitu pietatis, gratique 
animi erga Cardinalem Protectorem, qui pro pace et libertate Ordinis 
servandis, curam ipsarum in se suscepit. Praescribitur insuper forma 
instrumenti. 

IV. 

In Christo charissimo Fratri Lotoro, Ordinis Fratrum Minorum Ge¬ 
neralis Magister et servus salutem in Domino sempiternam (1). 

Dignum est et consonum rationi, quod spiritualium Ordo virorum ad 
ea se promptum exhibeat, que divinum honorem respiciunt, animarum sa¬ 
lutem procurant, et naturali sunt consona pietati. Quia igitur Ordo Soro¬ 
rum Sanctae Clarae venerabili patri nostro domino I[oanni] S. Nicholai in 
carcere Tulliani (sic) diacono Cardinali, per Summum (Pontificem] est 
commissus, quem idem dominus sub spe adiutorii nostri Ordinis et pro 
nostra pace et libertate servandis in sua cura suscepit; conveniens est 
et decens, quod [ejidem domino prompto animo assistamus. De tua itaque 
providentia et probitate confisus, de Fratrum consilio Discretorum, mando 
tibi per obedientiam salutarem, quatenus visitationis officium circa Mo¬ 
nasteria Ordinis supradicti, infra administrationis Tusciae limites consti¬ 
tuta, que, iuxta formam inferius annotatam, libertatis nostre instrumenta 
publica, sive patentes littteras dederunt, vel dederint, exequaris. 

Et quia opus istud animarum salutem respicit, pro quibus Iesns 
Chrisus sanguinem suum fudit, sic prudenter, sic modeste, sic iuste, sic 
misericorditer, sic constanter predicti opus officii exsequaris, quod laus 
sit Christo, extirpatio sit vitiorum, edificatio virtutum et devotarum 
[consolatio] animarum. 

Et ut persecutioni (2) huius officii valeas intendere, ut oportet, Mi¬ 
nister tuus teneatur tibi itissionem (sic) presentium de socio idoneo 
providere, et ad hoc ipsum Custos, in cuius Custodia visitationem fe¬ 
ceris, si socium tuum impediri contigerit, sit astrictus. Cum autem ac¬ 
cesseris ad aliquod Monasterium visitandum, in quo Fratres non resi¬ 
deant, Guardianus propinquioris loci, vel eius Vicarius providere tibi 
de altero socio teneatur, et uterque istorum sociorum tibi specialiter 
assignatos ingrediatur tecum in Monasterium, cum pro visitationis offi¬ 
cio fuerit opportunum. Formam autem super visitationis of[ficio], qui 

fl) Ed. •In Chri»to sibi carissimo Fratri Laurentio, in administratione Tm¬ 
ariae pauperum Dominarum, Frater Bonaventura, Ort linia Fratrum Minorum ge¬ 
nera/ia Minister ei aervua, salutem et. parem in Domino sempiternam ». Nescimus 
utrum rectius Lotorus, cum codice nostro, an Laurentina cum codice Wad- 
dingi dicendus sit: probabiliter enim ambo e sola littera initiali L nomen 
efformarunt; quia autem non difficulter ipsum identificari posse credimus cum 
Fratre Lothario, olim Custode Fratris Salimbeue in Custodia Pisana, postea 
ab ipso in monte Al vernae iterum invento (cfr. Cronica, ed. Parm. 822; MG 
ood), ideo lectionem nostram praeferimus. Do nomine Magistri loco Ministri, 
nota quod probabiliter a sola littera M formatum est, vel abbreviatio male in¬ 
tellecta fuit a transcribente, quam Monialem fuisse plura indicia indigitant. 
et quae alia verba facillima non recte intellexit. 

(2) Ed. forte melius prosecutioni. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOC. DE CONTROVERSIA INTER CLARI8SA8 ET FF. lfIN. 679 


(sic) tibi transmittitur per dictum dominum Cardinalem (1), tam quoad 
Regule susceptionem quam alia in ipsa contempta, (sic) diligenter obser¬ 
ves, et efficaciter, secundum gratiam tibi a Domino datam, observare 
procures; cavens ab introductione Fratrum in ipsa Monasteria, exceptis 
duobus te associantibus ad tuum officium exequendum; ab omni acce¬ 
ptatione munusculorum et a ceteris omnibus, que mali speciem possunt 
pretendere quoquo modo. Neque pro huiusmodi absolutione officii ad 
me venias, sed quam citius poteris, illud exequi studeas diligenter. Sic 
autem sollicite ac solerter premissis insistas, quod tuum officium esse 
possit in conspectu divinae Maiestatis acceptum ac fructuosum, et con¬ 
solatorium Monasteriis memoratis praefatoque domino Cardinali, qui 
firmam gerit fiduciam, quod huiusmodi officium per te sollicite debeat 
exerceri, nec non et Ordini nostro, qui sibi ad supportandum onus hu¬ 
meris (2) eius impositum, in hac parte voluit afferre iuvamen (3). Nihil 
ob tuum defectum quoad Deum vel homines valeat imputari; quin imo 
conscentie tam ipsius domini Cardinalis, quam tua et Fratrum nostri 
Ordinis, qui sibi (4) de speciali gratia in hoc humiliter condescendit, in 
tuto conquiescant. 

Formavero instrumenti publici seu litterarumnostre libertatishecest. 

Nos talis Abbatissa, talis Monasterii et jSorores, pro nobis et Mona¬ 
sterio nostro dicimus, confitemur et etiam recognoscimus, quod Ordo 
Fratrum Minorum vel Fratres eiusdem Ordinis nobis, seu Monasterio 
nostro, seu personis in eo degentibus ad obsequia seu ministeria exhi¬ 
benda aliquatenus ex debito non tenentur. Et id circo dictis Ordini et 
Fratribus precavere volentes ne per aliqua obsequia vel ministeria que 
nobis dicti Fratres de facto seu liberalitate sua vel mera gratia exhi¬ 
bebunt ex quacunque diuturnitate temporis posset ei preiudicium gene¬ 
rari, promittimus tibi Fratri, nomine dictorum Ordinis et Fratrum reci¬ 
pienti et stipulanti, quod ministeria vel obsequia ab eis taliter exhi¬ 
benda ullo unquam [tempore], occasione prestationis huiusmodi ex debito 
non petemus, nec super eis movebimus contra eundem Ordinem vel Fra¬ 
tres ipsius Ordinis aliquam questionem. Et in huiusmodi rei testimo¬ 
nium volumus fieri hoc publicum instrumentum, vel volumus has litteras 
sigilli Conventus nostri munimine roborari (5). Datum Assisii III kl. 
octubris anno Domini MOCLXIII. 

(Continuabitur). P. Zephyrinus Lazzeri, O. F. M. 


(1) Quae transmissa fuit die 18 Decembris eiusdem anni 1268 (Cfr. Doc. 
VI). Hucusque haeo verba de litterula ipsius Ioannis Attendente» de facili, sub 
ouius sigillo Regulam Urbani die 18 Octobris datam, omnibus Monasteriis 
misit, intelligebantur. 

(2) Cod. erronee habuerit, quod et alibi loco humeri» repetit. 

(8) Totus hic passus ita confuse in Ed. habetur, ut et PP. Edd. fateantur, 
9 ensum ipsius non facile intelligi posse: « Sic autem tollicite ac solemniter prae¬ 
mitti* intutas, quoti tuum officium esse possit in cotispectu divinae Maiestatis acceptum 
ac fructuosum et consolatorium Monasteriis memoratis praefatoque domino cardinali 
— qui firmam gerit fiduciam, quod huiusmodi officium per te sollicite debeat exer¬ 
ceri — nec non et Ordini nostro, qui sibi ad supportandum hoc onus, quod humeris 
tui» imposuit, in ac parte voluit offerri iuvamen >. (4) Cod. que sunt. 

(5) Hic Bonaventura, et die 13 Decembris Cardinalis Ioannis (Cfr. Doc. 
V), ut patet, formulam stricte iuridicam praescribunt, quod Urbanus IV per 
litteras Inter personas non fecerat (Cfr. p. 671). Amborum tamen generum In¬ 
strumenta valorem etiam post hoc tempora habuisse, Instrumenta Monasterii 
fi. Frauoisoi Interamnensis diei 11 lunii, et Monasterii Florentini diei 25 Ia- 
unarii et 15 Octobris 1264 manifestant. Cfr. sup. 075; Wadding IV, 281. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



680 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


DOCUMENTA INEDITA 

AD HISTORIAM FRATICELLORUM 

SPECTANTIA 


Tractatus Fr. And reae Rlchi de Florentia, 0. F. M. contra Fraticellos. 

(Continuatio) (i). 


Octaua conclusio est examinare quasdam propositiones, quas 
Micheliste( 2 ) educunt de dictis pape Iohannis in supradictis suis 
decretalibus, quas dicunt hereticas et diuulgant vt hereses per mundum, et 
videre si dicende sunt herclicc, uel catholice asserende. 

Prima propositio ( 3 ) est ista: Asserere xpm inquantum ho¬ 
minem ab instanti sue conceptionis habuisse ex dei da¬ 
tione vniuersale dominium rerum omnium temporalium, 
sicut habet verus rex et dominus in temporalibus, est hereticum. 
Huic propositioni contrarium videtur dicere papa Johannes 22 *' in decre¬ 
tali [Quia] vir reprobus; dicit enim quod est catholica, et negare eam 


(1) Cf. A FU IIT, 253-367; 505-529. 

(2) Propositiones hic et deinde ab Andrea Richi adductae, et tamquam haereti¬ 
cae a Michaelistis Fraticellisque Iohanni XXII obiectae et ex eiusdem decretalibus, 
praesertim Quia vir reprobus haustae, inveniuntur partim in: a) Appellatione Afichae- 
lix de Caesena contra decretalem Quia vir reprobus facta Monachii 26 mart. 1330. Pro¬ 
positionum seriem quam ista appellatio continet P. Eubel edidit e codicibus Vaticanis 
4009 f. 85 ss et 4010 f. 146 ss. ad calcem constitutionis praedictae, BF V, 426-27. b) Lit¬ 
tera ministri generalis [ Alie hae lis de Caesena ] missa per ordinem contra dominum lo- 
hannem papam XXII, Monachi 24 jan. 1331. Has litteras integre habes ap. Eubel BF 
V, 427ss ex codice Vaticano lat. 4010 f. 206-212. c) in pluribus scriptis Gulielmi Occam 
ct ipsius Michaelis a Caesena editis a Goldast. Afonarchui II, Francofordiae 1614, «* 
quidem non solum circa paupertatem, sed etiam circa SS. Trinitatem, F*rovidentiam 
divinam, visionem beatificam, quas propositiones ex sermonibus Papae desumpsisse 
praetendunt Michaelistae et Fraticelli. 

Auctor noster hic refutat tantummodo propositiones circa paupertatem, e quibus 
Michaelistae errores Papae construere frustra tentnbant. Nos hic in notis adducemus 
textus correspondentes e bulla Quia vir reprobus et e documentis sub a et b indicatis. 

(3) Cf. Quia vir roprobus BF V, 441-442: « Secundo quaeritur, utrum Christus 
alicuius rei temporalis dominium habuerit et quale. Quod autem dominium rerum tempo¬ 
ralium habuerit, sacra scriptura tam in testamento veteri quam in novo in multis locis 
testatur, [sequuntur loci per duas integras columnas]. Praemissa autem, scilicet regnum 
et universale dominium, habuit Chrittus in quantum Deus, ab aeterno eo ipso, quo Deus 
pater genuit eum; et in quantum homo, ex tempore, scilicet ab instanti conceptionis suae, 
ex Dei datione: ut patet ex praedictis ». Hanc propositionem obicit Michael de Caesena 
in Appellatione 16 mart. 1330 BF V, 426 nota « i° quod dominus noster /esus Chrittus 
in quantum homo ab instanti suae conceptionis habuit dominium rerum temporalium huius 
mundi, sicut verus rex ct dominus in temporalibus ». Cf. etiam l.itteras citatas Michae¬ 
lis de Caesena, a. 1331 BF V, 430 coi. 1. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 681 


est contradicere sacre scripture, que Xpm , ' dominum etiam rerum 

temporalium, et sic dicit eam hereticam ex materia, quia dicit, quod con¬ 
tinetur in sacra scriptura, non tamen [f. 17 v] facit eam hereticam virtute 
sententie sue, quod esset facere eam hereticam ex forma. Ad hanc pro¬ 
positionem, dico quod postquam papa facit eam hereticam, quia contra¬ 
dicit sacre scripture, tenenda est herctica inquantum contradicit sacre 
scripture, etiam si papa non diceret; dicit enim sacra scriptura Xpm do¬ 
minum mundi. Et dicit 2 ° papa Iohannes quod hoc dominium ab instanti 
sue natiuitatis in vtcro. Et dicit 3 U quod tale dominium non debuit abdi¬ 
care, nec invenitur in sacra scriptura ipsum abdicasse. Et sic papa Iohan¬ 
nes videtur repugnare decretali pape Nicolai, que dicit: dicimus quod ab¬ 
dicatio proprietatis omnium rerum tam in speciali quam in communi 
propter deum meritoria est et sancta, quam X Hs viam perfectionis osten¬ 
dens verbo docuit et exemplo firmanit, quamque primi fundatores militantis 
ecclesie, prout ab ipso fonte \h\auserant , in volentes perfecte iduer e per do- 
ctritie ac vite ipsorum alneos derinarunt, ct sic aperte et prima facie vi¬ 
dentur hee duc decretales contradicere. Set ostensum est primo capitulo 
huius tractatus quomodo in sensibus valent sine reali repugnantia concor¬ 
dare. Verum quia multiplex modus est accipiendi dominium 
ct in hiis propositionibus, quas hereticas dicunt, equiuoce sepe sumitur do¬ 
minium, ideo vt omnia particularitef pateant, distinctionem primo 
pono de dominio, 2 ° ponam aliquas conclusiones, 3 0 instabo 
ct soluam instantias. 

Primo, Multiplicem acceptionem huius dictionis dominium premictam. 

2 ° Circa quemlibet modum acceptionis Xpo conuenientem conclusiones 
ponam. 

3 ° Aliquas instantias circa quemlibet modum acceptionis dominii obi- 
ciam et soluam. 

Quantum ad primum dico quod multipliciter accipitur dominium. Nam: 

Aliquod est dominium consequutiuum dignitatis. 

Aliquod est dominium possessiuum proprietatis. 

Aliquod est dominium commissiuum facultatis. 

Aliquod est dominium concessiuum potestatis. 

Dominium consequutiuum dignitatis est cum ex aliqua dignitate ali¬ 
quis prefertur indignioribus et minus digna subiciuntur dominusque dicitur 
eorum; et est hoc dominium 2 * secundum quod est duplex dignitas, sci¬ 
licet naturalis et virtualis. Dominium consequutiuum ad dignitatem natu¬ 
ralem est sicut ad hominem esse sequitur, quod sit inferiorum dominus 
ct hoc nature sue dignitate, sicut etiam ad esse rationale sequitur ipsum 
esse dominum irrationalium, vnde et Aristoteles primo Politicorum ( 1 ) di¬ 
cit : quod aliqui sunt serui naturaliter, aliqui domini naturaliter, et exempli- 
ficat quia barbari eo quod carent ratione, naturaliter sunt serui Grecorum, 
qui pollent ratione, sic et vir preest mulieri. Et Vgo ( 2 ) prima parte de 
sacramentis in vltimo dicit: Sublimis et primus opifex deus mundum fecit 
et hominem mundi possessorem ct eius dominum, vt ceteris omnibus sue 
dignitatis condicione dominetur, et subdit rationem dicens: causa mundi 
homo est, quia propter ipsum mundus est, ideo eius dominus, causa ho¬ 
minis deus est, quia vt deo seruiat homo factus est, et sic etiam ad esse 
patris sequitur naturaliter quod dominus sit filiorum. Et etiam aliud do¬ 


ti) Cnp. 1. ed. cit. !, 482-483. 

(2) Ungo 0 S. Victore, P. I.. 176, 204. Richi citat quoad sensum tantum. 

Archivum Franciscanum Historicum. — An. 111. 43 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



682 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


minium consequutiuum ad dignitatem virtutis. Ad hominem enim iustum 
sequitur vt sua sint omnia iuxta sententiam Augustini 19 de duitate dei 
c° I 3 °(i): sine virtute nil tuum est, cum virtute mundus tibi cedit. Et 
in epistola ad Vincentium ( 2 ): Quatnuis res queque terrene a quacunque 
non recte possideri possint recte tamen possideri non possunt, nisi aut 
iure diuino quo cuncta iustorum sunt, aut iure humano quod in pote¬ 
state regum terre est. Ideoque res [f. i 8 r] vestras falso appellatis, quas 
nec iusti possidetis et secundum leges terrenorum regum amictere iussi 
estis. Ad idem Ieronimus ad Macedonium ( 3 ): Credenti totus mundus di- 
uitiarum, infidelis etiam obolo eget. Differunt tamen hec duo dominia 
consequutiua. Nam dominium, quod consequitur dignitatem nature, immu¬ 
tabile est, quia suum fundamentum immutabile est, scilicet natura hu¬ 
mana, et ideo istud dominium, quod consequitur dignitatem nature hominis, 
aliqui vocant domininm naturale, aliqui dominium originale, aliqui domi¬ 
nium diuinum. Dominium autem virtuale pro statu isto mutabile et va¬ 
riabile est, quia virtus transit in vitium, et sic qui primo erat iustus et 
per consequens dominus omnium, factus peccator perdit dominium et fit 
seruus vitiorum, quin etiam et iustorum. Est autem sciendum, quod hec 
dominia consequutiua non sunt dominia ciuiiia, quia legibus ciuilibus non 
subduntur, sicut nec per leges ciuiles dantur nec auferuntur. 2 0 etiam 
nota, quod dominium consequutiuum non est rcnuntiabile, sicut nec suum 
fundamentum; non enim est renuntiabile esse hominem, uel esse virtuo- 
sum. 3 ° nota, quod hoc dominium non dat quod per ipsum quis possit 
exire in actum contra legem ciuilem, nisi forte in casu necessitatis extreme. 
Sed de hoc alias, non enim per hoc dominium potes accipere, que ciuiliter 
sunt alterius hominis, etiam si tu sis iustus et alter sit peccator. Sct in 
hiis que per legem actributa alicui persone non sunt, vt fere siluarum et 
aues vage et pisces non appropriati, exire potest quis in actum et libere 
sibi appropriare et sua ciuiliter facere, et qui primo erat dominus ex na¬ 
ture dignitate, post acceptionem factus est dominus legi humane subiectus 
in eo quod cepit. 

2 ° loco circa dominium consequutiuum sunt ponende conclu¬ 
siones. Prima conclusio quod in X° vt homine fuit dominium con¬ 
sequutiuum dignitatis tam naturalis quam virtualis eminentissime. Probatur 
prima pars. Quia dignior in naturalibus ceteris est hominibus, iuxta arti¬ 
culum dampnatum Parisius, qui est quod, qui dixerit animam X' non 
esse perfectiorem etiam in essentialibus anima lude Error ( 4 ) [?], quia per¬ 
fectior fuit ceteris animabus, ideo X us dicebat de seipso: ecce ( 5 ) pius quam 
Salomon hic. Tanto enim deus fecit animam eius et corpus perfectiora, 
quanto ordinauit ad digniora; opportuit enim vt anima eius vigeret me¬ 
moria, intelligentia et libertate voluntatis et capacitate comprehensionis 
pre omnibus, quia a deo facta erat ad perfectius se habendum ad diuina 
opera meditanda; de corpore etiam patet per doctores quod pre filiis ho¬ 
minum dicitur speciosus. Fuit etiam dominus omnium dominio conscqmi- 
tiuo ad virtutes, quia virtuosior omnibus; ipse enim est dominus vir tu - 


(1) Cfr. P. L. 41, 641. 

(a) C. XII n° 50; epistol. classis II, ep. 93, P. L. 33, 315. 

(3) Est epistola ad Paulinum, ep. 53 n° 10, P. L. aa, 549. 

(4) Sic videtur legendum. Minio sublineatum est, ut ordinnrie scriptor fncit pro 
textibus iuris Canonici citandis. Ubi linee propositio habeatur et quo tempore pro¬ 
scripta sit non inveni. 

(5) Luc. XI, 31; Matth. XII, 43. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HI8TORIAM FRATICELLORUM. 683 


fum(i) et ipse est deus virtutum, cui deus tantam gratiam contulit, quod 
maiorem ei conferre non potuit, sicut dicit magister sententiarum in 3 0 
dist. 13 ( 2 ), plenus enim fuit gratia et virtute de cuius plenitudine acci¬ 
piunt vniuersi, gratiam ergo pro gratia, et ex hoc caput ecclesie est consti¬ 
tutus a deo. 

2 * conclusio. Dominium consequutiuum dignitatis quantumcumque 
magnum stat cum sum[m]a paupertate. Hec conclusio probatur, quia ex 
dignitate naturali uel uirtuali paupertas in homine non inficitur, cum virtus 
[f. i 8 v] naturam non inficiat, nec natura virtutem, set potius naturam 
virtus perficiat. Et patet quod in Xpo et dignitas naturalis et virtualis 
fuerunt in sum[m]o et paupertas sum[m]a simul in Xpo cum omnimoda 
conuenientia extiterunt. 

3 a conclusio quod in dominio consequutiuo dignitatis, siue natu¬ 
ralis, siue virtualis, inter Afichelistas et Iohanistas non est discordantia. 
Patet hoc, quia decretales, propter quas est discordia inter eos, de hoc 
dominio non loquuntur. 

3 ° loco quo ad hoc dominium consequutiuum dignitatis 
erat mouere aliquas obiectiones et soluere, quarum prima sit 
ista: Videtur qubd juri dignitatis naturalis et dominio possit renuntiari. 
Patet, quia in sepe dicta decretali pape Nicolai, que incipit exiit, dicitur 
quod Xps, apostoli et Fratres Minores omni juri renuntiauerunt et solo 
nudo et simplici vsu rei voluerunt esse contenti, et patet de facto quod 
Xps renuntiauerit juri regni, quod naturaliter sibi obuenerat, dum dixit ( 3 ) 
regnum meum non est de hoc mundo; similiter beatus Ludouicus{ 4 ), cui 
ex naturali progenie regnum sibi succedebat, dum frater Minor effectus 
est, juri primogeniture sue renuntiauit et regno, vt dicitur in priuilegio 
sue canonizationis ( 5 ). 

2 a obiectio est quia videtur quod Adam et sua posteritas perdiderit 
per peccatum dominium dignitatis tam naturalis quam virtualis. Nam dicit 
glossa Gen. 2 °( 6 ) super illo verbo: Maledicta terra in opere tuo, spinas ete: 
Postquam suo cotiditori homo subditus esse noluit, iuste dominium in quo 
fuerat constitutus perdidit et sic non amplius est rerum creaturarum [sic] 
naturaliter dominus. 

3 * obiectio: Si ex dominio consequutiuo dignitatis naturalis, omnia 
sunt hominum et ex dominio consequutiuo dignitatis virtualis omnia sunt 
justorum, omnia erunt communia et nil videtur esse proprium, cum non 
videatur maior ratio quare vna res sit magis vnius quam alterius, et sic 
quilibet haberet portionem suam in qualibet re, nec poterit quis vti aliqua 
pro libito suo, cum eque sit aliorum sicut sua. 

Ad primam obiectionem respondeo, quod aliquod est jus et domi¬ 
nium naturalis dignitatis, quod oritur ex naturalibus principiis speciei, et 
aliquod ius et dominium naturalis dignitatis, quod oritur ex particulari 
condicione alicuius particularis hominis (uel alicuius familie uel) ( 7 ) pro¬ 
geniei uel parentele; et hoc dicitur naturale, per successionem naturalem, 


(1) Cf. Ps. 33. (3) Cf. P. L. 193, 781. (3) Ioh. XVm 36. 

(4) S. Ludo vicus episcopus Tolosanus O. F. M. non erat primogenitus sed secun- 
dogenitus Caroli II, regis Neapolis. Sed saepe invenitur ipsum renuntiasse primogeni- 
turae, quod sic potest intelligi, quia de facto, quando Sacerdos ordinatus et frater 
Minor effectus est, renuntiavit haereditati regni Neapolitani, ei obventurae ob fratris 
maioris nati, Caroli Martelli mortem (+ 1395). AFH I, 378 sqq ; II, 197 sqq; 378 sqq. 

(5) BF V, m. (6) Potius III 17; est Glossa ordinaria ad Gen. I, 38. 

(7) In margine. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



684 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


non quia tale dominium sit a natura isti uel illi, sct per electionem uel 
ex potentia maiori, uel prudentia uel beneficio datur vni homini et sibi 
per generationem succedentibus naturaliter. Jus et dominium, quod con¬ 
sequitur principia essentialia speciei, renuntiabile non est, quia in pote¬ 
state nostra non est, cum consequatur naturam communem, que in omni¬ 
bus illius speciei est, et sic est in proposito de dominio et jure naturalis 
dignitatis hominis, quo dominus est omnium inferiorum. ..(i), tamen isti 
dominio potest quis renuntiare, vt nolit dominari actualiter alicui rei extra 
se. 2 ° autem dominio, quod consequitur particularia principia, puta familic 
uel alicuius progeniei uel particularis hominis, potest renuntiari, quia non 
est naturale nisi quia succedit per generationem naturalem, voluntarie 
tamen fuit concessum uel assumptum in principio; de primo dominio 
patet exemplum, quia pater non renuntiare potest juri et dominio filiorum; 
de 2 ° patet exemplum, quia hereditatibus possunt naturales filii renuntiare. 

[f. 19 rJ ( 2 ) Ad 2 Ata obiectionem respondeo quod dominium illud, 
quod consequitur hominem in quantum homo, de quo Gcn. ( 3 ) primo: 
dominamini piscibus maris etc., non fuit ex peccato reuocatum, set per¬ 
turbatum ex pena peccati, quia diminutum est a perfecto modo dominandi. 
Nam homo post peccatum non dominatur pacifice et inperturbate bestiis, 
set per violentiam; et hoc vult dicere glossa ( 4 ), que dicit quod homo/Vr- 
didit dominium; debet intelligi quod homo, quia rebcllauit deo, perdidit 
dominium inperturbatum, quo cuncta animalia sine resistentia obediebant 
homini, nunc post peccatum perditum est istud dominium, non tamen omne 
dominium, quia non dominium etiam violcntic inferende, iuste tamen et 
ordinate. 

Ad 3 am obiectionem respondeo quod equiuocatur de dominio. Nam 
dominium, quo homo dicitur dominus omnium inferiorum, non est domi¬ 
nium quo omnia inferiora sint alicuius hominis propria, ymo nec omnium 
hominum. Multa enim animalia sunt in mari et terra, que non sunt sub ali¬ 
cuius hominis actuali dominio. Est ergo dominium, quo homo est dominus 

* 

omnium, quedam nature prostantia et dignitas, digna, vl omnis inferior 
natura ordinetur ad eam, et homo juste faciat quamlibet talem creaturam 
etiam cogendo sibi seruire, cum vult et potest, cum alteri non est appro- 
priata, ita quod non sit cum iniuria alterius. Supponitur etiam quod non 
abutatur ea, set iuste vtatur, et sic tale dominium est quasi habituale et 
magis commune quam dominium ciuile. Et ideo licet quilibet homo di¬ 
catur dominus omnium inferiorum, et omne inferius dicatur sub dominio 
cuiuslibet hominis, sic fuit a principio dominus omnium; cum hoc tamen 
stat quod vna creatura inferior non sit subiecta nisi vni, vt bos uel equus 
Martini solum est subiectus ciuilitcr Martino. Naturaliter tamen et dei or¬ 
dinatione omnia inferiora sunt subiecta omni homini, etiam illa, que ignota 
sunt omni homini et non cedunt in vtile uel vsum alicuius hominis, di¬ 
cuntur subiecta isto modo habituali homini, vt fere silucstres et pisces oc- 
ccani maris. Patet ergo solutio quia dominio habituali non est distinctio, 
nec appropriatio set in dominio ciuili fit appropriatio, et sic non sunt com¬ 
munia in seruitio. 

2 m dominium vocatur dominium possessiuum proprie¬ 
tatis et de hoc sicut de precedenti dominio procedamus. Primo enim 
multiplicem eius acceptionem tangam, 

li) Sic in textu; in margine vero: actuum (sci. Apostolorum II, 36). 

(a) In margine hic apponitur: Notu quod dominium mitur ale hominis non fuit ex 
peccato renceatum, set perturbatum . (3) (Jcn. I, 28. (4) (jlossa ordinaria ad Cicn. I, 28. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


685 


2 ° aliquas conclusiones ponam, 

3 ° obiciam ct obiecta soluam. 

Quantum ad primum, dico, quod dominium possessiuum proprietatis, 
quod cquiualct dominio ciuili et mundano, quod dominium sic a juristis 
describitur: quod est dominium earum rerum, quas in rebus nostris esse 
dicimus, quod nostro proprio nomine possumus alienare, vendere, donare, 
repetere, exceptiones dare et alios actus juridicos proprio nomine exercere. 
Hoc dominium ciuile, mundanum et litigiosum tanquam inperfectum ct 
odiosum caritati, fratres abdicauerunt totaliter exemplo Xpi et apostolorum, 
qui docuit non repetere pallium si auferatur (i). 

2 ° erat ponere conclusiones. Prima conclusio quod loculos, 
quos X us et apostoli leguntur habuisse in euangelio, recipiebantur a Xpo 
et ab apostolis vt communiter datos pro omnibus pauperibus, qui Xpm 
ymitabantur. Probatur, quia alias non dix-[f. 19 V] isset Xps apostolis: 
7 >os date illis manducare , nec dixissent apostoli euntes emamus eis'paties 
ducentis denariis ct dabimus turbe Mt. 6 ° ( 2 ) et Luc. 9 0 ( 3 ), ct alibi cogita¬ 
bant apostoli quod X us dixisset Jude, quod egenis aliquid daret ( 4 ). Non 
enim esset iustum quod darent pauperibus, si auctoritatem posse eis dare 
a dante elemosinam non accepissent et nomine pauperum non acccptas- 
sent; ideo vbicumquc in euangelio de loculis fit mentio, semper fit mentio 
quod pro aliis sint dispensandi, non solum pro Xpo ct apostolis. 

2 U Conclusio. Quod verisimile est ct credendum, quod licet Xps et 
apostoli et pauperes Xpm ymitantes essent in communitate viuentes sui) 
loculis, tamen Xps et apostoli recusabant in eis habere jus in communi. 
Patet hoc quia perfectior (5) abrenuntiatio est abrenuntiare in proprio et 


(ij Cfr. Matth. V. 40. 

(2) Lege: XVI, 16-23. n ' s * 5,1 mendum scrilwe. et legendum Mare. VI, 37. 

(3) v. *3- (4) I0I1. XIII, 29. 

(5) Hic auctor sequitur doctrinam s|X5cificc franciscanam, quam professus est S. 
ltonavcntura, lolianncs Pecham, Petrus lohnnnis Olivi, Alvarus Pelagius. Hic (dc 
PLinctu I.ccl., II, 60, cd. Lugd. f. 20ivb, ed. Yen. f. I48rl>) sic expositionem suam re¬ 
sumit: « Kx quibus omnibus et aliis pluribus iuribus et rationibus propter brcuitalcm 
omissis, ct ex iis que plenius inseruntur in libro dc perfectione euangelica, qucin com¬ 
posuit frater loanncs de ordine minorum, archicpiscopus Cautuariensis ct solennissimus 
magister in sacra pagina, ct Apologia [Pauperum] fratris Honaucnturc. cardinalis epi¬ 
scopi Alhanensis, magistri dc solcunioribus mundi tem|x>re suo, de ordine fratrum 
minorum, liquet manifeste, quod ebristus ct a|x>stoli non habuerunt aliquid proprium 
nec in speciali nec in communi ». Hanc doctrinam sci. Christum etiam in communi 
nihil habuisse et Ordinem in communi nihil habentem esse perfectiorem Ordine in 
communi habente, professus erat etiam iS. Thomas Aquinas in controversia eum (iu- 
liclmo a S. Amore, deinde vero in Summa contrarium docuit, et ideo a zelatoribus 
jxiupcrtatis Ord. Min,. impugnatus, imo a Michclrstis ct I raticellis aliquando ut haere¬ 
ticus habitus est. Cf. Khrlc ALKli III, 517 ss. II, 658; A. Ott, Thomas von Aquin ttnd 
das Mcndikantentum, Krcib. i. It. 1908. jxissim. 

Controversia igitur inter Praedicatores et Minores de Christi et A|X>stoloruin pau¬ 
pertate absoluta, dc dominio rerum usu consumptibilium et aliis quaestionibus annexis 
iain saec. XIII saeviebat (dc quo cf. etiam textum disputationum inter Praedicatores 
ct Minores Oxonie a. 1269 habitarum, editum ab A. (i. I.ittle, The Grey Triars in 
Oxford , ib. 1892, 320-335, et tractatum loh. Pecham contra praedecessorem suum in 
sede Cantuariensi Rolxjrtum Kilwardby O. I\, nuper editum a Kcliec Tocco in vol. II, 
91-147 Societatis Britannicae Studiorum Prauciscanornm, AIxmloniae 1910, ct ab eodem 
A. in I.a Questione delta Poverta tui sccolo XIV secondo nuovi documenti, Napoli 1910. 
p. 174-275), et demum cum tali vehementia erupit sub lohannc XXII, ut totum orbem 
catholicum commoverit, gravissiniasque habuerit sequelas. — Charactcristicum est quod 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


686 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


in communi, quam solum in proprio. Et patet, quia sicut perfectio est vn l 
soli persone renuntiare omnibus in proprio, sic consimiliter perfectionis est 
vni communitati, uel conuentui uel vni religioni renuntiare sibi proprio, 
uel etiam patet si quilibet de congregatione renuntiet parti, que (i) sibi 
tangit et super quam in communitate habet jus; tunc enim equiualebit 
renuntiare etiam in communi. Patet ergo conclusio, quod s[c]ilicet non est 
inconueniens, quod si in vno conuentu uel collegio sint aliqui perfectiores, 
quin aliquid maioris perfectionis agant, super alios communes et tamen 
simul in collegio viuent. Sic ergo Xps et apostoli et pauperes sequentes 
Xpm habebant loculos. Set Xps et apostoli nolebant ibi jus civile in com¬ 
muni habere, set solum recursum ad vsum necessarium. Et sic credo quod 
fuit etiam post Xpm, quando refertur in Actibus Apostolorum ( 2 ), quod 
erant fidelibus omnia communia, debemus intelligi: verum est ex parte 
offerentium, vel ex parte volentium partem in communi acceptare. Set 
apostoli, quia perfectiores, in communi cum aliis partem habere recusabant 
ciuiliter saltem. Et tamen cum eis in communi viuebant. 

3 * Conclusio. Quod maius dominium, idest extensius, habuerunt Apo¬ 
stoli super loculos tempore Xpi uel etiam in primitiua ecclesia, cum omnia 
erant eis communia, quam discipuli, licet discipuli habuerint maius domi¬ 
nium proprietatis in communi quam apostoli, licet apostoli nil habuerunt 
ciuiliter in proprio uel communi, quam illi discipuli, qui habebant jus in 
communi et poterant conqueri pro jure suo in communi, si non equaliter 
dispensetur eis, vt fecerunt Greci, quia vidue eorum contempnebantur in 
ministerio cotidiano ( 3 ); Glossa ( 4 ): in cotidiana dispensatione minus reci- 


Bemardus Guidonis O. P. (+ 1331) in Practica Inquisitionis, ed. Douais, Paris 1886. 
p. 378 scribit: «Item (examinandus Beguinus interrogetur) si audivit dogmatizari 
quod habere aliquid in communi diminuat de perfectione evangelice paupertatis n. 
Adhuc saec. XV doctrinam S. Thomae et Praedicatorum sic exponit Cardinalis Iohasmes 
a Turrecremata O. P. in tractatulo, uti mihi videtur inedito, conservato in Codice 
Vaticano latino qrj4 f. 63vb-65ra, ex quo sequentia transscribo f. 64vb: 

« Nona conclusio non est maior perfectio semper dicenda ubi paupertas fuit maior, 
patet conclusio quia, ut dicit sanctus Tho[mas], instrumentum animi non propter ae 
queratur, sed propter finem modo [?] tanto aliquid fit melius quanto maius est instru¬ 
mentum, sed quando est fini magis proporcionatum sicut medicus non tantum magis 
sanat quanto maiorem dat medicinam, sed quanto medicina est proporcionata morbo 
ut dictum est. Cum ergo paupertas sit instrumentum acquirendi perfectionem et non 
est necesse dicere quod ibi sit maior perfectio ubi fuit paupertas maior. Decima con¬ 
clusio religio non est perfectior quanto maiorem habet paupertatem, sed quanto eius 
paupertas est magis proporcionata communi fini et speciali, patet ex dictis. Vndccima 
conclusio quod habere aliquid in communi non diminuit perfectionem religionis, patet 
ex i° Ioh. ubi legitur quod Xps loculos habuit ubi reseruabantur ea oblata et patet 
de apostolis et discipulis Xpi post resurrectionem, a quibus omnis religio sumpsit ori¬ 
ginem, precia prediorum seruabnnt et distribuebant unicuique prout opus erat eis, Actuum 
4, nichilominus licet maior paupertas videretur fuisse nichii habere nec in proprio nec 
in communi, non tamen ubi nichii eciam in commumi seruaretur aut haberetur, di¬ 
cenda esset talis religio perfectior religione Xpi et apostolorum habentium aliquid 
in communi ». Pariter 5 . Antoninus Arckicp. Florentinus O. P. (f 1459) doctrinam 
thomisticam hac in quaestione defendit in capite De errore Fraticcllorum circa pauper¬ 
tatem Christi et Apostolorum; Summa Theologica, IV, tit. XII, c. 4, ed. Veronae 1740. 
p. 625-675 de quo eum impugnat auctor collectionis Monumenta Ordinis Minorum , 
Sahnanticae 1511, Tractatus secundus f. a6ov-a6xv: « Improbatio domini Anthonijf!) 
qui tenuit non posse separari vsus licitus a proprietate in rebus consumptibilibus ». 

(x) Codex: quem. (a) IV, 33. (3) Act. Ap. VI. x. 

( 4 ) Haec verba non habentur in Glossa ordinaria, nec in interlineari. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 687 


piebant. Hec conclusio patet, quia solum ad apostolos pertinebat dominium 
dispensandi et recipiendi pro aliis et nulli alteri erat concessuum ante 
electionem septem (i) diaconorum. Alii enim ab apostolis solum habebant jus 
in partem communitatis sibi contingentem, set in aliis nil juris uel dominii 
habebant, et sic apostoli poterant extensiue, quia super omnes partes et 
super omnes homines, set solum hoc dispensatiue. 

3° loco circa hoc dominium sunt adducende obiectiones et 
apponende solutiones. Prima obiectio sit hec: Si habere ciuile do¬ 
minium distrahit ab euangelica perfectione, sequitur quod ecclesia reser- 
uando sibi ciuile dominium fit inperfectior et sic melius [f. 2orl et perfe¬ 
ctius ageret .non reseruando; videtur enim quod papa faciat se inperfe- 
ctum, vt faciat fratres Minores perfectos. 

2 a obiectio sit hec. Si fratres Minores totum possunt agere de rebus, 
quibus vtuntur per commissionem, quod potest (2) proprietarius de propria 
possessione, quid perfectionis maioris ascribitur fratribus ex hoc modo ha¬ 
bendi, quia, videtur quod nulla in rei veritate, set solum fantastice. 

3 a obiectio sit hec: Cum X us et beatus Petrus nec pro se, nec pro 
aliis apostolis et discipulis voluerint habere tale dominium, vt alii possent 
perfectius uiuere, nec etiam ordinauerint quod aliquis reseruaret sibi do¬ 
minium, ut X us et apostoli possent perfectius deo vacare, quare ecclesia 
sibi reseruat tale dominium? et cum xps et apostoli non vixerint sub re- 
seruato dominio, quare fratres Minores difformiter uiuunt X° et apostolis 
sub re seruato dominio? 

Ad primam obiectionem respondetur, quod ecclesia ex caritate 
non ex cupiditate tale dominium sibi reseruat, nec per hoc «plus afficitur 
ad mundum, set magis exurgit in deum, nec percipit ex hoc ecclesia 
rcalem vtilitatem, set dilatat misericorditer suam caritatem, non ergo fit 
inperfectior set deo carior. 

Ad 2 am obiectionem respondeo, quod ad propria quis plus afficitur 
quam ad aliena et proprietarius plus anxiatur et sollicitatur circa custo¬ 
dienda propria uel recuperanda propria quam commissarius, plus etiam 
superbit et prcsumit proprietarius dc propriis quam commissarius de com¬ 
missis, et ideo non est equalitas inter eos. Cuius enim non sunt oues pro¬ 
prie, videt lupum venientem et fugit, set pastor cuius sunt oues proprie 
ponit animam suam pro ovibus suis, Io. X° (3). 

Ad 3 am obiectionem respondeo, quod xps et apostoli prcsupponc- 
bant loculos esse dantium vsque ad consumptionem, uel esse communi¬ 
tatis, non ipsorum, non tamen ciuiliter, quia nolebant in hiis habere nisi 
solum simplicem vsum, etiam si dans ex parte sua libenter daret com¬ 
munitati, quia actiones specificantur a recipiente, non totaliter a dante, 
uel etiam si erant communitatis, Xps et apostoli utebantur in necessariis. 
Quare autem X u& non retinuit sibi tale dominium sicut papa, uel quare 
papa sibi retinet, quod non fecit Xps, est quia Xps fuit primus in isto 
ritu viuendi et debuit vt prior et perfectior (strictius) (4) et rigidius obscr- 
itare et in se exemplare sicut principalis in sua religione. Dominus papa 
non est abstrictus (5) ex voto ad istum ritum, uel etiam si esset voto ab- 
strictus, seruare debet vt persona priuata. Set vt persona publica de te- 
sauro ecclesie et de cunctis fidelibus debet esse sollicitus et prouidus di¬ 
spensator. Xpi autem tempore ecclesia tesauros non habuit, nec multi tunc 


(1) Codex: sectem. (a) Codex: patet. (3) V. 11-12. 

(4) In margine. (5) Lege adstrictus. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


688 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


erant fideles, vt propter multitudinem hominum opportcrct etiam dc co¬ 
mestibilibus esse sollicitum, quin etiam sufficiens erat miraculo prouidcrc 
multitudini, cum expedire videret. Legitur enim bis turbas miraculose panes 
multiplicando satiasse. Et sic patet de 2° dominio. 

3 m Dominium est commissiuum facultatis, circa quod 
sicut circa alia priora: 

Primo vocabulum declarabo, 

2° aliquas conclusiones probabo, 

3° obiciam et solutiones dabo. 

Ad primum dico, quod dominium commissiuum facultatis esi cum 
dominus alicuius rei concedit alicui quod possit dc re propria domini ali¬ 
quid disponere, puta consumere, uenderc, alienare, donare ct cetera si¬ 
milia, non tamen quod aliter [f. 2ov] quam sibi concesserit et nomine 
domini qui concessit; et hoc modo fuit concessum Iosep a scutifero Pha- 
raonis (Futifaro) (i) de quo in Ps. (2) dicitur: Constituit eum dominum 
domus sue et principem omnis possessionis eius, et Gen. 39 0 (3). Ait 
Iosep: Eccc dominus meus omnibus michi traditis ignorat quid habeat in 
domo sua, nec quidquam est, quod in mea non sit potestate ctc. Verum 
est tamen, quod hoc dominium habet multos gradus. Aliter enim conce¬ 
ditur hoc dominium a viro vxori, aliter filio, aliter seruo et aliter conceditur 
fratribus Minoribus a papa uel a dante elemosinas. 

2° Pono conclusiones. Prima conclusio quod hoc dominium ne¬ 
cessarie ponit duo distincta dominia, primum eius, qui simpliciter est do¬ 
minus concedens, 2™ eius, cui ex concessione datur auctoritas et potestas 
ct per consequens dominium ad concessa, sub tamen concessione, a primo 
domino. Sic in proposito de Iosep: Aliter Futifar erat dominus sue possessio¬ 
nis, quia simpliciter et absolute, set Iosep non aliter quam per concessionem 
dicebatur dominus. Lege tamen ciuili et canonica non conceditur dominus, 
set seruus uel commissarius et tamen in scriptura sancta dicimus dominum. 

2 a conclusio quod licet in lege canonica uel ciuili licentia distin¬ 
guatur a commissione uel etiam a iure vtendi, large tamen loquendo ct 
ad vsum hominum potest dici jus et dominium ct potestas et commissio. 
Probatur, nam qui dat licentiam, dat vnde licentiatus aliquid potest, quod 
primo non poterat, ex quo videtur concessum jus et posse in aliquo, in 
quo primo carebat posse in illo. Et quia concedens licentiam subicit sibi 
rem suam, videtur posse dici dare sibi dominium in rem suam. Et est do¬ 
minium ad actum in hanc rem, non in re absolute, quia non est domi¬ 
nium absolutum, set est dominium limitatum, puta quod sis dominus 
tibi ad eliciendum actum circa hanc rem meam, quod prius non poteras 
licite. Vnde licentia videtur esse auctoritas media inter permissionem et 
jus vtendi, sicut vtuntur juriste. Nam permissio non est actus positiuus in 
permisso, quia nil confert ei cui commictitur, nisi priuatiuc, set licentia 
dat jus positiuum, vnde licite actio liccntiati licita ex hoc fiat, tamen non 
durat, nisi dum vult liccntians, et ideo non dicitur simpliciter jus, set li¬ 
mitatum jus ad voluntatem licentiantis. Et patet hoc. Nam si do alicui li- 
centiam, vt vtatur seruo meo, uel equo ineo, uel vt corrigat filium meum, 
num ne eo ipso subicio illi seruum, equum uel filium, vt ille, quando 
voluerit, possit exercere actum suum in illis? ct hoc est dare dominium 
posse sic agere. Vnde dicet talis: concessit michi potestatem ct dominium 
vtendi seruo suo et rebus suis et corrigendi filium. 


1) In margine. 


(a) CIV, 31. 


( 3 ) V. 8-9. 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


680 


3 ; ’ conclusio. Ouod licet stricte loquendo non sequatur: agit licite, ergo 
agit juste, large tamen loquendo et ad vsum hominum potest admicti con¬ 
sequentia. Prima pars conclusionis patet, quia aliquis est actus medius inter 
justum et injustum, vt dicit philosophus in Topicis { i); confricatio barbe nec 
videtur dicenda justa nec injusta, et sic ad quod liccntiaris et potes agere, 
nec ideo justus, et non agere, et non eris injustus, [f. 2ir] 2 a pars patet, 
quia qui agit conformiter ad aliquam legem justam, agit juste. Nunc autem 
lex est justa, quod quis possit licentiari ad aliquid agendum; non enim est 
injusta nisi transeat super opus injustum; ergo agens conformiter legi juste, 
juste dicitur agere. Similiter in actibus particularibus ordinatis ad finem con¬ 
sequentia videtur tenere, quia sunt actus ucl ad bonum finem eliciti ucl ad 
malum, et non est medium, eo modo quo loquebatur xps (2): qui non esi 
/necum, contra me est et apostolus ad Ro. (3): Omne quod non est ex 
Jide, peccatum est. Et sic in particulari materia potest concedi. 

3 0 Sunt dande obicctiones et soluende. Prima obicctio 
contra primam conclusionem: Aliqua xps et apostoli habuerunt et dispen- 
saucrunt propria auctoritate, que non habuerunt ab aliquo concedente, 
ergo auctoritate propria dispensauerunt, sicut proprietarii domini, nec ex- 
pediuit ibi esse duo dominia. Habuit enim X 1 2 '* dispensare talentum, quod 
ex ore piscis X us iussit extrahi et pro se et Petro exactoribus publicis 
solui (4). Sic et apostoli pisces, quos capiebant, etiam X° distribuerunt (5), 
nec ibi videtur dominus aliquis licentians fuisse. 

2 a obicctio: Cum xps et discipuli invitabantur ad prandia, quid in 
cibis appositis adquirebant ipsi uel etiam alii invitati. Non enim videtur 
quod adquircrent dominium, quoniam dominium est domini, cuius semper 
est cibus, donec in propria specie est in ore commedentis, nec videtur 
quod acquirant vsum sine omni jure, quia non esset magis justus quam inju¬ 
stus, et videtur esse sine ratione et per consequens abusus. Item vsus non 
cadit in rebus consumptibilibus vsu, quia est jus ad percipiendum fructum 
rei, preseruata substantia rei, que hic non preseruatur; nec videtur quod 
acquirerent vsum cum jure uel dominio, quia esset contra decretalem Ni¬ 
colai supradictam in qua dicit, quod Fratres Minores sicut et xps et apo¬ 
stoli renuntiauerunt omni juri, et nudo vsu, omni expoliato jure, voluerunt 
esse contenti, quin etiam perfectior status fuisset, si omni juri, quod inde 
potuerunt contrahere, renuntiassent. Licentia etiam in cibis, qui vsu con¬ 
sumuntur, videtur esse dominium, eo quod dat licentians auctoritatem li- 
centiato, vt, quod erat primo licentiantis, transferatur in licentiatum et am¬ 
plius non sit licentiantis. Quis ergo modus fuit assignandus perfectior, ve¬ 
rior et decentior abscruationi xpi et apostolorum et Fratrum Minorum? 

3 a obicctio est hec. Cum vsus facti in pecunia non sit perfectis 
hominibus, qui perfectissimam paupertatem voto susceperunt, licitus, eo 
quod pecunia non est necessaria ad victum, et sine ipsa potest quis suffi¬ 
cienter gerere vitam, quomodo xps et apostoli, qui fuerunt in statu et 
obscruantia perfectissima, loculos potuerunt habere? hoc enim, scilicet re¬ 
cursum habere ad pecuniam, magis ad diuilias pertinet quam ad necessi¬ 
tatem vite, quoniam sunt accidentales diuitie, invente preter necessitatem, 
ct ideo prohibite Fratribus Minoribus perfectissimam paupertatem voucn- 
tibus, etiam pro infirmis fratribus et pro fratribus induendis. Dicitur enim 
in regula fratrum ( 6 ): P recipio firmiter fratribus 7 miner sis, vt nullo modo 

(1) Aristoteles, Topicorum, lib. IV, cnp. 3, ed. cit. I, 210-211. 

(2) Matth. XII, 30: Lue. XI, 23. (3) XIV, 23. (4) Cf. Matth. XVII, 26. 

(5) Cf. Ioh. XXI, 10-13. (6) Regula II, C. 4, Opuscula S. Fr., Ad Cl. Aq. 1904, 67. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


690 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM 7 RATICELLORUM. 


denarios uel pecuniam recipiant per se nel per interpositam personam . 

Tamen pro necessitatibus etc. vsque ibi, eo semper saluo, vt, sicut di¬ 
ctum est, denarios uel pecuniam non recipiant; [f. 2iv] non enim videtur 
vsus pecunie stare cum perfectissima paupertate. 

Ad has obiectiones respondeo. Ad primam dico, quod xps et apo- 
stoli ex dominio consequutiuo dignitatis, siue naturalis siue virtualis, habue¬ 
runt posse facere sibi deseruire hec inferiora, ad usum hominis creata, actu 
autem possidere, hoc quilibet potuit ad libitum. Xps ergo et apostoli exie¬ 
runt ad actum faciendi sibi deseruire pisces, quos sumpserunt, et talentum. 
Set non sic proprietarie et cupide, quod ciuiliter litigare pro hiis vellent, 
quia non ad diuitias set ad indigentias subleuandum hoc agebant. Distri¬ 
buebant enim huiusmodi pisces, non tanquam domini ciuiles, set tanquam 
ex caritate, ea, que ad usum sibi acceperant acceptantes. Qui autem sic 
ab eis recipiebant, in potestate habebant recipere illa solum ad usum et 
non ad ciuile dominium, uel etiam ad ciuile dominium. Vnde xps ct 
apostoli solum usum querebant, set exactores, qui talentum receperunt, ci¬ 
uiliter sibi ascripserunt, datum pro xpo et beato Petro talentum; et sic patet 
responsio ad primam obiectionem. 

Ad 2 an ' obiectionem dico, quod sine dubio supponendum est a fide¬ 
libus, quod xps et apostoli, cum inuitati ad prandia ibant (i), esto quod 
ex necessitate paupertatis esset necessarium uel saltem opportunum eos 
inuitationem recipere, nichilominus tamen ad vtilitatem invitantis uel alio¬ 
rum ibant, vt docendo, miracula faciendo, uel'exempla mo[n]strando pro¬ 
dessent hominibus illud intelligentibus, vt discurrendo per prandia et cenas, 
ad que xps invitatus accessit, poterit faciliter fidelis meditator percipere. 
2° dico quod invitans erat proprius ciborum dominus. 3 0 dico quod xps 
et apostoli uel alii inuitati erant domini suorum actuum, et vsus poten¬ 
tiarum erat in eorum potestate, et sic erant domini posse vti uel nolle vti, 
quantum est ex parte vtentis ct elicientis vsum. 4 0 dico quod vsus rerum 
in conuiuio appositarum proveniebat ex duobus; primo ex dominio invitantis, 
cuius ciuiliter apposita erant, 2° ex dominio actuum et elicitationis vsus, qui 
est in potestate vtentis, et ex uoluntate invitantis subiciebantur tali domi¬ 
nio vsus apposita, vt ex voluntate inuitantis inuitati exercerent actum, in 
quo sunt proprii domini in rem suam appositam et sic in hoc concurrunt 
duo dominia, quorum primum est separatum ab vsu, quia est dominium 
eius, cuius est res, 2 um est dominium inseparabile ab vtente et vsu, quod 
est exercere proprias potentias in vsu, quarum est dominus, ut patet. 5« 
dico quod iste vsus est non vsus juris, set naturalis et ideo inpertinenter 
loquutus fuit in hac materia papa Iohannes, vbi supra, adducendo diffini¬ 
tionem vsus in jure positam, vt arguat vsum rei vsu consumptibilis a do¬ 
minio non distingui, quia non agitur hic de vsu causidico juris, set de 
vsu potentie, quo in actu est potentia exercentis circa aliquid, secundum 
quod communiter dicimus; nos vtimur pane, vino et consimilibus. 6° dico 
quod, quia condecens est, ille, qui est dominus civilis appositorum, vult 
quod invitatus ab eo ad conuiuium vtatur dominio potentiarum suarum, 
exercendo cas in vsu in re sua vsu consu[m]ptibili, ita quod priuetur con¬ 
cedens dominio rei et transeat (2) in vilitatem invitati vtentis illa re, et ex 
hoc potest aliquo modo iste vsus terminatus ad consumptionem rei dici 
dominium, quia terminatur in consumationem totalem rei ad suam vtili- 


(1) Cf. Matth. IX, 11; Luc. V, 29; XI,‘37; Mare. II, 15. 
(3) Codex: transeant. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


691 


tatem et priuationem dominii inuitantis, cuius res primo erat. 7° dico 
quod [f. 22 rj hec inuitatio non est simpliciter licentia, set est inuitatio, 
precatio et voluntas precibus conpellens ex caritate uel dilectione, et se¬ 
cundum papam Iohannem, que dat jus invitato. 8° dico vitiosum est in 
fide omnia xpi et apostolorum opera scruptinio uel[le?] subicere rationis, 
ut probantur credibilia; supponenda enim sunt perfecta et inde eorum per¬ 
fectio meditanda, non primo discutienda et post fide tenenda; multa enim 
supra omnem nostram investigationem operatus est xps et apostoli. Et sic 
patet 2 a obiectio. 

Ad 3* m obiectionem respondeo. Concedendo quod qui perfectam 
vouerunt paupertatem non possunt pecunie loculos tenere propter rationes 
tactas, nisi forte in casu necessario, in quo aliter sibi subueniri non potest 
commode et honeste et sine impedimento maioris boni. Nunc autem dico, 
primo, quod xps in habendo loculos personam sumpsit inperfectorum non 
perfectorum, vt est habitum supra. 2° dico quod, quia multitudo magna 
sepius sequebatur xpm etiam extra duitates (i) et non erat eis actum (2) 
portare neccessaria, puta panem, vinum et alia, nesciebatur etiam ab apo¬ 
stolis quot erant, qui debebant sequi xpm, et pro quot preparare deberent, 
ideo commodius fiebat per loculos pecunie quam per portationem victua¬ 
lium; non sic est conueniens Fratribus Minoribus, quos non sequitur talis 
multitudo, nec tantus fructus euenit fidelibus, nec eis competit alios pau¬ 
peres uel sequaces pascere, set potius conuenit eis pasci a fidelibus. Ex 
caritate xps hec opera faciebat uel neccessitate sua et aliorum, non ex 
cupiditate, nam sepe dicebat: habeo (3) alium cibum manducare, et non (4) 
ex sob patie viuit homo, cum etiam tunc pane indigeret et famem rea- 
liter sustineret. Et sic patet solutio instantie et per consequens totum ter¬ 
tium dominium. 

4 m dominium concessiuum potestatis, et de hoc sicut de 
precedentibus: 

primo vocabulum istius dominii declarabo, 

2° conclusiones 3“ circa illud formabo, 

3° drca dicta obiciam et responsa dabo. 

Dico ergo primo quod dominium concessiuum potestatis est, cum do¬ 
minus rei dat alicui sibi amico potestatem liberam super res suas ad ac¬ 
cipiendum sibi et in suum vsum et dominium conuertendi ciuiliter et pro¬ 
prietarie, vt possit vendere, alienare et eicere et queque voluerit proprio 
nomine facere. Talis, cui sic potestatiuum dominium conceditur, potest 
dicere, quod est dominus habitualis omnium que habet; sic effectus et vsi- 
tatus modus loquendi est apud vulgus, licet non apud leges; isto modo, 
licet largiore, vtuntur amici multum invicem confidentes, quorum vnus 
offert alteri omne quod habet, et potest tam in particulari quam in vni- 
uersali dicere: hec tua sunt, quia amicorum omnia sunt communia, ut 
dicit Seneca (5). 

Circa hoc dominium pono conclusiones. Prima conclusio. Po¬ 
nere tale concessiuum dominium collatum esse a deo patre suo dilecto 
vnigenito xpo quo ad humanitatem, siue vt homini filio dei, in omnibus 
hiis temporalibus, non videtur dissonum fidei, nec scripture sacre, nec dictis 


(1) Cf. Matth. VI, as; Luc. VII, 11; Mare. III, 7; Ioh. VI, ass. 

(a) Lege apium. (3) Ioh. IV, 33. ( 4 ) Matth. IV, 4 . 

(5) Lib I, ep. 6. Opera omnia, ed. Haase, III, Lipsiae, Teubner, 1886, p. 10: 
a Sciunt enim [amici] ipsos omnia habere communia». Cf. etiam, De beneficiis eiusdem 
Senecae, lib. VII, cap. a. et 13, ed. dt. II, 1884, 137, 143. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



692 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICF.L LORUM. 


sanctorum, iuxta illud Mt. S (i): omnia michi tradita sunt a patre meo. 
et Io. 17(2): mea omnia tua sunt et tua mea. 

2 jl Conclusio: Tale concessiuum dominium stat cum perfectissima 
paupertate, nec oportet ex necessitate ad perfectionem scruandam pauper¬ 
tatis renuntiari. Probatur, quia ex tali oblatione nil actualitcr fit cius, cui 
fit talis oblatio, etiam si acceptet oblationem, quia adhuc per illud posse, 
quod acceptat, nil est adhuc deductum ad actum; potest enim sistere in 
posse sibi accipere que vult et quando vult, et tamen nil accipere pro 
tunc; et sic non conuin-[f. 22v.jcitur aliquid habere proprium uel in com¬ 
muni, nec habere aliquid, quod opporteat renuntiari ad perfecte pauper¬ 
tatis obseruationem. Alias xps, cui a patre facta est hec oblatio, renun- 
tiasset tali oblationi, quod non invenitur, uel etiam (profitens) (3) in 
ordine Minorum, non cogitur tali oblationi renuntiare, si facta sit sibi 
a quocunquc domino, in quo jus non habet talis profitens. 

3 a Conclusio: Posito hoc dominio concessiuo potestatis in xpo uel 
etiam in apostolis, videntur posse ad concordiam reduci due prefate opi¬ 
niones, puta pape Iohannis et Michaelistarum, saltem in hoc dominio non 
discordant. Patet, quia tale dominium, vt dicit 2 a conclusio, non repugnat, 
sct stat cum perfecta paupertate, et per consequens non dissonat Miche listis . 
qui militare se credunt pre aliis pro summa xpi et apostolorum paupertate. 
Ex alia parte tale domimium non dissonat, set consonat pape Iohanni, qui 
non querit aliud, nisi quod concedatur xpm dominum omnium tempora¬ 
lium et habuisse a deo tale dominium, licet non percepisse vsum uel 
fructum. 


3° loco sunt obiectioncs mouendc et soluende. Prima est 
hec: Cum deus pater sciuerit ab cterno xpm ex perfectione paupertatis 
tale dominium concessiuum potestatis in exequutionc non debere ponere, 
alias dcclinassct a perfecta obscruationc ar[c]tissimc paupertatis, cur sibi ob¬ 
tulit? videtur enim non solum otiosa et superuacua, set etiam ad inpcr- 
fcctionem inclinatiua, ipsa enim temporalium obligatio videtur homini via¬ 
tori temptatio. 


2 il obicctio. Cum renuntiatio talis dominii sic oblati sit maior elon¬ 


gatio a mundi dominio, cur xps non renuntiauit, set potius acceptauit <_t 
propinquiorem se fecit dominio temporalium, vt patet, quia sola accepta¬ 
tione fit dominus. 


3 rt obicctio. Cum ponendo hoc concessiuum dominium faciliter con¬ 
cordare possint tam Mieheliste quam lohanniste et decretales, que sic vi¬ 
dentur opposite, quomodo viri tam excellentes, qui habuerunt hoc tra¬ 
ctare, non perceperunt conucnientiam, et finem posuerunt disputationibus? 


Nam si nos scioli considerantes omnia vtriusque partis obiecta, conspici¬ 
mus faciliter inter opiniones convenientiam, quanto magis tante fame ct 
dignitatis doctorcs ct tam celebre consilium, quantum exprimitur super 
hanc materiam celebratum ad constitutionem decretalis, que incipit: Cum 
inter nonnullos ! 


Ad hec respondeo. Ad primam obicctionem, cum dicitur: Cur 


pater celcstis ctc. respondetur quod ex tali oblatione patuit magis 
xpi, que circa resistentias et temperantias perficitur, sic etiam et 


virtus 

famem 


intulit et temptationem ct quia xps restitit, virtuosius thriumphauit. Aper¬ 
tius ergo et gloriosius apparet x> ad perfectam paupertatem amor, cuin 
tam fuit propinquus ad possidendum omnia ct propter paupertatis perfecte 


1) Revera XI, 27. 


(2) V. 10. 


(3) In margine. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATICELLORUM. 


693 


obseruationem nec ad modicum voluit suam paupertatis obseruantiam re¬ 
laxare, profecto magne perfectionis ostendit nobis exemplum. 

Ad 2 am obicctionem responsio similiter, quod licet esset maior 
elongatio a mundi dominio renuntiasse illi dominio concessiuo, non tamen 
fuisset exercitium tante virtutis; in maioribus temptationibus magis effulget 
virtutis trihumpluis et magis patet exemplum probe operationis et ideo 
xps temptari se passus est, vt nos in nostris temptationibus auxiliemur. 

Ad 3 am obiectionem respondeo: Credo, ymo non dubito, quod 
vtraque pars opinantium vidit, quod per variam acceptionem vocabulorum 
opiniones concordabant, tamen proteruia fuit in causa, quia quilibet vo¬ 
lebat alteri parti superesse et quia a principio vna pars alteri et ccontrario 
heresim iniecit, ad concordiam ex verecundia reuerti nolu- [f. 23 r.] erunt, 
set in rixas et criminationes amplius scanderunt. In hiis culpa inexcusa¬ 
bilis fuit ex parte Mic hae listarum, qui temerarie nimis in papam lohan- 
nem heresym iactauerunt; et sic patet solutio ad obiecta et per consequens 
ad totum dominium (1). 

Nunc dico ad primam propositionem, quam hereticam asserue 
runt Mickaeliste. Cum enim dicunt, quod asserere xpm in quantum ho¬ 
minem ab instanti sue conceptionis habuisse ex dei datione vniuersale do¬ 
minium rerum omnium temporalium, sicut habet vniucrsalis rex et do¬ 
minus temporalium, est hcreticum, dico quod si Micheliste intclligunt di¬ 
cere, quod sit hereticum X"’ habuisse dominium rerum temporalium eo 
modo, quo habent reges temporalium, qui percipiunt bona euentus et 
fructus sui regni et preliantur pro defensione, ne sibi accipiatur(2) regnum, 
uel fructus regni diminuantur, credo quod dicant verum, quoniam iste 
modus habendi contradicit euangelio et doctrine xpi, qui docet in judicio (3) 
hei prelio res temporales non defendi, et in hoc non discordat ab eis papa 
Iohannes, quia dicit quod xps a perceptione fructus regni abstinuit. 2° 
dico quod Michaeliste intendunt per illam propositionem, quam dicunt 
hereticam, quod xps non fuerit rex temporalium, nec ius habuerit defen¬ 
dere in judicio uel in prelio regnum suum etiam ex caritate pro salute 
aliorum et non ex cupiditate sua, dico quod papa Iohannes non reputat 
istam hereticam, set concedit etiam quod apostoli hoc potuerunt et perfecti 
viri hoc inveniuntur fecisse. Videtur igitur dicendum, quod si fuit rex tem¬ 
poralium, hoc potuit vbi caritas mouebat, nisi aliud magis exemplare et 
vtile apparuisset. Et ideo videtur michi, quod concedere sub intellectu 
pape Iohannis, non sit concedere hereticum, ymo catholicum, supposito 
semper quod xps verus fuerit rex temporalium sicut alii reges, qui actua- 
liler regunt et possessionem tenent. Dico 3 0 quod si Michaeliste inten¬ 
dunt negare quod x us non est dicendus rex temporalium, dico hic cum 
papa Iohanne, quod contradicunt sacre scripture, que xpm dominum et 
regem dicit etiam temporalium. Debet ergo quilibet catholicus simpliciter 
concedere, quod dicit sacra scriptura, siue dicat quod pater maior est filio (4), 
siue quod pater non est maior filio (5), set quodlibet dicit sacra scriptura 
et quodlibet est concedendum, et negare est contradicere euangelio et in¬ 
fertur heresis; et sic (intendit) (6) papa Iohannes inferre heresym in Mi - 
chelistas. Concedatur ergo cum sacra scriptura quod xps fuerit rex etiam 
temporalium, quia est catholicum, set quomodo fuerit rex et dicatur do- 

(1) Hoc iudicium Andreae Richi de controversia inter Iohannem XXII et Micha- 
elem de Caesena iustissimum est. 

(2) Sic codex, melius tamen legendum esset arripiatur. (3) Cf. Matth. V, 40. 

(4) Cf. Ioh. XIV, 28. (5) Cf. Ioh. XVII, 21-22. (6) In margine. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


694 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRAHCELLORUM. 


minus videndum in 4 or modis distinctis istius vocabuli: dominium. Et si 
4°* modus, qui est dominium concessiuum potestatis, posset saluare sa¬ 
cram scripturam, ita quod sacra scriptura particularius dominium non in¬ 
tendat testificari de xpo, nisi dominium commissiuum potestatis, non discor¬ 
daret ab opinione Michaelistarum, nec contradiceret sacre scripture, nec 
papa Iohannes posset inferre heresym, licet videatur se sentire quod do¬ 
minium actuale habuerit, set tamen ex hoc non potest inferre hesesym in 
negantes, si solum ponant dominium commissiuum potestatis, ex quo per 
hoc dominium saluatur scriptura. 

Ad 2 am propositionem (i) quam hereticam dicunt, que est: quod 
dicere quod xps in quantum homo viator per successionem 
temporis adquisiuit sibi et habuit in speciali dominium 
proprium et immediatum vestimentorum, alimentorum, calcia- 
mentorum (2), loculorum partim per collationem .fidelium, partim per em¬ 
ptionem est hereticum, dico quod heretica esset, si acciperetur domi¬ 
nium ciuile et proprietarium de quo est supra dictum; set non heretica 
[f. 23V] si accipitur dominium vsus xpi in hanc rem concessam uel aliter 
licite vsu deputatam, uel etiam non est heretica secundum modum lo¬ 
quendi pape Iohannis, qui vocat dominium quod conceditur ad vsum 
consumptiuum, patet supra. 

3* propositio, (3) quam hereticam dicunt, est: quod dicere quod xps 
nunquam consuluit apostolis abdicationem omnis pro¬ 
prietatis et dominii omnium rerum temporalium est here- 
licum. Patet quod est vera pro dominio ciuili et proprietario, non pro 
aliis dominiis. 

4* propositio, (4) quam hereticam dicunt, est: quod dicere quod 
xps non dedit aliam legem apostolis quam discipulis, in- 
telligendo per discipulos quoscunque fideles, vt Iosep ab 
Aramatia, qui in speciali erat diues (5), et Lazarum (6) et Simonem (7) 
leprosum et Dorcam(8), qui habeba[n]t dominia in speciali, est here¬ 
ticum. Ad hanc dicit papa Iohannes, quod non invenitur, quod xps aliam 


(1) Bulla « Quia vir reprobus » BF V, 449. a Et nihilominus habuit [Christus] 
dominium rerum aliquarum temporalium non ab instanti suae conceptionis, sed postea suc¬ 
cessive modis aliis utpote cx collatione fidelium vel emptione acquisitas: et quae sint illi, 
videamus ». Prosequitur ib. ostendens ex locis N. T. illa fuisse tunc vestimenta, cal¬ 
ceamenta. loculos etc. — Est quoque Propositio II appellationis Michaelis 26 mart. 1330, 
BF V, 426 nota. « quod dominus noster /esus Christus, in quantum homo, per successum 
temporis diversis modis acquisivit sibi in speciali dominium proprium et immediatum 
quamplurium rerum temporalium, sc. vestimentorum, alimentorum, et loculorum »; Cfir. 
litteras eiusdem BF V, 430, coi. 1. (2) Codex habet calmamentorum. 

(3) Cf. Ead. bulla BF V, 438, coi. a. a Ad hoc autem... dicimus, falsum esse, quod 
[Christus] consuluerit apostolis et discipulis suis ad minus, quod non haberent in com¬ 
muni:... ». Prop. VI appell. cit. 1 . c. 427, coi. 1: « Quod Christus numquam consuluit 
apostolis nec aliis discipulis abdicationem proprietatis et dominii omnium rerum tempora¬ 
lium in speciali nec in communi ». 

(4) Bulla cit. 1 . c. 444; « Nec reperimus, quod /esus dominus noster aliam legem vi¬ 

vendi discipulis dederit et aliam apostolis suis... ». Et Prop. IV appell. cit. 1 . c. 426, 
« Quod Christus non dedit aliam legem vivendi apostolis quam quibusctfmque aliis disci¬ 
pulis, per discipulos intelligens quoscumque fideles Christi, quod patet per eius verba, quae 
talia sunt: « De discipulis autem constat, quod habuerunt aliqui multa: de Zoseph ab Ari- 
mathaea, de Lataro, Martha, Maria Magdalena, de T abit a, quod interpretatur Dorchas. 
quam Petrus resuscitavit ». (Cf. quoque Bull. cit. 1. c. 444 c. 1. et litteras Michaelis 
1331* 1 . c. 430, not.). (5) Cf. Matth. XXVII, 57. (6) Cf. loh. XII, a. 3. 

(7) Cf. Matth. XXVI, 6; Maro. XIV, 3. (8) Cf. Act. IX, 36, 39. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM PRATICELLORUM. 695 


legem dedent apostolis quam discipulis, eo quod ante missionem aposto¬ 
lorum ad predicandum; ex forma enim vocationis apostolorum nil apo¬ 
stolis invenitur injunctum nisi sequela. Patet Mt. 4°(i), quando vocatus 
est Petrus et Andreas, Iacobus et Iohannes et Mattheus et similiter in vo¬ 
cationibus aliorum apostolorum non inuenitur quod injunxerit xps eis nisi 
sequelam, et licet ipsi relictis omnibus dicantur sequuti xpm, non inveni¬ 
tur tamen quod reliquerint vestimenta.(2) nec domum; nam post 

primam vocationem, quam narrat Iohannes (3), fuit vocatus Petrus et An¬ 
dreas alia vice de piscatione, sicut habetur Luc. 8 (4). Post hanc 2 il ' n fue¬ 
runt vocati 3 0 , quam vocationem narrant Mt. (5) ct Mr. (6) et sicut dicit 
Glossa (7): Prima vocatio fuit ad simplicem notitiam, 2 a ad familiaritatem, 
colloquium et complacentiam, 3 a ad inseparabilem sequelam et obedien- 
tiam. Et sic per hoc tempus conuersionis rion invenitur data lex, alias 
non iterum dedisset, cum ad predicandum misit; superfluum enim fuisset 
nouiter dare, si ante data fuisset; nec ista opinio videtur heretica, quia 
dicit papa Iohannes quod non invenitur in euangelio quod tempore voca¬ 
tionis apostolorum alia lex sit data apostolis quam discipulis. Hec enim 
est vera, licet etiam apostoli aliam legem viuendi perfectiorem assumpse¬ 
rint quam discipuli, vnde dixit Petrus pro aliis: Ecce nos reliquimus 
omnia (8), hoc tamen non invenitur adhuc precepisse eis X m . Et etiam 
quia inveniuntur multa habuisse postea, dicit papa Iohannes quod relique¬ 
runt quo ad affectum, nondum tamen quoad realem effectum. Cum autem 
missi sunt ad predicandum, tunc realiter dicti sunt apostoli, quia apostoli 
missi interpretantur. Tunc multa precepta data sunt apostolis, patet Mt. 10(9) 
et Mr. 6° (10) et Luc. 9(11), vbi precepit eis X us quod nichil ferrent in via, 
nec aurum, nec argentum in zonis, nec peram , nec duas tunicas etc. 
Set hec precepta videntur fuisse temporanea, non pro omni tempore. 
Primo, quia invenitur quod post reditum a predicatione habuerunt loculos, 
sacculum et peram licite, sicut patet Io. 4°(i2). Luc. 22°(i3)etIo. I3°(i4). 
2°, quia dicit Augustinus in libro euangeliorum (15) quod illud non fuit 
preceptum, set potestas data recipiendi necessaria ab hiis, quibus euange¬ 
lium predicabant, que apostolis obseruare licuit, et non seruare. Et quod 
fuerit temporale mandatum patet, quia Luc. 22 0 (16) xps dicit: quando misi 
vos per mundum, nonquid aliquid defuit vobis f et nunc dico vobis, qui 
habet saculum [f. 24r] vendat, similiter et peram etc. Videtur etiam hoc 
preceptum fore pro determinato tempore (17), ad determinatum opus, puta 
predicandi, quia cum xps misit discipulos 72 predicare (18), fecit etiam eis 
hec mandata, nec tamen invenitur, quod omnes illi discipuli renuntiaue- 
rint, esto quod in predicatione nil secum ferrent iuxta X* mandatnm, et 
hoc vt non pretio rerum, set animarum zelo‘predicandi officium expedi¬ 
tissime exercerent. 

Dico ergo ad hoc, quod licet hereticum sit negare hec non fore 
dicta sub forma precepti et exponendum est dictum Augustini, qui dicit quod 
non fuit preceptum, set licentia accipiendi necessaria. Intelligit enim non 
quod non fuerit preceptum non ferendi secum aurum etc., set quod non 


(1) V. 18-22. 
(3) I, 40-46. 
(6) I, 16-18. 
(9) V. 5-34. 
(14) V. 29. 
(16) V. 35-36. 


(2) Hic habetur parvum spatium vacuum in codice. 

(4) L. c. non invenitur, sed V, 4-11. (5) IV, 18-20. 

(7) Cf. Glossam ordinariam ad Matth. IV, 18. (8) Matth. XIX, 27. 

(10) V. 8-12. (n) V. 3-5. (12) V. 8. (13) V. 36. 

(15) Cf. locos citatos in prima Conclusione supra p. 276. nota 6. 
(17) Cf. hac de quaestione Ott, Thomas von Aquin etc. 62 ss. 


(18) Cf. Luc. X, 1. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




696 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


fuit preceptum accipiendi ab illis, quibus predicabant, necessaria, uel etiam 
non fuit preceptum laborandi et lucrandi victum, vt faciebat Paulus apo¬ 
stolus. Non ergo solum preceptum set etiam licentia. Dico etiam quod 
non videtur michi, quod Mic hae lite possint inferre heresym in asserentem 
talia precepta fuisse temporalia, uel non fuisse data nisi apostolis, quia 
multi doctores dicunt fuisse temporalia, et euangelium narrat etiam data 
discipulis et in euangelio non expresse discernuntur hec. Post aduentum 
etiam Spiritus Sancti, apostolis et discipulis habitantibus in lerusalem, non 
invenitur modus nisi vnus viuendi, ille videlicet modus, qui describitur 
Actuum 4 0 et 6° sine proprio et in communi habendo, nec doctores di¬ 
stinguunt, set omnibus illum modum viuendi actribuunt, tam apostolis 
quam discipulis, et ideo non videtur posse inferri hereticum, si dicatur, 
quod non invenitur alius modus viuendi ordinatus apostolis post aduen¬ 
tum Spiritus Sancti quam discipulis. Credo tamen quod licet non inue- 
niatur expresse, tamen perfectior modus viuendi seruabatur ab apostolis 
etiam viuendo- in communi cum discipulis, quam seruarent discipuli, et 
quod apostoli in communi nil habere ciuiliter volebant. Discipuli in com¬ 
muni ciuiliter habere uolebant et ex hoc factum est murmur Grecorum 
adversus Hebreos, eo quod despicerentur in ministerio communi vidue 
eorum (i). Conquesti enim sunt Greci, quod de communi erario, de quo 
uiuebant fideles, non prouidebatur eque viduis grecis conuersis, sicut he- 
breis. Apostoli autem, quia licet viuerent simul cum Grecis et Hebreis, 
nec inveniatur in scriptura pro tunc alius modus viuendi appropriatus apo¬ 
stolis, tamen quia apostolorum erat perfectio maior et in illo communi 
erario jus proprietarium, uel civile, etiam in communi habere recusabant, 
set solum administrationem pro aliis, et in hoc conueniret etiam papa 
Iohannes et non vinceretur herelicus, qui sic sentiret, vt puto. 

Ad j am propositionem (2), quam hereticam dicunt, que est: quod 
xps non precepit simpliciter et absolute apostolis non por¬ 
tare aurum uel ar gentum nec c a Ic iamen ta, set solum pro 
tempore, pro quo missi sunt predicare, set post reditum 
potuerunt habere [f. 24 v] illa, hanc hereticam dicunt. Hic dico 
quod, quia multi doctores dicunt fuisse temporale preceptum obligans solum 
pro tempore, quo sunt missi ad predicandum, ideo temerarium videtur, quod 
sit error, alias oportet dicere quod lieda et Augustinus (3) et alii senserunt 
heretica. Ad 2 am partem propositionis, que est quod post reditum a predicationc 
potuerunt illa, que inhibita eis fuerunt, habere, non videtur hereticum, nisi 
intelligatur de habere ciuiliter et proprietarie, quia multi doctores hoc tenent. 

Ad 6 am j>ropositionem (4), quam hereticam dicunt, que est: quod 


(1) Act. VI, 1; cf. IV, 32-37. 

(2) Bulla cit., 444, c. 2. « Si vero consideretur tempus, quo missi fuerunt ad praedi¬ 
candum, videtur quod illo tempore aliqua fuerint eis interdicta; [i. e. ut statim subiun- 
gitur: aurum, argentum, calceamenta etc.].... lix quibus videtur, quod pro tempore vije 

praedictae tantum praedicta eis fuerint interdicta . Si autem consideratur tempus post 

reversionem, tunc indetur quod eis licuerit luibere praemissa in communi saltem .». Et 

1 ’rop. X appell. cit. 427. 

« Quod dominus noster /esus Christus non, interdixit simpliciter et absolute apostolis 
suis ne possiderent aurum nec argentum et pecunias in communi et ne portarent calcea¬ 
menta, sed solum inhibuit eis talia pro tempore viae, quando ibant ad praedicandum; post 
reditum autem a praedicatione poterant, ut dicitur, talia libere possidere et habere ac eti<nm 
portare ». (3) Cf. locos supra cit. 

(4) Bulla cit. 445, c. 1. « Si autem quaeratur de tempore post missionem Spiritus 
sancti, videtur adhuc distinguendum inter illos, qui ex Iudaeis conversi fuerunt in prim- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 






DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FS A TICKLLORUM. 697 


apostoli singillatim proprietatem ct dominium vestimento- 
rum, alimentorum, caligarum ct gladiorum habuerunt etiam post 
aduentum Spiritus Sancti in eos, et quod illa verba Pe¬ 
tri (i): Ecce nos relinquimus omnia etc. non intelliguntur de ab¬ 
dicatione proprietatis, set solum de affectu cure et sol¬ 
licitudinis, est hereticum. Hic dico quod ante missionem ad pre- 
dicandum non erat factum preceptum relinquendi omnia, saltem non in- 
uenitur in euangelio, et quia illa verba Petri fuerunt dicta ante talem 
missionem, ideo temerarium judico dicere, quod sit hereticum, quod intel- 
ligatur de abdicatione proprietatis. 

Ad 7 /?w propositionem { 2), quam hereticam dicunt, que est: quod 
apostoli habuerunt ct habere potuerunt in speciali et 
singillatim dominia castrorum et villarum et aliorum, quia non 
reperiebatur, quod xps dederit cis aliam legem quam disci¬ 
puli 8, quibus licitum fuit. Hic dico quod apostolis non licuit habere 
ciuiliter et politice, set prout erant administratores fidelium et bonorum ecclesie. 

Ad <?■"" propositionem { 3), quam dicunt hereticam, que est: quod 
stante perfectione euangelica, apostoli potuerunt habere 
bona temporalia inmobilia, vt agros ct predia, et quod talia in 
Iudea non retinuerunt, non fuit nisi quia preuidebant se 
transituros ad gentes. Hic dico quod qui dicit hanc hereticam, 
habet hereticare papam Melchiadem et qui in decreto hanc propositionem 
posuerunt, uel exponere. 

Ad p am propositionem (4), quam hereticam dicunt, que est: quod 


tiva ecclesia lerosolymitana, ct inter gentiles. Quoad conversos ex ludaeis videtur quod... 
omnia quae habebant sibi invicem communicaverunt ...». Ab hac communione bonorum 
Apostoli non erant exclusi uti patet ex Actibus et cx epistola Clementis Romani ad 
b. Iacobum episcopum Hierosolymitanum [XII, qu. 1. cf. 1 . c. 419 not.] etc. et con¬ 
firmatur cx loco quodam Hieronymi qui « Expresse quoque innuit et supponit, quod ante 
illam communionem habere potuerunt apostoli et discipuli eorum aliqua in proprio et in 
communi ». Haec propositio deest in appcll. cit. sed in litteris ad fratres minores 24 
lan. 1331, ubi dicitur quod papa Ioa. dogmatizare praesumpserit inter alia «quod 
b. Petrus apostolus et alii apostoli Iesu Christi etiam post mortem Christi et post missio¬ 
nem Spiritus sancti in eos factam in rebus temporalibus eis concessis sive assign.it is Jui- 
buerunt proprietatem et dominium tam in speciali quam in communi ». — BF V, 430 nota. 

(1) Bulla cit. 417, 1. Petrus dixit: Ecce nos reliquimus omnia etc.; non dixit: « Nos 
vendidimus omnia et dedimus pauperibus », sed dixit: «Nos reliquimus omnia. Possunt 
enim res temporales relinqui quoad curam et affectionem illarum sine dominii abdicatione... ». 

(2) Cf. quoad primam partem istius propositionis locos ad Prop. VIII et quoad 
alteram partem cf. ad prop. IV. 

(3) Cf. Bulla cit. 417, 1. « Et si quaeratur, quare apostoli agros ct domos non reti¬ 
nebant in Itidaea, sed potius illis venditis habebant eorum pretia in communi, respondet 
Melehiades pipa dicens: «futuram idest transituram ecclesiam in gentibus idest ad gentes 
apostoli praevidebant, idcirco praedia in Iudaca minime sunt adepti».... Ea praedictis 
patet, quod apostolis fuit liciium, in Iudaea, si voluissent, retinere praedia; nec voto com¬ 
pulsi sunt, quod illa retinuerunt, sed voluntate propria, quia se non contracturos moram 
ibi, sed transituros praevidebant ad gentes ». Cf. eamdem Bull. 419-20. Videas prop. 
V appell. cit. 426 : « Quod apostoli non abdicaverunt, sed habuerunt et licite habere po¬ 
tuerunt bona immobilia, ut agros et praedia quoad proprietatem et dominium in communi; 
et quod illa in Iudaea non receperunt nec retinuerunt, non fuit, quia hoc repugnaret eorum 
perfectioni, sed quia praevidebant in spiritu, se transituros ad gentes ». 

(4) Bulla cit. 419: « Item eo, quod dicit [Michacl] beatum Augustinum dixisse, apo¬ 
stolos vovisse rerum omnium abdicationem, dicit falsum; hoc enim beatus Augustinus non 
discit, sed cum recitasset apostolos dixisse: Eccc nos relinquimus omnia ct secuti sumus 
te, subiunxit: v. Hoc votum potentissime voverant »... (Sequitur explicans de quo voto 

Archivum Franciscanuni Historicum. — An. 111 . 44 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


698 DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 

apostoli nunquam emiserunt votum abdicationis omnium 
temporalium. Hic dico pruno» quod in euangelio non invenitur votum» 
set preceptum. Sct Augustinus dicit, libro 17 de duitate dei capitulo 4 0 (1) 
super illo verbo: Ecce nos relinquimus ctc., hoc votum maxime vouerunt 
apostoli. Set licet Augustinus dicat, non tamen hereticat negantes, nec Au¬ 
gustinus ostendit, vbi in euangelio exprimatur hoc votum, non enim est 
forma voti hec: Ecce nos relinquimus ctc. uel etiam si esset forma voti, 
caderet votum magis super 2 in ' partem, que sequitur dum addunt: et se- 
quuti sumus te, quia hoc est perfectorum sequi xpm, relinquere uero tem¬ 
poralia maxime fuit philosophorum ; vel etiam Augustinus accipit votum 
pro voluntate, ac si dicat: Ecce voluntarie relinquimus omnia, idest, affectu 
reliquimus omnia illa dicta. 

Ad 10 n,n propositionem (2), quam hcreticam dicunt, que est: quod 
apostoli potuerunt licite pro rebus temporalibus sicut 
pro propriis in judicio contendere et litigare. Hanc dicunt 
hereticam. Hic dico quod proprium ciuiliter non habebant et ideo pro 
proprio non poterant litigare, quia tamen administratores bonorum ecclesie 
erant, poterant, quia ad hoc mouebat [f. 25r] caritas, non cupiditas. 

Ad n am (3), quam dicunt hereticam, que est: quod in prima 
multitudine credentium bona eis communia post distribu¬ 
tionem bonorum, inter eos factam, non erant eis communia, set 
propria, quia quilibet efficiebatur proprietarius et domi¬ 
nus portionis sue assignate. Hic dico quod equiuocatur de fieri 
proprietarius, satis patet, non enim potest fieri eo modo, quo non licet in 
illa congregatione alicui aliquid habere proprium. 

Ad I2 lm propositionem (4), quam dicunt hereticam, que est: quod 
votum religiosorum absque proprio viuere profitentium 
non se extendit ad illas res, quibus necessario eget vita 
humana. Hic dico quod papa Iohannes concedit istam propositionem, quia 
vt jurista (5) tenet, quod vsus non potest separari a dominio in rebus vsu 

Augustinos loquatur, et convenit cum explicatione nostri auctoris). Cf. Appell. cit. 
426, Prop. 3: « Quod apostoli... nunquam a se abdicaverunt proprietatem et dominium 
omnium rerum temporalium ncc votum abdicationis proprietatis et dominii omnium rerum 
temporalium emiserunt ». (1) P. L. 41, 530. 

(2) Bulla cit. 447-8. « Cum ergo quaeritur, utrum apostolis et discipulis et eorum se¬ 
quacibus pro rebus, quas habebant, licuerit et liceat litigare, videtur dicendum, quod iliis, 
qui propria non habebant, pro rebus aliquibus tamquam propriis non licuit litigare; iliis 
autem, qui htibebant communia, pro illis ut pro communibus (animo ipsa bona communia 
defenderuli vel repetendi sine fraude et alicuius iniuruiJ licuit litigare, praesertim illis, 
qui curam habebant illius communitatis, vel saltem alsi eorom mandato... ». Est Prop. IX 
Appell. cit. 427. « Quod litigare in iudicio pro rebus temporalibus non distrahit nec di¬ 
minuit a perfectione evangelica, et quod apostolis et viris evangelicis licuit in speciali et 
singillatim et etiam in communi pro rebus temporalibus in iudicio contendere et litigare t>. 

(3) Bull. cit. 414, 2. « Videtur etiam quod probabiliter possit dici, quod post distri¬ 
butionem bonorum usu consumptibilium, quae fiebat inter apostolos et credentes alios, ut 
dicitur Act. cap. 2 et 4, quilibet portionis sibi assignatae proprietarius et dominus 
posset dici». Cf. Prop. XI Appell. cit. 427: « Quod bona ecclesiae primitivae sive multi¬ 
tudinis credentium, de qua scribitur Act. cap. 4: « Nec quisquam eorum... non erant illa 
communia post distributionem factam inter ipsos credentes, sed solum ante distributionem 
sive divisionem ipsorum ». 

(4) Bull. cit. 415, 1: « Nec votum vivendi sine proprio videtur, quod se extendat 
ad talia, quibus necessario eget vita humana ». Deest in appell. cit. sed est in litteris 
Michnelis 24 ian. 1331, 1 . c. 430 ubi dicitur: «... Et quod votum visendi sine proprio 
ad res, quas necessario requirit vita humana, minime se extestdit »>. 

(5) Cf. eamdem expressionem in prima Conclusione p. 272. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


DOCUMENTA INEDITA AD HISTORIAM FRATIOELLORUM. 


699 


consumptibilibus, eo quod non datur alicui vsus in jure nisi salua re, ucl 
intellligit, quod vbi res consumitur, videtur transire in dominium vtentis, 
et illud vocat dominium. 

Ad i?** propositionem {i), quam hereticam dicunt, que est: quod 
xps habuit proprium in particulari et in communi res tem¬ 
porales. Hic dico quod verum est appellatiuc, quia sic que xps habebat, 
appellabantur sua et suorum, nullo tamen horum modorum habuit ciuilitcr 
et proprietarie. 

Correlarium ad 8 ”" conclusionem et v 1 1imam sit hoc: Mi- 
chelis te, post contractam heresym ex contumaci contradictione ad decretales 
pape Iohannis superius memoratas dc xpi ct apostolorum paupertate, in 
multas alias hereses et sententias ecclesiasticas ct penas canonicas et pec¬ 
catorum facinora sunt prolapsi. Nempe qui repagulum (2) aperit contuma- 
cie quasi luuonc (3) prccipiti in baratrum rapitur delictorum. Sic lapsi sunt 
Michaeliste de jam dicta contumacia in multas hereses pronephandas. Nam¬ 
que papam Iohannem, vtique legiptimum papam, ipsi primo hereticum 
vulgaverunt cum etiam suis omnibus successoribus in papatu, qui illas 
decretales sustinuerunt, uel etiam omnes, qui ilhis tenuerunt, uel catholi¬ 
cas putauerunt, uel eis adheserunt, inde ad nequitiora ruentes, electionem 
ad papatum: O summum pronephas in scandalum omnium fidelium sibi 
preripuerunt et quemdam fratrem Petrum de Corbaria ordinis Minorum 
• et secte ipsorum sibi scismatice prefecerunt et post hoc duci Ratiarie, iam 
pro imperatore electo, et post pro heresy dampnato, adheserunt et ad vsur- 
pandam sibi coronam imperii vi sola armorum contra omnem juris ordinem, 
ducem ipsum associauerunt, imperatorem legiptimum predicauerunt et se 
ipsi duci confederauerunt (4). Cardinales scismaticos et episcopos ordinaue- 
runt(5) et quod omnem haberent auctoritatem, ac si veri episcopi et cardi¬ 
nales essent, dogmatizauerunt. Sed in malum (6). 

Romae, e Collegia S. Atti an ii. 

(Continuabitur) 1 \ Livaktus Oltger, O. F. M. 


(z) Cf. supra p. 690-91. propositiones*! ct II. (2) Codex: repangulum. 

(3) Sic videtur legendum in codice; forsitan textus originalis habebat illuvie, vel 
provenit hoc vocabulum a quodam vocabulo italico illius temporis ac idem significare 
videtur ac torrens. Apud Du Cangc desideratur. 

( 4 ) Hoc in memoriam revocat quod Occam Ludovico Bavaro dixisse fertur: « O 
Imperator, defende me gladio et ego defendam te verbo ». Trithemius, de Scriptoribus 
ecclesiasticis, ap. Goldast, Monarchia I, Hanoviae 1612, Introcuctio. 

(5) Eubel, Der Gcgenpapst Nikolaus V und seine Hierarchie, ap. Historisches Jahr- 
bnck, XII. 1891, 276-308 collegit notitias de 8 Cardinalibus et 18 episcopis schisma¬ 
ticis creatis ab antipapa Nicolao V, quam dissertationem reassumit idem BF V, 
P- 353*4 nota 3 * Registrum Nicolai V habetur in Archivo Vaticano Regesta Vatie, 
vol. 118, quod per modum regesti edidit idem 1 \ Kubcl sub titulo: Der Rcgisterband 
des Gegenpapstes Nicolaus V in Regestenform veroffentlickt, in Archivalischc Zeitschrift 
herausgegeben durch das Bayerische allgemeine Reichsarchiv in Miincken, N. F. IV, 
MUnchen 1893, 123-212. Plura documenta ex eodem Registro Nicolai V iam ediderat 
sive in extenso sive per modum regesti S. Riezler, Vatikanishe Akten zur deutschen 
Geschickte i» der Zeit Ludwigs des Bayern, Innsbruck 1891, p. 380-413. 

(6) Hic cessat tractatus Fratris Andreae Richi in codice. Videtur autem 
aliquid deesse, uti iam introductione adnotavi (cf. p. 262). Hunc finem deficere vere 
lugendum. Nam auctor videtur hic texere ulteriorem historiam Michaelistarum, et 
forsitan eorum evolutionem prosequebatur usque ad tempus, quo scribebat. Hoc co 
maioris momenti esse debebat, quod Andreas Richi ab initio huic pugnae astfterat. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



700 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


* 


COMPENDIUM CHRONICARUM FRATRUM MINORUM 

SCRIPTUM A PATRE MARIANO DE FLORENTIA. 


(Continuatio) ( 1 ). 


Carolus IV imperator, Ordinis plurimam devotus, anno 1378 
migravit ad celum. Post cuius mortem Helisabeth imperatrix ha¬ 
bitum induit tertii Ordinis, et humiliter conversata miraculis claruit ( 2 \ 

Eodem anno in Cereth Vunlachie minoris, ab infidelibus ar¬ 
bores adorantibus duo Fratres fuerunt sacro martirio coronati (8). 

Scisma ortum est anno prelibato, quale nondum fuit in Ecclesia 
Dei, quod duravit annis 40 . Nam defuncto Gregorio XI, Cardina¬ 
les crearunt Urbanum VI, italicum, a quo recesserunt 14 Cardi¬ 
nales Gallici, et in civitate Fundi alium crearunt, natione Gallum ^a), 
quem Clementem VII appellarunt. Qui in Avinione resedit ( 4 ). 

Frater Leonardus Generalis, hoc ipso anno ab Urbano VI 
fuit Cardinalis factus ( 5 ), sed ipse Clementi adherens ad eamdem 
dignitatem ab ipso Clemente fuit assumptus. Quapropter contra 
ipsum indignatus Urbanus, statim ipsum ab otficio depositum decla¬ 
ravit et fratrem Lodovicum de Venetiis Vicarium Ordinis instituit 
et fratri T horne de Ferignano prefatam dignitatem contulit et 
episcopum Tusculanum fecit. 

Clarebat tunc in Hyspania frater Rodericns Robie i i, vir peni- 
tentie mirabilis, (46 r:) amator paupertatis, mundi contemptor et spiritu 
prophetico illustratus, qui in conventu Valdeari Custodie Colim- 
briensis requiescit (6). 

Valentinus de Narnio, sanctitate insiguis, 80 annis solo pane 
et aqua contentus (6), in ecclesia Sancti Francisci de Assi sio tumu¬ 
latus, multis claruit miraculis ( 7 \ 

Martinus, vir optimus et sanctus, qui moriens signis clarens in 
Fulgi neo tumulatus [est] (8). 

Niccolaus de Assisio, infirmarius, charitate plenus, vita san¬ 
ctissimus, quem a Deo (c) mirificatum in celis, miracula attestantur in 
terris, que per eius preces et merita, Dominus quotidie operatur Pe¬ 
ru sio, ubi iacet ( 9 ). 

(а) Cod. GaUu». (6) Cod. contemptu». (c) Cod. adeo. 

(1) Cf. AFH I, 98 - 107 ; II, 92-107 ; 805 - 18 ; 457 - 72 ; 026 - 41 ; IU 294 - 809 . 

(2) Conf. 862 . Wadd. 1878 , n. 11; 1881 , suppi, n. 2. 

(8) Conf 385 , 556 . Wadd. 1378 , n. 12 . 

( 4 ) Ab an. 1878 - 1417 . Urban. VI, 9 april. 1878—15 oct. 1389 . Clem. VII, 
20 sept. 1878 , — o. 81 oct. 1894 . R&ynaldus an. 1878 sqq. Glassb. 212 s. 

( 5 ) A solo Clemente VII creatus est oard. cf. supra p. 808 , n. 6. 

(б) Conf. 821 , 585 . ( 7 ) Conf. 202 s., 504 . Wadd. 1878 , n. 12 . 

(8) Cf. supra p. 801 , n. 6. Wadd. 1855 , n. 2; 1866 , n. 22 . ( 1241 , n. 25 ; 

1218 , n. 6). ( 9 > Conf. 284 , 504 . Wadd. 1878 , n. 12 ; 1418 , n. 5 . 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FP. 11IN. 


701 


Ventura, etiam laycus et sanctus, paupertatis amator, caritate 
ignitus, qui Fratres forenses recipiebat, Peru sii discedens, ibidem 
miraculis emicuit (1). 

Antonius de Tegminis, Pisanus, in legibus doctus, vita san¬ 
ctissimus, in Monteluco, supra Spoletum, miraculis corruscat (2). 

Leonardus de Montepolitiano, in omni scientia et virtute 
singularissimus habetur (3). 

Andreas, Provincie Bononie, in Arimino signis claret et 
miraculis (4). 

[Quinquagesimum sextum] Capitulum Gengrale(5) cele¬ 
bratum est Strigonii(a) Provincie Hungarie, anno Domini 1379 et Or¬ 
dinis 171, per fratrem Lodovicum de Venetiis, Vicarium Ordinis, 
impensis Lodovici regis, in quo ipse frater Lodovicus in 25 Ge¬ 
neralem electus est (6). 

Anno Domini 1382, illustrissimus Lodovicus, rex Hungarorum, 
40 anno sui regni in Domino requievit. Hic ante mortem suam regnum 
dimictens, solique Deo vacans, cum Fratribus semper ibat in choro ad 
officium persolvendum habitu indutus ut Frater, et ita indutus obire 
voluit et sepelliri (7). 

Eodem anno Urbanus papa fecit Sancte Romane Ecclesie Car¬ 
dinalem fratrem Lodovicum Generalem (8). 

[Quinquagesimum septimum] Capitulum Generale cele¬ 
bratum est Ferrarie, anno 1383 et Ordinis 175, per fratrem Lodo¬ 
vicum Cardinalem et Vicarium Ordinis, in quo fuit electus in 26 
Generalem Ministrum frater Petrus de Cassano Provincie Sancti 
Bernardini, qui dum Provinciam Tuscie visitaret et iam fere duos 
annos Ordinem rexisset, (47 v:) infirmatus, in conventu Pistoriensi 
vitam finivit (9). 

Anno Domini 1384 frater Paulus Trincius, Pater Fratrum Ob¬ 
servantium, habuit a fratre Guillelmo de Hast, Ministro Provincie 
Sancti Francisci, auctoritatem recipiendi ad Ordinem novitios. Nam 
usque modo ipse frater Paulus mictebat ad Ordinem confugientes, ad 
Ministrum Provincie, qui eos recipiebat, remictebatque fratri Paulo, 
sicque in dies familia ipsa numero et merito augebatur (10). 

[Quinquagesimum octavum] Capitulum Generale cele¬ 
bratum est Padue, anno Domini 1385, Ordinis 177; in quo frater Mar- 
tinus de Sancto Georgio de Ripalo, Provincie lanue, electus fuit 
in 27 Generalem Ministrum (11). 


(a) Cod. Strigonia. 


(1) Conf. 234, 504. Wadd. 1378, n. 12; 1254, n. 48; 1422, n. 6 ). 

( 2 ) Conf. 241. Wadd. 1813, n. 9; (1899, n. 24). 

( 8 ) Conf. 520. Wadd. 1878, n. 11 ; (1344, n. 8 ). 

(4) Conf 264, 524. Wadd. 1878, n. 12; (1292, n. 24, cf. 23). 

(5) Wadd. 1879, n. 1 . Glassb. 218. Gubernat. 1,172, III, 75-6. ChHLeg. I, 88 . 

( 6 ) Cf. p. 808, n. 4. 

(7) Wadd. 1382, n. 2 . Lud. I, Magnus diotus (1842—1882, 12 sept.). 

( 8 ) Cf. p. 808, n. 4. 

(9) P. 808, n. 7. Glassb. 215. Gubernat. I, 178, III, 77. ChHLeg. I, 88 . 

( 10 ) Wadd. 1882, n. 8 ; 1884, n. 2-5, ubi litterae Guillelmi, quae et Gu¬ 
bernat. U, 1088. 

(11) Wadd. 1885, n. 1 . Supra p. 808, n. 8 . Gubernat. I, 178, HI, 76-7. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


702 


COMPENDIUM CHRONICARUM FP. MIN. 


Hoc ipso anno frater Lo do vicus de Ve neti is, Cardinalis, di[f}- 
famatus de proditione apud Dominum Urbanum, demersuB est in 
mare cum aliis quinque Cardinalibus (1). 

Ad requisitionem Regine Suetie et precibus monialium Sancte 
Clare de Sancto Laurentio in Panisperne de Urbe, Bonifacius 
papa IX, die 7 octobris Rome in cathalago Sanctorum ascripsit San¬ 
ctam Bi rei tam de Sueti a (2). 

Frater Martinus Generalis anno 1387 in Castro novo, Pro- 
vincie Ianue, infirmatus, ibidem defunctus sepultus fuit. Quo mortuo, 
confirmatus est Vicarius Ordinis per Dominum Papam frater Henri- 
cus de Ast, Minister Provincie (8). 

[Quinquagesimum nonum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Florentie(4\ anno prefato, per fratrem Henricum Vica¬ 
rium Ordinis; in quo idem frater Henricus fuit in 28 Ministrum 
electus, qui fuit valde favorabilis fratri Paulo Trincio et suis 
fratribus de familia Observantie nuncupatis, etiam plurima loca sibi 
concedens Provincie ( a ) Marchie et Sancti Francisci et Rome (5). Unde 
ipse frater Paulus in Provincia Marchie instituit suum coadiutorera 
ad regendum prefatam Provinciam fratrem Franciscum de Fa- 
briano. Hic frater Franciscus quinquaginta annos in omni sanctitate 
vixit, amplians et dilatans novam plantulam familie Observantium; qui 
tandem a Domino evocatus, corpus reliquit in loco He rem i te apud 
Fabrianum (6). 

Frater Paulus Trincius, cum iam esset tam ex rigore vite 
austere quam senectute nimis debilis, ac etiam oculis suis caligare ce¬ 
pisset, suum Commissarium et coadiutatorem instituit fratrem I oh an¬ 
nem de Stronconio, Provincie Sancti Francisci, ad regendum 
loca et Fratres sibi subiectos, et ipsum Florentiam destinavit, ut 
ibi aliquem locum caperet (b\ 

(47 r:) Hic frater Iohannes(7), omnibus pene virtutibus ornatus, et 
cum esset angelicus predicator ac miraculis et spiritu prophetie clarus, 
in diversis Provinciis quamplura loca Observantie fundavit et plures 
conventus ad regularem observantiam reduxit, et multos habitum sancte 
Religionis induit, qui in viros magne sanctitatis evaserunt. Hic fra¬ 
ter Iohannes locum recepit in monte Fesulano apud Floren¬ 
tiam (8), per quem Deus uberes fructus collegit (c), et nimium regu¬ 
laris observantia inaucta est. 

Florebat etiam tunc frater Angelus de Monte Leone, Obser¬ 
vantie zelator precipuus, qui ob suam vitam sanctissimam pluries me- 


(o) Cod. Provinciam. ( b) Cod. reperet. (c) Cod. collexil . 


(1) Raynaldus, an. 1885, n. 2sqq.; mense dec. 1885. Supra 908 n. 2. 

(2) Canoniz. 7 oct. 1391. Bulla canoniz. Acta SS. oot. IV, 468-72. Cf. AFH 
I, 495; III, 182. 

(8) Supra p. 308, n. 8. H. Alferus Astensis. Wadd. 1387, n. 1. 

(4) Wadd. 1887, n. 7. Glassb. 216. Gubernat. I, 173, III, 77. ChHLeg. I, 89. 

(5) Wadd. 1888. n. 1: 1890, n. 2. Gubernat. II, 12s. 

(0) Wadd. 1890, n. 8. Gubernat. II, 13s. 

(7) L. c. n. 4. Aquil. 17: Wadd. 1399, n. 49 (conv. Faesulanum; 1403, n. 1; 
conv. S. Juliani; 1415. n. 85-6; de quo Aquil. 16, 115. 

(8) Cf. not. praeced. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


703 


ruit apparitione Iesu Christi consolari et spiritu prophetico claruit, mi¬ 
raculaque fecit et mortuos suscitavit (1). 

[Sexagesimum] Capitulum Generale celebratum est Assi- 
sii anno 1390, Ordinis vero 182; per fratrem Henricum Genera¬ 
lem (2\ in quo Capitulo Magister Bartholomeus Pisanus presen- 
tavit librum de Conformitatibus Beati Francisci, quem nuper 
ediderat (3). 

Hic frater Bartholomeus, Sacre Theologie Magister et magnus 
predicator, vir utique devotus et sue professionis zelator precipuus fuit 
et plurimos a demonio obsessos ( a) liberavit, et alia miracula fecit. 
Scripsit enim multa, videlicet librum de gestis et dictis Salvatoris. Item, 
opuscula de passione, de resurrectione et de ascensione Domini. Item, 
opus, quod Mariale appellavit. Item, de vita et laudibus apostoli 
Pauli, magnum et pulcherrimum volumen. Item, librum de vita et lau¬ 
dibus Sancti Benedicti, per meditationes et fructus procedens, in duas 
partes divisum. Alium etiam composuit de laudibus et vita Sancti Do¬ 
minici. Item, alia opuscula et vitam et miracula Beati Gerardi ( b ) de 
Valentia, et sermones multos, tam quadragesimales quam de Sanctis 
per totum annum. Clarebat etiam hac tempestate: 

Frater Malcoaldus de Sancto Miniato, vir famosissimus et 
magni luminis, scientia decorus, nec non profunda humilitate preditus, 
ob quam ad sacerdotii (c) dignitatem nunquam ascendere voluit. Hic 
multos annos Bononie sacram theologia legit {it) (4). 

Antonius de eadem terra, Magister Sacrae Theologie, predicator 
famosus per Italiam, Parisius quoque in lectura floruit (5). 

(47 v:) F ranciscus Cremonensis, sacre Theologie et utriusque 
luris Doctor, sue eruditionis experimentum fecit. Ob quas virtutes Epi¬ 
scopus Bergomensis creatus est (6). 

Anno Domini 1391 undecima die Novembris, in platea sancte Civi¬ 
tatis Hierusalem a Sarracenis ob predicationem vere fldei cum gladiis, 
innumerabilibus ictibus, crudeliter interfecti sunt frater Niccolaus 
de Sibinico, frater Donatus de Buticinio, frater Petrus de 
Narb ona, frater Stephanus de Lanich, corsus(7). 

[Sexagesimum primum] Capitulum Generale celebratum 
est Coloni e Alamanie anno 1393, Ordinis vero 186, per fratrem He¬ 
ri n c u m Generalem (8). 

(o) Cod. obsexos. ( b ) Cod. transp. vitam B. G. et miracula de Val. 

(c) Cod. ad sacerdotium dignitatem. (d) Cod. lexit. 


(1) Conf. 251, 515. Aquil. 8 . CG 266 (sub Cresoentio Aes.) ALKG II, 260. 
"Wadd. 1241, n. 15: 1884, n. 24; 1868, n. 18; 1506, n. 10. 

(2) Glassb. 220. Wadd. 1880, n. 16, qui illud Mantuae fuisse abs. dubio 
dioit. Gubernat. III, 77. 

( 8 ) Hoc opus AF IV et V. Sed approbatum est in cap. Assisien. 1399; 
AF IV, p. XXIV. De auctore AF IV, p. VII-XXXV. Wadd. Script. 48s., 84*, 
36 1 2 3 4 * * * 8 . Sbaral. Suppi. 109-111, 725; I», 115-6. 

(4) Wadd. 1891, n. 2 ; cf. 1402, n. 4. (5) Wadd. 1891, n. 2. 

( 6 ) XIII, 886 , 1 . Franc. Lante, de Landis, ep. Lunensis 1885: transi, ad 
ep. Brixien. 18 apr. 1890: transi, ad ep. Cremon. 21 oct. 1890; transi, ad ep. 

Bergomen. i o<*t. 1401 ; relatus ad ep. Cremon. 27 sept. 1402; obiit 1405. Eubel, 

Hier. I, 882, 152, 228, 415. (7) Wadd. 1891, n. e et Suppi, ibid. n. 1-2. 

( 8 ) Videtur 1892. Glassb. 220 ; Wadd. 1892, n. 8-4. BF VII, n. 96, p. 30. 
Gubernat. III, 77. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


704 


[Sexagesimum secundum] Capitulum Generale oelebra- 
tum est Arimino, provincie Bononie, per eumdem Generalem anno 
Domini 1396, Ordinis vero 188(1). 

[Sexagesimum tertium] Capitulum Generale celebratam 
est in Bavaria et Conventu Monacensi per prefatum Generalem, 
anno Domini 1399 (2\ 

In Marchia Anconitana et castro, quod Massaccio dicitur, die 
22 Aprilis migravit ad Domiuum Beatus Iohannes Heremita de 
8* Ordine, vita et miraculis insignis (8). 

[Sexagesimum quartum] Capitulum Generale celebratum 
est Assi sii, anno 1402, per fratrem Herinoum Generalem (4). 

Eodem anno, Ordinis vero 194, in solempnitate nativitatis Beate 
Marie, Sanctus Bernardinus de Senis indutus est habitum Reli¬ 
gionis, anno etatis sue 22, qui valde longe loca familie Observantie et 
numerum Fratrum verbo sue predicationis dilatavit (5). 

Anno 1404 die 28 octobris, illustrissima Chat ari na, prima ducisaa 
Mediolani, de 8° Ordine, apud Modoetiam (a), oppidum suum, migravit 
a seculo, que fuit mulier devotissima et virtute pietatis ornata, pru¬ 
dentia multa comitante (6). 

Thomasuccius de Noceria, vir utique magne sanctitatis, ma- 
ximeque abstinentie, ac mundi et sui perfectus contemptor et spiritu 
prophetie irradiatus, sub habitu et Regula 3'* Ordinis in civitate Ful- 
ginei, 19 novembris feliciter transivit ad Dominum(7). 

Stuppa, frater 3 11 Ordinis et socius Thomasuccii, sanctitate et 
spiritu prophetico clarus, suas prophetias etiam in scriptis reliquit (8). 

(48r:) Carol us Montis Granellis et Gualterius Marsus de 
ipso tertio Ordine apud Fesulas in Heremitorio(6) Sancte Marie de 
Sancto Sepulchro, discipulos sub eodem habitu et Regula coadunant, 
qui postmodum tertiam Regulam relinquentes et Regule Sancti Augu¬ 
stini adherentes, novum Ordinem Sancti Hyeronimi inceperunt (9). 

Thobia de Senis, consobrina Sancti Bernardini, in ipso Beati 
Francisci tertio Ordine, virtutibus et sanctitate clarebat. Cuius animam 
ipse Bernardinus ad celum volantem vidit(lO). 

Frater Herincus de Hast, Generalis Minister, decimo octavo 
anno sui regiminis, anno 1406, Ravenne infirmatus, appositus est ad 
suos patres (11). 


(a) Cod. Modentiam. (6) Cod. add. de. 


(1) Glassb. 222. Gubernat. III, 77. 

(2) Assisii, non Monaohii; Glassb. 228-4. Wadd. 1899, n. 8. Gubern. 1. c. 

(8) Wadd. 1899, n. 5-6 (e Mar.). (4) L. o. 1402, n. 10; Gub. III, 77. 

(5) Wadd. 1. c., n. 25. Arta SS. Mai. V, 257sqq. De eo Wadd. 1879, n. 1«, 
1402, n. Iss., 1405, n. 8ss., 22, etc. Script. 57s., 40*, 45 8 ; Sbar. Suppi. 181«.; 
I*, 187ss. Aquil., 18ss. BHL I, 1188as. cf. AFH II, 888. Chevalier, Rip. I, 569s. 

(6) Wadd. 1404, n. 5. 

(7) Obiit 1877, 15 sept. Amoni, II profeta dei ter. XIV, o il B. Tomtnaeo 
Unxio, Assi si 1877. Falooi, Delie profezie dei B. Tommatuccio da Foligno, Foligno 
1881. MF I, 81-8, 121-5, 151-7, 178-82, 190; II, 83, 82, 154-7; VIII, 148-56; X, 
160. Wadd. 1888, n. 21; 1377, n. 4-28. Script. 824, 220*, 416». Sbaralea, SappJ.,676. 

(8) Wadd. 1888, n. 21; 1406, n. 20. 

(9) L. o. 1406, n. 20. (10) Wadd. 1880, n. 6s. 

(11) Wadd. 1405, n. 1. H. B. Vasallo, Enrico AI fieri, Arii 1890. Hobmpfel, 
88 , (78s.). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


705 


[Sexagesimum quintum] Capitulum Generale celebratum 
est in Argentina Alamanie(l), anno Domini 1400, Ordinis vero 
197, in quo fuit electus in 29 Generalem Ordinis frater Antonius 
de Perreto, Provincie Rome, qui nimium familiam de Observantia 
protegit et augumentavit, Sanctum Bernardinum hoc anno apostoli- 
cum predicatorem instituit(2); fratrem I ohannem de Stronconio, 
socium fratris Pauli Trilici super familiam Observantium suum Vica¬ 
rium et Commissarium fecit (3); super Provinciam vero Sancti Angeli 
fratrem Niccolaum de Ausmo(4); super Provinciam quoque Tuscie 
fratrem Niccolaum de Uzano, olim civem florentinum: qui vir 
locuples (a) in seculo, omnibus pauperibus distributis (b\ fac'os frater 
Minor in loco Fesularum sanctissime vixit (5). 

Anno 1407 in festo sancti Franci sci, Herincus Ili rex Castelle 
egrotans ad mortem, habitum Fratrum Minorum indutus expiravit, et 
in Conventu Tholeti cum habitu seppellitur (6). 

[Sexagesimum sextum] Capitulum Generale celebratum est 
Aquile, anno Domini 1408, Ordinis vero 200, per fratrem Antonium 
de Perreto Generalem (7). 

Cum Ecclesia Dei per duo capita gubernaretur, eo quod duo se ge¬ 
rebant pro Summo Pontifice, videlicet Gregorius XI Rome, et 
ultra monte[s] Benedictus XIII, Cardinales utriusque Pontificis reces¬ 
serunt ab eis, pro universali Concilio celebrando, Pisas (8) applicantes. 
Ubi post legitimas citationes (48 v:) utrique Pontifici factas et non com- 
parentes, eoe sententiam privationis et depositionis protulerunt, here- 
thicos et scismatico8 declarantes, et conclave ingressi 26 aprilis anno 
1400 elegerunt omnium Cardinalium utriusque partis consensu, fratrem 
Petrum de Candia Ordinis Minorum in Summum Pontificem, Ale¬ 
xandrum V vocante8(9). 

Hic Parisius claruit super omnes sui temporis famosus, fuitque 
disputator acutissimus, orator et predicator egregius et omnium theo¬ 
logorum sui temporis princeps, qui inter ceteros doctores Doctor re¬ 
fulgens appellatur. Scripsit autem subtiliter super 4 Sententiarum li¬ 
bros. Item, Quolibet» aliqua et etiam diversos sermones de diversis 
materiis. 

Hic assumpsit ad Cardinalatum fratrem HugonemBilionem( 10) 

doctorem insignem (c) qui non solum scientia sed et sanctimonia vite 

■ « 

(а) Cod. locuplex. (6) Cod. distribuit. (r) Cod. doctor insignis. 

(1) Non, sed Monachii, Glassb., 225. Wadd. 1406, n. 2s. ChHLeg. I, 89. 
Gnbera. III, 77. Holzapfel, 8Bss. (79ss.). 

(2) Wadd. 1405, n. 8. (8) Wadd. 1408, n. 1. 

(4) L. c. 1427, n. 18-15, 1480, n. 46, 1488, n. 21,1440, n. 12, 27-9, 1449, n. 18, 

1468, n. 21. Script. 268, 179*, 176 1 2 * * * 6 7 8 9 10 ; Suppi., 660-2. 

(б) Wadd. 1899, n. 50; 1415, 85s. 

(6) Obiit 26 dec. 1406. Wadd. 1885, n. 12, 1888, n. 8,1899, n. 4, 1407, n. 2. 
Barxantes Maldonado, Cronica dei Rey don Enrique, IH, Madrid 1868. 

(7) Wadd. 1408, n. 4. Gubern. I, 78. 

(8) Raynaldus, 1408, 82ss. Labbe, Coli. Concil., XI (1672) 2114-820. Mansi, 
Coli. Concil., XXVII, lss. 

(9) Electus est 26 iun. 1409. Eubel, Hier. I, 81. Glassb. 227ss. Wadd. 1409, 
1410. Script. 6s., 4*s., 8 8 s., Sbaral. 8-10; I*9s. Chevalier, Rip. 1,140-1. Pastor, 
I, 147s., I», 190s. (L. I, c. III). 

(10) Nullnm cardinalem creavit. De hoc Hugone O. Praed. cf. AFH II, 
468 n. 16. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



706 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


Ordinem plurimum illustravit. Scripsit enim super 4 libros Sententia- 
et alia plurima volumina (1). 

Alexander papa, cum anno uno et diebus septem in Beati Petri 
Sede fuisset, Bono ni e, anno Domini 1410, die 3 1 2 * 4 * 6 * 8 maii, venenatus, 
migravit ad Dominum. Qui moriens protulit illum verbum Salvatoris: 
Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (a), statimque emisit 
spiritum. 

[Sexagesimum septimum] Capitulum Generale celebratum 
est [Aquile] anno Domini 1411, Ordinis vero 206, per fratrem Anto¬ 
nium de Perreto Generalem (2). 

Concilium Constantie celebrari inceptum est anno Domini 1414, ad 
tollendum schisma, quod 89 annos perduraverat (8); ad quod Concilium 
devoti et timorati Fratres, qui per Franciam dispersi erant, recursum 
habuerunt et supplicaverunt et obtinuerunt(6), ut Observantia, que 
incepta erat in aliquibus conventibus Provincie Turonie et Bur- 
gundie ad instar Italie, in suo vigore permaneret, videlicet, quod qui¬ 
libet in sua Provincia Vicarium Provincialem possit eligere (4). 

Anno eodem in Perusio sub fratre Iohanne de Stronconio, 
Vicario super Fratres de Observantia, beatus Iohannes de Capri- 
sta no per fratrem Marchum de Bergamo ad Ordinem receptus est(6\ 

[Sexagesimum octavum] Capitulum Generale celebratum 
est [Gaiete] anno Domini 1414, Ordinis vero 206, per fratrem Anto¬ 
nium de Perreto Generalem(6). 

(49r:) Conventus sacer Sancte Marie de Angelis apud Assi- 
sium anno Domini 1415 largitus est Fratribus de Observantia; 
amoti exeo Fratres Conventuales, per fratrem Antonium de Perreto 
Generalem (7). Qua propter nova plantula cepit augeri. Triginta vix 
temporibus istis erant loca per Italiam Observantie; Fratres vero 200 
vel circa, inscii et abiecti in conspectu hominum, sed magni in conspectu 
Dei (8); sed quatuor precipui sanctissimi et doctissimi viri ipsam plan- 
tulam nimium auxerunt, dilatarunt, tum eorum doctrina, tum sancta 
vita miraculis confirmata; qui fuerunt: 

Sanctus Bernardinus(9\ qui preter suam sanctitatem, Theologia 
et iure canonico doctus, scripsit, non obstantibus continuis predicationibus, 
et glossavit omnes epistolas et evangelia totius anni et totum Apoca- 
lipsim. Edidit Sermo na le de Christiana Religione et de evangelio eterno. 


(a) Ioann. 14, 27. (6) Cod. et. 


(1) Wadd. 1410, n. 2. Venenatio saltem dubia valde. 

(2) Romae 1411 ait Glassb. 240-2. Wadd. 1411, n. 2, dioens Marianum in 
Chronioa omittere et looum et tempus. Gubem. III, 78. 

(8) 1878-1417, 11 nov. quando electus est Martinus V. Mansi, XXVII, o80ss. 
H. v. d. Hardt, Maqn. oecum. Condi. Constant., Franoofurti, 1697-1700, 6 voll. 
Chevalier, Rip. topo-bibl., I, 778s. 

(4) Glassb. 256ss., 258ss. Wadd. 188H, n. 5ss. 1415, n. 7. Firmamen /.*, p, ID, 

fol. 168. Eubel, BF VII. 811, 29, 48ss., 498-5: Decretum Concilii, 28 sept. 1415. 

(6) Wadd. 1886, n. 9ss., 1414, n. 2ss., 1425, n. 10, 1480, n. 6ss., 1481, n. 2ss., 
1487, n. 25ss. etc. Script. lWs., 184 *s., 188 h s. Suppi. 401 ss. Arta SS. oct., X, 
489ss., BHL I, 4860ss. Aquil., lOss. Chevalier, 'Rip. I, 2879-81. AFH III, 144ss. 

(6; Lausanae, 1414, 17 oct. Wadd. 1414 n. 5-0. Guhern. III, 7K. Glassb. 
252. <1415;. (7) Wadd. 1415, n. 82-8. 

(8) E vita 8. Ioann ia Capistr. auotore Nio. Farensi, Wadd. 1. c. n. :V1. 
Acta SS. oct. X, 468, u. 42. (9; Cf. p. 706, n. 5. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


707 


Item, librum de octo beatitudinibua. De triplici Christi nativitate. Item, 
tractatum de oratione dominica. Opusculum de articulis fidei. Alium de Spi¬ 
ritu Sancto; alium de Beata Virgine; alium de originali innocentia eius¬ 
dem. Item, librum de Vita cristiana; item, alium de contractibus et usuris. 


Opusculum 23 articulorum ad fratrem Manfredum de Vercellis. 

Beatus Ioannes Capr i s t an e 11 s is ^ 1 ), miraculorum patrator, do¬ 
ctrina sacra et iuris civilis et pontificii locupletior. Scripsit enim librum 
de ecclesiastica auctoritate. Item, opus grande casuum. Item, aliud de 
usuris, de restitutionibus et contractibus. Item, de excommunicationibus, 


de iudicio, de inferno, de purgatorio, de blasphemia («), de regimine cleri¬ 
corum, de penitentiis imponendis, de matrimonio. Item, de vitiis et 
virtutibus. Item, opusculum in tutelam tertii Ordinis. Innumeros ser¬ 
mones predicabiles, et innumeras epistolas in Berbegallum, in Kocach- 
zanam, in Boemos, in Vatrislavienses, liereticos et iudeos. 

Beatus Albertus de Sarth i[a]no( 2 \ in lingua latina et greca 
eruditus, atque in theologica facultate et Sacra Scriptura doctus. Hic 
excellentissimus orator et predicator plurimas epistolas scripsit, et ali¬ 
quos tractatus, videlicet: de Corpore Christi (49 v:); de Penitentia; de- 
fensorium sanctorum Fratrum contra Pogium Florentinum. Item tra¬ 
ctatum quod nihil nocet ad virtutem humili loco nasci. Item, de inso¬ 
lentibus corrigendis, de conditione amicitie, de malitia invidentic et 
alia plurima. 

Beatus Iacobus de Marchia, non obstantibus innumeris la¬ 


boribus, crebris discursibus et continuis predicationibus, nonnullos 
tractatus scripsit, videlicet: Duos libros Bermones quadragesimales 
continentes, et unum de Sanctis; librum per modum dialogi contra 
Fraticellos de opinione. Item, tractatum disputationum utrum 
Divinitas in triduo passionis fuit unita personaliter sangnini (/>) effuso. 
Item, quatuor tractatus diversos de sanguine (c) Christi. Item, dialogum 
de veritate essentiali corporis humani. Item, alium contra Boemos de 
Communione sub utraque spetie. Item alium contra Manicheos de Boe- 
mia, et alium contra Manicheos de Bosna. Item, tractatum de potentia 
Dei. Item alium de conceptione Prolis in utero Virginis. De matrimonio 
interrogatorium pro confessoribus, et magnam Summam casuum, quam 
Campus Florum nuncupavit, et alios (3). 

Hii quatuor viri fuerunt firmissime columpne debilis et parve fa- 
lnilie, et quatuor fortissimi (d) eius aurige, a quibus ipsa familia per re¬ 
ctum et securum iter ducta, salva semper constitit (e\ et quatuor for¬ 
tissimi clipei semper in faciem adversariorum resistentes, et quatuor 
dira tela emulos ferientes sacris suis verbis et doctrinis, et quatuor 
tube resonantes, ad quorum sonitus innumeri expergefacti, post eos in 
aacra Religione Christum secuti sunt. Quorum sollicitudo tota Ytalia, 
Bohemia, Hungaria et Germania locis familie Observantium repleta sunt. 


(o) Cod. blasftemia. (h) Cod. sati quine. (r) Cod. sanquinem. 

(d) Cod. fortissime . (e) Cod. consistit. 


(1) Cf. p. 706, n. 5. 

(2) Wadd. 1415, u. 28, 1430, n. 38ss., 1433, n. 11, 1481, n. 9ss. 
4*s., 8 8 ; Suppi. 7s.; 1*, 8s. A quii., 19ss. 

(3) Wadd. 1116, n. 2ss., 1426, n. lss., 1132, n. 14 etv. Script. 


tScript. 5s., 
181 s., 126*, 


125*. Suppi. 372s. Aquil., lOss. 


BHL I, 4105). AFH I, 91ss. Clievalier, Jlrp. 


II*, 2821. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM IT. MIN. 


7oe 

Anno 1415, die 13 Martii, apud Pe rasium obdormivit in Domino 
sanctissimus Herincus B' 1 Ordinis, filius Aguini, regis Novergie, 
Suetie et Datie (1). 

Hac fere tempestate in civitate Urbini frater Petrus Hyspanus 
heremita de 8° Ordine migravit ad Dominum, cuius corpus inventum 
est exanime, Hexis genibus et elevatis manibus, ac si oraret (2). 

Per hec quoque tempora iste tertius Ordo in civitate Fulginei, 
quo ad mulieres cepit reformari perbeatissimam Angelinam comitis- 
sam de Civi te lia. Que divinitus spirata infrascripta monasteria fecit, 
videlicet: Sancte Anne de Fulgineo, (50 r:) Sancti Onofrii de 
Florentia, Sancti Quirici de Assisio, Sancte Margarite de 
Esculo, Sancte Agnetis de Viterbio, Sancti Antonii de 
Perusio, Sancte Helisabet de Aquila, Sante Marie de An- 
chona, et Sancte Clare de Reate (8). 

Anno Domini 1417 Martinus papa V, noviter electus in Conci¬ 
lio Constantie, fratrem Antonium de Yinione, Sacre Theologie 
magistrum, Cardinalem fecit (4). 

[Sexagesimum nonum] Capitulum Generale celebratum 
est Mantue, anno Domini 1418, per fratrem Antonium de Per- 
reto Generalem (5). 

Philippus de T uderto, laycus, in vita et post mortem miraculo¬ 
rum patrator, migravit ad Christum apud Castrum de Milo, Pro- 
vincie Marchie. Hic socius fuit fratris Pauli de Trincis(6). 

Bernardus Antinquus de Fabriano, vir utique sanctus, in 
Sancto Petro apud Camerinum migravit ad Dominum(7). 

Petrus de Fabriano, coquinarius, in eodem loco post exalatio- 
nem spiritus manebat Hexis genibus et manibus iunctis, sicut dum vi¬ 
veret, qui et alia plura signa sanctitatis ostendit (8). 

Antonius Purus, in loco Heremite Fabriani ad celum 
migravit. Sanctitati huius viri Dei invidens diabolus, de alta rupe in 
hortum Fratrum proiecit; sed minime lesus, Deum plurimum collau¬ 
davit (9). 

Egidius, unus de primis sociis fratris Pauli de Trine is, nunc 
suis virtutibus et sanctimoniis plurimum Provinciam Sancti Bemardini 
lustrabat. Qui cadens in Humen, nil madefactus, illesus exivit (10). 

Petrus laycus de civitate Penne, orans, a terra mirifice elevatus 
visus est, in loco Orsognie sepultus (11). 

Iacobus Delie Corone, laycus, vita et sanctitate clarus et mi¬ 
raculorum patrator, apud Burgum Sancti Sepulcri requievit (12\ 

Iohannes de Stronconio, Vicarius Generalis super familia Ob- 
servantie adhuc in hac mortali vita erat superstes (a), et cum incom- 

(а) Cod. super este». 

(1) Wftdd. 1415, n. 13-25 (e Mar.). MF IV, 115-117. (2) Wadd. I. o. n. 26. 

(8) L. c. 1377, n. 3, 1892, n. 8-16, 1435, n. 17-21. 

(4) Wadd. 1426, n. 7 Ce Mar. et Marco Lisb.) sed inter cardinales a Mar- 
tino V creatos Eubel, Hier., I, 82-83, II, 68. hio non recensetur. 

(5) Wadd. 1418, n. 85. Glassb. 271-2. Gubem. III, 81. 

(б) Wadd. 1418, n. 6-8. Rodulphius, 128. 

(7) Wadd. 1421, n. 2, 1506, n. 10 CXV*, 321). 

(8) Wadd. 1421, n. 3; 1506, 1. c. (9) L. o. 1421,.n. 4; I. o. 

(10) L. o. 1421, n. 5; 1. o. Aquil., 122. (11) Aquil., 122s. Wadd. 1421, n. 18. 

(12) Wadd. 1422, 15; Suppi. 1420, n. 3. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




COMPENDIUM CHRONICARUM PF. MIN. 


709 


moda non pauca in costructione loci de Noctria Apulie pateretur, 
miraculis clarus ibidem quievit in Domino (1). 

Dissensio (a) non parva, anno Domini 1419, oritur inter Sanctum 
Bernardinum et fratrem Manfredum Ve rcellensem (2) predi- 
catorem novitatum, et precipue quod natus erat Antichristus; propter 
quod multa inter eos secuta sunt, et precipue sevissima persecutio XI 
annis durans de predicatione et ostentatione nominis lesu. 

(50v:) Anno 1420 Martinus papa ad dignitatem episcopalem 
assumpsit fratrem Antonium de Perreto Generalem. £ tunc in 
Vicarium Ordinis dedit fratrem Angelum Salviectum de Florentia, 
Ministrum Provincie Tuscie (81. 

[Septuagesimum] Capitulum Generale celebratum est For- 
livio, anno Domini 1421, Ordinis 218. per fratrem Angelum Vica¬ 
rium. In quo Vicarius ipse electus est in 30 Generalem (b) Ordinis, ma¬ 
gister famosissimus in tota ltaiia(4). Hic Sanctum Bernardinum 
super loca et Fratres de Observantia, in Provincia Sancti Francisci et 
Tuscie, Vicarium instituit (51. 

Frater Angelus Generalis, intendens ad reformationem Conven- 
tualium, Senis infirmatus, obiit 8 ootobris, post cuius decessum Vica¬ 
rius (r) Ordinis fuit institutus frater Antonius de Massa, Minister 
Provincie Tuscie (4>). 

[Septuagesimum primum] Capitulum Generale celebratum 
est [Ferrarie] anno Domini 1424, et Ordinis 215, per fratrem Anto¬ 
nium Vicarium. In quo ipse electus fuit in 31 Generalem (7). Hic ma¬ 
gister famosus erat in toto orbe. Qui cum esset vir placabilis et supra 
modum benignus, ab incepta reformatione et vestigiis sui (</) antecesso¬ 
ris omnino declinavit, adeo ut in sex annis sui regiminis Conventuales 
nimium relaxati sunt. 

Verum quantum conventuales a vestigiis Sancti Patris Francisci 
declinabant, tantum Fratres (ei de familia Observantie ipsius^/’) vestigiis 
adherentes in omni perfectione et sanctitate florebant. Unde preter 4" r 
luminaria supra dicta, videlicet Sanctus Bernardinus, frater Iohan- 
lies de Capristano, frater Albertus de Sarthiano et frater la- 
cobus de Marchia, quam plurimi nunc florebant, e quibus hos pau¬ 
cos (y) subnectam, videlicet: 

Iacobus Primaticcius de Bononia, vir venerabilis, qui pro¬ 
pter doctrine et sanctitatis sue eminentiam ubique in precio magno ha¬ 
bitus est. Hic 6 annis peroptime rexit familiam Observantie, Vicarius 
Generalis existens: etiam miraculis claruit (8). 


(a) <Jod. disxessio. (b) Cod. Generalis. 

(c) Cod. vicarium... institutum... fratrem... Antonium... Ministrum. 

(d) Cod. suis. (e) Cod. fratrum. (f) Cod. ipsis. (</) Cod. hii }>auct. 


(1) Aquil., 17. Wadd. 1421, n. 14; (Montisplani), 1418, n. 10. Supra, p. 702, 
n. 7. (2; O. Praed. Wadd. 1420, n. 2ss. Glassb. 278s. 

(8) Glassb. 278s. iuxta quem Angelus 1420 obierat. Wadd. 1421, n. 9. 
Holzapfel, 89s., 690; (79s., 620). Rodulphius, 190 v. 

(4) L. c. Glassb. 274-7. Gubern. III. 81 s. ChHLeg I, 89. De eo Wadd. Script. 
26, 18*, 21*; Suppi. 44; I s , 47. (5) Hoc nonnisi an. 1438 evenit; Wadd. 

1488, n. 5s. Aquil., 24. (0) Wadd. 1422, n. Is. 

(7) Glassb. 279s. Wadd. 1428, n. Gss. Rodulph. 190v. Gubern. III, 82. 
CBHLeg I, 90. Wadd. Script. 85, 25-, 28*. Sbaral. 82, I*, 87. 

(8) Aquil., 35. Wadd. an. 1421, n. 13, 1420, n. 11. 1481. n. 13, 1189, n. 7s9. ete. 




Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




710 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. 


Marcus etiam de Bononia in omni dicendi facultAte peritissimus, 
famosus predicator, prolatus venerabilis, qui Vicarius Generalis 
electus, Placontie obiens, miracula patrat (1). 

Mattheus de Girgante Sicilie doctissimus et declamator egre¬ 
gius, totam Italiam suis sermonibus et doctrinis et miraculis perlustra¬ 
vit. Tandem episcopus electus a clero de Girgante, optime et sancte 
officium functus, denique a seculo migravit; non cessat assiduis mira¬ 
culis corru scare (2). 

(51 r:j Antonius de Bitonto, Apulus, sacre Theologie magister, 
Dei verbi preco excellentissimus (a), qui preter suam sanctitatem omnium 
virtutum locupletissimus inventus, scripsit ( b) Nuper 4’ r librols] Senten¬ 
tiarum; Questiones plurimas super epistolas [et] evangelia totius anni. 
Item, duo quadragesimalia, ac alios sermones de Sanctis, et alia plu¬ 
rima. Item Summam admodum perutilem (3). 

Albertus de Calabria, vir utique in predicatione famosus, bo- 
neque vite et preclare fame (1). 

Seraphinus de Gaeta, religiositate et doctrina peritissimus, mul¬ 
tos preclaros et sanctos discipulos erudivit (5). 

Pacificus de Roma, vir eloquentissiraus, magnas et famosas 
civitates Italie sua predicatione refecit (6). 

Bartholorneus de Yano, magister sacre Theologie, nominatis¬ 
simus predicator, totam Italiam et magnam partem Grecie predicando 
circuit. Duodecim annis Constantinopolim fuit, Ioseph Patriarcam 
et Iohannem imperatorem ad unitatem sancte Romane Ecclesie indu¬ 
xit, ac Florentiam ambo cum doctoribus Grecie ire curavit. Hic 
scripsit Summam non parvi valoris, et Interrogatorium confitentium (7). 

Paulus de Assisio in sacra Theologia magister solempnis, cele- 
berrimusque predicator (8). 

Franciscus de Trevio(c), propter doctrinam ac suam sanctam 
vitam, omnibus populis in pretio habitus est ac 18 annis Vicarias Pro- 
vincie fuit (9). 

Franciscus de Spoieto, vita religiosa et famosa predicatione 
per totam Italiam veneratus est (10). 

Antonius de Monte Falco, ob claram vitam et eminentem 
suam doctrinam, universis populis et prelatis Romane Curie et Dominis 
universe Italie gratus fuit. Hic Vicarius Generalis scripsit vitam Beate 
Clare de Monte Falco, per modum dialogi (11). 

(«) Cod. excellentissime. (b) Cod. nerunt. (e) God. Tremo. 

(1) AFH II, 587ss. 

(2) Wadd. 1425, n. 12, 1427, n. 11 ss. etc. Sbaralea, 524s. Episcopus agrig. 
erat 1442, sept. 17, resignavit tunc et successor nominatur 1445. iul. 18. Eubel, 
Hier., II, t>4. Acta SS. ian., I, 854. 

(8) Aquil., 85). Wadd. 142G, n. 11, 1449, n. 18, 1452, n. 40, 1458, n. 21 etc. 
Srript. 80, 21 ”, 24*. Suppi. 71 s. ; I 1 2 * 4 5 6 7 8 , 75s. ; Chevalier, Rip. I 2 , 270. 

(4) Wadd. 1426, n. 11. Aquil., 21. 

(5) L. c., 1449, n. 18, 1458, n. 21. Sbaralea, 656. Aquil., 48, 52. 

(6) Wadd. 1426, n. 11. 

(7) L. c. n. 12, 1485, n. 10, 1489, n. 2ss. 1441, n. 84, 1444, n. 47, 1488, n. 88. 
Srript. 49, 84-*, 87». Sujrpl. 112, 121; I 2 , 117, 126. Aquil., 170. 

(8) Wadd. 1426, n. 12. (51) L. c. (Trebio). Aquil., 18. (10) L. c. 

(11) Wadd. 1449. n. 58. 1458, n. 88. 1454, n. 55 etc. Srript. 86, 25*. 28*. 

Sujtj)l. 85: I 2 , H9. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM PF. MIN. 


711 


Antonius alter, sed in Arimino natus, ex sua predicatione per 
totam Italiam famosus, etiam pluribus annis officium funxit Vicariatus 
Provincialis; tandem in Monte Luco Spoleti, cura oppinione non parva 
sanctitatis, in pace quievit (1). 

Nicolaus de Au emo, pater venerabilis et sanctus ac predicator 
famosissimu8, qui cum iurium facultate eruditissimus esset, reduxit 
sub brevitatem totam legem canonicam per capitula distincta, quod opus 
textus legis canonice appellatur. (51 v:) Scripsit insuper librum 
predicabilem in duas partes divisum, quem Qu ad riga nominavit, ab 
alia Qu ad riga parva in vulgari. Alium Quadragesimale<m> etiam 
compilavit. Item, Interrogatorium confessorum et supplementum super 
Pisanellam scripsit. Regulam Fratrum Minorum et Sancte Clare de¬ 
claravit. Quaestiones nonnullas et alia opuscula condidit (2). 

Franciscus de Platea Bononiensis, in utroque i ure doctoratus 
et in sacra Theologia peritus, moribus et vita decorus ac predicatione 
famosus, scripsit de usuris et de restitutionibus, de censuris et de ac¬ 
cidentibus in missarum celebratione (3). 

Iacobus de Donzello Bononiensis, doctrina preditus famosissi- 
musque predicator, per totam Italiam cum maximo concursu predi- 
cavit (4). 

Baptista >de Levanto, tanta religiositate et bonitate emicuit et 
egregia doctrina, ut maximus predicator (a) evaderet. Qui etiam b i s in 
Vicarium Ceneralem electus fuit (5). 

Silvester de Radicondolo, vir utique dootissimus et famosus 
predicator, qui librum pulcrum de Iustitia, et nonnulla alia opera ab se 
edita reliquit (6). 

Ioh&nnes de Prato, dootrina preclarus et in predicatione famo- 
eissimus (7). 

Hieronimus Delia Stupha, florentinus, preco Dei celeberrimus 
et sanctitate et miraculis olarus(8). 

Antonius de Aretio, sacre Theologie magister Parisinus, scri¬ 
psit super 4" Sententiarum libros et alios plures tractatus; sua quoque 
predicatione plurimum Italiam lustravit (9). 

Bartholomeus de Colle, vir certe dootissimus, lingua et memoria 
disertissimus ac predicator egregius, per Italiam et Greciam famosus (10). 

Heroulanus de Piagale, verbi Dei sator precipuus atque san¬ 
ctitate et prodigiis luminosus (11). 


(a) Cod. maximum prastlicatorcm. 


(1) Wadd. 1426, n. 12, 1460, n. 8. Sbaralea, 70; I*, 78s. 

(2) Cf. supra p. 706, n. 4. 

(8) Wadd. 1427, n. 17, 1444, n. 44, 1446, n. 6. Script, 182, 89', 91*. Suppi. 

279s.; I', 296s. (4) Wadd. 1449, n. 18. Sbaral. 869. 

(5) Tagliacarne. Wadd. 1427, n. 17, 1449, n. 18,1449, n. 48, 1461, n. 66, eto. 

(6) Wadd. 1427, n. 17, 1447, n. 89. Script. 816, 215», 210 1 2 * * 5 6 * * 9 10 11 . Suppi. 669. 

. (7) Wadd. 1449, n. 18, 1450, n. 8, 1468, n. 21, 1456, n. 54 etc. Script. 221, 
151*, 160». Suppi. 458. 

(8; Cf. supra. Wadd. 1427, n. 17, 1447, n. 81, 1449, n. 18. Sbaral. 868; I*, 874. 

(9) Niger. Wadd. 1427, n. 17, 14)6, n. 28. Script. 29,21», 24*. Suppi. 724; I», 78. 

(10) Wadd. 1427, n. 17, 1446, n. 4, 1456, n. 78, 1468, n. 11,1475, n. 10, 1478, 
n. 88. Script. 49, 86», 87». Suppi. 118s.; I», 119s. 

(11) Wadd. 1427, n. 17, 1485, n. 78. 1441, n. 9, 1448, n. 15, 1451. n. 48. Sbaral. 
341; I», 860. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



712 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


Hii omnes viri egregii, p re ter alios multos mediocres, tempora hec 
felicia (a) reddiderunt. 

Frater Iacobus de Mare hia, anno 1425 a Papa Marti no con¬ 
tra Fraticellos de oppinione mictitur. Qui viriliter persecutus est 
eos, multos cremare faciens ac armata raauu de Italia alios eiiciens(l). 

Anno Domini 1427 Sanctus Bernardinus a sequacibus fratris 
Manfredi pro heretico Home diffamatus est, eo quod nomen Iesu 
depictum venerandum ostendebat et venerari (b) faciebat. Quapropter 
Dominus Martinus indixit solempnem disputationem(2). (52r:)In 
qua disputatione contra Sanctum convenerunt inter alios quinquaginta 
duo magistri Ordinis Predicatorum et decem Heremitarum Sancti Au¬ 
gustini. Qui omnes coram Summo Pontifice coadunati (c) et articuli 
propositi (sic), Sanctus Bernardinus sapienter repressit audaciam eo¬ 
rum et catholicum virum [se] esse probavit. Insuper frater Iohannes 
Capristanensis, cui a fratribus Minoribus commissum fuit, ut no¬ 
mine omnium defensaret, tantaque facundia, prudentia, valitudineque 
resumptis sigillatim omnibus eorum falsis argumentis, audacterque con¬ 
futatis, totam Cunam posuit in stuporem. In nullo igitur obnoxius (<ft 
repertus Sanctus Bernardinus (,vic), ex iussione Summi Pontificis in cra¬ 
stinum per Urbem fit solempnis processio, convocato universo clero. 
Nomen vero Iesu depictum pro vexillo reverenter circumducitur, et 
cum amplissima auctoritate, ut per universum orbem predicari (e) possit, 
conceditur. 

[Septuagesimum secundum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Home, in Araceli, anno Domini 1427 , Ordinis 219, per fratrem 
Antonium de Massa (3). Obtinuit inter alia cum bulla Sanctus Ber¬ 
nardinus, ut ubique possit recipere loca pro habitatione fratrum de 
Observantia, ex quo privilegio recepit locum Sancte Crucis, apud 
Pisas (4), conventum Sereziane (6), conventum Nemoris de Mu- 
gello (6) et locum Cethonii (7). Hoc dictum est ad confutationem il¬ 
lorum, qui mendaciter scribunt ipsum Sanctum non fuisse nec vixisse 
sub Vicariis familie. 

Frater Iohannes de Capristano etiam fuit a Papa Martino 
institutus generalis inquisitor heretice pravitatis contra Fraticellos 
de oppinione. Qui contra ipsos viriliter persecutus est, illos persequens 
et eiciens vel puniens, sicut opus fuerat (S). 

Quia Ordo, scilicet quoad Conventuales, his temporibus nimium re¬ 
laxabamur] sub fratre Antonio de Massa Generale, Papa Marti¬ 
nus statuit Vicarium Ordinis (9) fratrem [Guglelmum] de Casale 


(a) Cod. filicia. (&) Cod. urari. (>•) Cod. f/Noathmafi. 

(tf) Cod. obnoriua. (e) Cod. praedicare. 


(1) Wadd. 1426, n. lss. Eubel, BF VII, 668, 668s. 

(2> Wadd. 1427, n. lss. Acta SS. mai. V, 298. Pastor, I*, 179ss. (1. II, c. 1». 

(8) Erat Monte Casali, Glassb. 286-7. Wadd. 1427, n. 18, Gubernat. III. 82. 

(4) Wadd. 1426, n. 18. Gonzaga, 2<50 (Tuscia, c. XIII). 

(5) Sergiani, Wadd. 1405, n. 23. Gonzaga, 258 (Tuse. c. V). 

(6; Wadd. 1212, n. 48ss. ef. AFH II, 104. Gonzaga, 2G0s. (1. c. XIV). 

(7) Wadd. 1441, n. 34. Gonzaga, 279 (1. c. XXII). 

(8) Cf. p. 706, n. 6. 

(9) Wadd. 1129, n.8, 1430, lss. Aquil., 25as. Rodulph. 1917. /'Vrwi. 1 * * 4 5 * 7 8 9 Memor. 
f. XXIVs. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



COMPENDIUM CHRONICARUM FF. M£N. 


713 


Ordinis procuratorem, virum (a) utique bonum et religiositate decorum 
et scientia famosum, qui simul cum Generale usque ad Generale Capi* 
tulnm Ordinem gubernavit (1). 

Anno 1430 ex iussu (b) Martini V Summi Pontificis, Assisii ce¬ 
lebratum est 73 Capitulum Generale, in quo fuerunt tam Patres 
Conventuales quam Observantes italici et ultramontani. Ideo primum 
Capitulum Generalissimum fuit. In quo etiam fuit presidens re¬ 
verendissimus I oh an nes, tituli Sancti Petri ad Vincula, Cardinalis, 
Reformator Ordinis et Legatus Sedis Apostolice. Et tunc fuit abso¬ 
lutus ab officio frater Antonius de Massa Generalis, eo quod Ordo 
nimis sub eo relaxatus erat, et electus frater Guglelmus de Ca- 
sale (52 v:), Vicarius Generalis, qui fuit 32 Generalis Minister (2). Et 
tunc fuerunt Constitutiones edite, que Martiniane dicuntur, que 
commune[s] erant tam Conventualibus quam Observantibus (3). 

Primum Capitulum Generale, auctoritate Domini Pape cele¬ 
bratum est anno Domini 1431 in Sancto Paulo apud Bononiam. In 
quo Capitulo, ex precepto Summi Pontificis Eugenii IV, fuerunt immu- 
nes (c) ab omni officio reservati sex fratres in predicatione prestantio- 
res, quos ad predicanduin in diversas orbis provincias Sua Sanctitas 
transmictere posset (4). Qui fuerunt frater Iohannes de Capristano, 
frater Iacobus Primaticci us, frater Iacobus de Monte Bran- 
dooe marchisanus, frater Albertus de Sarteano, frater Bartho- 
lomeus de Aiano(5) et frater Lodovicus de Bononia (6). Fami¬ 
lia Observantium nunc per Vicarios Provinciales regebatur, licet super 
totum corpus ipsius frater Iohannes de Capristano aliquam haberet 
commissionem a Summo Pontifice. Sicque eam ut Commissarius 
apostolicus rexit, donec Sanctus Bernardinus fuit primus Vi¬ 
carius Generalis institutus (7). 

Cum vero Sanctus Bernardinus 13 annis fere continue esset ab 
emulis pro nomine Iesu persecutus et caninis morsibus corrosus, hoc 
anno 1431 Eu genius Papa, per suas publicas litteras ab ipsorum per¬ 
secutionibus liberavit, declarans ipsum virum esse catholioum et fidelis¬ 
simum, heresumque acerrimum extirpatorem (8). 

Sacer mons Alverne, opera fratris Francisci de Clusio here- 
mite de 3' Ordine, condonatus est auctoritate apostolica hoc ipso anno 
Fratribus de Observantia habitantibus in summitate Fesularum (9). 

Anno 1432, Ordinis vero 224, die decima Octobris (d) in Arimino 
migravit ad Superos beatus Robertus de Malatestis de 3° Ordine, 
anno etatis sue 22, multis clarens miraculis (10). 

(а) Cod. vir., bonus... decorus ... famotu*. ( b ) Cod. iuxu. 

(c) Cod. immuni. (d) Cod. Ottobris. . 

(1) Ll. cc. Sbar&lea, 818; I*, 886. (2) Wadd. 1480, n. 1-80. Aquili, 27-9. 

Glassb. 289ss. Gubem. III, 82ss. II, 65ss. Komorowo, Memor. 140ss. Cronic. 824sa. 

(8) Wadd. 1480, n. 7-28. ChHLeg. I, 90-98. Gubern. III, 82-91. Firm.*, 12r. 
14 v. cf. Rodulph. 248 r. 

(4> Wadd. 1481, n. 5. Komorowo, Memor., 151s. Cron., 80. Gubern. III, 91. 

(5) Cf. p. 710, n. 8. De Yano. 

(б) Wadd. 1. o., 1489, n. 6, 1455, n. 77, 80, 1456, n. 117, 1467, n. 47. 

(7) An. 1438. Wadd. a. h. an., n. 5ss. Aquil., 27. Glassb. 908. Komonwo, 
Memor., 152. 

(H) Wadd. 1432, n. lss. Bulla Eugenii, 7 ian. 1488, 1. o. 5 (n. 69.). 

«O; Wadd. 1420, n. 21 (cf. 1213, n. 82ss.), 1481, n. 6, 1486, n. 13. 

(10) Wadd. 1432, n. 18-27. Acta SS. oct. V, 146-8. BHL II, 7264, 

Archivum Franciscanum Historicum. — An. III. 45 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




714 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


Alii plurimi clarebant in isto 8° Ordine, videlicet: 

Petrus de Urbino, qni in vita et post mortem miraculis pluri¬ 
mis fulsit. Sepultus in ecclesia Servorum (1). 

Iohannes etiam de Urbino, honorifice sepultus in ecclesia Ie- 
suatorum, in ipso Ordine miraculis claruit (2). 

Anti mus, germanus eius, sub eadem Regula heremiticam vitam 
duxit in heremitorio Ripe Sardane, quem Deus (a) in vita et post mi¬ 
raculis ( b ) |il]lustravit (9). 

Iohannes alter de Calleo sub prefata Regula miraculis fulsit(4). 

Alexander de Perusio etiam de ipso 8" Ordine vitam celibem 
ducens, episcopus (53r:) Nocerie factus, in Saxoferrato et con- 
ventu Sancti Francisci sepultus, miraculis corruscare non cessat (5). 

[Septuagesim um q uartum] Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Bono ni e, anno Domini (c) 1433, Ordinis 225, per fratrem Gu- 
g 1 e 1 m u m Generalem (6). 

Anno 1434 venerabile corpns Sancti Bona ventu re translatum est ad 
novam ecclesiam Lugduni fabricatam in honore[m] Beati Francisci (7). 

Eodem anno, 10 Augusti migravit ad Christum frater Franciscus 
Bergoraensis episcopus, qui prefatam ecclesiam 84 annis doctrina 
et exemplo optime gubernavit, adeo quod cum lachrymis sepultus est (8). 

Anno 1435 plurimi Fratres fuerunt ad diversas partes et septas 
Christianorum missi per sanctissimum Dominum Papam, ut exortare- 
tur {sic) ab eis venire Concilium, ut de veritate fidei et primatu<m) 
sancte Ecclesie Romane disputarent (9). 

[Septagesimum quintum) Capitulum Generale celebratnra 
est Tholose anno 1436, Ordinis vero 228, per fratrem Guil[l]el- 
mum(10); qui ad reformationem Ordinis intendens, etiam plurima mo¬ 
nasteria Sancte Clare sub prima Regula reformavit, sub quadam sorore 
Collecta, mulier artissime penitentie et sancte vite, que etiam mira¬ 
culis plurimis fulsit (11). 

In Provincia Marchie et loco de Urbino frater Iacobus de Me¬ 
diolano migravit ad Dominum, miraculis decorus (12). 

Plurimi alii fratres sanctitate fulgebant: 

Petrus, laycus, de Camerino, quem Deus prodigiis decorum (d) 
fecit (18). 

Iohannes de Mercatello, cui aves obedientes erant(14). 

Georgius Albanus, vir contemplativus et multarum lacrima¬ 
rum, et miraculorum patrator (15). 

Anno Domini 1437, ex[h)ortatione Aratris Bartholomei de Aiano, 
commissarii apostolici, Ioseph Patriarcha et Iohannes imperator 


(a) Ood. dictui. ( b ) Cod. miracula. 

(c) Ood. bis armo Domini. (d) Cod. docorus. 


(I) Wftdd. 1. o. n. 29. (2) L. o., 1422 suppi.,n.4. (8)L. o. (4)Wadd.l482,n.29. 

(5) L. c. 1849, suppi., n. 2. Per saecula XIV et XV unus Alexander «O Min.* 
poenit. apost. Nuceriae episc. fuit, scii. 1827-1868. Eubel, Hier. I, 891. 

(6) Wadd. 1488, n. 8s. Gubern. III, 82s. ChHLeg. I, 98. Rodulphius, 248r. 
• (7; Opera S. Bon., X, 1902, 68s. 

(8) Franciscus de (A)regatiis, O. F. M., ep. Bergom. 1408, ian. 81—1487, 
aug. 6, Eubel, Hier. I, 415, II, 236. Wadd. 1403, n. 6. (9) Wadd. 1485, n. lss. 

(10) Wadd. 1487 (tunc fuit), n. 81-4. Gubern. III, 92s. Rodulph. 248r. 

(II) Wadd. 1435, n. 22ss. 1447, n. 41-61. AFH II, 447ss., 111, 82ss. Arta SS. 

mart. I, 587ss. BHL 1, lH6?».ss. (12; L. c. 1425, n. 19, 1437, n. 30. 

(18) L. c. 1425, n. 19. (14) L. o. 1487, n. 87. (16) L. o. n. 88. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


COMPENDIUM CHRONICARUM FF. MIN. 


715 


Grecorum Florentiam ad Concilium pervenerunt.. Quod Concilium circha 
festum Omnium Sanctorum inceptum est (1). 

Primus Vicarius Generalis Cismontanus auctoritate Sum¬ 
mi Pontificis institutus est Sanctus Bernardinus anno Domini 1438; 
qui dictum ofiicium invite et recusanti (!) per obedientiam acceptavit (2). 

[Septuagesimum sextum) Capitulum Generale celebra¬ 
tum est Florentie, anno Domini 1438 et Ordinis 281, per fratrem 
Guillelmum Generalem (8). 

(53v:) Frater Albertus de Sartiano cura quadraginta fratri¬ 
bus missus est anno Domini 1439 per Dominum Papam ad presbiterum 
Iohannem et Thornam imperatorem Ethiopie. Qui ad Cayrum 
veniens, ante Soldanum contra morem et legem ipsorum de fide catho¬ 
lica disputavit. Qui Soldanus generalem licentiam eundi ubilibet per 
totum Egiptuin et Siriam tribuit, dummodo ad Yndios et Ethio- 
p o 8 non transiret (4\ 

Frater Gui Ile Imus Generalis a Domino Papa et Cardinalibus in 
Franciam apostolicus legatus (a) missus est, ut (b) pacem cum Carolo 
rege Francorum et Duce Burgundie componeret. Qui eos non solum cum 
Ecclesia reconciliavit, verum et Delphinum magno cum equitatu con¬ 
tra Basiliense<m> Concilium mictere procuravit, qui ipsum conventu[m] 
malignantium dissipavit (5). 

Beatus lohannes de Capristano, isto tempore cum legatis Ar- 
menorum de partibus transmarinis redierat, cui Papa post Generalem 
mictens, iniunxit ut Lombardiam et Galliam predicando discurreret, et 
apud Dominos illarum partium operaretur, quod fideles persisterent 
cura Sancta Ecclesia, vel ad obedientiam veri Romani Pontificis redi¬ 
rent. Qui cum tanta efficacia legationem suam prosecutus est, ut Lo¬ 
ci o vicum ducem Mediolanensem i-um Ducissa et alioB Dominos Cisal¬ 
pinos ad obedientiam Eugenii reduxit (fi). 

Anno Domini 1440, Arragonum Rex contra Marsilienses insurrexit, 
et civitatem eorum invasit ac fere omnibns bonis et divitiis suis spo¬ 
liavit; et inter alia, sacra ossa sanctissimi Lodovici Episcopi abs¬ 
tulit, indignum ducens, ut quem sui antecessores vivum obsidem(c) te¬ 
nuerant, <si> ipse in morte honorem maximum ( d ) ei non preberet. Ideo 
ipsum ad ecclesiam Valentie transtulit (7). 

Frater Albertus de Sarthiano, cum prepeditus esset a Sol¬ 
da no transire in Ethiopiam et in gravem infirmitatem corporis in¬ 
cidisset, per longiorem viam et regiones Grecorum aliquot socios in 
Indiam destinavit. Ipse vero cum Andrea abbate Sancti Antonii, 
oratore (e) Ioh annis Patriarche lacobinorum, ad Papam Eugenium 
Florentiam (f) rediit, qui se sancte Romane Ecclesie submisit (8). 

(Continuabitur). Directio Periodici. 

(a) Cod. apostolicum legatum mistus. (b) Cod. ad. (e) Cod. obses, 

{ri) Cod. maximo. (e) Cod. postea corr. oratori. (f) Cod. Florentie. 


(1) L. o. 1437, n. lss., 1489, n. lss., 1444, n. 47. Coleti, Concil., XVIII, 1732, 
lss. Mansi, Coli. Concil., XXXI, 459ss. Apertum fuit Ferrariae 9 april. 1438, 
inde Florentiam translatum ian. 1439. Pastor, I 1 2 3 ,236ss., (I 4 5 ,901ss.j. Glassb. 800 s. 

(2) Wadd. 1438, n. 5s. cf. p. 706, n. 9. Glassb. 1. o. 

(3) Nullum hoo anno fuit oapitulum; cf. p. 714, n. 10. 

(4) Wadd. 1439, n. 14-21. Civezza, Miss., IV, 550s. 

(5) Wadd. 1439, n. 2-3. (6) Wadd. 1087, n. 24; 1439, n. 18, 1440, n. 2ss. 

(7) Wadd. 1423, n. 0. Rodulphius, 122v. Arta SS. aug. III, 799seqq. 

(8) Wadd. 1439, n. 5ss. cf. p. 707, n. 2. Civezza, Miss., IV, 569. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



716 


NtiCROLOGE DES FR&RE8 M1NEURS d’AUXERRE. 


NfiCROLOGE DES FRERES MINEURS D’AUXERRE. 


(Fin) (a). 


Octobre le 1." 

L’an 1528 deceda le R. P. F. J e an Denis natif de Chaulmes, profez 
de cette maison, bon predicateur terininaire, religieux tres zelle pour 
son estat. II a exerce 1’offico de vicaire hoiis le gardiannat du 11. P. 
Bonnaventure de Biez avec grande prudence. II mourut lc l' r 
d’octobre pendant la force des vaudanges et fut inhume dans* le cha- 
pistre devant une image de saint Denis. Ce lien a ete ruine par les 
huguenots. R. i. p. 

L’an 1730 deceda le R. P. F. Pierre Tobie Leboeuf ne le 16 
novembre 1695, frere et filleul de l’abbe Leboeuf(l), natif de cette 
ville, profez du convent de Reims, vicaire actuel du convent d’An- 
xerre sous le R. P. Esmeneliil gardien dudit convent. II e9t in- 
hum£ dans le choeur de la paroisse d’Avenois (2), y estant toinbe 
malade aupr&s de son frere qui y etoit cure. 

Octobre le 2/ 

L’an 1572 deceda le T. R. P. F. Jean M a bili e, profez d’Abbe- 
viile, tres celebre docteur de Paris,- fameux predicateur de sou 
temps. II a exerce les charges de commissaire general sur plu- 
sieurs provinces et sur le convent de Paris. II fut eleu pour la 
premiere fois ministre provincial de cette province au chapistre 
de Verdun Tan 1561. En 1564 il fut nomme au chapistre de Pro- 
vins custos custodum, custode de Rhims et gardien de Soisson. 
Enfin au chapistre de Vernon l’an 1570 il fut choisy pour provin¬ 
cial la seconde fois, mais sur la fin de son trienne il mourut & Long- 
champs et fut inhume dans l’eglise(3). 

Le mesme jour de l’an 1662 deceda le R. P. F. Thomas Bernier 
natif de cette ville, profez de cette maison ou il a fait professio» le 6** 
de fevrier 1651 entre les mains du P. Vinot pour lors gardien; bon 
predicateur terminaire. Ayant este envoye au convent de Vezelay 
pour etre de communeaut£, il y mourut et fut inhume dans Teglise. 


(a) Cf. AFH III, 115-88, 810-82, 580-50. 

(1) Sur le savant abbA Leboeuf of. Biographie universelle, t. XXIII, p. 481: 
Hurter, Nomenclator litterarius, Oeniponte 18fW, t. II, c. 1468, t. IV*, ibid. 1910, 
1585-6. Cf. Lettres de Vabbt Lebcuf, Auxerre 1868, in-8°, t. I, 825, 828. 

(2) Venoy (Yonne), eant, et arr. d’Auxerre. 

(8) Il fut re<;u le 7 e a la licence le 80 janvier, et docteur le 27 mai 1500. 
(Bibi. Nat., Lat.ins 5657 A f. 47, et 15110. p. 89. — Gonzaga. 052: Wadding. 
Ah. Afitt., IIP, HO: XX, 845. — 11 ne faut pas le coiifondre avec un autro 
Jeau Mabille qui fut rc^-u A la licence en l<>46 (Ms. 15V10, p. 182). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




NfcCROLOGE DES PRftRES MINEURS d’aUXERRE. 


717 


Octobre le 4.* 

L’an 1536 deceda le R. P. F. Jean Fournier, profez du convent 
d’Abbevi 11 e, en son temps tres excellent predicateur. Ayant este 
envoye dans cette maison pour y demeurer de communeaute, il y mou- 
rnt le jonr de saint Fran^ois et fut inhume dans le chapistre k main 
droite en entrant. R. i. p. 

Le mesme jour de Pan 1543 deceda le R. P. F. Jean Germain 
profez de Troyes, prestre choriste et fort excellent organiste. 
Ayant 6te envoy6 dans cette maison en cette qualite, il y mourut au 
bont de trois semaines qu’il fut arive. Son corps fut inhum6 dans le 
cloltre. R. i. p. Amen. 

Octobre le 5.< 

L’an 1434 deceda le T. R. P. F. Ni colas Guyotelly, profez de 
Troyes, fameux docteur de Paris, religieux d*un tres grand merite. 
XI a gouverne la province en qualite de provincial pendant plus de 
trante cinq ans avec beaucoup de louanges. 11 a fait faire conjoin- 
tement avec le P. Regi na ld Marescot la chapelle de la Passion 
avec la bibliotheque au-dessus au convent de Troyes, dans la- 
quelle il fut inhume sous une tombe de pierre, proche la porte du san- 
tuaire, sur laquelle il est represente, et ou sont graves autour ces mots: 
Sub lamina jacet Fratrum Minorum pretiosa corona, frater Nicolaus 
Guiotelly in fama praeclarus, doctor insignis, atque minister Provinciae 
Pranciae annorum quinque et triginta , rector hujusce conventus, et ca¬ 
pellae renauoator , qui obiit anno Domini 1494 die 5 octobris. 

Octobre le 6/ 

L’an 1563 deceda F. Alexandre Berthelot, natif de Asquin au 
baa de Vezelay, profez du convent de la ineme ville, soudiacre. Estanl 
etudiant dans cette maison il fut attaque de la peste. L’ayant conduit 
dans Phopital des pestiferez de cette ville le 3" septembre, il ne mourut 
que le 6" octobre. Son corps fut inhume dans le meme lieu. R. i. p. 

Le meme jour de Pan 1664 deceda le R P. F. Louis Daumay 
natif de cette ville, enfant de cette maison dans laquelle il a pris 1’abit. 
un jeudi 15 may 1631 et fait profession entre les inains du R. P. Edine 
Vinot pour lors gardien, un lundy vingt quatre du mois de juillet 
de Pannee suivante 1632, ag6 de seize ans accomplis.... 

Octobre le 7/ 

L*an 1638 deceda le R. P. F. Simon Pithia ut natif du faubourg 
Saint-Amatre de cette ville, profez de ce convent, docteur de la fa- 
culte de Rhims, bon predicateur et religieux d’un tres grand exempte, 
fort affectionue pour le bien de cette maison. Ayant ete elcu au cha¬ 
pistre provincial tenu a Rhims Pan 1636 custode de Chain- 
pagne, en mesme temps confesse ur des dames religieuses de Sainte- 
Catherine de Provins, il y mourut en cette fonction et fut inhume 
dans le choeur de Peglise dudit monastere. R. i. p. Amen. 

Octobre le 8 / 

L’an 1555 deceda le R. P. F. Claude Presbiteri natif de cette 
ville, paroisse Nostre Dame la dehors, profez do ce convent, religieux 
d’une grande vertu. Il a este lecte ur en plusieurs convent» de la pro- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


718 


N&JROLOGE DES FR&RES MINEURS D’aUXERRE. 


vince, par deux foia gardien de cette maison a laquelle il a procure 
beaucoup de biens. C’etoit un homine d’une assiduite exemplaire a l’e- 
glise tant le jour que la nuit, aes predications estoint tres fervantcs 
et sea conversations fort edifiantes. II avait apris dans sa jeunesse 
4 jouer de 1’orgue, il voulut continuer jusqu’4 la mort, se plaisant 
uniquement 4 ce que le Service divin fdt bien fait. Enfin, aage de soi- 
xente et dix sept ans, plein de merites devant Dieu, et regarde par 
tout le monde comme un beat, il mourut le 8 C octobre. R. i. p. 

Octobre le 9.* 

L’an 1653 deceda le R. P. F. Pier re Boisleau, natif de la pa- 
roisse Saint-Maurice-le-Trouillialle dans la vallee, diocese de Sens, profe/. 
de cette maison dans laquelle il a pris 1’habit Tan 1626, fait profession 
le 17 may 1627, et enfin reitere ses voeus faute d’aage l’annee suivante 
1628 entre les mains du R. P. Vinot pour lors gardien; bon predi- 
cateur terminaire et tres vertueux religieux. Il a exerce avec beaucoup 
de prudence et de zelle 1’office de confesseur chez les dames du 
Montcel pendant six ans. Estant retourne en ce convent et ayant 
obtenu permission de son superieur pour faire un voyage vers ses pa- 
rents, il tomba malade et mourut chez eux. Il fut assiste 4 la mort 
par le R. P. Jean-Baptiste Tillon qui eut soin de le faire inhumer 
dans 1’eglise paroissiale dudit Saint-Mau rice. R. i. p. 

Octobre le 10.* 

L’an 1260 deceda le T. R. P. F. Gaudefroy de Brix, profez du 
convent de..., tres celebre docteur et tres solide interprete de la 
regie. Il gouvernoit le grand convent de Paris en qualite de gar¬ 
dien Tan 1242 et la province de France en qualite de miniat re 
provincial depuis l’an 125.... jusqu'en l’an 12.... Enfin il mourut le 
10" d’octobre et fut inhume dans 1’eglise du convent de.... (1). 

Octobre le 12.* 

L’an 1623 deceda le R. P. F. Laurent Le Creux natif de Longre, 
paroisse de Senan, profez de cette maison. Il re$ut le bonnet de do¬ 
cteur avec grand applaudissement l’an 1607; predicateur tres ce¬ 
lebre, religieux de grande vertu et grand observateur de sa regie. Il 
fut nomme gardien de Sens au chapistre de Vernon l’an 1610, 
il y resta jusqu’au chapistre de Mentes l’an 1616 o(i il fut nomme 
confesseur des dames religieuses de Saint-Marcel. Il resta en cet 
employe pendant six ans jusqu’au chapistre de la Garde l’an 1622 
ou il fut envoye 4 Vezelay en qualite de gardien. Pendant dix-huit 
mois qu’il y fut il y fit faire un coste du cloistre et le refe- 
ctoire. Enfin il y mourut et fut inhume dans la chapelle Saint- 
Fiacre. Il a donne 4 nostre sacristie une chasubede damas rouge au 
bas de laquelle est une L et un C, et plusieurs livres dans nostre 
bibliotheque ou son nom est ecry de sa main au l* r feuillet(2'). R. i. p. 

(1) Il est s&ns doutc ce «frater tfaufridus guardianus» cite par les Au. 
Fr., I, 414 et dans la lettre dedicatoire de rEx|x>sition de la r£gle des « quattuor 
maf/txtri *; Firmani, trium Ordinum, Paris 1512, pars IV. f. XVIIv-XX. — Uu 
docuraont qui sera publie ici prochainement, prouve <ju’il etait provincial de 
France en 1245. — Kbaralea, Script., 2W-H; I 4 , 215. Wadding, ^ii». Min., III, (19. 

(2) Il fut re^u le 24° 4 la licenoe, le 19 janvier 1609, selon le ms. 5657 A 
f. 63v de la Bibi. Nat., ct en 1606, selon le ms. 15440, p. 184. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



X&CROLOGE DES FB&RES MINEDRS D^UXERRE. 


719 


Octobre le 14.* 

L’an 1574 deceda le R. P. F. Claude du Bart, natif de Troyes, 
profez de cette maison, grand predicateur et tres vertueux religieux. 
II a exerce longtemps 1’ofiice de maistre des no vices dans ce con- 
vent, puis lecteur, enfin gardien par deux fois. II a fait aussy un 
trienne de gardien nat au convent de Vezelay, il a exerce pandant 
cinq ans l’office de confesseur au monastere de Saint-Marcel & Paris. 
Son gyrande aage jointe k ses infirmites 1’obligerent k retourfnerj dans 
cette maison dans laquelle il mourut le 14 octobre, aag6 de soixcente 
et cinq ans. Il fut inhume dans le choeur au cost6 de l’Evangille an 
de8sous Timage de saint Georges attachee k la muraille. R. i. p. 

Octobre le 15.* 

L’an 1693 deceda le R. P. F. Toussaint Andre Parmentier, 
natif de Paris, profez de cette maison dans laquelle il a rendu ses voeux 
entre les mains du P. Bontempe pour lors gardien, le 27 janvier 
de l’annee 1676, estant aage de dix sept ans et demy; bon choris te. 
Ayant est6 envoye au convent de Sezanne pour y rester de commti¬ 
nea u te, ii y mourut un jeudy 15 octobre, aage de 37 ans. U fut inhume 
derrier le grand autel. Sa mere a fait une fondation pour le jour de 
son decez qui arive le 29' mars et une le jour du decez de son fils. 

Octobre le 16.* 

L’an 1669 deceda le T. R. P. F. Pierre Damilleville, profez du 
convent de Saint-Quentin, tres celebre docteur de Paris, grand 
predicateur de son temps. Son merite le fit elire ministre pro- 
vincial au chapistre provincial de Noyon tenu l’an 1648. Il 
s’aquitta de cette employ avec tout le zelle et la prudence possible. II 
mourut enfiu au convent de Laon et fut inhum6 dans le choeur de 
l'eglise(l). R. i. p Arnen. 

Octobre le 11.* 

L’an 1530 deceda le R. P. F. Jean Chaumartin, natif de la pa- 
roisse de Dare, profez de Sens, prestre chori st e, religieux de bon 
exoinple. Estant dans cette maison dc communeaute, il demanda per- 
mission d’aller chez ses parenta; apres quelques jours de demeure ii y fut 
attaque d’une maladie de laquelle il mourut le 17* octobre, et son corps 
fut inhum6 dans 1’eglise paroissiale dudit lieu de Dare. R. i. p. Arnen. 

Octobre le 18/ 

L’au 1543 deceda le R. P. F. Bernardin Le Roy, natif de Courcelle, 
p&roisse de Neufvy-lez-Saint-Florentin, profez de cette maison k qui il 
a procuro beaucoup de biens pendant qu’il y etoit maltre des no¬ 
vi ces et oelle de sacristain. Enfin estant all6 k Paris dans le des- 

« 

sein de se faire passer bachelier, il y mourut le jour de saint Luc, 
18 ootobre, et fut inhume dans le cloistre. 

Octobre le 20* 

L’an 1643 deceda le R. P. F. Pierre Frechot, natif de Branche (2), 
diocose de Sens, profez de cette maison dans laquelle il a pris 1’habit 

(1) 11 fut re^u le la 11 A la liccnco le 7 fevrior 1610 (Bibi., Nat. Latius 
5657*, f. 75v; 15410, p. 70). 

(2) Branches (Yontie), aiT. de Joigny, eant, de Aillant-sur-Tholon. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


720 


NftOROLOGE DBS frEres mdteurs d’auxerbs. 


le l cr may 1616 des mains du R. P. Chapelle gardien et profession 
le 7° fevrier de Pannee 1619, entre lea mains du mesme Pere; religieux 
.fort devot et d’une vie exemplaire, il mourut le 20® octobre et fut in- 
hum6 dans le chapistre. 

Octobre le 21.* 

L’an 1648 deceda le R. P. F. Pierre Preshot natif de Branches, 
profez de eette maison k laquelle il a procare beauooup de biens; cho¬ 
ris te tres zele pour le service divin auquel il assistoit tant le jour 
que la nuit, il mourut le 21® octobre et fut inhum6 dans le chapistre 
au c6t6 gauche proche du R. P. Martin son pere de religion(l). 

Octobre le 23.* 

L’an 1840 deceda le T. R. P. F. Nico 1 as de Lyra natif de Lyre 
en Normandie, de parents juifs. 11 etudia avec les rabins de sa nation 
et devint en tres peu de temps tres scavant dans la langue hebraique. 
S’estant converty k la foy il entra dans nostre Ordre et re<jut 1’habit 
au convent de Verneuil, custodie de Normandie. Il enseignia dans 
Paris et dans Oxford en Angleterre avec grand e loge. Il gouverna 
la pr ovine e en qualit£ de provincial par deux fois avec beaucoup 
de prudence et de zelle. Enfin il mourut au grand convent de Paris 
et fut inhum£ dans le chapistre au bas des degrez de la chaise du Su- 
perieur sous une tombe de marbre sur laquelle - est un eloge de sa 
vie (2). B. L p. 

Octobre le 24.* 

L’an 1646 deceda le R. P. F. Florentin Gallimard natif de 
Saintr Florentin, profez de cette maison dans laquelle il prit 1’habit l’an 
1614 et fit profession un dimanche dans 1’octave de Roiys qui tomboit 
le 11° janvier de l’ann£e 1615, entre les mains du T. R. P. Chapelle 
pour lors gardien. Bon predicateur terminaire, religieux tres aflfe- 
ctionne pour son estat et le bien de ce convent dans lequel il mourut le 
24* d’octobre et fut inhume dans le chapistre qui sert aujourd’huy de 
sacristie. R. i. p. 

Octobre le 26.* 

L’an 1682 deceda le R. P. F. Edme Pichoret natif de Bussy, 
diocese de Sens, dans le comt6 de Joigny, profez de cette maison daaa 
laquelle il avoit re<?u 1’habit le 26* juillet, aag£ de 18 ans, de l’ann6e 
1686, des mains de nostre maistre Claude Trahy pour lors gardien, 
et profession l'ann£e suivante 1686. Docteur de Paris, predicateur 
celebre en son temps, religieux d’un tres grand merite, il a exerc6 
dans ce convent l’office de gardien pendant trois ans, dans celui de 
Vezelay 1’espace de six ans, avec beaucoup de prudence et de zelle. 
Deux ans avant sa mort il fit la renovation de ses voeux entre les 
mains du T. R. P’ Vinot pour lors gardien, et mourut aag6 de cin* 
quante neuf ans. Son corps fut inhum6 dans le santuaire au costd droit 
du grand autel (8). R. i. p. 

(1) Le P. Preshot paralt avoir beauooup de parente avec le procedent. 
Freohot et Preshot ne seraient*ils pas un seul personnage? 

(2) Voir AFH III, 802. 

(8) D fut repu 80® 4 la lioence en 1609 le 26 mai, selon le ms. 5657 a f. <J8v. 
de la Bibi. Nat.; en 1606 selon le ms. 15140, p. 186. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



721 


N&OROLOOE DES FR&KES MINEDR8 D’AUXERRE. 

Octobre le 27/ 

L’an 1662 deceda le B. P. F. Pierre Rogelin, natif de Saint-Flo- 
rentin, profez de cette maison, religieux prestre choris te tres affe- 
ctionne pour le Service divin. 11 renouvella ses voeux entre les maius 
du T. R. P. du Feu ministre provincial dans le cours de ses vi¬ 
sites au convent de Troyes le 21“ d’octobre 1637. Ayant est6 envoye 
au convent de Chaalons, ily mourut le 27* octobre et fut inhume dans 
le chapistre. R. i. p. 

Octobre le 28/ 

L’an 1687 deceda le R. P. F. Laurent Boize natif de cette ville, 
profez de ce convent, religieux fort devot et tres assidue au Service di¬ 
vin tant le jour que la nuit. II mourut aage de quatre vingt ans, apres 
en avoir passe soixente et six dans la religion. Son corps fut inhume 
dans le cloistre. R. i. p. 

Le mesme jour de Pannee 1630 deceda le R. P. F. Vincent Che- 
vereau, natif de Chablis(l\ profez de cette maison, docteur de la 
faculte de Rhims, religieux tres zell6 pour son estat, predicateur 
fort renomme de son temps. II fut attaque de paralysie k 1’aage de 
quarante huit ans et demy, et ensuite d’une apoplexie dont il mourut 
un lundy 28 d’octobre. Son corps fut inhume dans le choeur proche le 
petit pulpitre oh Pon chante les versets, du coste du cloistre. R. i. p. 

Octobre le 29/ 

L’an 1659 deceda le R. P. F. Jean Vallengellier, profez de 
Noisy, pr€tre, bon choriste, religieux fort exacte. Estant dans cette 
maison de communeaute il y mourut le 29 octobre et fut inhum6 dans 
le cloistre, vis-h-vis Pimage de la Sainte Vierge, proche la porte 
qui conduit du cloistre k la sacristie. R. i. p. Arnen. 

Le mesme jour de Pannee 1661, deceda le R. P. F. Henry Claude 
Le Clere natif de cette ville, profez de cette maison dans laquelle il 
prit 1’habit Pan 1651 et fit profession Pannee suivante 1652, entre les 
mains du T. R. P. Vinot pour lors gardien, le 26 e du raois de juin. 
Prestre choriste, religieux fort devot et exacte au Service divin, il mourut 
aag6 de 28 ans. Son corps fut inhume dans le cloltre. R. i. p. Arnen. 

Ociobt'e le 30/ 

L’an 1662 deceda le R. P. F. Benolt Vinot, natif de Saint-Aubin 
dans la vall6e, profez de cette maison dans laquelle il a pris 1’habit l’an 
1642 e\ fait profession Pannee suivante 1643, le 27 noverabre, entre les 
mains du T. R. P. Vinot pour lors gardien, son oncle. Religieux 
choriste fort devot et craigniant Dieu. Ayant este envoy6 au convent 
de Mante-sur-Seine, il y mourut et fut inhume dans.... R. i. p. Arnen. 

Octobre le 31/ 

L’an 1674 deceda le R. P. F. Pierre R a o u 1 natif de Chitry, pro¬ 
fez de cette maison dans laquelle il a pris Phabit et fait profession entre 
les mains du P. Roulloux gardien le 21 octobre de Pan 1637, et 
reitere ses voeux [en] presence de toute la communaute assembl6e au 
chapistre le 27" novembre 1642, le T. R. P. Vinot estant pour lors 

(1) Chablis (Tonne), arr. d’Auxerre, oh. 1. de c. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




722 


NACROLOGE DES FRARBS MINEUR8 D’aUXERRE. 


gardien. Religieux fort devot et tres bon casui 8 te. Apres avoir 
[exerce] longtemps dans ce convent Poffice de maitre des novi ces, 
il fut euvoye k Eatempes pour y estre de communeaute ou il mourut 
et fut inhum6 devant le chapistre eous une petite tombe ou il est re- 
present6 k genoux. R. i. p. 

Novembre le i ,« r 

L’an 1600 deceda le R. P. F. Jean de Vallenciennes(1), natif 
de la mesme ville, profez du mesme convent, predicateur fort celebre. 
Ayant este envoyk dans cette maison pour y demearer de communeaute, 
il y mourut le l cr de novembre et son corps fut inhume dans le cha¬ 
pistre. R. i. p. Arnen. 

Novembre le 2.* 

L’an 1699 deoeda le R. P. F. Frango is Robineau natif de Cosne- 
sur-Loire (2), profez de cette maison dans laquelle il a pris Thaliit l’an 
1648 et fait profession entre les mains du R. P. Vinot pour lors gar- 
dien le 6' may de Pannee 1649. Bachelier de Paris, religieux de 
grande edification, aymable et agreable en touttes ses manieres qui 
estoint tout k fait majestueuses et nobles. U a passe par touttes les 
charges de la province, ayant este une fois custode des custodes, 
deux fois deffiniteur, deux [fois] pareillement custode de Chain- 
pagne, gardien k Noyon trois ans, k Vezelay trois ans, a Join- 
ville six ans, k Troyes, quatre ans, dans cette maison cinq ans, 
commissaire general sur la province de Saint-Bonnaven- 
ture. Enfin, ayant este nomme pour la seconde fois gardien de 
Troyes, il y mourut un lundy 2' novembre sur les deux heures du 
matin d’uno paralysye qui le tourmentoit depuis le mois de juilliet de 
la mesme annee, aage de soixente et six ans, et fut inhume dans le 
choeur de Peglise. — Nous avons eu plusieurs livres de luy qui sont 
dans la bibliotheque. 

Novembre le 4/ 

L’an 1640 deceda le R. P. F. Pier re Baron, natif de Paris, pa- 
roisse de Saint-Paul, profez de cette maison dans laquelle il re^ut Hiabit 
des maius du R. P. Jean Rodot pour lors gardien le 17*' juin dc 
Pan 1577, et fait profession entre les mains du R. P. Guillauine 
Pournier gardien le 4" d'octobre de Pannee suivante 1678, aage de 
17 ans; bon predicateur terminaire, religieux de grande ediiication. A 
Paage de soixente et dix ans il renouvella les voeux de la profession 
entre les mains du R. P. Vinot pour lors gardien le 24° de novem¬ 
bre 1680. Enfin il mourut estant tombe en enfance k cause de sa grande 
vieillesse de 80 ans. 11 fut inhume dans le chapistre qui sert aujourd'huv 
de sacristie. R. i. p. 

Novembre le 6.* 

Tj’au 1652 deceda leR. P. F. AnthelmeSethier natif de Donzy (8). 
profez de cette maison dans laquelle il a repu Phabit k P&ge de 14 ans. 
dea mains du R. P. Seillon, le 17 janvier 1696, et profession entre les 

(1) Valenciennes (Nord), ch. 1. d’arr. 

(2) Cosne (Ni&vre), ch. 1. d’arr. 

(8) Le Diot. des Postes mentionne six « Donzy », dont 1’un dans PYonne, 
o.ne de Saint-Martin-sur-Onanne, oant. de Charny, arr. de Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NftOROLOGR DBS FR&RBS MINEURS D*AUXERRE. 


723 


limine du R. P. Didier Chedot vicaire le 17° janvier de Pannee 
suivante 1597. Prestre choriete, religieux fort exemplaire, il mourut le 
(>" novembre et fut inhume dane le chapietre qui eert maintenant de 
sacristie. R. i. p. Amen. 

Novembre le 7.* 

L*an 1460 deceda le T. R. P. F. Pierre Quatreeoldi, profez du 
convent de Rhime, docteur de Parie. II a gou verne la province 
avec beaucoup de zelle pendant plueieure annues; il preeida au cha- 
pietre provincial de Saint-Quentin Pan 1404. Il fut mie k la 
place du R. P. Simon Roesignol, qui fut depoee i la Congrega- 
tion generale que eaint Jean [de] Capistran tint k Brugee en 
Flandre [en] 1448(1). 11 preeida encore au chapietre provincial 
qui ee tint & Rohan [Rouen] Pan 1451. Enfin, plein de meritee et de 
veretue il mourut et fut inhum£ dans le choeur du convent de Rhims(2). 
R. i. p. 

Novembre le 8.* 

L’an 1678 deceda le R. P. F. Jean Baptiste Tillon natif de 
Varsy, profez de cette maieon dans laqtielle il prit Phabit dee maine du 
T. R. P. Jean Chapelle le XI C juin de Pan 1614, aag6 de 14 ana huit 
mois XI jours, et profession Pannee 1616, le 17” janvier, aage de 16 ane. 
Bon predicateur terminaire, religieux tres zell6 et tres laborieux pour 
ce convent auquel il a procure une infinite de biens. C’estoit un homine 
de grand sene et d’un profond jugement, grand zellateur pour le Ser¬ 
vice divin auquel il assistoit jour et nuit, k deux jours pres de ea mort. 
Il a este plueieure foie gardien dans cette maieon, pandant quoy 
il a fait faire le dortoire qui conduit k 1’eglise, les chambres qui 
estoint autrefoie doubles, le cloistre qui est visA-vis le chapietre, 
plancher la bibliotheque et fait faire toue les buffets; touttes 
cee depenses montent k plus de huit mille livres, sans comter la 
nourriture, pour les ouvrages de la bibliotheque. Eetant aage de 80 ans 
il tomba dane une appoplexie un 8 e novembre sur les huit heures du 
matin, estant revenu il re<?ut les sacrements et mourut le soir k 8 heu¬ 
res, ayant demande k Dieu pendant ea vie qu’il le delivr&t d’une longue 
maladie. Il fut inhume dans le choeur vis-&-vis la chapelle Nostre 
Dame des Anges. 

Novembre le 10.* 

L’an 1618 deceda le F. Blaise Fournerot, natif de la paroisse 
de Cheny, diocese de Sens, profez de cette maieon. Ayant ete envoye 
hu grand convent de Paris pour y faire son cours de philosophie, il y 
mourut n'estant encore que soudiacre. Il fut inhume dans le cloistre 
un mardy 11* novembre. R. i. p. Amen. 

Novembre le 12.* 

L’an 1655 deceda le R. P. F. Franpoie Mocquot natif de la 
paroisse de Chichery (3), profez de cette maieon, pretre choriste, religieux 
tres exacte. Il fut attaque de la petite verolle qui lui causa la mort le 

(1) L’A. doit faire une confusion, oar 8. J. de Cap. ne tint ui chapitre ni 
congrggation k Bruges en 1448. Cf. pour oette annfe 1448, An. Fr., II, 822-826. 

(2) Gonsaga*, 685. 

(8) Chiohery (Tonne), oant. et arr. de Joigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



NBOROLOGE DBS FRfcRES KINKUR8 D’AUXERRE. 


724 


12 de novembre et fut inhum6 dane le cloietre proche la porte qui con- 
duit 4 la sacristie, vie-4-vie une image de la Sainte Vierge. 

Le mesme jour de 1’annee 1699 deceda le R. P. F. J ulien Berron, 
profez de Laval(l) province de Touraine Pictavienne, bon pre- 
dicateur terminaire. Retournant de Rome oii il avoit obtenu obedience 
du R. P. General pour eetre incorpore dane cette province, apres qiielqiies 
mois de demeure en cette maieon il y mourut et fut inhume dans le 
chapietre en entrant 4 main droite. Il eetoit ftg6 de quarante ane. R. i. p. 

Novembre le 13/ 

L’an 1666 deceda le T. R. P. F. Guillaume Bellot, profez du 
convent de Perronne, docteur de Parie, religieux tree zelle pour eon 
eetat. Ilagouvern6 la provinoe avec beaucoup de prudence de- 
puie le chapietre de Provine tenu l’an 1669, juequ’4 celui de Ver- 
non celebri l’ann6e 1662. Enfin il mourut le 13 novembre et fut inhume 
dan8 le choeur de 1’egliee de Perronne. 

Novembre le 14/ 

L’an 1696 deceda le F. Claude Bertault laic profez de cette 
maieon dane laquelle il a prie l’habit l’an 1647 et fait profession entre 
lee maine du R. P. Tillon pour lore gardien le 28' juin de 1’annee 
8uivante 1648. Religieux tree laborieux, il eetoit dej4 avancc en aage 
et avoit portd lee arme8 avant que de se rendre religieux. Ayant 
est4 envoy6 au convent de S e z a n n e, eneuite 4 celuy de J o i n v i 11 e 
pour y dtre de communeaute, il y deceda aag6 de pree de eoixeente et 
quinze ane et fut inhum6 dane 1’egliee. R. i. p. 

L’an 1706 deceda au convent de Chaalone le T. R. P. F. Jean 
LeChauve(2), licentiede Parie, minietre provincial par deux 
foie, etc •••• aag6 de plue de 70 ane. 

Novembre le 16/ 

L’an 1676 deceda le R. P. F. Nicolae Blanvillain natif de la 
paroisee de Maligny(3), profez de cette maieon dane laquelle il a pris 
1’habit l’an 1636 et fait profeseion entre lee maius du R. P. Koulloux 
pour lore gardien le 21 e d’octobre l’an 1637. Bon predicateur ternii* 
naire et religieux tres affectionne pour le bien de ce convent, il reitera 
lee voeux de ea profession entre lee maine du R. P. Vinot gardien 
le 24 p may de l’ann£e 1643. Enfin, eetant alie k Maligny voir ees pa¬ 
rente, il y tomba malade et y mourut. Son corps fut inhume dane 1’eglise 
du lieu. R. i. p. 

Novembre le 16/ 

L’an 1638 deceda le R. P. F. Franpois Mignot natif de Troyea 
en Champagne, profez de cette rnaison, prestre choriete, religieux d’une 
vertu exemplaire. Il mourut un eamedy 16' de novembre et fut inhume 
dane le cloietre, du cost£ de 1’eglise; R. i. p. 

Novembre le 17/ 

L’an 1611 deceda le R. P. F. Nicolae Tonnelot natif de Saint- 
Brix, profez de cette maieon, docteur en theologie de la faculte de..., 

(1) Laval (Mayenne). 

(2) Il fut requ 62* 4 la lioenoe en 1668 (Bibi. Nat. Latina 16440, p. 232). 

(8) Maligny (Yonne), oant. de Ligny-le-ChAtel, arr. d’Auxerre. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


N&OROLOGE DES TRftRBS lONEUBS D’AUXBRRB. 


725 


predicateur fameux. Apres avoir exerce quelques annues la dignit4 
de theologal dans 1’eglise catbedrale deLaon en Laonnais avec 
beaucoup d’honneur, i) vint k Paris, et estant tombe malade dans l’ho- 
pital de Saint-Jean, faubourg Saint-Germain, dite maintenant la Charit£, 
il y mourut le 17 noverabre et son corps fut porte au grand convent et 
iilhum6 dans le chapistre. R. i. p. 

Novembre le 18/ 

L’an 1706 sur les deux beures apres midy, un dimancbe, au village 
de Fontaine, dans ce diocese, deceda F Luc BoBnet natif de Bre- 
tagne, laicque profez de ce convent, peintre de sa profession. Ayant 
re^u obedience pour demeurer k Beauvais, estant allB faire quelques 
ouvrages audit village de Fontainne, il tomba en appoplexie le vendredy 
matin 16 r du present mois, et est deme ure jusqu’au dimancbe sans au* 
cune connoissance. Dieu veille avoir pitie de sa pauvre &me. Son corps 
a este inhumB dans 1’eglise de la paroisse. 11 n’a re^u que l’Extreme- 
Onction. Nous n’avons appris sa mort que le mardy suivant par le cure 
dudit lien. 

Novembre le 19/ 

L’an 1509 deceda le R. P. F. Guillaume Sourdault, profez de 
cette maison, pretre choriste, religieux tres affectionne au bien spirituel 
et temporel de ce couvent. Ayant et£ envoye k Vezelay pour y rester 
dc communeaute, il y mourut et fut inhumB dans le chapistre. R. i. p. 

Novembre le 21/ 

L’an 1631 deceda le T. R. P. F. Antoine Rousselle profez 
d’Amiens, docteur de Tuniversite de Paris, religieux de grande vertu 
et exemple. Il gouverna la province en qualite de ministre pro- 
vincial avec beaucoup de prudence et de zelle, depuis le chapistre 
de Provins tenu l’an 1619 jusqu’4 celuy de La Garde celebre 1’annee 
1622. Enfin il mourut le 21* novembre et fut inhume dans le choeur de 
Peglise du couvent d’Amiens. R. i. p. (1). 

Novembi'e le 23/ 

L’an 1651 deceda le R. P. F. Charles Sauvage, profez de Seniis, 
de la custodie de Paris, pretre choriste. Ayant est£ envoye de commu¬ 
neaute en cette maison, il y mourut le 23' novembre et fut inhum£ k 
l’entr6e du chapistre qui sert aujourd’huy de sacristie. R. i. p. Arnen. 

Novembre le 24/ 

L’an 1468 deceda le T. R. P. F. Simon Philomene (Ros.signol) 
profez du couvent de..., docteur de Paris. Il a gouvern6 la pro¬ 
vince en qualite de provincial par deux fois: la premi6re 4 la con¬ 
gregatio» qui se tint k Toul en Loraine [en] 1432, k laquelle le 
T. R. P. Jean Gimonelle se deposa k cause de ses infirmites, il fut 
eleu a sa place; la seconde fois Tan 144(7], mais il n’acheva pas, ayant 
est6 depose de sa charge par saint Jean [de] Capistran qui presida 
comme commissaire general au chapistre provincial qu’il tint 
k Br uges en Flandre l’an. 1448. Il mourut et fut inhum£ dans 1’eglise 
du convent de... 


(!) Il fut re<;u 81° k la Jicence le 14 juin 1617 selon le ms. 5657 A , f. G6; 
83* en 1610, selon le ms. 15440, p. 143. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



726 


N&CROLOGE DES FR&RES MINEURS DEHIBERE. 


Novembre le 26/ 

L’an 1646 deceda le T. R. P. F. Louis Cap on natif de Metz en 
Loraine, profez du couvent de Verdun, et depuis affili£ 4 celui de 
Beauvais, docteur tres celebre de 1’universite de Paris, religieux 
de grande vertu. II fut eleu ministre provincial au chapistre 
qui se tint k Soisson l’an 1688, s’aquitta de sa charge avec grande 
prudence et zelle. Enfin il mourut et fut inhume dans le choeur de 
1’eglise du convent de Senlis(l). — Decedi le 19 fevrier 1658. 

Novembre le 27/ 

L’an 1599 deceda le R. P. F. Jean Frelat natif de S&int-Anaise. 

$ 

profez de cette maison, religieux tres devot et tres zelle pour son etat. 
11 obtint du chapistre general celebre k Ni ce en Provence 1’annee 
1584(2) une obedience pour demeurer dans la Pales tine. Y estant arrive 
il fut pris par les Turcs qui le mirent en pr is on dans Jeru salem, 
puis le conduisirent k Damas oh il mourut. R. i. p. 

Novembre le 28/ 

L*an 1644 deceda le T. R. P. F. Martin Meurisse, profez du con¬ 
vent de R o y e, fameux docteur de Paris. Il a e n s e i g n 6 dans le 
grand convent la philosopbie et ensuite la theologie pendant plu- 
sieurs annees avec une si grande subtilite, nettet6 et doctrine qu’on le 
regardoit avecque admiration. Il fut sacre evesquede Madaure et 
en m§me temps suffragant de 1’Eglise de Mets en Loraine dont 
Messire J. Le Coignieux [etoit] evesque de la mesme. 11 mourut le 22 
d’aoust, la 17* annee de son pontificat et environ la 60 de son 4ge. 11 
fut inhum£ dans 1’eglise cathedrale. Il a fait de grands biens au con¬ 
vent de Roye et laiss£ une pension de cent livres par an pour 
les frais de la province(8). R. i. p. 

Novembre le 29/ 

L’an 1509 deceda le R. P. F. Pierre de Attigny, natif de Gra¬ 
vant, profez de cette maison, docteur en theologie, tres fameux pre- 
dicateur et habile dans les Sciences et surtout dans l’Ecriture 
Sain te. Il mourut au convent de Bruges en Flandre oh il etoit de 
communeaut£ le 29* novembre. R. i. p. 

Novembre le 30/ 

L’an 1562 deceda le T. R. P. F. Estienne de Houppa, lor&in 
de naissance, profez du convent deNeufchasteau et ensuite afiilie 
k celui de Beauvais, docteur de Paris, fameux predicateur. Il 

(1) Il fut regu 86° 4 la lioenoe le l ,r fevrier 1622 (Bibi. Nat., Latins 5667*, 
f. 71; 15440, p. 149). — La raison de son affiliation au oouvent de Beauvais 
doit tenir 4 ce que le couvent des Fr. Min. de Verdun 6tait passe aux R4- 
oollets dans le oours du XVI e sfecle. Il avait d’ailleurs 6te gardien 4 Beauvais. Et 
lorsqu’en 1688 Mart. Meurisse (voir ci-dessus au 28 nov.) 6crivait son /ftWotrt de» 
Evesque» de Metz, Metz 1684, le P. L. Capton 6tait le dernier Cordeliers vivant 
au milieu des R^collets, qui y 6taient venus en 1602. Meurisse, 1. c. p. 444. 

(2) Le chapitre de Nioe eut lieu en 1585, of. Wadding. Ann. Min., XVI, 996. 

(8) Il fut re<;u 5* 4 la lioence le 26 janvier 1620 (Bibi. Nat., Latins 5667* 

f. G7; 15440, p. 146. — Wadding, Scr. *, 171; Sbaralea, Suppi., 528. — G. d’Es- 
signy, Histoir» de la ville de Roye, Noyon, 1818, in-9", p. 891. — Co6t, Histoire 
de la ville de Roye, Paris 1880, in-8", II, 567-561. — Gallia chrutiana , XIII, 802. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NftOROLOGE DBS PBftRES MIKEUBS D’AUXERRB. 


727 


a gouTerne la province avec beaucoup de prudence en qualit 6 de 
provincial, ayant estA elen pour la premiere fois au chapistre de 
Seniis tenu Pan 1582, et la seconde fois A celui de Troyes en Cham- 
pagne celebre Pan 1541. Ce fut dans ce dernier trienne qu’il fut an 
chapistre general tenu k Mantoue avec le P. Pierre de Brocco 
du couvent de Sezanne, pour lors custod e custodum. Enfin il mou- 
rut au monastere du Montcelle le 80’ novembre et fut inhum£ dans 
le choeur exterieur de Peglise(l). 

Decembre le 2/ 

L’an 1581 deceda le F. Louis Hutin, natif de Saint-Florentin, 
profez de cette maison dans laquelle il mourut apres quelques mois de 
la profession, regrette d’un chacun pour les belles qualitez qui estoint 
en sa personne et la grande esperance que Pon avoit de sa vertu et de 
«a seience. 11 fut inhume dans Peglise derrier le grand autel. 

Decembre le 4.* 

L’an 1242 deceda le T. R. P. F. Robert de Gamaches(2), do- 
cteur de Paris, ministre de la province qu’il a gouvern4e avec 
grand zelle. Il mourut au convent de Noyon en Picardie et son corps 
fut inhume dans le choeur au cost£ de PEvangille Du depuis ses osse- 
raents furent transportez dans le second convent Pan 1551 et mis dans 
le choeur de Peglise en un lieu fort honorable ( 8 ). R. i. p. 

Decembre le 5 .* 

L’an 1552 deceda le R. P. F. Henri Deduyt, profez de cette 
maison. Avant que de prendre Phabit il etoit prestre seculier; religieux 
iPun grand exemple comme il le marqua pandant 1 ’espace de vingt huit 
ans qu’il fit P office de portier et de questeur, s’aquittant de 1’un 
et de 1’autre avec grande edification 11 mourut le 5* decembre et fut 
inhume dans le cloistre proche la porte du convent, attenant un pilier 
ou arboutant de Peglise. R. i. p. 

Le mfcme jour de Pan 1683 deceda le R. P. F. Fran 90 is Loup, 
natif de Chassy (4), diocese de Sens, profez de cette maison dans laquelle 
il prit Phabit Pan 1657 et fit profession entre le mains du R. P. Tillon 
pour lors gardien le 3' de octobre 1658; docteur de Paris. Apres 
avoir acheve Poffice de gardien pendant trois ans au convent de 
Troyes, il fut nomm 6 deffiniteur au chapistre de Chartres 
Pan 1681. Il mourut au grand convent de Paris en allant prescher 
PAvent sur le diocese de Chartres et fut inhume dans le chapistre (5). 
R. i. p. 


(1) Il fut requ 15* k la lioence le 24 mars, et dooteur le 21 novembre 1522 
(Bibi. Nat., Latins 5657*, f. 86; 15440, p. 64). — La raison de son affiliation 
au couvent de Beauvais provient de ce que le couvent de Neufch&teau appar- 
tenait. aux Ob9ervants depuis 1500 et A la province observante de Franoe- 
Parisienne depuis 1517. Comme les Observants ne prenaient gCnCralement pas 
les grades, on peut conolure qu’E. de H. vint chez les F. M. de France 
avant 1522. 

(2) Gamaches (Somme), oh. 1. de 0 ., arr. d’Abbeville. 

(8) Gonzaga*, 654,Wadding, Amt. Min., II*, 251. — Chartul. Univ. Porw.,1,168. 

(4) Chassy (Yonne), eant, de Aillant-sur- Tholon, arr. de Joigny. 

(5) Il fut re^u 57® la licence le 15 f^vrier 1578 (Bibi. Nat., Latins 15440, 
p. 264). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


728 


NACROLOGE DES FRAREB M1NEURS d’aUXKRRE. 


Decembre, le. 6V 

L’an 1894 deceda le R. P. F. Jean Dardei, natif d’Eatempes 
et profez du convent de la mesme ville. II est enterre dans le cimetier 
de la paroisse de Saint-Jacques ou son epitaphe est enclavee dans 
la muraille comme il 8’ensuit: « Ci gist Reverend Pere en Dieu Frere 
Jean Dardel evesque de Turtible, suffragant de Sens, natif d’Estem- 
pes, de 1’Ordre des Freres Mineurs, qui trepassa le Dimanche sixiesmc 
descembre 1894, et pres de luy gissent ses pere et mere et soeurs, pour 
le salut de 1’ftme desquels et de tous trepassez qui gissent en ce ci¬ 
metier, il a donne qnarante jours de pardon a tous catholiques priant 
Dien pour eux et tous trepassez en nostre Bauvenr (1) *. 

Decembre le. 7/ 

L’an 1620 deceda le R. P. F. Bonnaventure Bros se natif de 
Joigny, profez de cette maison, docteur de Paris, religieux tres zelle 
pour le bien de ce convent auquel il a este g ardi en pandant trois 
ans, pareillement dans les convente de Vezelay, Joinville et Se- 
zanne, chacun trois annues II a donne k la sacristie un beau calice, 
dcux burettes, une bo€te k pain k chanter, une croix et deux chande- 
liers, le tout d’argent dore cizel6 revenant a la somme de deux cent 
quatre vingt escus. Enfin il a donne beaucoup de livres k la bi- 
bliotheque. Il mourut le 7° de novembre[?] et fut inhume le lendemain 
8" au cost4 du grand autel dans la mesme sepuIture du R. P. Hilaire 
C o q u y son pere de religion (2). R. i. p. 

Decembre le 8/ 

L’an 1688 deceda le R. P. F. Hilaire H u o t, natif de Saint-Flo- 
rentin, profez de cette maison dans laquelle il requt 1’habit le 22 Sep¬ 
tembre des mains du R. P. de Ligniers pour lors gardien, estant 
auge de dix ans deux mois, Tan 1589, et profession entre le mains du 
R. P. Trahy le 14''juilliet 1594, aage de 15 ans. Bachelier de Paris, 
tres vertueux et devot religieux, tres zelle et affectionne pour le bien 
de ce convent II avoit le don de se faire aimer d’un chacun par ses 
manieres honestes et religieuses, entre autres de Monseigneur le duc 
de Bellegarde, grand escuyer de France, qui vouloit toujours 1’avoir 
aupres de sa personne. Il fut secretaire de deux provinciaux, savoir, 
de nostre Maistre Soyer et de nostre maistre Bellot. Il mourut a 
Sain t-Fargeau (8), petite ville de ce dioceso, et fut inhume dans 
1’eglise paroissiale dudit lieu. 

Decembre le 10 / 

L’an 1515 deceda le R. P. F. Adrien Pascha sii, profez de cette 
maison, predicateur bon terminaire, religieux tres laborieux dans les 
termes. Faisant voyage il mourut a Tregniere et fut inhum£ dans 
le cloistre du convent le 10- de novembre(?) R. i. p. 


(1) Eubel, Hier., I, 588. — Garas, Series, 892, le dit • in trusus *. — AFH, 
1, 200. — Etudes franciscaines, XX (1908), 88. 

(2) Il fut re?u 88« A la licence le 10 ftvrier 169<i et docteur le 29 j an vier 
1597 (Bibi. Nat., 5657 A , f. 59v: 15410, p. 128). 

(A) Saint-Fargeau (Yonne). cb. 1. de e,, arr. de Jcigny. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




NtOBOLOOB DBS 7R&RES HINEUBS DEBIBERE. 


729 


Decembre le 11.' 

L’an 1649 deceda le R. P. Thornas Baron, natif de Bleury(l), 
paroieee de Poilly dans la vail 6 e d’Ailliant, profez de cette maison, doc* 
teur de Paris, religieux tres zell 6 pour son estat et affectionn 6 pour 
le bien de ce convent. II a exerc 6 1 ’office de deffiniteur de la pro- 
vince pendant trois ana il a este deufois custode de Champagne pen¬ 
dant trois ans gardien de cette maison. Enfin, apres avoir est 6 con¬ 
fesse ur des religieuses de Saint-Marcel 1’espace de septans, il y 
mourut le Xl° decembre et fut inhume dans le choeur audevant de la 
grande grille. Il a donn 6 de ses aumosnes le soleil oh l’on expose le 
Tres Saint Sacrement, qui est d’argent dore cizel 6 ; de plus une assez 
grande quantit 6 de 1 i v r e 8 qui sont dans la bibliotheque ( 2 ). R. i. p. Amen. 

Decembre le 12.' 

L’an 1629 deceda le R. P. F. Jean Chrysos tome Nigot natif de 
cette ville, profez de ce convent, jeune prestre, religieux tres vertueux 
et de grande esperance. 11 mourut un mercredy 12 decembre A neuf 
heures et demi du soir, &g 6 de 26 ans et fuc inhum 6 dans le cbapistre, 
proche le pillier qui estoit du copte de 1 ’eglise, qui sert aujourd'huy de 
sacristie. R. i. p. Amen. 

Le mesme jour de l’ann6e 1696 deeeda le R. P. P. Juli en Per- 
s o n n e, natif de Saint-Brisson (3) proche de Gien, profez de cette maison 
dans laquelle il prit 1’habit l’an 1658 et profession entre le9 mains du 
R. P. Tillon pour lors gardien, le 24' de l’annee suivante 1659, estant 
aage de seize an9. Fort bon predicateur, religieux d’une grande dou- 
ceur qui le faisoit aimer de tout le monde, il estoit d’une affabilit^ & 
gaignier les coeurs. Il fut deffiniteur trois ans, custode de Cham¬ 
pagne autant II a exerc6 1'office de gardien avec beaucoup de pru- 
dence dans les convents de Vezelay, de Sezanne et de Joinville. 
Ce fut dans ce dernier ou il mourut le 12 C decembre et fut inhume 
dans 1’eglise. R. i. p. Amen. 

Decembre le 13.' 

L’an 1672 deceda le R. P. F. Jean Le Clere natif de cette ville, 
profez de ce convent dans lequel il a pris 1’habit l’an 1644 et fait pro¬ 
fession entre les mains du R. P. Vinot pour lors provincial le 14* 
may 1645; bon predicateur terminaire Ayant este envoy6 au convent 
de Sezanne en Brie pour y estre de communeaute, il y mourut le 13° 
decembre et fut inhum6 dans le cloistre. R. i. p. 

Decembre le 15.' 

L’an 1695 deceda le R. P. F. Jacques Gallement natif de Paris, 
profez de cette maison dans laquelle il prit 1’habit l’annee 1647 et pro¬ 
fession entre les mains du R. P. Pincot pour lors gardien le 8* 
janvier 1648. Prestre choriste, religieux tres devot et zelle pour son 
estat, et d’une grande edification envers les seculiers et ses frere9, ce 

Cl) Bleury (Yonne), C.ne de PoiIly-9ur-Tholon, eant, de Aillant-sur-Tholon, 
arr. de Joigny. 

(2) Il fut re<ju 31* & Ia licence le 3 fevrier 1638 (Bibi. Nnt., Latius 5657 A , 
f. 75; 15440, p. 168), 

(3) Saint-Brisson (Loiret), eant, et arr. de Gien. 

AreAttmm Francucanum Historicum. — An. HI. 46 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


780 


NBOROLOGB DBS 7R&RES HINBUB8 D*AUXEBRB. 


qu’il a toujour8 obderv6 dane toue lea convente od il a demeari. Eetant 
de communeaut£ k Joinville, il mourut le 16° de decembre et fat 
inhum6 dane 1’egliee. R. i. p. 

Decembre le 17/ 

L*an 1609 deoeda le R. P. F. Chrieostome Mignot, natif de 
Linam (1), paroieee de Tourny, profez de cette maieon od il a exerce 
1'office de eacrietain avec grande vigilance 1’eepace de vingt sept ana. Il 
mourut le 17* decembre, aag£ de eoixente et dix ane; il fut inhum6 
dane la chapelle du Saint Nom de J6eue. R. i. p. 

Decembre le 18/ 

L’an 1596 deceda le R. P. F. Bonnaventure Puthuain, profez 
de cette maieon, religieux tree exacte et aeaidUe au eervice divin. 
Ayant este envoy6 pour demeurer au convent de Sene, il y mourut le 
18“ decembre et fut inhum6 dans le chapietre. 

Decembre le 19/ 

L’an 1589 deceda le R. P. F. Jean Moraiein, profez de ce con¬ 
vent, bon religieux et tree devot prestre. Il avoit exerc4 1’office de des- 
peneier dans cette maison pendant plue de vingt ane. 11 mourut d’une 
mort eubitte le 19* decembre. Son corpe fut ouvert, lee medecins dirent 
qu’il avoit et£ surprie d’appoplexie. Il fut inhum6 dane le cloistre. 

Decembre le 20/ 

L’an 1680 deceda le T. R. P. F. Pierre Bellot profez du convent 
de Fallaiee, docteur de Paris, predicateur tree fameux. B a 
gouverne la-province pendant deux triennes avec beaucoup de pru- 
dence, ayant est£ eleu au premier au chapistre de Roye Pan 1607 
et au second dans le chapistre de Chartree celebre l’an 1613. En- 
fin il mourut au convent d’Anet(2) le 20* decembre et fut inhura6 
dane le cboeur de regliee(3). R. i. p. 

Decembre le 21/ 

L’an 1507 deceda le R. P. F. Nicolae Leeeor6, natif de la pa¬ 
roieee Saint-Renobert, profez de cette maieon, docteur en theologie. Dans 
sa jeunesse il avoit este tres debauch6; il s'adonna k lapredication 
oi> il fit des couversions admirables, [tellement] qu’a la sortie de chaire 
tout le monde venoit luy baiser son habit et le regardoit comme un saint. 
Auesi estoit-il un religieux tres zelle pour son estat. Il mourut au con¬ 
vent de Saint-Quentin od il estoit de communeaut£ et fut inhum£ 
dans le chapietre. R. i. p. 

Decembre le 22/ 

L’an 1505 deceda le R. P. F. Jean Chacherat, profez de ce con¬ 
vent, religieux fort affectionn6 k son devoir. Il mourut le 22 novembre 
et fut inhum6 dane le cloietre. R. i. p. 


(1) Linan (Tonne), C.ne de Turny, eant, de Brienon-1 'Arche vfique arr. de 
Joigny. 

(2) Anet (Eure-et-Loir), ch. 1. de c., arr. de Dreux. 

(8) Il fut re<?u 18« 4 la lioence le 12 ffcvrier, et docteur le 4 juillet 1600 
(.Bibi. Nat., Latins 5G57 A ; f. GOv; 15440, p. 126). 11 £tait regent des studes au 
grand convent en 1601. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



nEOBOLOGE DBS PHERES MINEUB8 D’AUXKRRE. 


781 


[Lee 23 et 24 decembre manquent]. 

Decembre le 26.* 

L*an 1524 deceda le B. P. F. Jean Droyn, natif de Hery, profez 
de cette maison, religieax de grande vertu. 11 monrut k la fleur de son 
aage, regret4 de tona ses freres. II fut inhume dans le cloistre. B. i. p. 

Decembre le 26.* 

L’an 1579 deceda le B. P. F. [Hugue] Durand, natif de Poilly, 
profez de cette maison, licentie en theologie de Paris apres ayoir 
enseignie le cours de philosophie au grand convent de Paris et 
qaelque temps la theologie. Sortant de sa licence il fut prescher 
P Avent k Tonnerre, il y mourut le 26' decembre au grand regret de 
toas ses freres qui perdoint un grand religieux et un scavant person- 
nage. Son corps fut apporta en ce convent et inhum£ dans la sepultnre 
de Monsieur Thierriats oii est aujourd’huy celle de Monsieur 
Armant s, dans le choeur au bout des chaises. 

Le mesme jour de l’an 1677 deceda le B. P. Didier Chedot, 
natif de Fleury (3), profez de cette maison, scavant et zell£ predica- 
teur. Il a est$ lecteur dans ce convent, par deux fois gardien k ce- 
luy de Vezelay. Eniin aage de 59 ans, il mourut un mercredy 27* de¬ 
cembre et fut inhume dans le chapistre au cost6 droit de la chaise du 
Superieur. B. i. p. 

Decembre le 28.* 

L’an 1272 deceda le T. B. P. F. Gregoire Lombart compa- 
gnion de Saint Fran<?ois qui 1’envoya en France avec le frere Pa¬ 
ci fi que. D luy succeda en la charge de provincial de cette pro- 
vince. Ce fut k luy que frere Elie adressa salettre sur la mort 
de Saint Fran$oisl*an 1226. Enfin il mourut au convent de Bayeux 
en Normandie et fut inhume d’abord dans le chapistre, ensuite on le 
transporta au milieu du choeur dans un beau mausol6e de pierre. 
L’an 168? 1’eglise ayant este brul4, tout le tombeau fut calcin6 et re¬ 
ddit en poudre, mais la bierre de bois dans laquelle estoint les os- 
sements du frere Gregoire ne re$ut aucun dommage, les cachete de 
Pevesque resterent en leurs entiers avec les rubans qui entouroint la- 
ditte bierre. On a depuis rebasty 1’eglise et fait remettre un nouveau 
mosol^e au milieu du choeur (2). 

(1) Fleury, peut-6tre Fleury-VaU6e-d’Aillant (Yonne), oant. de Aillant-sur- 
Tholon, arr. de Joigny. 

(2) Jean Cavelier, imprimeur k Caen «oomposa en style lapidaire (1678) 
l’61oge du B. Gregoire I* r , superieur de la maison des Cordeliers de Bayeux 
et une pi£oe de vers intitul6e: Bajola sancta in Beatum Oregorium reviviscens », 
Fr&re, Manuel du bxbliogr. normand, Rouen, 1858, I, 206. P. Sabatier, Spec. perf. 
882, a fait un unique personnage de Gregoire provinoial de France en 1224, 
et de Gregoire 6vPque de Bayeux, aoftt 1274 — juillet 1276. Si la date de 1272 
foumie par notre n6crologe est exacte, il y a assurdment deux personnages. 
H. Boehmer, Chronica Jordani, 10, et A. Little, Tradat. Th. de Eccleston, 86, 
Pavaient d^jA admis. Mais il y aurait peut-4tre un troisteme personnage. Le fr. 
Gregoire fondateur de Bayeux dont parle Gonzague, De origine *, 642, semble 
different du provinoial de France. Arthur du Moutier, Martyrol. frondee., 
Paris 1658, p. 888, tient oependant pour 1’identite. Il n’est pas d’aooord aveo 
la tradition 6crite du couvent de S4ez (Sevray, Les Cordeliers de S4e», Alen- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



732 


N&CROLOGE DES FR&RES MINEDRS D*AUXERRE. 


Decembre le 30/ 

L’an 1653 deceda le R. P. F. Bonna ventu re Guyniot, profez 
de cette maison dans laquelle il a pris Phabit 1’an 1635 et fait profes- 
sion entre les mains du R. P. Roulloux pour lor9 gardien le 3° d’aoust 
de Pannee suivante 1636. Prestre choriste, ayant este envoye de com- 
muneaute & Troyes, il y mourut le 80 decembre et fut inhume dans 
le cloistre. 

Decembre le 31/ 

L’an 1611 deceda le T. R. P. F. Claude Trahy, profez du con- 
vent de Chaalons, docteur de Rhims, celebre predicateur II a 
este deux fois ministre provincial ayant este eleu pour la premiere 
fois au chapistre provincial tenu a Seniis l’an 1589, la seconde 
fois k la congregation tenue k Paris Pan 1600. Il a este gardien 
dans cette maison pandant plus de douze ans. Enfin il mourut k Chaa¬ 
lons et fut inhume dans le choeur(l). 

Le mesme jour de Pannee 1653 deceda le R. P. Pierre PEguise, 
profez du convent de Soisson, prestre choriste. Estant de commu- 
neaute dans cette maison, il y mourut le demier jour de Pannee et fut 
inhumA dans le cloistre devant 1’image de la Sainte Vierge proche 
la porte qui conduit k Peglise. R. i. p. Arnen. 

<jon 1886, p. 8, 5, 19), qui veut que S. Frango is donna en 1218(!) au baron nor- 
mand de Courtomer, quatre religieux dont les noms de deux ont etA conser¬ 
vas: Oilles qui fonda Seez et GrAgoire qui fonda Bayeux. Or, nous savons 
par Jourdan de Giano 10, qu’en 1219 Gregoire de. Naples etait vicaire de S. 
Fran<?ois en Italie. Il ne parait donc i>as que ce soit le m6rae. — De plus ce 
quEccleston, p. 86, raconte du provincial Gregoire, n’est pas confirme ]jar 
les documents. Il dit qu’Aimon de Faversham devenu g£n6ral fit deposer Gre¬ 
goire du provincialat. Or, Aimon ne fut 61u g^neral qu’en 1240, et Gregoire 
n’6tait dAjA plus ministre en 1288, par consAquent du temps de fr. Elie. Ce 
qui le prouve, c’est la lettre de • frater Bonaventura minister et servus fratrum 
minorum anminislrationis Francie . . . anno millesimo ducentesimo tricesimo septimo, 
mense marcio », insAree au fol. 274 v. du Cartulaire du chapitre de Noyon (Aroh. 
de 1’Oise, G 1984). Cette lettre n’est pas un original, mais parait £tre du XIII C 
slAcle; elle rAvAle pour la premiere fois qu’un fr. Bona venture, qui ne peut 
pas 6tre le s6raphique Docteur, a £t£ ministre de France en 1288. — En re¬ 
sumi nous ne sommes pas fixes d6finitivement sur fr. Gregoire. 

(1) Sur le r6le de C. Trahy pendant la Ligue et ses demGlAs avec P£veque 
Jacques Amyot, cf. Lebeuf, M&moires concernant Vhistoire d'Auxerre, 1855, II, 
177, 180-188: III, 426, 429, 482; IV, 841, 844, 348, 350, 361, 358. - . Claude Trahy, 
docteur de Reims, originaire de Bussy, lequel entra en charge [de gardien 
d’Auxerre] en 1585, fut provincial par deux fois et gouvema le couvent d’Au- 
xerre 15 ou 18 ans, tant devant que durant le provincialat. Il 6tait tres sa- 
vant et Pun des premiers pr6dicateurs de POrdre. Il prGcha souvent k Au¬ 
xerre avec beaucoup de satisfaction et principalement le carfime de 1589 et 
Poctave du Saint-Sacrement avec 1’Avent [de] 1601, comme font foi les re- 
gistres de Ph6tel de ville. Enfin il fut demeurer A Joinville d’oh apres trois 
ans il se retira au couvent des Cordeliers de ChAlons qui Atait le lieu de sa 
profession et y mourut le 81 dAcembre 1611 au grand regret de tout POrdre 
qui faisait une grande perte en sa personne, Atant AgA de 69 ans ou environ *. 
(Ms. cite des Gap. de Paris). Il fut gardien une 9econde fois de 1590 A 1591. 
puis en 1603-1604. (Ibid.). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



X&CJROLOGE DES FR&RES MINEURS D’AUXERRE. 


733 


LISTE CHRONOLOGIQUE 


DES NO.MS CITES DANS LE NECROLOGF. DES FRERES MINEI RS D ACXERRE 


Agneau de Pise 
Robert de Gamaches, prov. 
Gaudefroy de Brix, prov. 
Guillaume d’Arrembourg, prov. 
Gregoire Lombart, prov. 

Eudes Rigaud, eveque 
Richard de Mediavilla, prov. 
Guillaume de Gainosbourg, evSquo 
Gilles de Legnaeo, prov. 

Jean d’Auxerre 
Nicolas de Lyra, prov. 

Jean Dardel, eveque 
Jean de Sarcuto, prov. 

Jean Guymonelly, prov. 

Reginalde Pollet, eveque 
Jean de Brixia, prov. 

Jean Raphagl, eveque 

Jean Platelle 

Simon Philom6ne, prov. 

Pier re Quatresoldi, prov. 

Jean de Chaviny 
Jean Harpin 
Jean Forme 
Didier Ravin 
Franpois Le Gouat 
Jean Donon 
Jean de la Doubo 
Etienne Gorgette 
Jean Benoit 
Guillaume de Dumo 
Jean Boutard 
Jean Pays 

Nicolas Guyotelly, prov. 

Pierre du Bois 
Etienne Foucault 
Michel Buffe 

Reginald de Marescot, prov. 

Claude Gastelier 

Jean de Valencienncs 

Pierre Flory 

Jean de Varaines 

Jean Chacherat 

Jean Le Bel, prov. eveque 

Nicolas Lessore 

Guillaume Sourdault 

Pierre de Attigny 

Jean Millerand 

Martin de Plnthe 

Michel 


Digitized by Google 


ANNEE 

MOIS 

PAGE 

1234 

14 mai 

323 

1242 

4 decembre 

727 

12G0 

10 octobre 

722 

1270 

23 avril 

317 

1272 

28 decembre 

731 

1276 

5 mai 

320 

1300 

30 mars 

138 

1316 

19 mai 

324 

1322 

l er avril 

310 

1339 

9 juillet 

532 

1340 

23 octobre 

720 

1394 

6 decembre 

728 

1399 

7 mars 

134 

1436 

2 janvier 

118 

1437 

4 mars 

133 

1445 

18 fevrier 

130 

1448 

24 septembre 

546 

1450 

31 janvier 

125 

1458 

24 novembre 

725 

1460 

7 novembre 

723 

1466 

3 aotit 

538 

1475 

21 janvier 

123 

1475 

2 fevrier 

126 

1478 

10 fevrier 

128 

1480 

8 fevrier 

127 

1483 

23 juillet 

535 

1487 

1*2 aotit 

539 

1489 

23 fevrier 

131 

1490 

5 fevrier 

127 

1490 

14 avril 

315 

1490 

29 mai 

326 

1491 

9 mars 

134 

1494 

5 octobre 

717 

1495 

16 juin 

330 

1496 

24 juin 

331 

1498 

23 septembre 

546 

1499 

16 mars 

135 

1500 

31 aout 

542 

1500 

l er novembre 

722 

1502 

15 juillet 

533 

1504 

4 juin 

327 

1505 

22 decembre 

730 

1507 

16 fevrier 

130 

1507 

21 d6cembre 

730 

1509 

19 novembre 

725 

1509 

29 novembre 

726 

1511 

12 septembre 

544 

1515 

6 avril 

312 

1515 

27 avril 

317 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




nAorologe dbs fb&rbs mikbubs d'auxbrrb. 


734 


Antoine da Biez 

Jean Hali e 

Michel Courtois 

Adrien Paschasii 

Nicolae de la Contnre, 6v§que 

Francois Mandame 

Boniface de 06va, prov. 

Jean de la Porte 
Jean Voysin 
Pierre Miat 
Guillaume Huet, prov. 

Jean Denie 

Riohard 

Jean Figuli 

Jean Droyn 

Jean Montmoret 

Jean Barrabam 

Claude Chambon, prov. 

Georgee Bouzon 

Jean Fabri 

Nioolas Mali^aire 

Jean Durand 

Jean de M6dine, 6v6que 

Jean Collinet 

Pierre Tallon, 6v6que 

Guillaume Lorin 

Jacques Henneqdin 

Louis Hutin 

Pierre Camart 

Francis Bellavalle (1) prov. - 

Jacques Parigot 

Jean Veneil 

Denis Boate 

Jean Pinon 

Daunois 

Jean Fournier 

Denie Chauvot 

Jean Frelat 

Jean Martini 

Florentin Clouant 

Bonaventure du Biez 

Nicolae Hugonis 

Louis Hasques 

Jean Germain 

Pierre Le Noble 

Pierre Simonis 

Bobert Messier, prov. 

Thomas Soulaliens 
Jean Philippe 
Gabriel de la Grange 
Martin de Mcfntfriquet 
Jean Heroult, prov. 

Louis de Leistres 
Jean de Bdthune 
La urent Quesnier 
Riohard du Mans, prov. 
Francis Maton 


ASHte 

MOIS 

raca 

1515 

2 juin 

827 

1515 

6 juin 

827 

1515 

7 jum 

828 

1515 

10 decembre 

728 

1517 

11 fGvrier 

128 

1517 

10 avril 

813 

1517 

12 avril 

814 

1520 

20 mai 

825 

1521 

22 mara 

186 

1522 

12 janvier 

121 

1522 

6 aottt 

588 

1523 

l w ootobre 

716 

1528 

5 janvier 

119 

1524 

8 aodt 

589 

1524 

25 decembre 

781 

1525 

28 janvier 

124 

1525 

14 juillet 

588 

1525 

4 aodt 

588 

1527 

8 juin 

828 

1527 

22 juin 

881 

1528 

26 mai 

826 

1528 

22 septembre 

546 

1529 

16 janvier 

122 

1580 

9 juillet 

582 

1580 

16 septembre 

545 

1531 

13 janvier 

121 

1531 

15 septembre 

545 

1581 

2 decembre 

727 

1582 

16 avril 

815 

1588 

8 avril 

311 

1538 

22 mai 

825 

1583 

10 septembre 

544 

1584 

27 janvier 

124 

1534 

21 fevrier 

181 

1586 

14 janvier 

121 

1536 

4 ootobre 

717 

1588 

8 juin 

828 

1539 

27 novembre 

726 

1540 

25 mare 

187 

1541 

6 mai 

821 

1541 

l* r j uillet 

680 

1541 

29 aodt 

542 

1542 

6 septambre 

548 

1543 

4 ootobre 

717 

1544 

24 janvier 

124 

1545 

14 mars 

186 

1546 

23 juillet 

586 

1549 

3 mai 

819 

1549 

2 juillet 

581 

1549 

6 aodt 

588 

1549 

5 septembre 

548 

1550 

13 jum 

329 

1560 

27 juillet 

686 

1551 

15 mars 

186 

1551 

18 mara 

186 

1552 

l* r mai 

818 

1552 

8 juin 

327 


(1) D 6tait gardien de Paris en 1517. Sbaralea, Suppi., 66, 418. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



NtOBOLOOB DB8 FRfijRKS MINEUR8 D*AUXBRRB. 736 


irah 


Nicolas Mutelot 1662 

Jacques de Montracher, prov. ev&que,(l) 1662 
Henri Deduyt 1662 

Jean Pinguis 1668 

Claude Louat 1668 

Jean Guiot 1666 

Pierre Tillet 1666 

Jacques du Moutier, prov. 1666 

Claude Branehe 1666 

J6r6me Mathias 1668 

Robert Felix 1668 

Edme Hugot 1668 

Jean Friauet 1668 

Francis Le Prince 1669 

Jean Morelle, prov. 1669 

Pierre Gironde 1660 

Hugues Roger 1662 

Jean Moguet 1662 

Sdbastien Danion 1662 

Pierre Lenfant 1662 

8ebastien Cagnon 1662 

Etienne de Houppa, prov. 1562 

Etienne Maugis 1668 

Philippe Perot 1663 

Fran^ois Rogery 1663 

Alexandro Bertnelot 1663 

Gregoire Bornisset 1568 

Jean Ancelot 1568 

Guy de Perrigny 1668 

Pierre Delreaux 1668 

Francis Maubire 1668 

Etienne Titeux 1668 

Daniel Vassoris 1568 

Matthieu Pasquinot 1669 

Bernardin Pollet, prov. 1570 

IAonard Lechaume 1570 

Jean Bourlet 1571 

Augustin Froment 1572 

Jean Mabille, prov. 1672 

Guillaume Roberti 1574 

Simon de Porta, prov. 1675 

Hilaire Coquy 1577 

FranQois Anser 1577 

Ix>uis Hebert, evfique 1680 

Guillaume Fournier 1580 

Claude Roussin 1680 

Edme Laurent 1681 

a i • ^ > i eoo 


11 


Jean de Montereau 1684 

Nicolas Lamirou, prov. 1684 

Pierre Vouillier 1685 

Jacques Guynot 1585 

Paul Charoloy 1686 

Nicolas BaiUy 1586 

Claude Bazin 1587 

Etienne Gaudart 1587 


MOIS PAQ* 

11 juin 829 

19 aodt 640 

6 decembre 727 

20 avril 816 

18 i uillet 688 

7 j uillet 682 

9 septembre 644 

8 janvier 120 

20 i uillet 684 

24 ftvrier 182 

28 ftvrier 182 

21 j uillet 684 

20 septembre 646 

15 fSvrier 129 

28 j uillet 686 

18 septembre 646 

24 mars 187 

10 j uillet 682 

26 aodt 641 

9 septembre 648 

15 septembre 545 

90 novembre 726 

27 ftvrier 182 

29 avril 818 

14 mai 328 

6 octobre 717 

2 mars 188 

6 mars 183 

27 mars 137 

21 avril 817 

26 avril 817 

21 septembre 646 

29 septembre 649 

7 septembre 643 

26 mai 326 

20 aofit 640 

10 juin 328 

19 j uin 830 

2 octobre 716 

8 mai 319 

5 avril 811 

11 avril 318 

l #r mai 319 

12 mars 184 

12 mai 322 

20 j uillet 684 

18 janvier 128 

29 mars 138 

20 fevrier 131 

5 j uillet 581 

26 janvier 124 

21 mars 136 

81 j uillet 537 

11 septembre 544 

26 jum 881 

26 j uillet 686 


(1) Of. Oolliette, M&motrM pour t e rv ir A fhuloire du Vermamdoit, Cambrai 

1771, n, 694. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



736 


xAcBOLoen des frEres mineurs d’auxerre. 


Laurent Boize 

amvIb 

1687 

MOIS 

28 octobre 

FAOE 

721 

Jean Tartara 

1689 

80 septembre 

549 

Jean Moraisin 

1689 

19 decembre 

780 

Jean Berthean 

1690 

8 avril 

812 

Jean Rodot 

1696 

14 mars 

136 

Bonaventnre Puthuain 

1596 

18 decembre 

780 

Hagues Durand 

1697 

26 decembre 

781 

Rooert Vacher, prov. 

1600 

28 mai 

826 

Jacques Sauvage 

1601 

15 janvier 

121 

Germain Protheau 

1601 

4 i • 

14 juin 

829 

Edme Bonnault 

1604 

26 mars 

137 

Germain Fleury 

1606 

18 ianvier 

128 

Jacques de Lignea 

1606 

rtA T • 

29 jum 

882 

Claude Vemillat 

1606 

l* r aofit 

687 

Chrysostome Mignot 

1609 

17 decembre 

780 

Antoine Leger, prov. 

1610 

16 juin 

880 

Nicolas Tonnelot 

1611 

17 novembre 

724 

Claude Trahy, prov. 

1611 

81 decembre 

782 

Thierry Dimanche 

1616 

18 juillet 

588 

Hubert Manteau 

1616 

81 juillet 

587 

Franci 8 Collart 

1617 

18 avril 

316 

Claude Jossot 

1618 

24 j an vier 

123 

Edme Coullamet 

1618 

8 juillet 

682 

Blaise Fournerot 

1618 

10 novembre 

728 

Denis Rollat 

1620 

16 mai 

828 

Nicolas Perrinot (1), prov. 

1620 

21 juin 

331 

Bonaventure Brosse 

1620 

7 decembre 

728 

Claude Blanvillain 

1621 

11 janvier 

120 

Jean Seillon, prov. 

Laurent Le Creux 

1628 

/V • • 

9 juin 

328 

1628 

12 octobre 

718 

Jean Chrystome Nigot 

Claude Martini 

1629 

12 decembre 

729 

1630 

29 juillet 

587 

Vincent Chevereau 

1630 

28 octobre 

721 

Pierre Bellot, prov. 

1630 

20 decembre 

730 

Jean Thomas 

1681 

31 mai 

326 

Germain Papon 

1631 

2 juillet 

531 

Francis Soyer, prov. 

1681 

24 septembre 

548 

Antoine Rousselle, prov. 

1631 

21 novembre 

725 

Edme Pichoret 

1632 

26 octobre 

720 

Gregoire Moreau 

1638 

8 avril 

312 

Denis Bausse, prov. 

1634 

19 mars 

136 

Philippe Verjus 

1634 

19 avril 

316 

Pierre Le Franc, prov. 

Francis Le Maistre 

1684 

16 mai 

324 

1634 

11 juin 

329 

Louis Broue 

1634 

24 juillet 

636 

Etienne Grosgnet 

1636 

5 mai 

320 

Jean Chapelle 

Gabriel Montfort 

1637 

2 septembre 

542 

1637 

14 septembre 

544 

Jean Pourreau, prov. 

1638 

28 mai 

325 

Jean Muguet 

1638 

11 juillet 

533 

Simon Pithiaut 

1638 

7 octobre 

717 

Francois Mignot 

1638 

16 novembre 

724 

Hilaire Huot 

1638 

8 decembre 

728 

Hugues de Bray, prov. 

1639 

10 mai 

321 

Pierre Baron 

1640 

4 novembre 

722 

Jean Baptiste Gendre 

1642 

21 mars 

136 


(1) Cf. Bibi. Nat., Coli. Dupuy, 88 (61), le plaoard de ses thtses soutenues 
le 21 nov. 1590. — A la p. 881, lire 1592 au lien de 1692. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


NAOROLOGB DES 7RftRE8 MINEUR8 D’ADTERRE. 


787 


Lotus Marie 
Denis da Joar 
Pierre Frecbot 
Pierre Preshot 
Martin Meurisse, ev&q ue 
Edme Piat 
Florentia Gallimard 
Edme Poullet 
Didier Parisot 
Louis Capton, prov. 

Paul Coullon 
Edme Durand 
Thomas Baron 
8aro Gerard, prov. 
Etienne Germain 
Charles Sauvage 
Davion 

Laurent Blaisot 
Anthelme Sethier 
Louis Jolly 
Antoine Du Teu, prov. 
Jacques Dunnepart 
Pierre Boisleau 
Bonaventure Guyniot 
Pierre L’Eguise 
Pierre Robbe, prov. 
Dominique Mauliot 
Didace de Montarlot 
Nicolae du Puis 
Antoine Merat 
Honori Borellv 
Jean Vallengellier 
Claude Gerbault 
Henry Claude Leolerc 
Thomas Bernier 
Pierre Bogelin 
Benolt Vinot 
Edme Moreau 
Louis Daunay 
Philibert Veron 
Franpois Mocquot 
Guillaume Bellot, prov. 
Edme Vinot, prov. 

Andr6 Bros se 
Michel Tin6 
Bemardin Du Val 
Augustin Grif 
Hubert Mire 
Pierre Damilleville, prov. 
Bavinien Lefort (1), prov. 


urvia 

MOIS 

FAOB 

1642 

26 juin 

882 

1648 

28'juin; 16 aoht 881 

, 589 

1648 

20 octobre 

719 

1648 

21 ootobre 

720 

1644 

28 novembre 

726 

1645 

25 septembre 

548 

1645 

24 octobre 

720 

1646 

26 janvier 

124 

1646 

28 avril 

818 

1646 

26 novembre 

726 

1647 

28 septembre 

549 

1649 

16 septembre 

545 

1649 

11 dbcembre 

726 

1650 

7 mai 

821 

1661 

16 avril 

815 

1651 

28 novembre 

725 

1652 

25 janvier 

124 

1652 

12 juin 

829 

1652 

6 novembre 

722 

1658 

6 j an vier 

119 

1668 

16 janvier 

122 

1658 

8 mai 

821 

1658 

9 octobre 

718 

1658 

80 decembre 

782 

1658 

81 decembre 

782 

1655 

24 fevrier 

181 

1667 

18 juillet 

584 

1658 

11 mars 

184 

1659 

9 janvier 

120 

1659 

81 mars 

188 

1659 

28 aofit 

542 

1659 

29 octobre 

721 

1661 

27 aoftt 

541 

1661 

28 octobre 

721 

1662 

2 octobre 

716 

1662 

27 octobre 

721 

1662 

80 octobre 

721 

1664 

18 septembre 

544 

1664 

6 octobre 

717 

1665 

6 juillet 

581 

1665 

12 novembre 

728 

1665 

18 novembre 

724 

1666 

4 f6vrier 

126 

1666 

2 avril 

810 

1667 

l« r fbvrier 

125 

1668 

29 janvier 

125 

1668 

80 janvier 

125 

1668 

26 septembre 

548 

1669 

16 octobre 

719 

1670 

l* r mars 

182 


(1) Le 5 fevrier 1651, Daniel de Dongo, vic. g6n. de 1’Ordre, 6orit de Home 
pour la 8* ibis au P. S. Le Fort, lui enjoignant de se rendre & Lyon oh il 
enverra en son nom deux religieux au P. Vallier soi-disant provincial de 8t. 
Bona venture, qui devra leur remettre le soeau de la proviuoe; que s’il refuse, 
le P. Le Fort devra requ6rir oontre lui 1’appui du oardinal de Biohelieu, 
arobev. de Lyon. (Bibi. Nat.; d’apr6s une oommunioation n’indiquant pas 
la oote). 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


788 


NBOBOLOOB DBS FBBRBS MINEUR8 D’A(JXERRB. 


Bernardin Chanterelle, prov. 

Jean Le Clero 
Bonaventure Pincot 
Philippe Baranger 
Edme Payen 
Pierre Raoul 
Pacifique Lauverjat 
Romam Boyer 
Franpois TrouvA 
Nicolae Blanvillain 
Paechal Cathelin 
Didier Chedot 
Bernardin d’Eetienne 
Jean-Baptiste Tillon 
Fran^ois Foigniart 
Louis Macquart, prov. 

Gilles Goupille 
Adrien Guerin 
Fran^ois Loup 
Denis Bernaud dee Marets 
Antoine Constant 
Frango is Faure, 6v6que 
Francis du Remort 
Paul Vauban 
Fran$ois Perrez 
Edme Bousseau 
Benjamin Aubert 
84bastien Girard, prov. 

Jean Bousseau 

Didace Vollos 

Laurent Grisard 

Gilles Cathelin 

Toussaint Andr6 Parmentier 

Paschal Truffe 

Nicolae Le Torre 

Claude Bertault 

Jacques Gallement 

Jacques Dice, prov. 

Julien Personne 
Franpois Robineau 
Julien Berron 
Nicolas Le Nain 
Louis Guillerot 
Luc BoSnet 
Fran$ois Boucher 
Bonnaventure Edme Pincot 
Jean Le Chauve, prov. 

Lestienne de L6on 
Pierre Tobie Leboeuf 
Girard Forest 
Charles de Caylus 

G. de Br6oord, prov. XVII* 


▲miis 

MOIS 

PAOB 

1672 

18 juin 

880 

1672 

18 a4cembre 

729 

1678 

8 fevrier 

126 

1678 

25 septembre 

548 

1674 

14 aodt 

689 

1674 

81 octobre 

721 

1676 

24 mai 

826 

1676 

27 juin 

882 

1676 

22 juillet 

586 

1676 

16 novembre 

724 

1677 

6 juin 

327 

1677 

26 decembre 

731 

1678 

8 janvier 

119 

1678 

8 novembre 

723 

1681 

22 aoClt 

641 

1682 

10 ao&t 

589 

1688 

19 avril 

316 

1688 

24 avril 

317 

1688 

6 decembre 

727 

1684 

4 mai 

320 

1686 

9 avril 

312 

1687 

11 mai 

822 

1687 

2 aoCtt 

537 

1688 

2 mai 

819 

1690 

10 juin 

828 

1690 

19 juin 

880 

1690 

21 ao&t 

641 

1691 

6 fevrier 

127 

1692 

17 avril 

816 

1698 

28 janvier 

128 

1698 

18 fevrier 

129 

1698 

24 aodt 

541 

1698 

16 octobre 

719 

1694 

14 fevrier 

129 

1696 

18 mai 

824 

1696 

14 novembre 

724 

1696 

15 decembre 

729 

1696 

26 fivrier 

132 

1696 

12 decembre 

729 

1699 

2 novembre 

722 

1699 

12 novembre 

724 

1700 

15 janvier 

121 

1700 

17 aodt 

539 

1708 

18 novembre 

725 

1704 

29 septembre 

549 

1706 

80 septembre 

549 

1706 

14 novembre 

724 

1725 

28 mars 

137 

1780 

l* r octobre 

716 

1768 

10 mars 

184 

1764 

8 avril 

811 


ou XVIII* si&cle, l* p janvier 118 


Amietu, (PiearHie), 21 janvier 1910. 


P. Antoinb BBqubt O. F. M. 


Digitized by 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



CODICOGRAPHIA 


DESCRIPTIO CODICUM FRANOISOANORUM 

BIBLIOTHECAE BICCARDIANAE FLORENTINAE. 


(Continuatio) (1). 


Cod. &. 1001, membr mill. 166x120 ff. 361 minutissimo chara¬ 
ctere exaratus sec. XV. Ligatura recentior membranacea cum duobus 
foliis pro custodia in principio et ad calcem. Saepius scriptor pluribus 
coloribus utitur raroque margines ornantur. A fol. 4r-13r adest KaUn- 
darium SS. elegantissime exaratum litteris rubeis, ceruleis, subnigris, 
necnon deauratis. Plurimae adsunt figurae. Omnia fere, quae in eodem 
continentur, quamvis quandoque in eis nomen auctoris non proferatur, 
pertinent ad Raym. Lullium, Tertii Ord. profess. Tituli quaestionum 
necnon alia plura ubique rubeo exarantur oharactere. In hoc codice 
plurima adnotanda habentur: 

1. f. 14 r- 32 r. [Logica discipuli Magistri Raym. Lullii]. 

Rubr. « Incipit Loyca discipuli magistri Raymondi Lulii >. — 
Inc. t Quoniam secundum philosophum primo Elencorum: Qui vir¬ 
tutem». Des. «tamquam aa suum ultimum finem reducendum. Deo 
gratias». 

2. f. 34r-43r. [Ars brevis Raym. Lullii]. 

Rubr. «Incipit ad laudem Dei ars brevis que intitulatur sic ». 
Inc. « Ratio quare facimus istam artem brevem est, ut ars magna 
facilius sciatur. Nam scita ista arte». Des. * magister doceat sco- 
lares de prodictis. Sequitur de fine huius libri. Deo gratias. Ad lau¬ 
dem et honorem Dei et publice utilitatis finivit Raymundus hunc 
librum Pisis in Monasterio Sancti Dominici mense Ianuarii Anno 
M.°COC.' uo septimo Incarnationis dni. nr. Iesu Christi Arnen». = Edd. 
Turiasone 1619; Palmae Balear. 1669; ibid. 1744, et alibi. Cfr. Sbaralea, 
Suppi., 627. Nic. Antonius, Bibi. Hisp. vet., II, 126 n. 2. 

3. f. 43v-45r. [Explanatio terminorum]. 

Rubr. « Sancti Spiritus assit nobis gratia ». Inc. « Carissimi ista 
sunt que debent sciri cordetenus mirabiliter ».-Des. «per modum 
perfectionis vel finis». 

(1) Cf. AFH I, 116-26; 488-12; II, 128«); 319-24; 4884; HI, 88840; 661-56. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



740 


CODIOOGRAPHIA FRANCI8CANA. 


4. f. 46r-94r. [Tabula generalis ad omnes scientias]. 

Rubr. « Dens in yirtute tua magne bonitatis. Incipit tabula ge¬ 
neralis ad omnes scientias. De prologo». Inc. «Racio quare ista ta¬ 
bula ponitur esse generalis ». Des. « Et earum solutiones apparent 
in cameris. De fine. Finita est ars hec gratia et auxilio Domini Dei 
nostri, que ars multum est utilis ad exaltandum intellectum super 
alias scientias, quia est de principiis generalibus, per hanc artem 
destrui possunt infidelitates et scismata, et potest de necessario 
multiplicari ad contemplandum et amandum Dominum Deum no¬ 
strum, in cuius custodia hanc scientiam commendamus, quod di¬ 
gnetur sui gratia ipsam multiplicare et custodire, et a malis homi¬ 
nibus et invidiosis defendere, et hanc scientiam commendamus 
in custodia angelorum et sanctorum glorie Dei. Incepta fuit hec 
ars in mari in portu Tunicii in medio Septembris anno Incarna¬ 
tionis M.CC.XCIil, et fuit finita in eodem anno predicto in octavo (! i 
Epyphanie in civitate Neapolis ad honores Dei nostri et beate vir¬ 
ginis Marie. Amen. *. = Cfr. Menendez Pelayo, Blanquema macstro 
de la perfecci&n cristiana. Madrid 1883 t. I, XXIII; N. Antonius, 
II, 127 n. 10. 

5. f. 94 rv. Rubrica de differentia y concordantia et 
contrarietate . 

Inc. «Sensuale est illud »: = Rribrica de quatuor principiis 
substantialibus. Inc. « Causa est principium *. = Rubrica de novem 
principiis accidentalibus. Inc. «Quantitas est*. = Rubrica medii. 
Inc. « Medium coniunctionis. = Rubrica de fine. Inc. « Finis perfe¬ 
ctionis ». = Rubrica de maioritate, equalitate, et mi nor i fate. Inc. 
«Substantia est ens». — Ista sunt novem subiecta generalia in qui¬ 
bus omne quod est continetur, scilicet, Deus, angelus, ceUum , homo 
et cetera. Inc. «Ista novem *. = De diffinitionibus subtectorum. Inc. 
« Deus est illud ». 

6. f. 95r-119r. [Ars compendiosa inveniendi veri- 
tateml 

Incipit opus cum duabus figuris, alia circularis est aliaque trian¬ 
gularis, in quibus plurima inscripta sunt verba. Extra triangulum, 
circa lineam hypotenusam: Rubr. « Deus qui est principium et finis 
omnium bonorum. Incipit ars compendiosa inveniendi veritatem ad 
tui laudem, gloriam et honorem». Inc. «hec compendiosa ars inve¬ 
niendi veritatem dividitur in quinque figuras». Des. «ad suam 
simplicitatem quam ad aliam speciem ».— N. Antonius, II, 127 n. 13. 

7. f. I19r-121r. [Lectura compendiosa super artem 
inveniendi veritatem]. 

Rubr. « Deus ad laudem et gloriam tuam, incipit lectura com¬ 
pendiose super artem inveniendi veritatem de figuris, et primo de 
prima figura que est S. ». Inc. «Circa quod sciendum est». Des. 
« forme naturali, sicut beatissima crux ►£< nos redemit». = N. An¬ 
tonius, 1. c. n. 19. 

8. f. 123r-166v. [Lectura super artem demonstra¬ 
tivam]. 

Incipit cum oratione ad SS. Trinitatem rubricatis litteris exa¬ 
rata! «Deus pater et domine, qui deificatus es et deificabilis eter- 
naliter et immense, Domine Deus Filius qui deificatus es et deifi¬ 
cabilis sine fine, Domine Deus Sancte Spiritus qui deificabilis es 
in equalitate Patris» etc. — Prologus. — Inc. «Quoniam Deus 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




CODICES RICCARDIANI. 


741 


est multum recollibilis, intelligibilis *. Des. «cognitionis et.... omni¬ 
potentis Dei. Sit nomen Domini benedictum. Per manus fratris Ni¬ 
colai Muckrenwale de Prussia Ord. Sancti Augustini ab incarna¬ 
tione Domini M".CCCC'.XVII, XX die mensis aprilis in monasterio 
Sancti Ieronimi de Cervaria Sancti Benedicti prope Portum Del- 
finum». =• N. Antonius, II, 127 n. VII. 


9. f. 166r-240r. [Compendium artis demonstrativae]. 

In principio profertur oratio rubricis litteris exarata, quae in¬ 
cipit: «Deus sanctissime, existens ineffabiliter gloriosissimus» etc. 

Inc. « Quoniam omnis scientia est de universalibus, ut per uni¬ 
versalia sciamus *. Des. «et detfensionem Domini nostri Iesu Christi. 
Arnen. Explicit commentum. Deo gratias Amen. Sui sapientia iuvet 
studentem. Amen.». = N. Antonius, 1. c. n. V. 


10. f. 240 r-24 1 v. | De regulis principiorum philo¬ 
sophiae]. 

Rrtbr. «De regulis principiorum philosophie et primo de A. 
Inc. In principiis istis A. et B.». Des. «et patrimonio ipsius B. Ex- 
pliciunt regule regule huius artis ac eciam philosophie principia 
in benedictione Domini*. Rubr. «Istud opus parvum est comple¬ 
tum per manus fratris Nicolai Muckrenwal de Prussia ordinis he- 
remitarum Sci. Augustini ab Incarnatione domini M°.CCCC.XVII°, 
XVI die mensis marcii in Monasterio Sci. Ieronimi de Cervaria or¬ 
dinis Sci. Benedicti, et hoc prope Portum Delfinum in Ianuensi dio- 
cesi ad honorem Dei et gloriose virginis benedicte. Amen. Ubi 
reperies fhs. in rubricis istius libri non est de substantia libri». 

11. f. 242r-258r. [Liber (lc articulis fidei etiam Apo¬ 
strophe dictus]. 

Incipit cum versibus, in quibus fit mentio Bonifacii VIII Pont. 
Max., cuius correctioni opus submittitur. Inc. «Suscipiat sublimis 
apes(!) reverenda corona *. Des. scripsit ut in robur fidei pertranseat 
istud». 

Opus incipit: Rubr. «Deus, in virtute tua sperantes in tua 
gratia confidentes, incipimus articulos fidei catolice per nostras ra¬ 
tiones*. Inc. «Ad probationem articulorum*. Des. «nobiliora ac 
etiam fortiora*. Ruln\ «Operis huius compositi loci descriptio. — 
Factus fuit iste tractatus Ilome anno Domini M n .CC° nonagesimo 
sexto, et completus idem in vigilia Sci. Iohannis Baptiste precur- 
soris Domini Iesu Christi cui placeat Dominum deprecari ut sicut ipse 
fuit preco lucis et luminis, et ipsum qui vera lux digito demon¬ 
stravit suoque tempore fuit gratia inchoata sic placeat Domino Ihesu 
Christo novam lucem in mundo infundere, ad cuius lumen ambu¬ 
lantes infideles conversi nobiscum secure occurrant eidem Domino 
Ihesu Christo, cui est honor et gloria per omnia secula seculorum. 
Amen. *. — N. Antonius, II, 133 n. CCXXII. Ed. Argentorati, 1G09, 
pp. 941-92, et alibi. 

12. f. 259r-295r. [Declaratio Magistri Rayniundi con¬ 
tra 218 errores philosophorum]. 

Rubr. « Incipit disputatio magistri Raimondi pro fide contra 
Sortem pro philosophis*. Inc. «In quadam silva iuxta Parisius sta¬ 
bat Haimundus tristis*. Des. «Explicit hec disputatio die veneris 
ante carnis brivium anno Domini M.CCXCVII. Iste liber valde est 

utilis cura in se multum de theologia.tempus 

meum. Ravmundus et Sortes cum libro compilato et cum spe et 
devotione librum presentaverunt Domino episcopo ParisienBi et 
Cancellario et rectori Universitatis ac dominis magistris ante dictis 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




742 


OODIOOGRAFHIA FRANCI80ANA. 


et ab ipsis responsionem bonam hnmilem et devotam expectaverunt. 
Ad laudem Domini nostri Ihesu Christi et beatissime domine nostre 
matris eius, in cuius custodia ac beatorum angelorum hunc librnm 
deponimus et commendamus. Et Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus 
Sanctus de hac commendatione in die iuaicii testimonium faciant. 
Arnen. Virgo Maria sit semper benedicta». = N. Antonius, 134 n. 231. 

13. f. 296 r-354 r. [Proverbia Raymiindi Lullii]. 

Rubr. « Incipit tabula proverbiorum Raymundi et primo de 
prima parte*. Desinit tabula f. 297r. Et sequitur: « R. Dens cum 
tua virtute. Incipiunt proverbia Raymundi lulii secundum ihu (?) 
De prologo etc.*. Inc. «Cum proverbium sit brevis propositio*. 
Des. «pro pena quam sustines per iustitiam laudes et benedicas 
Deum nostrum. Raymundus sua proverbia in civitate romana finivit 
ad gloriam et laudem domini Dei, in cuius custodia hunc tractatum 
commendavit et alios quos facit propter suum amorem. Benedictus 
sit dominus Deus noster. Arnen. Anno Domini M°.CCXC° perfectus 
est iste liber in vigilia Sci. Luce. Deo gratias. Arnen. *. = Plura eius 
Proverbia edita sunt. Cfr. Rose 116, Obras de Ramon Lull. Libre dei 
Gerdii e los tres Savis. Libre de la Primera e Segona Intendd. Libre 
de MU Proverbis. Palma de Mallorca 1901, pp. LXII-VII; 383-89. De 
quodam op. Proverb. ipse Lullus loauitur in epist. ad Iacobum II 
Aragoniae sic: «Notum sit vestre ex[c]else dominationi quod tramito 
vobis, domine, unum librum, quem feci de novo « de proverbis * 
nominatum, per Petrum de oliveriis, in quo libro multe subtilitates 
continentur.». Cfr. Roselld, Bolettn de la Societat Arqueddgica Lo¬ 

liaria. Iuny-IurioL 1900. Romania, t. XI, 1882, p. 188 ss. — N. Anto¬ 
nius, If, 139 n. CXLIV. H. Finke, Acta Aragonensia, p. 879 n. 667. 

14. f. 354v-359v. [Liber de confessione]. 

Inc. « Deus cum tua gratia et benedictione incipit liber de con¬ 
fessione. — Multi homines sunt qui desiderant scire ». Des. « peniten- 
tiam salutiferam. Explicit ars de confessione cum Dei laude et be¬ 
nedictione. Amen. *. Nic. Antonius, II, 130 n. CXLI. = Cfr. Doctrina 
Pueril. Libre dei Orde de Cavaleria: seguit d’una antiga versid fran- 
cesa. Libre de Clerecia. Arte de Confessio. Palma de Mallorca 1906, 
ed. Obrador y Bennasar. De confessionis tractatu authentia cfr. Pro¬ 
logum p. XaXV-VI; de MSS. et editionibus pp. 444-48. 

15. f. 359v-361r. [Opus de conditionibus confessionis]. 

Inc. «Ihesus Christus dulcis memoria. — In Sacramento Poe- 
nitentie celebrando communiter conveniunt due persone *. Des. «susci¬ 
piet mediante divina gratia. Amen. >. 

In fol. 361v. legitur: (in mora. M°COCCXVIir) «Istud opus in 
scriptura absaue Kalendario et nguris completum est per manus 
fratris Nicolai Muckrenwal de Prussia ordinis fratrum heremitarum 
Sci. Augustini de conventu provincia Thuring.... et Suven ob reve¬ 
rentiam Ieronimi in monasterio buo proprio scii.... vicem gerens do¬ 
minus Beltrammus totius.... ( Caetera legi nequeunt). 

CocL n. 1026, chart. mill. 305 x 226 ff. 123. ex diversis com¬ 
pactus codicibus. Ligatura recentior membranacea in dorso hanc exhi¬ 
bet inscriptionem: Dante | Inferno \ Boccaccio | PUostrato | Rime va¬ 
rie | Sec. XV. Plures habet compositiones auonymas, inter quas: 

f. 117v. «Stabat mater dolorosa*. Des. «In planctu desidero», 
f. 121 v. « Ordovai gliochi chosi innamorati». Des. « Spingha la danza 
e fara saltatura *. = Harum auctor creditur frater Iacobus de Tu- 
derto. Cfr. Morpurgo, I manoscritti deUa R. Biblioteca Riccardiana 
di Firenze, Roma 1900, pp. 18-20. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



00DI0E8 RIOOABDIANI. 




Cod. n. 1036 (0. II. 5) chart. mill. 295x220 ff. 204 saec. XV 
exaratus. In folio 179r. tredecim incipiunt carmina in honorem Dantis 
pofitae, in quorum fine sequentem apposuit notulam Bartholomaeus 
Ceffoni: « Questi 13 versi q[u]i di sopra sono quelli chesson depi[nti] 
e scritti nelle dippinture dov’e dipintto Dantte in Santa Liperata, 
o ver Santta Maria dei Fiore, dove si lege al presente il 
Dantte per Maestro Anthoni frate di San Francescho: 
1430, e’l detto Maestro Anthonio fece fare detta dipintura per ricor- 
dare a’ oittadini che facoano arechare Fossa di Dantte a Firenpe et 
falli onore chome e’ meritarebbe in dengnio luocho». = Accuratior 
huius codicis descriptio, qui nihil aliud franciscanum profert, videsis 
ap. Morpurgo, 1. c. pp. 29-33. — De hoc Fr. Antonio cf. Colomb 
de Batines, Bibliografla Dantesca , traduz. ital., I, n, Prato 1846, 575. 

Cod. n. 1038 (0. I. 20) mill. 295X220 ff. 245 saec. XV exa¬ 
ratus. Tituli necnon litterae initiales rubricatae. Plura adsunt folia 
insitic. in principio et ad calcem. In dorso ligaturae legitur: Dante 
Divina Commedia \ Sec. XV. Inter ff. 225v-246 ponitur opus Petri 
Bonacursii fratri Romulo conventuali S. Crucis Flo¬ 
rentiae dicatum. Incipit cum figura depicta inferni; in superiori 
parte legitur: «Globo della Terra *. In inferiori vero: «Questa fighura 
dello inferno non si puo porre ne dipingere in aspecto piano per modo 
che collochio chorporale si possa vedere tueto, pero e necessitA(?) con- 
siderarlo e vederlo collochio dello intellecto secondo che per la lectera 
e manifesto». In margine fol. 226r: « Lectera » quae incipit: «Somma 
dilectione della vostra *. Des. « pero chominceremo». = Non exprimi¬ 
tur in hoc codice nomen fratris Romuli. Cfr. Morpurgo, 1. c. pp. 38-84. 

Cod. n. 1049 chart. mill. 270X210 ff. 260 ex variis compactus 
codicibus. Ligatura coriacea; in dorso haec profertur superscriptio: 
Jacopone | Laudi \ Dante | commedia \ Sec. XIV-XV. In folio custo¬ 
diae, quod in principio adest, haec leguntur: «Le poesie di Iacopone 
da Todi di questo ms. che non si legono nella veneta edizione dei 
1617 in 4° sono le presenti: — Lo mio cor e la mente si mi fa lan- 
guire pag. 12. — Si fortemente son tracto d’amore pag. 19 a tergo. — 
Goditij godi nelle pene godi pag. 22 a tergo. — Amor dilecta amore 
pag. 27 a tergo. — [0] Amore muto che non vuogli pariare, pag. 28 *. 

f. lr. Rubr. «Incominciano le laude di frate Iacobo da Todi in 
che modo lanima sia perfectamente transformata in Oristo per amore 
perfecto chiama a esso et lamentasi della soprardente canta sopra- 
ciesa in lei». 

(f lr.-Bv) < Amor di caritade — Abyssami in amore ». (f. 5v-9v) 
«8opr’ogni lingua amore — dei nostro paver ouore. Arnen. ». (f. 9v) 
«Lo Ihesu sguardo inflammato mi tiene — quivi pascie esca ohe 
ssi chiama vita», (f. lOrv) «Homo che vuol pariare in prima de 
pensare — farie gran fracaso*. (f. lOv-llv.) « Un arbor e da Dio 
plantato — sarai in perfecto stato», (f. 12r) «0 iubilo di core — 
non si sente di fuore ». (f. 12rv) « Lo mio cor et la mente — che 
tucta gente sana et fa guarire >. (f. 12v-13r.) « La bonta infinita 
vuol — passandoti otiato». (f. 18v-14v) «Amor divino amore — 
creparia si affocato». (f. 14v-16r.) « Vorre in alto gridare — far gia 
mai cessantia». (f. 15r.) «Disiar Ihesu amore — tucta la fa rinbal- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


00DI00GRAPHL4 FRAK0I80AVA. 


744 


dire *. (f. 15r-16y.) « Ad te mi son data — che paio glorificata». 
(f. 16v-17v) < O amor che m'ami — sempre in idem stato», (f. 18r-19v) 
« O Xpo amor dilecto — in lui sial nostro vacare *. (f. 19v-20v) • Si 
fortemente son tracto d’amore — sempre cia ingannato». (f. 21r-22r) 
€ Audite una tencione — in esto loco lassare», (f. 22v-23r) « Goditi, 

f odi nelle pene — e diverrai perfecto». (f. 28v-24r) « Stabat mater 
olorosa — paradisi gloria. Arnen.», (f. 24v-25v) «Recordare sancte 
crucis — gloriosa gaudia ». (f. 25v) «Guarda che non cagge amico 
— en mal sani re guarda *. (f. 26r) « O amor muto — de lei et dei 
su tributo». — (f. 26r-27r) «0 Vergine piu che femina — con Ia 
facia legata ». (f. 27v-28r) « Amor dilect amore — dello legale 
amor». ( f. 28v-29r) « Sapete voi novelle dell amore — chenne sal* 
vimo». (f. 29v-30r) «Amor dilecto amore Xpo biato — della tri¬ 
standa ». (f. 80r) «Amor divino amore — per volerme sanare. = 
Imperitia Ligatoris nonnulla folia extra suum locum remanent. — 
Cfr. Morpurgo op. cit. pp. 4041. Cf. Tenneroni, / codici Jacopomd 
Riccardiani. ap. Misc. franc., I, 117 sg. 

Cod. n. 1052 chart. mill. 286X200 ff. 96 saec. XV exaratus. 
Ligatura recentior elegantissime confecta. In dorso legitur: AUghieri 
Credo \ e | AUro. Continet incissuras mira arte exaratas quibus vita 
B. M. Virginis repraesentatur. Adsunt inter alia 

f. 15v-88v. [Meditationes vitae D. N. Iesu Christi]. 

lnc. « Jncomincia il primo libro dele meditazione di Christo. 
Capitolo primo. Intra le altre grande virtudi che si legiono di Sta 
Cecilia vergine sie questa una grande». Des. «de suo sanctissimo 
figliuolo che cci flacci gratia cne rendiamo lanima a lui quando 
verremo a partire di questa victta fiat, fiat, fiat, fiat, fiat. Arnen. 
Deo gratias. Qui coi nome di messer Ihesu finice Ia sua sanctissima 
et immaculatta vitta, della sua resurrectione et della assumptione 
della santiesima madre vergine sempre Maria ». — Olim 8. Bona- 
venturae hoc opus falso tribuebatur. 

In fol. 96v. adest Anima Christi italice traducta, et tribuitur 
Ioanni Pont. Max. = Cfr. Morpurgo op. cit. pp. 4748. 

Cod. n. 1105 chart. mill. 290X216 ff. 119 saec. XVI exaratus. 
Ligatura recentior membr. Post folium custodiae duo alia adsunt in¬ 
siticia in principio, quorum alterum opusculorum indicem continet. 
In fine etiam adest fol. custodiae vacuum, et vacua similiter inve¬ 
niuntur nonnulla folia insitic. in corpore codicis. Inter plurima, quae 
continet, adest: 

f. 1 r-19r. [Breviloquium quatuor virtutum cardi¬ 
nalium Fratris Ioannis Wallensisl. 

j 

lnc. «Chomincia il libro dei modo come e signiori e Ili pren* 
cipi debbono reggiere avendo le quatro virtu chardinali composto 
dessempli degli antichi doctori. — [Sjechondo che dicie il savio Re 
Salomone nef lihro de proverbii la misericordia». Des. «utile alii 
huomini e a sse medessimo ne chonducha quell che e principio e 
fine Iddio benedetto In sechula sechulorum. Arnen. Deo gratias». 
= Intricatis litteris scriptus. Cfr. Morpurgo op. cit. pp. 122-27. - 
Sbaralea, Suppi ., 429. 

Cod. n. 1122 chart. mill. 220x146 ff 86 ab unica manu saec. XV 
exaratus. Ligatura recentior cum tribus foliis pro custodia in princi¬ 
pio et totidem ad calcem. In dorso legitur: Esposizion | dei | Camm. 


s 

Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


00DI0B8 BIOOARDIAKI. 


746 

di | Dante. Nonnullas habet notulas marginales. In fol. lr figura infer¬ 
num repraesentans invenitur depicta cum verbis pluribus inscriptis. 
In superiori parte figurae haec leguntur; «Questa figura dello In¬ 
ferno non si puo porre ne dipigniere in aspecto piano per modo che 
coli ochio corporale si possa vedere tueto, e pero adimostra conside- 
rarlo et vederlo coli ochio dello intellecto secondo che per la lectura 
e manifesto ». In eodem fol. verso alia adest figura, et supra ipsam 
legitur: « Chammino di Dante Aldighieri per lo Inferno, Purghatorio 
et Paradiso ritracto succintamente secondo la lectera propia et man¬ 
dato a frate Romolo de Medici, conventuale in santa Crocie 
di Firenze». In fol. 2r: « Fratri Romulo de Medicis conventuali 
in Sancta ^ da Florentia Pierus de Bonachursii notarius salutem». 
Inc . « Somma dilectione». Des. f. 2v.: «Et pero comincieremo. = Cfr. 
God. n. 1038. 

Cod. n. 1126 (0. IU. 11) chart. mill. 260x140 ff. 206 seo. XV 
exaratus. In principio quatuor folia insitic. inveniuntur, quae indi¬ 
cem exhibent, et ad calcem fol. pro cust. vacuum. In corpore codicis 
nonnulla folia vacua iacent, et litterae initiales quandoque rubro atra¬ 
mento sunt scriptae. Ligatura membr. in dorso sequentem exhibet 
inscriptionem: Rime | antiche j Sec. XIV-XV | Sec. XV. Inter pluri¬ 
mas notatu digna est: 

f. 182 v-186 [Oompositio poetica Fratris Iaoobi de 
Tuderto]. 

Tituius recentior: «Di frate Iacopone da Todi». Inc. «Udite 
nuova pazzia >. Des. « ch’io salvo o danato sia. Arnen. Questa lalda 
di misser Iacopone da Todi quando entro alia religione a chui idio 
abbia avuto miserichordia e si mi dia a me scrittore H.» (?) = 
Haec ultima verba a manu saec. XV exarata fuerunt. Cfr. Tenneroni, 
Misc. franc., I, 118. 

Ood. n. 1165 chart mill. 210X140 ff. 94 saec. XV. exaratus. 
Ligatura membr. in dorso hanc exhibet inscriptionem: Rime | varie 
sacre | Sec. XV. Adest folium pro oustodia tam in principio quam ad 
calcem. Initiales litterae et tituli quandoque rubeo exarantur chara¬ 
ctere. Notatu digna est: 

f. 47 v-48v. [Oompositio poetica Fratris Iaoobi de 
Tuderto]. 

Rubr. « Di frate Iacopone da Todi». Inc. «La verita plangie 
ch’e morta la bontate». Des. «sia misso -che purgi suo peccato. 
Arnen». = Cfr. Morpurgo, op. cit. pp. 186-87. — Tenneroni, Misc. 
franc., I. pp. 118. — Boli, di cose franc., I, 190. 

Ood. n. 1186, 5 chart. mill. 280X320 ff. 62. Ligatura recentior 
cum pluribus foliis pro custodia vacuis. In dorso legitur: O. Veratti 
Paradossi | Sec. XVI. Duo ultima folia vacua remanent. Est opus 
autographum Fr. Gregorii Veratti. 

In f. lr: «Paradossi XXXVI provati con le au tori t& della Sacra 
Scrittura e di molti illustri Antori per il R. P. Gregorio Verato M o- 
denese Mi nore di osservanza Teologo». In f. 2r. Epistola 

Archdvwm Prandsoanmn Historicam. — An. IU. 47 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OODIOOG BAPHIA FBAKCISOANA. 


746 

nunoupatoria D. Ludovico Giorgi, Procuratori S. Marci. Inc. «Disse gia 
il divino Paolo ». Des. « cose spirituali e temporali. Da S. Francesco 
dei Diserto il di XI Aprile 1592. Di V. S. CJ1." 0 humilies. 0 s. Fr. 
Gregorio Veratti da Modena*. In f. 8v: «Tavola delli Paradossi *. 
Incipit opus f. 4 r: « Diffinitione dei Paradosso. A’ lettori. Paradosso 
e voce greca e significa». Des. f. 44 v: « sic ars deluditur arte. E 
di questo sia detto a bastanza ». Fol. 45 r-47 v: « Tavola di tutte le 
cose piu notabili che si contengono nella presente opera*. Fol. 48r-60v. 
c In lode dei Cla. mo Sig r . Lorenzo Barbarico Proveditore e Capitano 
di Legnago *. Inc. « Se nell’aspetto >. Des. « chiamando ogni nor la 
morte». Fol. 50v. «A grado et grandezza delle poesie dei P. Modena 
fatte al Ill.mo Lorenzo Barbarico. Inc. «Tai flamma». Des. «lo 
condiisse in porto (?) D Cap.° Modiana». = Cfr. Morpurgo, op. cit. 
p. 242, ubi codex sub sign. 1185, E, describitur. 

Cod. n. 1186, Z chart. mi11. 290X215 ff. 154 saec. XV, XVI 
et XVII exaratus. Ex diversis compactus. In dorso ligaturae hanc 
exhibet inscriptionem. Transunti | di | Prediche | etc. Sec. XV. Plura 
folia vacua iacent. Habentur notanda: 

1. f. 20 v. [Compilatio sermonis Fratris Roberti Oa- 
raccioli]. 

«Predicando fra Buberto in Santa Liperata 1’ anno 1481 dei 
mese di marzo a di 10 nel tempo della Quaresima sopra ’1 vangielo 
di San Giovanni que dice: In illo tempore: Ambulabat Iesus . . . . 
E prima disse chome chascuno». = Sbaralea, I, 686 s. 

2. f. 20 r. [Compilatio sermonis Fratris Antonii de 
Vercellis]. 

«Ihs. della Penitentia. — Per frate Antonio da Vercelli frate 
di San Francesco Observante predichando 1* (una) Quaresima in 
Santa Liperata l’anno 1467; preaicho in materia (?) della chontritione 
e dal.... chose principale ne faro qui apresso mensione». Inc. «E 
prima disse che chontrizione e chome dire». = Cfr. Cod. n. 304 
AFH II, 124. Sbaralea, 70 sq.; I', 74. 

3. f. 20 v. [Compil. sermonis Fr. Roberti Oaraccioli]. 

« Disse frA Buberto di.... frate di San Francesco e oggi que¬ 
sto di... di marzo 1480 veschovo d’Aquino in 1* (una) sua predicha 
fatta di Quaresima in Santa Liperata detto di sopradetto predi¬ 
chando della penitenza sopra il vangielo di Matteo della vignia. E 
disse in fine 1° (uno) che avessi...». 

4. f. 71 rv. [Compil. sermonis Fratris Baptistae a 
Monte Faloone]. 

«Ihs. Delle vanagloria. Fra Batista da' Monte Falcho frate ob¬ 
servante di San Francesco fecie 1° predicha in Santa a di 26 di 
marzo nel vangielo di Giovanni su queUe parole che dichono. Nemo 
quippe in occulto quicquam facit et quent ipse in palam esse. E 

* * * * i • __ * * * * * 

prima dichiaro ». 

5. f. 66 r. [Compil. sermonis Fr. Roberti Oaraccioli]. 

« Della avaritia. Disse e predicho fra Buberto. di... frate di 
San Francesco oggi veschovo d’Aquino questo di 28 di marzo 1481 
in Santa Liperata appunto il di della meta della Quaresima. Fecie 
fare una quistione tra ’1 povero e ’1 riccho alia presenza di 1° frate 
di S. Francesco observante». 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



OODIOBB RIOOARDIANI. 


747 

0. f. 76rv. [Compil. sermonis Fr. Roberti Oaraccioli]. 

« Per fra Ruberto frate observante di San Francesco e oggi ve- 
schovo d’Aquino menzione di parte d’una predicha suile parole dei 

vangielo di Giovanni: Ubi sunt qui te accusabant?.pechare. 

Fecie questa predicha in Santa Liperata la Quadragiesima a di 90 di 
marzo 1481. Le parole furon queste: Se 1’uomo *. 

7. f. 76v-77r. [Compil. sermonis Fr. Baptistae aM. F.]. 

« Per fra Batista da Monte Falcbo in Santa >£< fu fatta 1* pre¬ 
dicha a di 1° di marzo in Giovedi sulla pistola e vangielo che chor- 
reva detto di dell’onorare el padre e lia madre che e de inre divino 
e nel Testamento vecchio e nel nuovo. £ qui dichiaro el vangielo». 
= Cfr. Morpurgo pp. 244-47. 

Cod. n. 1230 (M. II. 7) mill. 165X125 ff. 81, saec. XIV exara¬ 
tus ab eadem manu per totum. Litterae initiales in colore rubro et 
caeruleo. Tabulis ligneis ligatus corio in dorso coopertis, et tam in 
principio quam ad calcem duo adsunt folia membr. insitic. pro custo¬ 
dia. In secundo legitur: Compendiloquium Incerti Auctoris de vita et 
dictis Illustrium Philosophorum. 

Compendiloquium Fratris Ioannis Guallensis. 

f. 1 r. Rubr. «Incipit compendiloquium de vita et dictis Illu¬ 
strium philosophorum R). ». Inc. «Cum enim debeamus apes imi¬ 
tari que flores ad mei faciendum ydoneos carpunt». Des. f. 77v. 
« et minus utiliter et caritative corrigat, minus bene dicta ordinet, 
confuse dicta suppleat, que desunt superadat que aliis prosunt ad 
illius honorem in quo omnes thesauri sapientie et scientie qui solus 
illuminat omnem hominem venientem in nunc mundum io (?) ideo(?) 
Et hec ad presens sufficiant de predictis. Deo gratias ». = Cfr. Mor¬ 
purgo, op. cit. p. 801. — Sbaralea, 427-81. 

Cod. xl 1247 (L. III. 22) chart. mill. 145X 110 ff. 156 ex duo¬ 
bus compactus codicibus saec. XV, a diversis manibus exaratus. Ta¬ 
bulis ligneis ligatur et in dorso pelle. Continet: 

f. 74r-156v. [Tractatum Fratris Ioannis de Rupescissa 
de consideratione quintae essentiae]. 

« Primus liber de consideratione quinte essentie omnium rerum 
transmutabilium. In nomine domini nostri Ihesu Xpi incipit liber 
de famulatu philosophie Evangelio Domini nostri Ihesu Xpi et pau¬ 
peribus evangelicis viris». Inc. « Dixit Salomon sapientie libro cap.° 
primo: Deus dedit mihi horum scientiam veram. Des. Scientia ad 
infigendum in celo nostro vim obdormitivam. Faciunt obdormire cum 
nimia frigiditate sua constringendo aditus animalis spiritus stuporem 
inducunt. Et sunt hec papaver .. . ». = Mutilus est in fine. Nomen 
auctoris non profertur, sed opus est absque dubio Fratris Ioannis 
de Rupescissa 0. F. M. — Cfr. Morpurgo, op. cit. p. 810. Cfr. CocL 
n. 439, AFH II, 824; Cod. n. 923, AFH III, 555. 

Cod. n. 1251 (Q. I. 8) chart. mill. 310x220 ff. 108 saec. XVI 
exaratus partim binis columnis (lr-87v) partim lineis plenis (88r-92v), 
sed compositio poStica Fratris Iacobi de Tuderto (f. 93rv) quatuor .co¬ 
lumnis est scripta. Codex est miscellaneus, et quoad hist. francisca- 
nam haec notanda habentur: 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




OODIOOGRA PHIA FRANSE8CANA. 


478 


1. f. 88 r-92v. Sermo Fratris Francisci de Monte Po¬ 
li dano. 


«Una predicha di frate Francesco da Monte Pulciano dell’Or¬ 
dine de Frati Minori Ossejrjvanti fatta in Santa (Croce) di Fi- 
renze addi XVIII Dicembre 1513*. Deletum: «In Santa hp di Fi- 
renze*. Inc. «Quando il mare e turbato». Des. «quanto che no 
lutto il contrario e dette la benedictione e fece iine». — Sbaralea, 
250; I, 265, ubi cod. iste citatur. 

2. f. 93 rv. [Compositio poetica Fratris Iacobi de 
Tuderto]. 

«Lauda dei disprezzo dei mondo et amaestramento di confes¬ 
sione». Inc. «Udite matta pazzia». De*, «che forza caschun ch'in- 
via. = Tenneroni, Misc. franc ., I, 118. 

3. f. 93 v. Expositio Orat. Domin. S. Bonaventurae. 

«Sopra dei Pater Noster esposizione di Sto. Buonaventura.» 
Inc. « Per che tu forse potresti avere » . Des. « fare benigniamente 
in verso di noi». = Cfr. Morpurgo, op. cit. pp. 312-14. 

4. f. 97 r. [Consilia pia et orationes Fratris Cheru- 
bini Senensis]. 

Inc. « Sechondo la sentenzia». Des. «l’anima tua va in luogo 
di salvatione. Per fra Cherubino. Iesus. Deo gratias. Arnen.». = 
Sbaralea, 190 sqq.; I*, 208 seq. 

5. f. 103 r. [Prophetia Fratris Iacobi a Tuderto]. 

TU. «Profezia di frate Giachopone da ttodi dell’ ordine de Mi¬ 
nori osservanti ». Inc. « La giustizia minuita a torre la spada ». — 
Tenneroni, Misc. franc. I, 118. 

Cod. n. 1254 (Q. I, 11)40) membr. mill. 380x270 flv 305 binis 
exaratus columnis saec. XIV. Elegantissime scriptus cum litteris 
initialibus quandoque ornatis. In dorso legitur: Leggende | de | Sancti. 
Continet Legendam auream Iacobi de Voragine lingua italica versam. 

1. 241r-245r. Vita S. Francisci. 

Rvbr. « Lanterpretazione dei nome di san Franciescho frate mi¬ 
nore». Inc. «Francescho fu prima detto Giovanni*. Des. «per 
onore ». Rubr. « La vita ella morte di San Franciescho ». Inc. « Fran- 
ciesco servo et amico». Des. «San Franciescho nelgli anni dei no¬ 
stro Signiore». 

2. 273r-278v. Vita S. Elisabeth. 


Rubr. « Lanterpretatione de nome di Santa Elissabetta. = (Haec 
eadem verba in folio verso repetuntur). = Inc. « Helisabeth es in- 
terpetrata». Des. «di Dio sallegra». Rubr. « La vita e lia morte 
di Santa Elisabetta ». Inc. « Helisabeth fu figliuola d’uno gentile re 
nobile ». Des. « e torno allegro et sano ad casa sua» = Cfr. Mor¬ 
purgo, op. cit. p. 818. 


f Continuabitur). 


P. Athanasius L6pez, O. F. M. 



Digitized by 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BIBLIOGRAPHIA 



1. Thode, Henry. — franz von Assisi und die Anfange der 

Kunst der Renaissance in Italien. II. verbesserte Auf- 
lage , [II edit.]. — Berlin, G. Grote’sche Verlagsbuch- 
handlung 1904, gr. in-8°, XXVIII, 644 pp. (et 76 tabulae). 
— (M. 20). 

2. Thode, Henry. — Saint Frangois d’Assise et les Origi¬ 

nes de Vart de la Renaissance en Italie . Traduit de 
l y Allemand, sur la deuxi&me ddition par Gaston Le- 
FfcvRE. = Vol. I: S. Frangois et son dglise d Assise , 
gr. in-8°, XVI, 326 pp. (41 planches hors texte). Vol. II: 
L*Art franciscain , in-8, 334 pp. (23 planches h. t.). — 
{Les Etudes d’Art d l’6tranger> vol. I, II). — (15 Fr.). 

1. Opus celeberrimum cl.mi viri H. Thode, modo in universitate 
Heidelbergensi Professoris, quod primum an. 1886 prodierat, eodem titulo 
(1 vol. in 8°; XII, 678 pp.), non solum factorum seriem exponit ordina¬ 
riam, biographiam, historiam artium, picturam, architecturam ecclesia¬ 
sticam et hagiographicam relate ad Fratres Minores etc., sed et discus¬ 
sionem de horum nexibus, 'quos philosophico-historicos dicunt, prodit, 
theses varias variorum generum inde deducens. Ob rerum nunc animo 
perspicacissimo et accurato, minutiis etiam inhaerenti, nunc autem cur¬ 
renti potius calamo in eo tractatarum copiam stupendam, non potuit, 
quin in plurimos exsereret influxum, admirationem generans, saepe 
etiam ad sibi contradicendum provocans. Delineavit A. stilo perito et per¬ 
acuto, subtili ac magnifico S. Francisci Patriarchae, asseclarumque suo¬ 
rum actionem extensam et variam, eam considerans nova in luce, novis 
in adiunctis, relate speciatim ad artium, uti aiunt, renatarum evolutio¬ 
nem. Quod quidem aliis in vitis S. Francisci frustra quaerit lector ar¬ 
tium studiosus, culturamque universam illorum saeculorum perscrutans. 

En operis grandis partes singulae. Duas in Lectiones discerpitur 
totum, quarum prima de S. Francisco et eius in artem italicam influxu 
agit 3-387 (f, 1-322, II, 1-84), altera de momento FF. Minorum pro arte 
italica 391-566 (II, 86-242). — Sectio prior 4 complectitur partes, quarum 
I agit de S. Francisco 3-67 (I, 1-74). Ibi notandae sunt paragraphi, V: 
de characteristica Sancti 48-59 (I, 64-66) et VI: De S. Franci¬ 
sco et arte 59-66 (I, 67-74). Ibi quodammodo comparatur S. Franci- 
bcus cum Buddha (!?) 49 (I, 64 s.) et describitur uti vir affectuum prae¬ 
cipue, pleni animi in Creatorem et creaturas etc., uti po6ta etc. Hic 
vero exponitur, quomodo S. Pater motus sui aevi adhuc sopitos versus 
naturam ac individualem animum noverit et solverit, omnes aequiparando, 
naturam bonam amore Dei illuminans, populoque se sermone etc. confor¬ 
mans. Tunc sequitur quodammodo libri culmen et momentum: Per 
operam S. Francisci suorumque, partim novas res (Vitam S. Francisci etc.) 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 





750 


BXBLIOGRAPHIA. 


praebentem populo ac artificibus, partim et res antiquas noyo modo 
illustrantem, nova orta est ars, illa quidem quae « renata» hucusque 
perperam quidem dicebatur ex antiquitate classica rediviva saeculo XIV 
et XV. Nova revera ista ars renata: « seu ut melius dicam» ait 62 
(I, 70), «ars nova christiana » originem suam duxit, non dicto tempore, 
sed diu antea, nempe saeculo XIII in quo essentialiter radicatur. Quae 
tunc vigebat ars etc. gothica, saeculo XV ineunte intercepta non est, 
sed organice et continue evoluta est in artem « renatam » (sic commu* 
ni ter dicitur), quae conceptus, ideas, motus etc. saeculi XIII continua¬ 
vit, ope elementorum novorum, sed formalium tantummodo, quas redi¬ 
viva antiquitas subministravit. Sic artes quaelibet promanando et pro¬ 
grediendo evolvebantur, usquedum culmen quoddam saeculo XVI atti¬ 
gerunt. « Id autem quod toti evolutioni isti commune est, scii, conce¬ 
ptus, qui religionem ac naturam harmonice colligant, nititur in S. Fran- 
cisco. Non quidem dicendus est creator artis novae Christianae, ast ipse 
ordoque suus fidem Christianam profundiorem ac insimul planiorem po¬ 
puli subiicientes oculis corporis mentisque, creaverunt conditionem 
quamdam principalem artis novae grandis atque Christianae » 63 (1, 71). 
Operae pretium erat hunc locum, totius operis gravissimum, integrum 
quam fidelissime interpretari, quia a plurimis pluries est exaggeratus 
et adulteratus, quasi Auctor dixisset S. Franciscum hoc intendisse vel 
praevidisse etc. Totius libri summa ac tenor revera ita dispositus est ab 
A. ut dictam sententiam probet, non unice quidem, attamen in hoc demon¬ 
strandum convergere debent singulae eius partes. Neque alios factores 
v. gr. Fratres Praedicatores 65 (I, 72) excludit, ac in specie ingenium 
Tuscorum praesertim, in artes propensum 63 s. (I, 70 s.), quod res no¬ 
vas veteresque novo modo tunc effinxit. 

Pars ergo II de picturis S. Francisci ac eius Vitae factorum 
agit per saec. XIII-XV, 67-184 (I, 75-195), pars III de Basilica S. Francisci 
s. XIII-XVI, architecturam, picturas etc. desoribens 184-304 (I, 196-322 
i. e. fin. tomi I); pars IV de ecclesiis Fratrum Minorum per Ita¬ 
liam 305-386 (II, 1-84). Distinguit domos primas 314ss. (II, 1 ss.), 
ecclesias Umbriae et Tusciae tignaturis coopertas 318ss. (II, 26ss.) 
atque ecclesias Italiae Superioris testudinatas 343ss. (II, 40ss.), 
quae sive typum Basilicarum sive typum Cathedralium praeseferunL 
Accurate singulae singularumque partes describuntur, et ichnographiis 
illustrantur, non secus ac partes II et IU picturarum praecipuarum re- 
productione apte grateque ornantur. 

Sectio altera libri in 4 discerpitur partes. Earum prima agit de 
Fratribus Minoribus, de (prima) evolutione Ordinis 391ss. (II, 85-102X 
datque historiae conspectum; de scientiarum apud eos cultu 407ss. 
(II, 102-111), de eorum praedicatione 415 ss., ubi plus de Fr. Bertholdo 
Batisbonensi (II, 116-24) quam de aliis concionatoribus 420-30 (II, 
111-24) de eorum poematibus 430ss. (II, 124-148), ubi praecipue agit de 
S. Bonaventura 433s.(II, 127s.), de Fr. Iacomino Veronensi 434-9 
(II, 128-33), de Iacopone de Tuderto 441-450 (II, 136-141). Eos maximi 
fuisse momenti in mysteriis publice repraesentatis Auctori suadent 
etiam Meditationes vitae Christi, quas tamen notamus certo S. Bona- 
venturae non esse, 451 ss. (II, 141 ss.). De arte musica O. F. M. agens 
446 ss., (II, 146 ss.), penitus omisit Fr. IuHanum de Spira, qui an. 1885, 
L e. tempore I* 4 editionis huius libri ignorabatur communiter. 

Pars II delineat, quomodo FF. Minores «repraesentationes 
antiquas christanas sensibiles reformaverint» suo modo, 459-618 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BIBLIOGRAPHIA. 



(II, 149-201), et quidem modum pingendi etc.: 1) Vitam Christi: pueritiam 
Iesu ac passionem; 2) Eschatologiam 496-500 (11, 181-5); 8) B. Mariae V. 
imagines ac mysteria 500ss. (II, 185ss.). — Pars III, 520-566 (II, 202-48) 
occasionem sumens ex Allegoriis celeberrimis Basilicae inferioris S. Fran- 
cisci Assisii de Figuris aUegoricis agit, dictas imagines accurate adumbrans 
easque Giotto tribuens magistro. — Postea et S . Crucis allegoriam in 
Basilica S. Francisci 544ss. (II, 222ss.), describit; Arborem Vitae, 546ss. 
(II, 224ss.); etc., atque Allegorias Mortis 554ss. (II, 282ss). — In epilogo 
666-72, (II, 248-9), ideas expositas brevius compendiat, et continuationem 
et constantiam reformationis religiosae et artisticae a S. Francisco 
suisque derivantis, cui circa an. 1400 accessit et 1 humanismus ’, denuo 
resumit. In fine divagatus ad reformationem M. Lutheri, similitudinem 
quamdam inducere paucis vult inter istum et S. Franciscum (!?), cum 
uterque vi animi et affectuum mira perpetraverit, 572 (II, 248s.). 

Plura etiam praebet Appendix. 1) Dissertatio de fontibus historiae 
S. Francisci venit 575-86 (II, 251-66), quam an. 1885 scripserat. Huic 
adiecit 586-609 (II, 266298): Discussionem criticam de modernis dictorum 
fontium studiis. Aliquatenus acri calamo haec exponit, non tamen in¬ 
tegre, nec omnia opera huc facientia examinavit. Cum liber suus ansam 
quadamtenus praebuerit posterioribus 586 (II, 267), sibi sufficere dicit 
A. breviter sententias suas exponere, quin in labyrinthos deducat le¬ 
ctorem, quos construxerint praesertim Pauli Sabatier hypotbeses. En 
disceptationis huius summa 608s. (II, 297s.): A) Notitias certas de 
S. Francisco invenimus imprimis in duabus Vitis Sancti auctore Thorna 
de Celano, quibus accedunt Scripta Fr. Leonis et quaedam notitiae quas 
S. Bonaventura a Sociis Sancti didicit. B) Speculum Perfectionis in- 
eunte saeculo XIV scriptum est a quodam Spirituali, Legendas Th. 
Celanensis et Fr. Leonis adhibente et evolvente. C) Legenda III So¬ 
ciorum, inutiliter et falso reconstructa 588s. (II, 269), supplementum est 
Speculi Perfectionis, sed Thomae Cei. Vitis usa est, et commentum 
falsum dici debet, cum simulet se coaevam esse Vitae II Thomae 
Cei. Sequuntur III 0 : Documenta ad historicam Basilicae S. 
Francisci Assisii 609-11 (IT, 298-800); IV: Descriptio Basilicae di¬ 
otae ex Rodulpho Tossinian., Seraph. relig. libri 8 , Venet. 1586, 247r.-v.; 
248v-249v; 611-5 (II, 800-5); V: Descriptio eius picturarum vi- 
trinarum 615-20 (II, 805-12); denique VI: Descriptio (saec. XIV) 
Gloriae Crucis ibidem 621-24 (II, 818-8). Index 62648 (II, 817-80) 
utilissimus est. Editio originalis germanica postea 58 imagines habet 
in 89 tabulis phototypicis. Versio autem gallica plures diversas imagi¬ 
nes (absque ratione speciali habet, quia plures cum materia tractata 
minus colligantur) per duo volumina disseminatas; vol. I continet 41, 
vol. II vero 28, i. e. summatim 64. Ichnographias autem 18 ecole- 
s i a r u m ex editione germanica transsnmpsit, quae eas in textu inserta 
praebet delineata. 

In libro huiusmodi, quem ante 19 annos scriptum Auotor bene (1904) 
eoiebat aut esse in plurimis rescribendum aut in ingenio suo et modo con¬ 
servandum, quamquam complura criticen moverent, multa gaudio essent 
plurimis, plura revera sunt, quae nos legentes titillarunt. Horum autem 
enumeratio nonnisi oleum ac tempus perderet, sive agatur de singulis 
dictis sive de ideis magis generalibus, quae variis e fontibus proma- 
nant. Pro editione II certe maiore nisu opus fuerat, ut singulas eius 
partes ad hodiernum tractatarum rerum statum A. allevaret. Hoc nec 
pro parte historiae artium integre et perfecte praestitit A. pro tot mo- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



762 


BUHOGRAPHLA. 


numentis de quibus ei sermo occurrit, licet eruditissimo professori hoc 
facillimum fuisset. — De basilica Assis, cf. AFH I, 217 ss. — P. 71 n. 2 
(I, 80) desideratur v. g. Westlake, The authentic poirtraiture of 8. Fran¬ 
cis, London 1897, etc. — De eccl. S. Francisci Senis, 887 s. (II, 86) cf. 
Lusini, V., Storia deUa Basilica di S. Fr. in Siena, Siena 1894; etc. etc. 

— Plurima desiderantur scripta in sectione II. — Ioh. Parens non obiit 
1282, 892, (II, 86) etc. Ioh. Parmensis 894 (II, 88), Minister Olis fuit 
1247-57 etc. etc. — Postquam 818 n. 1 notavit editionem novam Operum 
S. Bonaventurae praeparari [prodiit iam 1884-1902] semper editionem 
Peltier (Paris 1864-71) citat. — Notam vero istam versio gallica n e q u *• 
quam correxit, — id quod et alibi penitus neglexit — sed eam sic 
vertit II, 108 n. 1: Nova editio Opp. S. Bonav. prodiit Taurini 1874 (!). 
Inde factum est, ut S. Bonaventurae adhuc tribuatur: Diaeta salutis , 
Philomela etc. — P. 821 (itemque II, 18) citatur MS. Fr. Bartholi, 
quod Parisiis edidit 1900 P. Sabatier. — In pictura p. 158 (I, 167 item) 
descripta non agitur de Missa dicenda sed de exsequiis; eadem scena est 
155 s. (I, 170 s.). — P. 287 (I, 249 ubi peius: « dona > legitur sed sequentes 
6 lin. omittuntur) nihil de « beata > quaerendum, sed legas: prima ab¬ 
batissa. — P. 218 (item I, 225) Franc. Zampa et Hieron. Bartholomaei, 
in epigraphe (olim) Capellae S. Bernardini Assisii nominati, donatores 
fuerunt, non architecti. — In libro bibliographico 586 n. 1 (et II, 266) 
allegato nil de materia indicata invenitur etc. etc. — Notamus Aucto¬ 
rem omnino reiecisse theoriam P. Mandonnet de initiis Ordinis FF. Mi¬ 
norum et negare penitus « condictum » illum inter Curiam et Sanctum 
29, 691 (I, 81; II, 272 s). 

2. Versio libri gallica elegans est certeque libro magnifico magis 
divulgando merito erit adiutorio. Paucissima, eaque minoris momenti, 
adiecit interpres notis originalis germanici secundo editi. Interpretatio ge- 
neratim fidelis dici potest, saepius tamen liberior evasit, plura omittens, 
alia compendiosius reddens; cf. p. I, p. IX; desunt dicta ap. 0(riginale) 
p. XVII et XVIII usque lin. 9. — P. XII compendiavit O XXII-XXIV. 

— P. 176 vertendum erat « confessum * pro « p&nitence *, O 161. — 
P. 249 1. 8 lege 1272 pro 1672. — P. 258s. falso vertitur locus de situ 
Christi O 216 s. — P. 278 c. quaedam omisit, O 266; e contrario p. 285 s. 
inserit dictum breve de Leg. Aurea, O 272. — In vol. II item v. gr. 
addidit pauca in nota 22, O 825, sed inde a p. 189 plurimos omittit ver¬ 
suum citationes quos Thode in linguam germanicam verterat, sed inter¬ 
pres aut gallice reddere eos non poterat, aut eas in linguam restituere 
originalem noluit. Saltem II, 140 debuit latinura textum proponere 
poematis Stabat mater speciosa O 447-9. Alias huiusmodi omissiones cf 
I, 69, O 61-68; 272, O 257-9; n, 87, O 840s.; II, 189, O 445; 141, 0 460; 
178 s., O 498; 194, O 509; 197, O 618; 212, O 680-82; 216, O 686 ; 219 s. 
O 588 s.; 289, O 561; 286, O 600 etc. — P. 222 deest: O 541-48, ubi agitur 
de imaginibus apocalypticis. Plures etiam omissae sunt citationes 220, 
O 540 etc. — O 541 n. 6 agitur de antiphona non de hymno. — O 584 
itemque Q, 264 lege AF III, 1 seqq. (non 828). — II, 264 lege 1625 pro 
1645, suntque plures alia menda similia in sola versione. — I, 212, O 201 
(cf. II, 299; i. e. in append. III) non agitur: « de certatus blocs de piem 
traversitre *, sed de « tribertinis », quod erat vertendum : « blocs de tra- 
vertin *; item I, 111, O 100: « Cantique du SoleU », loco * hymne au solei 2*. 
Uno sub respectu versio originali praecellit, quod scii, plures imagines 
nitidi u s in ipsa reproducantur. Typi maiores adhibiti molem libri au¬ 
xerunt. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




BIBLIOGRAPHLi. 



Quidnam profusi thesis cl.mi H. Thode de artibus renatis contineat, 
et ubi speciatim fidem superiaciat aliquatenus augendo, nemo est quin 
yideat saltem quadamtenus, quanquam A. eius plenum tenorem denuo 
propugnat in editione nova libri sui celebris. Hic liber certe plurimum 
valuit meruitque in renatis artibus, iuxta data priorum saeculorum ae¬ 
quius et continuo quadam in progressione et incremento considerandis, 
in quo efficiendo sane non defuit actio efficax vitae religiosae et mirifico¬ 
rum plenae S. Francisci et Ordinum suorum gesta praeclara et occasio¬ 
nes ab his artifioibus oblatae novae atque numerosae. 

P. Miohael Bihl, O. F. M. 

1. Pennacchi, Francesco, Prof. — Legenda S. Clarae Virginis , 

tratta dal MS. 338 della Bibi. Comunale di Assisi. 
Assisi, Tip. Metastasio 1910, in-8°, pp. LXX, 140. — (Lire 7). 
— (Socie td Internazionale di St udi Francescani in 
Assisi ). 

2. Robinson, Paschal, 0. F. M. — The Life of Saint Clare 

ascribed to Fr . Thomas of Celano of the order of Friars 
Minor [A. D. 1255-61] translated and edited from the 
earliest MSS. With an Appendix containing the Rule 
of Saint Clare . Philadelphia, The Dolphin Press, MCMX, 
in-12°, XLIV, 170 pp. — (1 doli.). 

1. Postquam plures per annos in editionem criticam Legendae S. 
Clarae modo Fr. Thomae Celanensi communiter adscriptae curandam 
incubuit, ut plura MSS conferret etc., tandem in lucem edit opus suum 
Prof. Fr. Pennacchi Assisiensis. — In introductione plures discutit 
quaestiones cum Legenda connexas, primum de eius auctore inquirens, 
XIV-XXVI. Eam tribuit Thomae Cei., contra Acta SS. aug. II, 754-68, in¬ 
nixus (solummodo) in cod. Florentino, saec. XVII, versionem italam Leg. me 
cum aliquibus adiunctis continenti, quem (Bibi. Nat. Cod. Magliabecch. 
XXXVHI, 136) Cozza-Luzi, BoU. d. Soc. XJmbra di Storia Patria, I, Perugia 
1895, 417-26 descripsit. Huic Codici tamen accedunt, XVIII ss. quaedam 
criteria interna, i. e. similitudines phrasium ac vocum (praesertim in 
Prologis, qui tamen iam ipso suo tenore magis inter se concordant), 
inter Legendas S. Francisci ab eodem Celanensi compositas ac hanc 
Leg. m 8. Clarae. Insuper et Thomas Cei. Vita /, c. VIII, ed. Alenc. 22, 
elogiis cumulans S. Claram suasque filias, septem paragraphis — quae 
tamen non adeo perfecte cum Leg. S. Clarae concordant, uti A. autumat 
XXII ss., XXVII — aliquatenus innuit sibi animum fuisse Legendae 
Sanctae conscribendae.Haec vero vix rem in liquidum adducere possunt. — 
Sequitur in Genealogiam S. Clarae inquisitio «mendacia» genealogi- 
starum saec. XVI et XVII explodens, ac negans S. Claram fuisse e familia 
« Scifiorum » (vel Scefiorum) XXIX ss. et negans * Saxum Rubeum » (Sasso 
Bosso) eius familiae fuisse XXXIII-VI. Caput tertium stabilit {Leg. n. 8) S. 
Franciscum deduxisse S. Claram primum in monasterium O. S. B. prope 
Bastiam S. Pauli, «de Abbatissis» dictum XXXVIII ss., unde eam 
collocavit in monast. 8. Angeli de Panso {Leg. 15), quod non intra 
Assisium sed extra, ad latus meridionale Subasii prope monast. 8. Bene¬ 
dicti fuit XL ss. Optime notat XXXVII S. Franciscum cum Guidone, 
episcopo Assisiensi locutum, fuisse de consilio Clarae domo aufugiendi, 
quare Guido ad S. Virginem cum palma descendit. Minus felix evasit 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



754 


BEBLIOGRAPHU. 


Cap. IV: de I regula S. Clarae disceptans, negligens penitas studia hac 
de re moderniora. Nullo modo regula S. Clarae, iuxta illam FF. Minorum 
modulata et 1253 ab Innocentio IV approbata, dici potest a S. P. Fran- 
cisco anno 1224 composita, uti et P. Robinson, op. cit. 97, recte exponit. — 
Postea LV-LXII agit de relationibus inter Fridericum II imp. 
et Assisium anno 1243, cum imperator Innocentium IV Narnium 
colloquendi causa invitasset, assignans factum utrumque: Sanctae Mo¬ 
nasterium suum ( Leg . n. 21) et civitatem Assisium (n. 23) a Saracenis 
liberantis. Deinde, extra rem suam, exponit Fridericum II Assisii 
fuisse baptizatum LIXss., et Fr. Eliae misisse architectam Basilicae 
S. Francisci « Lapum Theutonicum > (??), quare forsan Fr. Elias in ea tu- 
mulasset « Reginam Cipri» i. e. Jolandam de Lusignano, primam Friderici 
uxorem (?). Cf. BChmer-Ficker, Reg. Imp., V, 1043. Cf. AFH II, 351, 524. 

Tunc summario modo Codices 7 a se adhibitos LXIII-LXVIII alios- 
que LXIX-LXXin notat, scilicet 12 Codices Legendam completam con¬ 
tinentes et 10 eius formam abreviatam solummodo habentes. Illi 7 codd. 
sunt 1) British Mus. (Londinii) Cleop. B. II, [eum notat BM]; 2) Paris 
Bibi. Nat. lat. 3809 [Paj; 3) ibid. lat. 5278, [Pb]; 4) Bruxellis, Bibi. 
Reg. 163849, [B]; 5) Ravennae, Bibi. Class. 133 [R]; 6) Novarae, 
Bibi. Capit, cath. n. 68, [N]; qui duo manci sunt) ac praeprimis cod. 
Bibi. Com. (S. Francisci) Assisii 338. Hunc pro editionis suae basi adhi¬ 
bebat semper. Quamvis vero eiusdem textus multis excellat, tamen 
saepius neque optimus neque bonus dici potest, ideoque tunc editori erat 
deserendus, et aliorum codd. lectiones ei substituendae. Cuius rei 
exempla aliquot adducimus statim. — Prius vero notamus nos editio¬ 
nem contulisse integram cum codice editori ignoto saec. XIV, qui 
Brixinae in conventu S. Clarae (an. 1236 fundato) adservatur, quique 
suo tempore accurate in Archivo describetur; signatur C. — Contulimus 
etiam editionem partim cum tribus Codicibus Bibi. Reg. Mona- 
censis lat. 17478 et 18427, qui p. LXX simpliciter enumerantur. Illos 
signamus ex ordine E D G. 

Pag. 11. 4 A (i. e. Cod. Assis, sive editio) urgente; Pa Pb ver¬ 
gente; C D Or ad occasum (hoc add.) vergente. — P. 1 1. 9 a», ordinum: 
C D add. in ecclesia. — P. 2 1. 2 trahebat: B C voluptas, pro: voluntas. — 
P. 2 l. 17 quod mea (in litteris: om. B Bm Pa Pb C D E G et iidem praeter 
G add.: multum) ruditas formidabat. — P. 8 1. 12 lege eripere: B Pb 
V DCG, (non aripere: A E). — P. 17 lege cum codd. [i. e. cum codd. ab Auct. 
citatis]: vincientes contra A. — P. 17 1. 17 genimina cum codd. contra 
germina. — P. 21 1. 1 cum codd. legas paupertati... et cum P tunc: con¬ 
cinebat, quod facillime confundebatur cum continebat. — P. 23 1. 18 lege 
fore (codd.), non forent. — P. 32 1. 9 deventum. — P. 34 1. 20 G reserans 
(A referens) voluntatis arcanum. — P 35 1. 22 Codd. at proba (G pro) 
iuvencula. — P. 37 l. 3 G totonderat. — P. 43 1. 3 orationem de V membris 
(Codd et G plagis) Domini... ruminabat. — P. 59 1. 12 ubi Innocentius 
IV morienti Clarae dixit: « Utinam ego (E om. ego) tanta (B Pa Pb C 
D E G: tantum) venia indigerem *. — P. 61 1. 5 ubi Clara Agneti dicit: 
Magnam (Pa Pb B R E G add. inquit) tibi consolationem faciet Domi¬ 
nus, priusquam a te recedam (pro quo B Pa Pb R C E G rectius habent: 
priusquam moriaris). — P. 62 L. 11. Domino autem propitius (C D pro¬ 
pius; et G sic bene correxit e: propitius) agente et iam quasi ad ianuam 
stante. — P. 631. 1 lege luniperus... ioculator pro i oculator, sed D forsan 
consulto. mutavit: in Domino cordium iucundator. — Ibid. 1. 2 lege cum 
Codd. et C D G saepe verba de Domino eructabat. — P. 64 1. 6 mirare 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




BIBI06RAPHIA. 




(E migrante falso, sed ad<L Creduntque) se in valle lacrimarum reli¬ 
das, etc. etc. — Plurimae variantes ab editore adnotatae mere graphicae 
sunt. — P. LXXIII Bibi. Havniensis idem est ac Kopenhagen etc. 

His minutiis libri valorem minime diminuentibus, patet editionem 
hanc multo magis esse curatam quam interpolatam illam ap. Acta 8S . 
aug. II, cui in pluribus antecellit. Adiecit eidem diligens Editor aliqua 
adiuncta, quae hic invenire plures iuvabit lectores. 1“): Cap. 1B Actuum 
(et Floreti) 98-101; 11“): Actum c. 48 i. e. Floreti c. 88; hoc evenisse A dicit 
1285(?) Innocentio IV(?) (1248-1258) 1024. HI-): Thomas de Cei. Vita I 
S. Francisci, c. VIII, 106-7. IV“:) Bulla Canonizationis S. Clarae 
108-18: BF II, 81; Potthast 16025; 16069. — Tunc sequuntur Sequen- 
tiae in honorem S. Clarae: 1) En in regno claritatis, 119-21. Chevalier. 
Rep. hymnol., n. 5418; 2) En praeclara virgo Clara, 122; Chevalier, 5444; 
8) Clara lux apparuit , 123 s.; Chevalier, 8314; 4) Novae signo claritatis, 
125 s.; Chevalier, 12886; atque O virgo clara genere, 127, Chevalier, 18892; 
estque potius responsorium rhythmicum. — In fine adest index reruin 
utilis 129-89. 

2. Splendidae excellentiae typographioae, stili perpulchri et amoeni 
est versio anglica Legendae S. Clarae, quam cum notis et introductione 
doctis vulgavit cl. P. Paschalis Robinson, O. F. M. Plures quoque ima¬ 
gines (14) phototypicae praeclara arte confectae in eo habentur. A p. 8- 
91 excurrit textus Legendae S. Clarae, qui eodem codice* nititur, quo et 
editio cl. Fr. Pennacchi, scii. Assis. 388. Vfersio agilis ac fidelis neque 
unctione sana carens. 

Introductio disquisitiones continet de fontibus historiae S. 
Clarae XIV-XXII, quos succincte enumerat; de auctore huius Le¬ 
gendae i. e. Thoma de Celano; ubi rationes eas habes, quas etiam 
Fr. Pennacchi exposuit, et de tempore, quo is Legendam scripsit, scii, 
inter' an. 1255 et 1261 (XXII). Bene per transennam loquitur de scriptis 
hagiographicis medii aevi, neque ibi dicta a conceptibus cel. P. H. Grisar 
S. J. differunt XXXI s., 182. — Sunt ibi et brevia de MSS. et praeviis 
editionibus XL-XLIII. In finem A. relegavit notas criticas, illustrantes 
ea quae in prooemio VTI-XIII, ac in Introductione dixit, necnon et locos 
quosdam ipsius Legendae. Saepius iure allegat A. suum Inventarium 
Archivi S. Clarae Assisii: AFH I 418-32. Ipse A. plura alia MSS. antiqua 
S. Claram tangentia Assisii, Hispelli, Spoleti in Archivo episcopali fru¬ 
stra quaesivit. — Inutiliter nobis A. videtur similitudines manifestas 
inter Legendam Sanctae et Bullam Canonizationis ex Actis processus 
repetere; immediata enim dependentia apparet, XXIX. — Partem discus¬ 
sionum, quas de fontibus S. Clarae promittit A. 130, iam edidit in AFH 
III, 48347. Adiecit etiam opportunam versionem anglicam Regulae S. 
Clarae 1258; BF I, 671 ss; Eubel, Epit., 251-7. — Denique index locuples 
volumen perpulchrum doctumque concludit, eius utilitatem pro legenti 
augmentans. P. Miokael Bihl, O. F. M. 


Gavanna, P. Nicola, O. F. M. — L' Umbria Brancescana 
illustrata . Con 127 foto-incisioni. Perugia, Unione Tip. 
Cooperativa, 1910, pp. XV-415 in-12*. — Vendibile presso 
V autore, S. Maria degli Angeli , Assisi (Umbria). — 
(Lire 8,00). 


Inter tot libros, qui de S. Francisco scriptitantur et quotidie fere 
in lucem prodeunt, iam diffioile evadit quid originale, quid novi repe- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



766 


BIBLIOORAPHIA. 


rire. Est enim thema undique' tractatum et propemodum exhaustum. Eo 
maiores gratiae agendae sunt R. P. Nicolao Cavanna, qui summo studio 
indefessoque labore tamquam pius filius vestigia Seraphici Patris in Um¬ 
bria quaesivit, apparatu photographico conservavit, dexteroque calamo 
descripsit. Fructus tanti laboris ita abundant, ut incunctanter librum 
Patris Cavanna inter omnes alios topographicos, qui hac de re prodiere, 
et quos A. p. XII indicat, facile et iure iudicemus optimum. 

Auctor librum in novem capitula divisit, sanctuaria totidem visitans 
itineribus. Ubi S. Franciscus incepit, ipse Cap. 1 incipit, a Portiuncula 
scii., cui sanctuaria attigua in planitie circumiacente exsistentia, uti Ri- 
gus-tortus, Cannarium, Mevanium aliaque accedunt. Cap. II civitatem 
Assisiensem cum S. Damiano complectitur. Mons Subasius III Cap. ma¬ 
teriam subministrat, estque hoc unum ex totius operis pulcherrimis et 
novis notitiis ditissimum; imagines septem, locum Carcerum illustrantes 
miro lepore excellunt. Hoc Cap. Vallisgloriae absolvit Clarissarum mo¬ 
nasterium, olim extra civitatem Hispellum exsistens. Iure merito A. de 
Abbatia S. Silvestri prope Hispellum disserens, reiicit, in nota 17 (p. 165), 
opinionem: Gregorium IX olim huius monasterii abbatem fuisse. Ipse 
enim numquam fuit Camaldulensis, sicut Iacobilli, Vite de' Santi e Beati 
deW Umbria, III, Foligno 1661, 305-306, Mittarelli, Annales Camaldulenses , 
Venetiis 1759, IV, 297, et alii rerum scriptores Camaldulenses praeten¬ 
dunt. Nec obstat bulla Greg. IX data Camaldulensibus die 28 Martii 
1227 (Mittarelli, 1. c. 295) qua Papa scribit: «Vos, qui ad pedes eius (Dei) 
sedetis iugiter cum Maria, et quibus ab olim nos iunximus, bitumine 
caritatis sollicitandos duximus...». Nam, ut recte Felten, Papst Gre¬ 
gor IX, Freib. i. B. 1886, p. 9 observat, optime ipse aliquando potuit 
devotionis causa societate gaudere monachorum, quin ad Ordinem per¬ 
tineret. — Perusium cum territorio est argumentum IV. Cap., in cuius 
fine describitur lacus Trasimenus; in insula enim maiore huius lacus 
beatus Pater Franciscus quadragesimale ieiunium observavit, uti Floreti 
capite VII narratur. Cap. V inscribitur: Da Terontola a Orte. A. san¬ 
ctuaria franciscana visitat, quae hinc inde a linea viae ferratae plus 
minusve distant. Rem omnino novam narrat A. de Fonte di Capodacqua 
e chiesa di San Luca (229-236); ibi enim solidis innixus rationibus 
narrationem capitis XIII Floreti S. Francisci collocat. Capp. VI La 
Valnerina, et VII La Valle Reatina eodem fere modo illustrata partim 
iam erant a Luigi Lanzi, Escursioni Francescane nei dintomi di Terni, 
Perugia 1907. Nihilominus P. N. Cavanna hic etiam plura nova detexit: 
cfr. ex. gr. p. 324 ss. modum quo celebratur festum S. Francisci in loco 
Poggio Bustone, quae narratio vivide Floreti capitulum redolet. Da Spo- 
leto a Gualdo Tadino est titulus VIII. itineris, dum ultimum, Cap. IX: 
Da Gubbio alia Verna inscribitur. Singula loca saepe pluribus imagini¬ 
bus, quae exquisitum auctoris iudicium clare produnt, illustrantur. In¬ 
dex alphabeticus et charta geographica Umbriae, in qua sanctuaria spe¬ 
ciali modo delineantur, practicam utilitatem augent dignamque operi 
coronam imponunt. 

Ex hoc brevissimo conspectu lector ipse videt, quam ditissimam ma¬ 
teriam historiae, topographiae, artis hic liber contineat. Accedunt lingua 
compta, notae et citationes abundantes, quae ad calcem uniuscuiusque 
capituli opportune adiunguntur. Momentum huius libri est multiplex. 
Habet enim inprimis valorem documenti; nam verbo et imagine nobis 
conservat tot tantaque S. Francisci et primaevorum eius asseclarum 
monumenta locorum et traditionum oralium, quae decurrente tempore, 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




BlfJLIOGRAPHIA. 


757 


magis ac magis depereunt. Aliud momentum est, quod nobis exhibet 
hoc opus multas habitationes primitivas fratrum, quales nobis fere de¬ 
scribuntur in Sj)eculo Perfectionis, Capp. 5; 9; 10; et ab ipso Bernardo 
de Bessa, Anal. Franc., III, 674 paucis verbis depinguntur. Has misellas 
habitationes et ecclesiolas nudas comparando grandibus et sumptuosis 
ecclesiis Fratrum Minorum mox post mortem S. Francis, i exstructis 
facile intelligitur indignatio primorum S. Patris discipulorum et ira Spi¬ 
ritualium in Communitatem, necnon actio indiscreta Fr. Leonis in Fr. 
Eliam, Anal. Franc., III, 34, 72, 89. Videntibus reproductiones photogra- 
pbicas Patris Cavanna repetere licet, quod Ubertinus a Casali .Portiun* 
culam videns, de seipso scribit, nempe quod tunc sanctae regulae intel- 
lectum accepit. ( Arb. Vitae, Prologus 1). Sane illarum silvestrium spe¬ 
luncarum incolae eisdem aspirationibus et idealibus animatos fuisse ac 
fratres in magnis habitantes urbium conventibus, plane impossibile vi¬ 
detur. Hinc illae irae saeculares inter zelatores et Communitatem. Aliud 
est quod affert hoc opus. Est enim velut vita illustrata S. Francisci 
intra terminos Umbriae, et boc modo optima simul illustratio primorum 
fontium, uti Thomae Celanensis, S. Bonaventurae, Leg. sic dictae 3 So¬ 
ciorum et posteriorum traditionum Speculi Perf. et Floreti. Utinam pro 
tota Italia talem topographiam franciscanam haberemus! 

Pauca sunt quae corrigi aut adiici doctis cl. A. disquisitionibus pos¬ 
sunt. Adnotamus sequentia. In genere monumentorum etc. partes iuxta 
historiae artium periodos magis distinguendae erant. P. XII 1 habetur 
quaedam confusio in citandis operibus cl. Joergensen. Addi ibi potuit: 
Rene Schneider, L’Ombrie, Vdme des cites et des paysages, Paris 1905. 
P. 216 citando ex alio auctore sermo fit de Pietro Ridolfi Torrigna (?) Agi¬ 
tur procul dubio de Petro Rodulphio Tossinianensi, Historiarum Seraphi- 
cae Religionis U. 3. Venetiis 1586, auctore. In cap. VII p. 293 A. omisit 
mentionem et illustrationem eremitorii S. Eleutherii prope Reate, de quo 
Spec. Perf. c. 16. Pro conventu Buon Riposo p. 885 adduci potuit Gius. 
Bellucci, Leggende Tifernati in Bollettino della R. deput. di Storia Pa¬ 
tria per V Umbria, VI, Perugia 1900, 628-30. In eodem Bollettino, XII, 
1906, 487-90, Campello della Spina loquitur de conventu Montisluci prope 
Spoletum (ap. Cavanfia p. 333 ss.): Di un santuario Francescano in pe- 
ricolo. Praeterea pro eodem conventu laudari potuit sequens opusculum: 
Descrizione dei Monteluco di Spoleto, Carme di Pier Francesco Giustolo, 
recato in rime italiane daW abb. Pacifico Granieri, illustrato con erudite 
note dal cav. Pietro Fontana e corredato di analogo prospetto topografico, 
Fuligno 1829. — Si maiores essent phototypiae, clarius plura conspice¬ 
rentur. 

Sunt exigua ea quae desideramus, nec ullo modo valorem pulcherrimi 
huius libri diminuere possunt. Immo P. N. Cavanna verum nobis exem¬ 
plar huiusmodi literaturae exhibuit, et post tot labores, tot sacrificia, 
optamus, ut ipse liber in quam plurimorum manus prodeat. Linguae 
elegantia, imaginum ornamentum, disquisitiones criticae librum non 
minus iucundum reddunt animis piis et simplicibus quam viris doctis 
studiis franciscalibus inhiantibus. 

Romae. 

P. Livarius Oliger, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



768 


BIBLIOGRAPHIA. 


1. Schlager, Patritius, 0. F. M. — Beitraege zur Geschichte 

der Koelnischen Franziskaner- Ordemprovinz im Mittel- 
alter , Koeln, J. P. Bachera 1904; in-8°; XII, 304 pp. 
(4 Mare.). 

2. Eubel, Konrad, 0. F. M. Conv. — Geschichte der Koelni¬ 

schen Minor it en- Ordensprovinz, Koeln, J. et W. BoisserGe, 
1906, in-8°, IV, 332 pp. (M. 6). — ( Veroeffentlichnngen des 
historischen Vereins fuer den Niederrhein, vol. I). 

3. Schlager, Patritius, 0. F. M. — Geschichte der Koelnischen 

Franziskaner - Ordensprovinz wdhrend des Reforma- 
tionszeitalters , nac.h meist ungedruckten Que lien bear- 
beitet. — Regensburg, Verlagsanstalt, vorm. G. J. Manz 
1909; in-8°, VIII, 319 pp. (4, 50 Marc.J. 

1. Historiam integram almae Provinciae Coloniae O. F. M. scriben¬ 
dam in se suscepit R. P. Patritius Schlager, filius Saxoniae pro¬ 
vinciae,. qui antequam ad opus in voluminibus doctis tractandum accin¬ 
geretur, pluribus dissertationibus quaestione» quasdam erudite in ephe¬ 
meridibus periodicis pertractavit. 

Volumen I facta Provinciae Coloniae exponit per medii aevi decur¬ 
sum usque in annum 1617, qui duplici ratione finem libro imponit, cum 
Reformatio, sic dicta, tunc inceperit, cumque Conventualibus ab Obser¬ 
vantibus divisis, Provincia antiqua in duas sit discerpta. 

Ab origine orsus, primos Fratres Minores in Germaniam missoe 
describit 4 ss., primos locos ibi fundatos, inter quos domus Coloniensis, 
prae caeteris Provinciae locis, primatum temporis obtinet. Eo adventa¬ 
verunt an. 1222 Fr. Tohannes de Plano Carpinis et Bamabas Theutoni- 
cus, 6, 988. Primum locum in Valle Sionis, an. 1245 cum alio, donante 
episcopo Leodiensi, commutavere. Adumbrantur quoque conventuum 
fundationes per Thuringiam et Saxoniam etc. licet isti Coloniae nunquam 
adseripti fuerint, 13 ss. Provincia Rheni an. 1230 constituta (Iordanus, 
n. 57), in Capitulo Gli Romae 1239 (non 1240 uti p. 40 legitur) divisa 
est in Provinciam Coloniae et Argentinae, sive Germaniae Inferioris et 
Superioris. Illa paulatim 7 custodias comprehendit: per archidioeceses Co- 
loniensem et Trevirensem, per Hassiam usque in Gbttingam, Westpha- 
liam, Hollandiam atque Brabantiam se protendens, extensione maxima. 
Capitulum H'“, 40-74, quantum documenta superstita, Chronicae varia¬ 
rum urbium, notitiae hic inde sparsae et maxima diligentia undique 
collectae hoc agere sinunt, de historia singulorum conventuum modo 
brevius, modo longius, agit, ubique satagens, ut res et facta certa ad- 
notet, falsa ac dubia eliminet. Capite III 77-104, postquam verba, non 
omnino accuratissima fecit de Observantiae originibus in genere 84 ss., 
de syndicis apostolicis 79-82, et « Marthis » i. e. benefactricibus (prae¬ 
cipuis) agit, et de Schismate Occidentali, quod et Coloniam ad tempus, 
in duas partes scidit 88 s., describit initia atque progressus Observan¬ 
tiae regularis in singulis conventibus, sive in antiquis, sive in noviter 
fundatis pro FF. Observantiae. Redditibus, occasione anniversariorum 
praesertim, Fratribus oblatis, donationibus aliis libere factis, aliisque 
conventus bona quaedam stabilia sive proventus acquisierant. Censet 
ideo A. 74, 95, per saeculum XV usque ad adventum Observantium 
nullum conventum novum in Provincia fuisse fundatum. E 49 oon- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BTBLIOGRAPHIA. 




Tentibus quibus circa 1400 constabat Provincia, pauci scii. Daven- 
triae(?), Campis (?), Falernae, post 1915 [cf. AFH I, 89], Noviomagensis 
(1836) ac Harlemensis (1389) saeculo decurrente XIV® initium ceperunt; 
caeteri vero omnes saeculo XIII; [addo: sed 1423, itin. 22 Martinus V 
Coloniae facultatem concessit fundandi conventum in Buermalsen in 
Hollandia; BF VTI, 697]. Primus conventus pro PP. Observantibus 
constructus est Goudae 96 ss., quem isti tamen mox deseruerunt, 
ac 1489 tandem denuo occupaverunt; secundus eorum conventus Ley- 
densis fuit (1445), olim monasterium III* 1 Ordinis S. Francisci; ter¬ 
tium Alcmariae (1446) etc. 98ss. Vicaria Observantiae erecta est 
1447. Statim, mirae vitae ac virtutis exemplum, in Scotiam quoque 
isti Fratres Observantiam intulerunt. — Capitulum If, 106-149 pro¬ 
gressus Observantium exponit, pro quibus 28 novi conventus exstructi 
fuere, dum 24 antiqui paulatim, i. e. in annum usque 1517, ad eos 
transiere. Stibnectitur series Ministrorum Provincialium (1240-1617) 
160-164, ac series Vicariorum Prov. (1447-1617) 164-160. — Tertia pars 
libri eruditi de actione seu industria Prov. Coloniae systematice agit, 
et quidem de praedicatoribus, in quorum turba mirabili celeberrimi 
fuerunt Iobannes de Werdena, (c. 1400), auctor libri « Dormi .secure » , 
166-167; Johannes Blumenthal (c. 1340), Iohannes de Dtlren 
(c. 1410?), Tilmannus de Hachenburg, praeprimis autem Iohan¬ 
nes Brugman, (cf. AFH II, 613S9.) 169-79, et Theodoricus Coelde 
de Monasterio, 179 s., Henricus He rp(i u s), etc. etc. praeeminent. 
Ibi invenis quae egerunt FF. Coloniae Crucem praedicantes contra di¬ 
versos Ecclesiae hostes 182-86; pro missionibus v. gr. Ioh. de Plano 
Carpinis 187-8, Fr. Guillelmus de Ruysbroek; dubium tamen 
est, utrum iste Prov. Coloniae fuerit necne. — De scriptis Fratrum Min. 
Coloniae loquens, ea dividit in libros pro instructione et aedificatione 
vulgi, opera scientifica atque ascetica. Ad illa spectat v. gr.: Speculum 
Christianorum Fr. Theodorici Coelde (t 1615), suo aevo vulgatissimum, 
ac «primus catechismus vulgaris Germaniae* saepius appellatum, 192-8; 
Vita S. Lidtcinae (t 1433) a Ioh. Brugman conscripta, 198-9, huius poe¬ 
mata, 202-5, Meditationes vitae Christi , 206-10; etc. etc.; opera alia my¬ 
stica Henrici Herp(ii), 216-24; Expositio Missae Willelmi de 
Gouda, plus vicies edita usque ad an. 1600, 224-8; « Epistola super actu 
reformationis ad ducem Clivensem *, Henrici de Berca, ed. 230-2. 
Plures doctius quam iam allegati scripsere, v. gr. Iohannes Colo- 
n i ensis, Henricus de Werl 241-2, Henricus Goricensis, qui 
tamen vix vicecancellarius studii Coloniensis exstitit; Hermann Lappe 
248; nec praetereundus nobis Ioh. Duns Scotus, 236-41, qui Coloniae fatis 
cessit. Forsan idem reapse est ac « Fr. Iohannes Lector », qui an. 1807 
actui capitulari Conventus Coloniensis subscripsit 286. — Demum Capitu¬ 
lum III 245-284, brevius recenset Fratres sanctitate praecellentes 248-68, 
charitat-em Fratrum in leprosos et pestilentes 263-69; confraternitates in 
FF. ecclesiis 259, horum relationes cum clero qaeculari 261-8 et cum 
populo christiano 277-84, atque episcopos ex Provincia assumptos 272-6 
enumerat. Paucissima de Beghinis interserit 270-1, minima de Claris- 
nis. Notatu digna charitas et benevolentia Fr. Iohannis de Diest, 
O. F. M., episcopi Lubecensis, erga leprosos, qui 1260 pro sorori¬ 
bus quae et ipsae leprosae erant et lepra correptis in Schwartau prope 
Lubecam inserviebant, statuta peculiaria composuit, 256-6; cf. R. Virchow, 
Zur Geschichte des Aussatzes ap. Archiv filr pathotogische Anatomie und 
Physidogie, XVII, Berlin 1860, 820 ss. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



760 


BDBLIOOBAFHLL. 


Si libram istam indefessa sollertia undique ex archivis atque libris 
typis cusis collectum, in qno res tam variae*ac per dissitas regiones 
sparsae coadunantor in unum, diligenter, critice ac sobrie, stylo unice 
facta et eventus proponenti et exponenti, examinaveris attente, licet 
lacunae plures ob documentorum inediam passim occurrant, grato animo 
illum, quem non: Historiam Prov. Coloniae, sed syntagmata ad istius- 
modi historiam conficiendam inscripsit auctoris modestia, compluribus 
pro quaestionibus consules saepius. 

Poterat P. Patritius plura adhuc eruere e Buttario Erane., praeser¬ 
tim e continuatione P. Conr. Eubel (voL V-VEL), neque frustra inspe¬ 
xisset Sbaraleae, Suppi, ad SS. Scripti. 0. M., etc. — Bulla, qua Euge- 
nius IV Vicariam Observantiae erigit 286-7, iam edita est ap. Waddin- 
gum, XI', 460-1 (Regest.). Henricus de Molenark, archiep. Coloniensis 
265, iam 1281, 28 aug. conservator privilegiorum FF. Minorum consti¬ 
tutus est; cf. Sbaralea, BF I, 75 etc. ibid. 852, an. 1245, 14 febr. etc. — 
Provincia Scotiae c. an. 1284 instituta est, 102; cf. Eccleston, AF I, 285; 
ed. Little, 51. Supra 605. Documentum capituli Fuldensis 1815 editur AFH 
I, 88-98. — Ex B. de Bessa AF III, 680, liquet S. Bonaventuram Prov. 
Coloniae visitasse; cf. 1. c. 241 s. — Et revera S.'Bonaventura sermo¬ 
nem habuit Coloniae, II dominica cuiusdam Adventus, Opera, IX, 1901, 
49 s. — De Fr. Thoma de Celano 12, n. 6 dicta antiquiorem modum re¬ 
dolent. — De Iacobo I comite de Horn, fundatore conventus 
Weertensis 111, qui et ipse O. F. M. factus est, plura invenisset ap. 
Aurei. Pompen, O. F. M., Jacob de Eerste, Graaf van Home, extr. ex: 
PubUcations de la Societt historique et archtologique dans le duche de 
Limbourg, XL, 1904, 211 pp. — De conventu Antwerpiensi cf. Steph. 
Schoutens, O. F. M. De geschiedenis van hei Minderbr. van Antwerpen, 
(II ed.) Antwerpen 1908; cf. AFH II, 144s. —De conventu Fritzlariensi 
primum agit ad an. 1299, cum certe iam an. 1286 exstiterit: (cf. infra 
sub num. 2). Cf. Falkenhainer, Geschichte hessischer Stddte und Stifter, 
Cassel 1841-42, 2 voll. II, 81 ss. et H. v. Roques, Urkundenbuch des 
Klosters Kaufungen, Cassel 1900, 1902, 2 voll. I, 80, 97. — De conventu 
in Hofgeismar, cf. Falkenhainer, 1. c., 11, p. IX, n. 5. Roques, L c., 
I, 412s. — Plura de conv. Hersfeldensi vulgata sunt ap. L. Demme, 
Nachrichten und Urkunden zur Chronik von Hersfeld, Hersfeld 1891, I, 
13, 147, 166, 245, 271, 299. Documentum anni 1801 quod ex Fort. Hueber, 
O. F. M., Dreyfache Cronickh von dem dreyfachen Orden... S. Frandsci, 
Mtinchen 1686 [non 1886, uti p. VI habetur] cognovit, integrum est ap. 
Ad. Btlrvenich,- O. F. M. Annales Provinciae Thuringiae, 1672 (MS. bibL 
cl. P. Binterim, modo DUsseldorpii) p. 48. 

De fundatione conventus Fuldensis scii. 1287, ac de bulla indul¬ 
gentiae Innocentii IV 1246 (non 1245) cf. AFIf II, 512. — Historiola de 
initiis conventus Limpurgensis recte reiicitur, sed de anno, quo con¬ 
ventus coeperit, nil inde constat. Ornatius etiam narratur ista origo ap. 
Btlrvenich, MS. cit. p. 16 et ap. Metropolis ecclesiae Treviricae... Bro- 
t oeri et Masenii S. I. opus... ed. Chr. de Stramberg, Confluentibus (1856, 
1856, II voll.), II, 404. Guardiano autem qui in doc. ap. Gudenus, Codex 
diplomaticus, H, Francof. et Lipsiae 1747, 112 memoratur: Theodorici 
nomen fuit 84. — De initiis conv. Marpurgi cf. Huyskens, QueUenstv- 
dien z. Gesch. d. hl. Elisabeth, Marburg 1908, 95 ff.; cf. et Bdcking, Ge- 
schichtliche BUder aus Marburgs Vergangenheit , Marburg 1901, 67 ss. 
— Nihil dixit A. de controversia circa Immaculatam B. M. V. Con¬ 
ceptionem inter O. F. M. et O. F. Praedicatores Marburgi orta, quam- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



HEBLIOQBAPHIA. 


761 


qae lantgravius Hassi&e Henricus III (1468-88) an. 1476 in favorem 
O. F. M. decidit, documento cuius textum latinum ipse postmodum vul¬ 
gavit Verehrung der tinbefl. Empfdngnis in den RJieinlanden, ap. Pastor 
Bonus, XVI, Trier, 1904, 852-60, german. vero antiquum vernaculum 
ed. Bady, J. B., Geschichte der kathol. Kirche in Hessen (722-1626) hrsg. 
v . J. M. Raich, Mainz 1904, 840 ss; cf. Btlcking, 1. c. 59 ss. — P. 86 ubi opi¬ 
natur auctor litem inter Iohannem XXII et Ludovicum IV, Bavarum, 
(1822 seqq.) parum attinuisse ad FF. Coloniae, omnino obliviscitur chro- 
nistae cuiusdam huius Provinciae, quem anonymum primus editor Mar¬ 
tin um Fuldensem vocitavit: Eccardus, Corpus hist. medii aevi, I, 
Iipeiae 1728, 1642 ss. Stetit enim iste a partibus Ludovici Bavari, cf. 
de eo Hoogeweg, H., Die Chronik des sog. Marfinus Fuldensis, Pader- 
born 1888, 77 ss. — Item praetermisit Fr. Geraert, conventus S. Tru- 
donis, (saec. XIV), qui versibus belgico vernaculo exaravit Leuven van 
Sint Christina, ed. J. H. Bormans, Gent 1860, et vitam S. Luitgardis 
Tongrensis, ed. Bormans, ap. Dietsche Warande, III, Amsterdam 1867. 
Bormans, S. Christina, p. XII coniecturavit etiam hunc eumdem esse 
ac Fr. Gerardum de Lienhout vel Linchout, qui poema de Na¬ 
tura Universi compegit, ed. J. Clarisse, Leiden 1847 (Werken van de 
Maat8chappij van nederlandsche Letterkunde, N. B. IV). Plura autem 
subnotare potuit A. 244 s. de « Karlmeinet », poemate 80000 versuum de 
Caroli Magni etc. fabulis et traditionibus, quod tribuitur Fr. Hermanno 
guardiano Limburgensi; cf. Goedeke, Grundriss tur Gesch. d. dent- 
schen Dichtung, I*, Dresden 1884, 65 ss. Liber vero ab A. allegatus: J. 
Bartsch, Ueber Karlmeinet, prodiit Norimbergae 1861. — De Obser¬ 
vantia in Scotiam a Provincia Coloniae invecta, cf. nunc W. Moir 
Bryce, The Scottish Grey Friars, Edinburgh and London 1909, I, 52 ss. 
Qua occasione notamus: Si subscriptio codicis (apographi) Bolland. olim. 
Lovaniensis, de quo Sabatier, Specui. Perf., Paris 1898, CCIIss., AFH 
I, 808, reapse sonabat: « Fr. ComeUus Ziriczee », qui ergo 1454 novitius 
erat, diversus esse debet prorsus a Fr. Corn. Ziriosee, qui 1447 alios 
Observantes duxit in Scotiam, 102; Moir Bryce, 1. c.; infra 776.— Alius 
scriba ap. Sabatier, 1. c., CCVI etc. Quae MSS. produnt Obs. Coloniae valde 
assiduos fuisse in antiquis nostri Ordinis legendis studendis et exem¬ 
plandis. — Hoc et Brugmani Meditationes de Vita I. X. manifestant, 
qui divisiones Passionis non e proprio penu hausit, uti censet A. 207, 
sed ex Ubertini de Casali, Arbor Vitae, Venetdis 1486, fol. lr ss.— 
Documenta Fr. Willelmi de Waltmannshausen etc. in lite Tre- 
virensi 276, habes ap. MG SS - XXIV, 414466; quaedam ap. Ann. de La¬ 
tera, Suppilem. Bull. Fr., Bomae 1780,167 ss. — Bulla cit. 152 n. 2 edita est 
ap. BF Vn, 18; cf. et 1. c. VII, 66; VI, 664 etc. Cf. etiam AFH III 680s. 

Pluribus A. usus est MSS** (cf. p. V), quorum tex$ us aptius in notis 
adiecisset, ut et aliis praesto essent examinandi causa. Allegandi modus 
in genere sobrior est, quam ut lectori perscrutanti plene satisfacere pos¬ 
sit. Plura longe in appendice addere et edere potuit A. Ibi habes 1°: 186, 
doc. 1266, 7 Iuli, de conv. Limburgensi; II 0 : 286-6 epist. episc. Mona- 
'steriensis 1282 syndicos pro conv. Marburgensi instituentis; 111° 
loco editum iam ap. Waddingum, X*, 460-1 legitur; IV, V, VI: 288-98 
sunt actiones et docc. circa Observantiam Marpurgi constituen¬ 
dam 1496; VH: sunt litterae affiliationis datae civi Andemacensi a 
Fr. Arnoldo Min. Prov. 1889; VIII demum: tales litterae eidem tri¬ 
butae a Min. Gli Guillelmo Farinerii 1851, 21 oct., sed temporis 
nota e textu non elucet. — Explieit indice eat copioso. 

Arehhum Frxm ds camm Hist ori cum . — Ax. III. 48 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


762 


BEBLIOGRAPHIA. 


2. Alterius prorsus generis est, titulo non obstante, «Historia» 
Minoritarum i. e. FF. Min. Conventualium Coloniae. Haec usque 
in annum 1517 cum illa P. Schlageri coincidit, deinde vero, natura sua, 
ab ea dividitur. Liber P. Conr. Eubel, auctoris famosissimi, maximam 
partem fundatur in MS. Archivi PP. Conventualium Romae: Deductio 
historica provinciae Coloniensis Ord. FF. Min. S. Francisci Conventua¬ 
lium, quod a P. Bernardo von der Beck inceptum, huius Confrater 
anonymus 1785-1739 continuavit et absolvit. Fundatur Deductio saepe 
(non semper) in Archivis antiquis Provinciae et singulorum conventuum, 
modo deperditorum. Inde eius valor et pretium, relatum etiam ad opus 
P. Schlageri, quod pluribus in rebus et factis particularibus complet. 
Non autem omnium conventuum historias texuit Deductio, sed illorum 
tantum, qui suo tempore adhuc erant vel novi accreverant Coloniae 
PP. Conv. Editor textum non simpliciter in linguan vertit germanicam 
sed, quoad potuit, eumdem prosecutus est usque ad excidium singulorum 
conventuum, qui ad unum omnes saeculi XIX ineuntis perturbationibus 
et saecularizatione (1808 seqq.) misere periere simulae Provincia ipsa. 
Addidit quoque, ubi potuit, notitias historicas antiquioris aevi, hinc inde 
collectas sive ei ministratas. 

Primo4-8, exponitur Provinciae status iuxta Barth. Pisanum, ubi 
addit conventus in Cassel(?) et Weissenstein [?? hic eratO. S. Aug.] prope 
dictam urbem et aliquot notitias peculiares aliorum conventuum. — Cap. II 
inscribitur: « De conventibus per Observantiam, et per Reformationem de¬ 
perditis » , 8-14. Illi fuerunt numero 24, hi autem 16, ita ut c. 1600 soli 13 
remanerent, e quibus 4, scii. Duisburg, Oberwesel, Hbxter (Huxaria) et 
Fritzlar ad tempus disparuerant, et primus ex eis ante an. 1619, caeteri 3 
postea recuperati fuerunt. Ex aliis conventibus Andernacensis 1615 ad Ob¬ 
servantes devenit 9; Neussensem vero (1615) ac Paderbornensem Jesuitae 
1592 sumpserunt 9-11. — Praeter iam dictos 4 conventus, tentaverunt 
et plures alios recuperare vel occupare 1620 seqq., qui non solum anti¬ 
quitus Prov. Conv. Coloniae sed et Argentinae et Saxoniae fue¬ 
rant 16-26; quorum nullus tamen diutius eis remansit. — Praeter dictoe 
autem, alios acquisiere 13 novos, ita ut anno 1712 provincia denuo 26 
numeraret domos, quas in 4 custodias diviserunt: Coloniensem nempe, 
Westphaliae, Trevirensem et Hassiae. De hoc Cap. III, 14-27. — Horum 
26 conventuum, quibus c. 1782 accessit conv. in Solingen 282, omnibus 
iunior, historia describitur cap. IV, 27-282, de historia externa et stru¬ 
ctura conventus et ecclesiae, de altaribus, devotionibus, de officiaturie 
specialibus et solemnioribus, confraternitatibus, de stationibuB parochia¬ 
rum, sepulchris, benefactoribus, etc. de redditibus et possessionibus, de 
studiis, de rebus specialibus conv., de guardianis, quorum catalogum, 
ut etiam Fratrum memoriae dignorum, partim texuit, etc. etc. Plurium 
conventuum Chronicae saec. XVIII conscriptae supersunt, partimque 
vulgatae fuerunt; cf. 59, 68, 69, 192, 210, 233, 285. In pervetusto Conventu 
Coloniae (1222), servabatur quoque patina quaedam S. Francisci 43, 
(Schl. 262). Conventus hic 1625-35 * primae classis vel de mensa genera- 
litia » fuit, quod tamen Coloniensibus minime arrisit privilegium. — De 
praegrandi statua B. M. V. e fornicibus ecclesiae Bonnae pendenti sed 
an. 1748 remota, agitur 76. Officia chorusque Bonnae solemnius quam 
aliis in conventibus celebrabantur 78. ConventualeB Clivii tempore Re¬ 
formationis optime agebant et civitatis incolas a defectione praecavere 
summe adlaborabant 124. 

Ultimus Guardianus conv.in Neersen (1558-1808): P. Ludolphus 
Eggerath an. 1803 ecclesiam B. M. V. Immaculatae dicatam, S. Na- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BIBLIOG BAPHIA. 


763 


poleoni dedicavit, quo artificio a Napoleone I obtinnit saltem, ut ec¬ 
clesia qua parochialis declararetur et ipsi restitueretur 162. — Antiquae 
ecclesiae Monasterii 1656 addita fuit navis tertia 167; in ea Fr. laicus 
Andreas Oxel c. 1655 imagines B. M. V. et S. Antonii Pat. pinxit 168. 
Dicti conventus fuit et Fr. Franc. Gaugreve architectus celebris, quem 
et Comes de Nesselrode ad exstruendum castrum suum arcessivit (71, 
171. — Cum Lantgravius Emeatus de Hessen-Rheinfels ad ca¬ 
tholicam rediisset religionem, anno 1670 loco Iesuitarum in Langen- 
schwalbach advocavit Min. Conventuales 247. — Isti in conventu in 
Bocholt multum adlaborabant, ut catholicis in partibus Hollandiae 
adiacentibus auxilia spiritualia impenderent 198 (an. 1635), indeque factum 
est, ut 1651 conventum alium in Zwillbrock in hunc finem specia¬ 
lem construerent 216 as. — Pluribus in conventibus gymnasia publica 
habebant 140, 150, 152, 163, 245, 260, 278, 282; saepius etiam, ubi eis 
conventus novi offerebantur, conditio adiecta fuit gymnasii talis saltem 
aliquas classes condendi, 201, 208. Cum Princeps Elector an. 1774 
Bonnae Academiam institueret, plures cathedrae Minoritis concre¬ 
ditae fuerunt 97-8; quae Academia 1786 in Universitatem est provecta 99. 

Cap. V, 288-97 seriem Min. Provincialium texit. Appendi¬ 
ces 298-311: plures notitias de conventu Erfordiensi continent 298- 
301; documenta fundationum conv. in Siegburg 304-7 et Neersen 
806-9, doc. permutationis conventus Conv. Treviris, quod Iesuitae 1570 
assumpserunt 230s., cum conventu monialium S. Germani 309-11. Demum 
concludit opus index, iuxta auctoris consuetudinem bonam, duplex et 
locuples minoriticus et aliarum rerum ac personarum 313-332. 

Series antiquior Ministrorum Provinciae 281, ab illa P. Schl. 150ss. plu¬ 
rimis discrepat, nec tamen correcta evasit. Documentum Hersfeldense, 
Bttrvenich, MS. cit. p. 48, 14 ian. 1301 subsignarunt: « fr. Gerhardus, 
minister Coloniensis, fr. Hermannus custos Hassiaeetfr. Her- 
mannus guardianus Hersfeldensis », ex quo apparet Gerhardum 
(de Pomerio) non 1304-9 sed iam 1301 immo et 1300 ministrum Prov. fuisse. 
— Uterque (Schl. et Eubel) omisit Fr. Petrum de Tewkesbury, 
Anglum, quem Ada de Marisco pluries « Ministrum Coloniae » dixit an. 
1250 et circa, cf. Monumenta Frandscana, ed. Brewer, London. 1868, I, 
308, 313; cf. supra p. 613, n. 5. Ergo tempus Fr. Conrado assignatum 
(1246-71) opmino limitandum est. Fr. Rolandus autem an. 1503 adhuc in 
officio erat; AFH II, 619. — P. 268 n. 2 lege: « Friteiarer DombibUo- 
thek». Pro conventu Frideslariae complures notitias ipsi nos A. sub¬ 
ministravimus, cf. 269 nota 1. Quasdam invenis modo in nostra Gesch. d. 
Framiska7ie)'kl. Frauenberg. 4, 51,196 s. Suppresso conventu illo, aliqui 
Fuldam missi fuerunt, 1. c. 218; itemque alii Minoritae e conv. Huxa- 
riensi 280. De Fr. Henrico Fritzlariae in choro an. 1276 fulmine occiso 
cf. Glassberger, AF II, 88. — Catalogus insignium reliquiarum 
huius conventus anni 1528 editus est a Dr. Kissling, ap. Studien aus 
Kunst und Geschichte Fr. Schneider gewidmet, Freiburg 1906, 119 ss. 
indeque secundo a P. Beda Kleinschmidt, O. F. M., ap. Jahrbuch d . 
sdchs. Franzisk.-provinz, 1907, 46-51. — Revera 261, an. 1616 ecclesia 
conventus devastata erat miserrimae, fenestris destructis etc. (Wttrzburg, 
Kr. Arch. Acta ref. Fridesl.) etc. — Campana conventus (ex anno 
c. 1890 in cathedrali Frideslariae) hanc habet inscriptionem: anno dom. 
m.cccc.lvL o . rex eterne . populum . tuum . ledere . sperne . maria . hece . 
ich . etc. etc. — Plura de reformandis conventibus (c. 1470 seqq.) et re¬ 
cuperandis (c. 1610 sqq.) per Has s iam etc. documentorum regesta in¬ 
venisset A. ap. Herm. Bario, Epitome Croni-Veridica erectionis ... Prov , 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




BIBLIOG BAPHIA. 


764 


Tkuringiae etc. (1709) ed. ap. La Palestina e le rimanenti missioni franc., 
I, Roma 1890, 49 ss. II, 1891, 87 ss.; ubi I, 289 memoratur etiam Copia 
obedientialium celebri P. Conrado Kling a Min. Prov. Observ. (contra 
£. 22) S. Iohannis Bapt. Saxoniae 1518, 2 febr. datarum. Cf. et 1. c. I, 8680 . 
— Inter episcopos suffraganeos, quos plures quam Schl. 278ss. Eubel, 
Hierarch. cath., II, 805-9 adnotavit, nominandus venit Ioh. Spender 
(Marburgensis), E. 38 s., 54, 131, 252; Schl. 121, 148 s. — Uterque A. 
omisit Fr. Iacobum de Ililich, qui 1376 ope documenti pontificii 
falsificati pluribus in dioecesibus diu suffraganeum actitabat. Sed 11 mai. 
1888 condemnatus est carcere perpetuo et 4 post annos denuo inqui¬ 
situs, 80 sept. 1892 mortis poena crimina luit, cf. Fr. Mulier, Archief 
voor de geschiedenis van het aartsbisdom Utrecht, XXIV; I. van Culik 
et W. Moli, Kerkgeschiedenis van Nederland, II Arnhem 1865, 167. — 
Ioh. de Zieriksee, Schl. 274, episc. Ultraiectens. etc. revera est Ioh. 
de Sierk, nec O. F. M. fuit. — Fr. vero Henricus de Ltltzelburg 
(1. c. 278) idem est ac H. de Chiemsee, BF V, 609. De conv. Cla- 
renberg 12 s., cf. modo O. Merx, Urkundenbuch des ClarissenkL Cia - 
renberg, Dortmund 1908. De conv. Luxemburgi, cf. J. Grob, Becuil 
(factes et de docc. conc. les FF. Min... Luxembourg, ibid. 1909, cf. AFH 
III, 886 . — Utrumque A. effugit etiam Alexander Alemanicus, 
qui Coloniae docuit, Sbaralea, Suppi., 10; P 10-11; item Albertus 
Mediolan. 1. c. 7, cf. et Wadding, VI 8 , 108; correctorium alterius 
Iohannis de Colonia, ALKG II 545s., 266; Hermannus Colo- 
niensis, lector Oxoniae, c. 1342, cf. Little, Grey Friars at Oxf., 
286s. Iohannes Contractus, Wadding, SS 200; 187*; 186*. — De 
Gasp. Trullenck, cf. Wadd., 144; 98*; 99*. Sbaralea, 801; I* 819; 
Franchini, BibUosofia, 280. — Revera et P. Eubel bibliographiam FF. 
Conv. a se tractatorum magis curare debuit, etsi quando plus in eam 
animum adverterit, 89, 152, 182 s., 186, 281, 240, 297. In vituperationem 
quoque cadit, quod fata Conventuum Conv. per saeculum XVI pereun¬ 
tium praeteriit; quia P. Schl. de eis esset acturus 14. Has notitias 
Deductionis prodere omnino debuit, praesertim quia ad thema Patris 
Schlageri iam non spectant. — De Gerwino Haberland cf. Goedecke 
1 . c. II*, 286. Eius « Daniel Susatemis » an. 1848 denuo editus est a L. 
Fr. von Schmitz, Soest in- 8 °. — Inter alios E. omisit Ioh. Stommel 
de Meinerzhagen, prof. Univ. Colon, apostatam (c. 1585), cf. Iacobs, 
Joh. Meinerzhagen und das Inierim , ap. Zeitschrifl des bergischen Oe- 
schichtsvereins, XXIX, 1898, 288-68, item Ioh. Kymaeum Fuldensem Conv. 
de quo Kimm, 1.1., Vita Ioh. -Kymaei, Marhurgi 1728; Goedecke, II*, 21 ls. 

3. R. P. Patr. Schlager opus inceptum alacriter sat prosecutus, iam 
volnmen secundum, (licet non tale inscribatur) in lucem edit. Exponit 
facta Provinciae Observantium Coloniae ab anno 1517 ad annum 
usque circiter 1620. — Primo cap. narrat historiam novae Provinciae, 
optimo spiritu animatae 20ss., quamque Fr. Willelmusde Alkmaar 
primus Minister regebat 1517-19. Post successoris sui Conradi We- 
saliensis mortem (7 dec. 1520), electas est P. Mathias Weynsen 26, qui 
bis Provinciam gubernans 1520-24, 1525-28, an. 1527 ipse proposuit 80, 
Provinciam esse dividendam ob nimiam extensionem etc. Omni via, nec 
sine dolo, in hoc adlaborabat, quod iam 1528 obtinuit approbante illud 
Clemente VII 10 iun. 1529 et demum 23 maii 1582. Dissensio autem per¬ 
durabat, cum nova Provincia, Germaniae Inferioris dicta, quae longe 
plures conventus quam Mater Colonia sumpserat, alios concupiret. Ab 
anno 1519-82 Coloniam gubernavit celeberrimus P. Nicolaus Her- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BIBUOGRAPHIA. 


766 


b o rn, praeco verbi divini contra pseudo-reformatores tunc a urgentes 
et iam plurimum vigentes, disertissimus et fortissimus, quique summe 
contra istos 34 ss., 206 ss. opere, verbo, scriptisque contendebat, non secus 
ac pro Missionibus in novo orbe provehendis 41-6. Obiit an. 1636. — Oap. 
II 61-116 inscribitur: Pugnae ac iacturae (1636-1684). FF. Minores 
Obs. et FF. Praedicatores prae aliis Ordinibus 66-6, pro muro se oppo¬ 
nebant novae doctrinae 67 ss. Iam 1620 scripta Lutheri proscripserunt 
69. Anno 1628 Marburgum relinquere coacti sunt post certamina dira; 
et conventus Universitati addictus est, 62-71. Idem Philippus, Magnani¬ 
mus dictus, eos 1628 Grilnberga expulit 73, et Willelmus, comes Nas- 
soviae, eos 1534 e Siegen detrusit 76-9. Eodem modo, ob tenacitatem 
Fidei eiecti fuerunt 1665 Emdena (Faldern) in Frisia 88, aliisque e 
conventibus, quos vi et imperio Protestantes occupavere; sed conventum 
Moguntiae sumpserunt 1577 Iesuitae 128, qui et Confluentinum 
occupare intendebant 130-1. — Ministri Prov. Coloniae viri insignes 
erant, inter quos nomino P. Steph. de Zevenaar'163840, 164346; 
Ludov. de Aurich, 164043, 1649-62; cf. AFH I, 174, Servatium 
Noetberg 1664-60 etc. etc. Plurimum Provinciae nocuere «turbationes, 
sic dictae, Truchsessianae» 110 ss., sed Fr. Iohannes deHayo, 
Scoto, primum Commissarius papalis 1681-85, dein Provincialis 1585-89, 
ansam praecipuam dedit, ut Provincia denuo floresceret, quod cap. III 
exponitur 116-206, mireque successit. Tunc novi conventus fundati sunt, 
praesertim Coloniae, ubi prius antiquum conventum PP. Conv. occu¬ 
pare voluisse videntur Observantes 124. Anno 1551 parvam domum in¬ 
colebant, sed an. 1689 ad conventum Tertiariorum regul. S. Francisci, 
pene desertum, agente Nuntio, transiere 138 ss. Appellabatur « ad Oli¬ 
va* *, quae forma dialectica, aliquatenus immutata, sonabat potius *ad 
Elephantum >. Huius conventus, amodo principalis, historiam gloriosam 
fusius descripsit A.: Zur -Gesehichte der Franziskanerobservanten und 
des Klosters ad Olivas in K6ln, ap. Annalen des hisiorischen Vereins filr 
den Niederrhein, LXXXII, K6ln 1907, 51-91 eamque brevius hic repetit, 
135 88. Sufficiat nomina quorumdam Patrum insignium hic recensere: 
Henricus Regius, Min. prov. 1689-92, ac 1696-1600, Petrus Vriends, 
1604-1596 linguarum orientalium cultor 168, Franziskus Rensinck 
1603-1616, demum celebris et optimus Nicolaus Vigerius 1610-13, 
166ss., cui successit P. Ioh. Schwering 1613-16, et Ioseph Bergaigne 
1616-19. Interim novi conventus fundati sunt et antiqui recuperati; 1616 
domum PP. Conventualium Andernaci subintroiere 199; catholicos in 
Hollandia adiuvabant, expulsos fraterne hospitabant et 1610 in conv. 
Halberstadii, qui solus e Saxoniae Provincia remanserat, Patres 
miserunt 197. 

Ultimum libri capitulum 206-290 industriam FF. Min exponit per 
dictam periodum, de studiis, praeprimis de praedicatione, scriptis etc. 
actitans. Notandum quomodo Patres conventus Brulensis prope Co¬ 
loniam sacrum suggestum cathedralis vicinae Metropoleos effica¬ 
citer et egregie tenebant, e quibus nominandi Nic. Herborn, Iohan¬ 
nes Haller, disputator cum Protestantibus validus 232 ss., P. Ioh. de 
Deventria 249 ss. Antonius Broich de Kbnigstein 260ss. Hen¬ 
ricus Helm 263 88., etc. etc. Omnes isti plures libros evulgarunt con¬ 
tra Pseudo-Reformatores, Anabaptistas etc. P. Ant. Broich etiam con- 
cordantiam realem S. Scripturae compegit 220ss., P. And re as Placus 
Lexicon Biblicum etc. P. Amandus de Ziericsee 222, 228 inter 
alia Chronicam... ab exordio mundi, 1534 edidit etc. etc. P. Matthias 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


766 


BXBUOGRAPHIA. 


Weynsen celebrem Fasciculum, myrrhae etc. — In appendice A. edit.: 
I) 291-2. Litterae indulgentiae archiep. Siffridi Moguntinensie, pro 
conv. Marburgenei anno 1225 oct. 19 data? e MS. B. i. e. Annales 
Prov. Coloniae O. F. M. Regvl. Obs., 1658 (1685), quos scripserunt PP. Ia- 
cob. Poliu8 etAd.BUrvenich (modo in Bibi. pubi. Dusseldorpii).Circa 
anno autem 1225 scrupulus grandis nos premit, nec dubitamus quin 
1235 legendum sit, cum litterae datae sint < Pontif. nostri anno V * 
quod pro Sigfrido (128049) solummodo valere potest, et pro an. 1236. 
Hanc temporis notam eis dat etiam H. Bario, 1. c., I, 240. Edit II) 292-5 
Epistolam Fr. Nicolai Herborn ad Hassiae Lantgravium; III) 295-6 
InventariumSacristiae conventus Corbacensis, (1548); IV) 296-7 
Litteras Fraternitatis spiritualis a PP. Carthusiae Coloniae 
FF. Min. datas (1587); V) 296-9 Litteras confirmatorias pro conv. 
in Beurig (1617), et VI) 299-301 pro conv. Monasterii; demum VII) 
8008 Statuta Confraternitatis SS. Sacramenti Coloniae (1611) 
cf. 227 8. — Sequitur catalogus fontium saepius adhibitorum 808-8, et 
ultimo index sat copiosus. 

In introductione libri conspectum historiae Provinciae ante an. 1517 
praebet 1-10, enumerans etiam Monasteria Clarissarum 10-11, Tertiario¬ 
rum 12-3, atque Tertiariarum 18-6, cum anno fundationis, ubi eum indi¬ 
care potest, necnon et saepius succinctam de eis bibliographiam. Antiquis¬ 
simum e monasteriis Clarissarum,quae 28 erant, Luxemburgi funda¬ 
tum est an. 1264. Tertiariorum domos enumerat 9, quarum prima ex anno 
1800 Coloniae erat; Tertiariarum denique domus numerum 70 attin¬ 
gebant, antiquissima an. 1820 tribuitur, item Coloniae. Sperandum sane 
fore, ut A. alia occasione plura de his institutis publicet. Etiam Luxem¬ 
burgi Sorores Griseae habitabant etc. Grob, 1. c. 5. — P. 100 s. memoratur 
anonymus Fr. Minor pictor qui 1518 et 1527 Corbaci duas ima¬ 
gines miras confecit; praeter alias quae aliis in locis ei tribui debent. 
Iam anno 1581 Fratres Limburgum revertisse videntur, cf. H. Bario, 
1. c. I, 672. De conv. Marburgi, 1. c. 140s. etc., in Siegen. 1. c. 367s. 
Saepissime etiam isto in volumine lector in notis textus MSS. allegato¬ 
rum frustra quaerit, 28 ss., ille autem pro quo 80 remittitur ad MS. B.. 
editus est ap. Chronol. hist. leg., I, 256. 

Volumen istud eruditum facta gloriosa Provinciae Coloniae per tem¬ 
pora infesta describens plausu dignum est magno, non secus etc praecedens 
volumen primum, neque ullus lector non e corde desiderat, ut et se¬ 
quens mox in lucem edat Auctoris docti et indefessi industria. 

P. Miohael Blhl, O. F. M. 

Schwager, P. Friedrich, Priester der Gesellschaft des Gdtt- 
liehen Wortes, (S. V. D.) — Die katholische Heidenmission 
der Gegenwart im Zusammenhang mit ihrer grossen 
Vergangenheit. — Steyl, post Kaldenkirchen (Rheinland) 
1907-09. 1 vol. in-8°, pp. 446, M. 3,00. — (Sunt IV partes: 
I. Das heimatliche Missionswesen, p. 1-74. II. Die Mis- 
sion im afrikanischen Weltteil, p. 79-220. III. Die Orient- 
mission, p. 223-312. IV. Vorderindien und Britisch-Hinter- 
indien, p. 317-446). 

De immensis Ecclesiae Catholicae in toto terrarum orbe diffuso la¬ 
boribus pro fidei dilatatione non pauci iam prodierunt libri lingua ger- 
manica conscripti. Qui tamen fere omnes nostris temporibus obveterati. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



BIBLJOGRA PHIA. 


767 


praesentem minime respicere possunt statum operis missionarii. Hunc 
defectum removere studens, opus citatum magna circumspectione a cl. 
A. compositum, non unum alterumve tantum Ordinem, sed omnium So¬ 
cietatum catholicarum pro propaganda fide inter infideles certantium 
labores, sudoresque facili et eleganti stylo ante oculos ponit. Quot testi¬ 
monia splendida cl. A. pro indefesso Missionariorum zelo attulerit, lon¬ 
gum est hic referre. Solum id unum intendimus, Ord. Fratrum Mi¬ 
norum in* 4 libri fasciculis memorata inquirere, quamvis negandum 
non sit, illos eum non obtinere locum, qui eis tam quoad numerum 
Missionariorum quam quoad extensionem operis videtur deberi. 

I. In primo fasciculo A. fontes respicit, e quibus tot pro opere mis- 
sionario complendo vires Ecclesiae emanant, perlustrando ad id varias 
Nationes et indicando participationem singularum ad tam egregium opus 
complendum. Antequam id A. aggreditur, phases operis missionarii prae¬ 
teriti temporis breviter percurrit, incipiendo a claris S. P. Benedicti filiis 
in regionibus septentrionalibus Evangelium disseminantibus. Sed ubi 
Dominicanos una cum Cisterciensibus et Praemonstratensibus in Pro¬ 
vinciis Balticis ad partes sept.-or. Germaniae strenue adlaborasse dicit, 
nihil, ne verbo quidem Franciscanos eisdem in plagis evangelizantes, 
v. gr. in Rigensi civitate, Livoniae capite, iam ab anno 1234 manentes 
commemorat. Encomio celebrat intentionem ipsius egregii Seraphici Or¬ 
dinis Fundatoris Fratres sui Ordinis pro dilatatione Evangelii ad varias 
terrae partes destinandi, quae quidem intentio mox iam praesertim in 
Asiae regnis, antehac vix cognitis, praesertim in regno Karakorum, ad 
effectum perducitur (11). Laude extollit A. b. Raimundi Lulli conatus ad 
Linguarum Orientalium peritiam in Occidente dilatandam et Fratrum 
Minorum invictum animum per plus quam sex saecula in Asiae, Africae. 
Europae sub Turearum ditione positis regionibus persistendi (12). Post 
institutionem Congregationis de Propaganda Fide, lamentabilis Missionum 
iactura a medio saec. 17. earumque regeneratio eaec. 19. narratur (17-30). 
Ubi de singularum Nationum Organisationibus missionariis agitur, pri¬ 
mario Fratres Minores Itali citantur qui omnium plurimos Ecclesiae dant 
Missionarios (31); disseritur etiam de Terrae S. Commissariatibus toto 
in orbe terrarum constitutis. Fratres Minores Hispaniae in regno Maroc- 
chii, Terra Sancta et Boli via occupantur; utrum iidem in Insulis Philip- 
pinis proprias infidelium Missiones adhuc exerceant nescit Auctor (34). 
Aliquos ante annos Provincia Portugalliae Beirae missionem suscepit (36). 
Fratres Minores Francogallici ab anno 1894 Vic. Apostol. Schantung or. 
administrant (46), ubi addendum foret eosdem etiam in Canada adlabo- 
rare. Hollandiae Provinciae filii inveniuntur in Vic. Apost. Schansi merid. 
et in Dioecesi Manaos regni Brasiliae (51). 

In Germania Provincia Saxoniae ab anno 1903 Vicar. Apostol. Schan¬ 
tung septentr. suscepit (63), non tamen A. meminit duarum Provincia¬ 
rum in Brasiliae regno ab eadem Provincia noviter erectarum, nec Prae¬ 
laturae Santarem ad ripas Amazonas fluminis sub Rev.mo D. Amando 
Bahlmann in conversionem infidelium intentae. Americae septentr. Pro¬ 
vinciae Seraphicae occupantur in California super., Arizona meridionali, 
et septentrionali, Nova-Mexico, Wisconsin, Michigan (70). In America 
meridionali varia Ordinis nostri Collegia pro Missionibus paucis verbis 
commemorantur (72). 

PP. Capuccini Itali laborant praesertim in Indiis sept., Asia ante¬ 
riore, Brasilia, quorum alumni ad missiones destinati educantur in Colle¬ 
gio S. Fidelis Romae et ab anno 1882 Budjae (Smyrnae) in Coli, interna- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


768 


BIBLIOeBAPHU. 


tionali pro Miss. Orientis (81). Capuccini Francogalli, ab anno 1821 qoa 
< Missionaires du Levant» admissi, etiam Missionibus Syriae, Armeniae, 
Arabiae, Gallas, Rajputanae operam navant (44), dum Capuc. Neerlandiae 
in Borneo occupantur (52). Provinciae Rhenano-Westfalicae ab anno 1908 
concredita est Missio in insulis Carolinis, ab anno 1907 in insulis Ma¬ 
rianis. Provincia Tyrolensis ab anno 1892 Bettiam, provincia Bavariae 
missionem Chilensem inter Indos Araucanos dictos, suscepit (62). Missio¬ 
nibus intes infideles Brasiliae Capuccini indigenae operam praestant (72). 

IL Ad Africae plagas transiens cl. A. quatuor tantum in locis de 
Fratrum Minorum laboribus loquitur. Sic Guanchos in insulis Canariis a 
Franciscanis conversos esse narratur (79); Sorores Francis cales Missio- 
narias Mariae in Vicariatu Kongo laborare (128), Fratres Minores Beirae 
(Mo$ambique) Nigros convertere (150), conatum P. Ludovici de Casoria 
fundandi anno 1854 duo Collegia pro Nigris sine fructu cessisse (180), 
Fratres Minores in Sultanatu Maroccano nullum in infideles influxum 
habere, quidque delegatio Patris Lerchundi ad Ss. D. P. Leonem XHI pro¬ 
fecerit nos nescire, paucis exponit A. — Respectu difficultatum tantarum 
in Praef. Tripolitana a Mohamedanismo illatarum, et illic progressus lioet 
parvos A. agnoscere debuisset, v. gr. ea quae teste ultima relatione 1908, 
cf, Acta Ord. Min., XXVIII, 417, Patres et Sorores quotannis maximis 
tantum laboribus facere possunt, quique haud spem auferunt et hanc 
missionem sudoribus et sanguine rigatam, fructum suo tempore laturam 
esse. Mirandum nobis videtur Auctorem ne unum quidem verbum pro 
laboribus vere heroicis Sororum Franciscalium in solamen leprosorum 
Ambohidratrimi (Madagascar) impensis habere. 

Aeternae memoriae erit, quod Card. Mas sai a, Africae Apostolus 
pro Nigris, peregerit. An. 1850 ex Missione Gallas expulsus et in civ. 
Aden residens, ad insulas Seychellas P. Leonem des Avanchers 
m andavit, ut missionis hodie florentissimae fundamenta iaceret (159). 1892 
P. Evangelista inter Somali infideles stationem Berberam diu aridam 
et infructuosam, tandem Dei gratia rigatam fundavit (172). Cardinalis 
Massaia memoria non solum in Abyssiniae plagis sed etiam in terris 
Europae in benedictione est (175 sqq.). 

Tertius Fasciculus Orientis Missiones describens non pauca ooa- 
tinet testimonia pro laboribus Fratrum Minorum inter Orientales exant¬ 
latis. Laude extollit A. Franciscanos in Bosna-Herzegovina et 
Albania fidem catholicam ad effusionem sanguinis usque defendentes 
(285-287), quamvis eorum numerus non sufficiat. In Walachia Fratres Mi¬ 
nores curam animarum gerebant usque ad ann. 1864, quo a PP. Passio- 
nistis suscepta est (288). Constantinopoli hodie in EccL B. M. V. Perae, 
apud Delegationem Austriacam et in nosocomio Austriaco, neonon ad 
eocl. parochialem in Prinkipo insula curam exercent animarum. In insola 
quoque amoenissima Smyrnae Franciscani cum variis Congregationibus 
Missionum labores suos communicant (260). Rhodensibus Fratres Mi¬ 
nores praesertim fidem servarunt. 

A. Minorum merita extollit circa Coptos Aegypti, inter quos ab 
anno 1889 Vicariatus Aegypti, usque nunc a nostris provisus, erectus 
est (255). Anno 1892 S. Congr. de Prop. Fide Coptis omnes antiquas sta¬ 
tiones Fratrum Minorum in Aegypto super, tradidit, in quibus Catho¬ 
lici exclusive ritui Coptico adhaerentes habitabant, unde evenit, ut duas e 
tribus partibus suarum stationum Fratres Min. amitterent (258). Etiam 
in Abyssinia saec. 16. et 17. una cum PP. Soc. Iesu et Capucoinis labora¬ 
runt (260). Encomio celebrat indefessos Fratr. Min. labores et sudores in 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


BIBLIOORAPHIA. 




Palaestinae sanctnariis per VII saecula perpessos. Iam circa anno 1280 
[non 1888] illud coepit occultum martyrium, per quod invincibilem proba* 
verunt fidem et firmitatem, promerendo sibi permanentem coronam hono¬ 
ris et gratitudinis. Auctor iustum fert iudicium de parvo numero con¬ 
versionum, optime notans tam difficiles conditiones sub Turearum cru¬ 
deli ditione fidei propagationem nimis coarctare. Silentio praetereundum 
non est meritum P. Ladislai Schneider, Prov. Sax. filii, qui omnium 
primus Germaniae Catholicos ad maius Terrae S. praestandum auxilium 
verbis et scriptis excitavit (271). Quid ad annum usque 1906 Patriarcha 
ille Hierosolymitanus et Seraphici Patris filius Ludov. Piavi egregie 
gesserit, nemo est, qui nesciat. Non deerant detractiones et calumniae, 
non violentiae; maior his omnibus Patriarcha ille egregius (272). Omnium 
primi Fratres Min. in Syria locum tenebant et hodierno adhuc die cum 
13 locis quoad numerum alios antecellunt (286). Non parvum sibi ab 
anno 1866 meritum acquisierunt pro unione Schismaticorum in Marasch, 
quo protestantes in Marasch, Aintab, Jenidje superabant. Laudem non 
parvam et illud meretur Collegium-Convictum Aleppi anno 1869 a P. Lu- 
dovico Piavi fundatum toto in Oriente optime cognitum (288-291). Quare 
A. Fratres Min. Damasci commorantes non meminerit, nescimus. 

Non parvus Auctori irrepsit error, S. Petrum de Alcantara Ordini 
Carmeli tarum adseribendo (806). 

Inter Orientales iam dudum FF. Min. Conventuales Mol- 
daviam, necnon Constantinopoli varias stationes administrabant (246). 
Capuccini inveniuntur in Vicariatu Philippopoli et a Para usque ad 
mare Nigrum variis in stationibus. In Seminario S. Ludovici alumni tam 
egregiam accipiunt eruditionem, ut plusquam 48 sacerdotes variorum 
rituum ex eo prodierint (247). In insulis Archipelagi Graeci non pauci 
inveniuntur Capuccini evangelizantes (261). Beati Cassianus et Agathan- 
gelus anno 1684 in Abyssinia martyrio coronati sunt (260). Anno 1627 
primi Capuccini Syriam usque pervenerunt (286). In civitatibus Diabeker, 
Malatia, Kharput (Mardin) ab anno 1841 iidem, non obstantibus perse¬ 
cutionibus et difficultatibus, fortiter steterunt (802). 

IV. Quum Fratribus Minoribus in Indiarum Orientalium par¬ 
tibus nulla concredita sit missio, eorum in quarto libri fasciculo nulla 
fit mentio; Sorores vero Franciscales, praesertim Missionariae Mariae, 
saepius laudantur. — Magna pars Missionum ibi concredita est Patribus 
Capuccinis variarum Nationum. Belgae inveniuntur in Lahore, Franco- 
galli in Raiputana, Tyrolenses in Bettiah. Inter episcopos Ordinis eminet 
Msgr. Anastasius Hartmann, vir magni animi et indefessi laboris, 
qui inter adversa qua Administrator Apost. dioeceseos Bombay magna 
perfecit (402), dum Msgr. Pelkmanns Missionem Lahore quasi a fun¬ 
damentis erexit (409). Sed si alicubi, certe in civitate Lahdre, 176000 inco¬ 
larum, erectio Studii academici contra florentes Acatholicorum scholas 
cum plus quam 2600 alumnis necessaria foret (412). Missio Agrae parvis 
ex principiis ad 26 stationes principaliores accrevit (412 sq.), dum Vica- 
riatue Patna ad florentem statum nondum pervenit. Maiorem spem affert 
Praefectura Rajputana, quae circa finem anni 1907, 2878 Indos conversos 
numerabat (416). In Bettiah. ubi primi omnium evangelium nuntiabant, 
nucn magno cum successu opus evangelicum perficiunt (419 sqq.). 

Hic liber. Non dubitamus, quin omnibus Historiae Missionum stu¬ 
diosis magnum sit allaturus emolumentum et levamen in saepe non 
facili disquisitione tot tantorumque laborum a Missionariis nostris, aliis¬ 
que pro Evangelii dilatatione susceptorum. 

Dorrten. P. Asttortas fireetakee, O. F. M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




Mireur, F. — tes anciens couvents de Draguignan. Iass Cor- 
deliers. — Draguignan, impr. Latii Frfcres, 1906, 1 vol. 
in-8° 170 pp. et 7 planches (5 Fr.). — (Extrait du Bul- 
letin de la Socidtd d’d tudes scientifiques et archdolo- 
giques de la ville de Draguignan). 

Le couvent des Cordeliers pr6s de Draguignan, de la Province de 
Provence, custodie de Marseille, est nomm6 dans le Provinciale O. 
M. vetust., 37; par Barth. de Pise, AP IV, 639 et mentionne par Wad- 
ding, VII*, 237, qui y avoue, qu’il ne savait rien sur 1’histoire de ce 
couvent, different de celui des Observants. Maintenant ce couvent des 
Cordeliers a trouve, en M. Mireur, un historien tr6s assidu et tr&s bien 
informi, qui a recherche partout, pour la composition de son livre erudit, 
des textes e pars dans les archives, les livres de comptos etc. etc. Sur 
le couvent observantin k Dr. cf. Wadding, XV, 112. Gonzaga, 968. 

La premi&re mention des Cordeliers, se trouve dans un testament du 
11 m&rs 1265, les supposant dej& compl&tement installes 22 s. II est sur 
cependant, que S. Fran^ois n’a fonde ce couvent, ni en 1212 ni en 1222 
(p. 4). Les deux Fr&res Mineurs GuiUaume Bertrand et GtuUaume de 
Platsance. nommes comme temoins dans une sentence arbitrale, le 8 avril 
1263, k Fayence, 6taient peut-6tre(?) du couvent de Dr. 24-6. Cf. Gall. 
christ. novius., Marseille, 1899, 123, 127, 137 ofc G. de Plaisance est 
nomine comme etant du couvent de Marseille. En 1295 et 1297 S. Louix 
d’Af\jou visita le couvent (30ss.) et dans son testament il lui rendit le « offi- 
riarium et rtsponsorarium, quae dedit mihi conventus Draguiniani * 32. 
— En 1351 la t6te ou la «ch&sse en forme de tete mitree » (?) de ce Saint 
traversa )a ville 33. Le roi Robert de Sicile ordonna, le 8 dec. 1321, 
k la ville de ceder aux Cordeliers l’eau necessaire k leurs besoins 36 s. 
(pi6ce publiee 140-1). La municipalit£ subvenait volontiers aux depenses 
extraordinaires de la tenue d’un chapitre en 1369, en 1602 (57), de la 
fonte d’une cloche 1380, pour la r6paration de leur bibliotheque, 1413, 
pour Temtretien d’une ecole au couvent 1382-1493 (48-50). Elie versa 
aussi des remunerations aux pr5dicateurs de Car6me et d’Avent etc. 
« qui vale, [lisez valide} se habuerunt », 49. Le conseil municipal eut, en 
1516, 4 s’occuper des femmes qui elavant bugadas infra conventum». 
II menaee d’en ecrire au P. General. Celui-ci y arriva, en effet, en 1585 
(51). En 1590 Charles Emmanuel, duc de Savoie, descend chez les Cor¬ 
deliers 64. Sur cette visite v. Mireur, Les rues de Dr.. dans Le Var, 
29 juill. 1897. —Sur des ffites etc. en 1’eglise des Cordeliers Gf. 67 ss. Lore 
de 1’invasion austro-sarde (1746-7) deux compagnies de grenadiers pie- 
montais y logeaient. 11 n’y avaient plus alors au couvent que 9 religieuz, 
et en 1766 seulement deux. La revolution lui donna le coup de gr&ce. — Le 
P. Joseph Pons, gardien du couvent (1726-8) nous a laisse un livre de raison, 
contenant aussi des notes historiques 76 ss., 168. — Le P. Gabriel Le- 
f'torre (Fabre, Fabri) d’Avignon, provincial de Provence, etc. etc. serable 
avoir et4 affilie au couvent de Dr. II mourut en 1637, 67-61.; Cf. Wad¬ 
ding, Script., 141; 97*; 97*; Sbaralea, Suppi., 296; I* 312. Dans la deuxi- 
&tne partie 85-129, M. Mireur deerit aussi minutieusement que possible 
Vfylise k deux nefs, — comme beaucoup d’6glises franciscaines — 
et le couvent, dont il essaye une reconstruction. — Sept planches aug- 
mentent encore l’interet de ces pages tr4s interessantes d’archeologie 
franciscaine. L’A. a demontr4 que les b&tisses de 1’eglise et du couvent 
avaient 6t6 faites, k 1’origine, pour des B6n6dictins 6ss. Ajoutons que 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




BIBLIOGRAPEQA. 


771 


Tabside carr6, 111 qui ferme le vaiaaeau epaul6 par de hauts contre- 
forta et allongeant aes cinq travees in&gales vera la ville, eat une forme 
caracteriatique dea egliaea ciaterciennes; cf. Kraua, Gesch. d. christl. 
Kunxt, II, Freiburg 1897, 123 aa. Sharpe, Cistercian arckitecture, London 
1875 etc. — Remarquez ausai, que lea t4tes, supporta des formereta, ne 
aont que dea conaolea historiees, dont lea veatiges de draperiea montrent 
clairement, que ce ne aont ni dea « phyaionomiea venereea de granda 
religieux » 112, ni des € faces de moinea convula6ea en leura efforta 
deseaperees de cariatides » 98. Lea soi-diaant armoiriea du couvent (1696), 
snperbement reproduitea en guiae de frontispice, aont cellea de Vordre 
franciscain. L’A. a ajoute 4 sa monograpbie de baute valeur, la liate 
dea famillea enaevelie8 dans 1’eglise et aes dependances 127-9; une 
Uste dea lega et donatione tirees, en general du Livre de raison 
du P. Pone (1297*1753) 180-40; la liate chronologique du personnel 
du couvent, gardiens et religieux 142-164, et enfin l’index dea aourcea 
164-168. P. Miohel Bihl, 0. F. M. 

Antoine de Serent. — Essai de gdographie des dtablissenients 
de VOrdre de St. Frangois en Bret agne, du XIII 9 au 
XIX e si&cle. — Paris, Imprimerie Nationale, MDCCCCX, 
in-8°, 16 pp. — Extrait du Bulletin historique et phi¬ 
lologique , 1909, p. 273-286. 

Cet essai de g6ographie historique franciacaine du R. P. Antoine 
B4guet de Serent, O. F. M. sera bien acueilli par toua lea erudita qui 
s’occupent de 1’histoire des nombreux couvents franciacaine en Bre- 
tagne. Gr&ce 4 ce travail, qui, pour etre parfait k toua lea 6garda, 
aurait toujoura dfl citer lea sourcea, il leur sera facile de ae recon- 
naltre parmi lea noma, les dates, lea obediences dea noa couvents en 
ce paya. L’auteur y enumere d’abord 9 conventa de Frtres-Mineum (Cor- 
deliera) (4); formant la custodie de Bretagne de la Province de 
Touraine; puis onze couvents dea FF.-Min. de VObservance (4-6), qui, 
en 1472, ae a£par6rent des Anglaia et dea Normanda, pour ae joindre k 
la Vicairie Observante de Touraine. En 1484 iis obtinrent un Vicaire 
prov. k eux, et en 1517 iis formarent la Province Oba. de Bretagne. 
En outre il y eut 5 autres c.ouvents d’Obaervants, qui continuaient k 
faire partie de la Vicairie de Touraine jusqu’en 1517, et puis ju8qu’4 
1771 de la Province de Touraine-Pictavienne. Lea R6coUets occu¬ 
parent 11 couvents dea Observante, de 1612 4 1642, pour en former la 
Province R6collette de Bretagne 1642-1791; parell&ment 4 cet te 
province, celle dela Madeleine d’Aujou y fonda 5 couvents (6-7). 
En 1771 les anciens couvents de la Cuetodie de Bretagne et ceux 
de l’0ba. de Touraine Pictavienne pasa&rent chez les Conventuete, 
de la nouvelle Prov. de «Touraine», qui y comptait 7 couv. dans 
aa custodie de «Bretagne» et 7 dans celle de Nantes. — La Prov. 
de Bretagne des Capucins (8-9) comptait, en 1768, 30 couvents, dont 20 
aeulement en Bretagne. Enfin il y avait 4 couvents de Clarittsen (9) (dont 
le plus ancien fut fonde 4 Nantes en 1457), et 3 couvents de Corde- 
Utres. — A la fin (9-16) suit le rtpertoire alphabetique de tous lea 65 cou¬ 
vents nomm68 (1230-1791 suiv.) avec 1’indication sommaire de l’6poque 
de leura fundatione, de leurs tranaitions d’une Province etc. 4 1’autre. De 
tela ea8aia de g6ographie franciacaine pourraient 6tre utilement entre- 
priaes pour d ? autrea paya et provincea. P. Miohel Bihl, 0. F. M. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





COMMENTARIA EX PERIODICIS 





1. — Bnllettino Senese di Storia Patria (Regia Accademia dei 
Rozzi). Siena, Tip. e Lit. Sordo-muti di L. Lazzeri. 

Anno I. (1894). — F. Donati, Notizie su S. Bemardino con un docu¬ 
mento inedito, p. 48-76. [Buon fascio di notizie, specialmente su le pre- 
dicazioni dei Santo e le sue relazioni coi letterati dei tempo, alcune 
delle quali veramente allora nuove o tratte da nuovi documenti, non 
tutte usufruite dall’ AI e s s i o. U documento A una vivacissima relazione 
della morte, dei funerali e dei primi miracoli che ne seguirono, di S. 
Bemardino, scritta in forma di lettera, da un tale GiuUano in Aquiia, 
probabilmente milanese, non certo Frate Minore, di tutto testimonio 
oculare. La relazione A tratta dal cod. della Bibi. Com. di Siena P. II 16 , 
collazionato con quello della Nazionale di Firenze Magliab. II, II. 325\. 
— AIom. Toti, La chiesa di S. Francesco in Siena e i Piccolomini, 
p. 77-97. [Dai materiali della chiesa stessa .e da documenti trae e traccia 
i tre periodi di formazione di questo grandioso tempio francescano: co- 
minciato nel 1246; su disegno di Agostino e Agnolo architetti senesi 
ingrandito nel 1326, e compito dopo il 1448 (77-86). I Piccolomini, dietro 
1’esempio di Enea Silvio (Pio II), amarono assai questa Chiesa e il con¬ 
vento, cui aggiunsero parti e ornati, e nella chiesa ebbero due cappelle, 
che l’A. descrive, discutendo inoltre vari punti storici e artistici. — In- 
tomo a questa chiesa cf. anche Lusini V., Stoida della Basilica di S. 
Francesco in Siena , Siena 1894, che Luigi Fumi recensisce a p. 316-7 
di quest’ annata dei Bnllettino; come pure vedi dello stesso L. Fumi la 
conferenza ricordata in Cronaca , ivi, p. 324]. 

Anno U. (1896) — F. Donati, S. Bemardino predicatore dede Indtd- 
genze per le Crociate, p. 130-6. [Pubblica dalla Comunale di Siena nna 
Bolla di Eugenio IV « Pia Mater Ecclesia » , data da Siena il 26 Mag- 
gio 1443, in cui sono indette le Indulgenze per K Crociata contro i 
Turchi giA proclamata Panno prima dallo stesso Pontefice. In essa egli co- 
stituisce S. Bemardino da Siena «omnium in praesentibus litteris con¬ 
tentorum executorem, et nuncium nostrum in omnibus civitatibus > ecc. 
con tutte le facoltA solite in simili casi]. — Arnaldo Verdiani Bandi, sotto 
la rubrica Archivi descrivendo sommariamente gli Archivi della Val 
d'Orcia , p. 323-38, ne spigola fra le altre queste notizie Francescane: 
Pibnza (A. Comunale), sulla coperta dei primo Libro dei Consigli (Ibil- 
1673) si legge: «Aurelio Collodi messe questo libro in S. Francesco, 
acciA non vada come gli altri che andarono male per la guerra di Siena > 
(p. 324). Un codice delPArchivio Vescovile, intitolato Memorie di Pienza, 
comincia con questa dichiarazione: « Copia di ciA che accadde in questa 
cittA di Pienza nelPanno 1664 fino al 1567 ricavata da un libro antico 
di questo Convento di S. Francesco dei Minori Conven¬ 
tu ali >; ma poichA A veramente uno zibaldone di varie provenienze e 
di diversi tempi, porta anche: « L’anno 1606 si fabbricava il bel c o n- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 





COMMENTARIA EX PERIODICIS. 


773 


vento de’ Cappuccini di S. Quirico [d’Orcia], standovi due o tre 
Padri e k 4 di ottobre venne la fameglia e 1’anno 1611 fu benedetto, 
dicendovi l’Uffizio e Messa, et si seguiva la fabbrica». 

Anno HI. (1896). — G. Pardi, Sulla vita e gli scritti di Dommico da 
Monticchiello, p. 23-42. [Trecentista (f 1367?), pregiatissimo traduttore, 
fra l’altro, della Mystica Theologia attribuita gi& falsamente a S. Bona- 
ventura, il cui volgarizzamento stampb il P. Bartolomeo Sorio, La 
Mistica Teologia ecc. Verona 1832]. — Alessandro Lusini, dando relazione 
generale e particolareggiata dei R. Archivio di Stato in Siena , con 
continuazione ancbe negli anni seguenti, ci fa noto a p. 97 s. che l’Ar- 
chivio Comunale nel 1338 fu trasferito dalla sagrestia dei Frati Pre* 
dicatori in quella dei Francescani, dove rimase fino al 1463, quando 
il 16 gennaio fu deciso: « quod omnes scripture, libri, codices instru- 
menta et quascumque alias scripturas pertinentes ad Comune Senarum 
existentes in conventu Sancti Francisci, extrahantur de dicto 
loco et portentur ad hospitale Sancte Marie de la Schala» (98 n. 2). 
Nella Collezione diplomatica si trovano provenienti: dal Monas tero di 
S. Petronilla (Clarisse) pergamene 111-f-ll (260s., 267 s., 277 s.); dal 
Conv. di S. Bernardino alTOsservanza presso Siena, 5 sole 
pergamene, fra le quali per6 la Bolla di canonizzazione di S. Bernar¬ 
dino da Siena (260 s., 273); da quello di S. Francesco di Siena perg. 
607, delle quali 246 dei sec. XIII, 136 dei sec. XIV e 98 dei XV, oltre 
che « piii di dugento » erano andate perdute nel trasloco dall’Archivio 
dei Convento a quello Diplomatico fiorentino, awenuto nel 1808; dal 
Monastero di S. Girolamo di Campansi in Siena, di Terziarie Fran- 
cescane, perg. 60 (2'60 s., 276). — Vedi VInventario delle pergamene conser¬ 
vate nel Diplomatico dei R. Archivio di Siena, pubblicato poi dal Lusini 
stesso in questo BuUettino, vol. XIII (1906) e seguenti, Parte Prima, 
dalTanno 736 al 1250, e uscito ora anche in un volume separato. — 
Giuseppe Sanes i, Un episodio d’erema nel 1383, p. 384-8. [Si ricava da una 
lettera di denuncia dei caso al Capitano e Priori di Siena, con la pro* 
testazione di volervi porre rimedio energico. La lettera in volgare 
pubblicata per intero (884-6) termina: «Facta in Siena nel luogo di 
frati minori, a di XIII de Giugno [1383]. Il vostro Inquisitore manu 
propria]. — F. Donati, Un Predicateur populaire dans tltalie de la Re- 
naissance , S. Bemardin de Sienne 1380-1444 par P. Thureau-Danoin, 
Paris 1896, p. 288-90. [Recensione favorevole, con alcuni appunti]., 

Anno XV. (1897). — Agostino Zanelli, Maestro Francesco Sanson. 
Notitie e documenti ( 1414-1499 ), p. 83-100. [Nelle notizie l’Aut. si occupa 
principalmente dei cognome e della patria di questo 41° Min. Gen. dei Frati 
Min. 1 documenti lo chiamano Franciscus Sanson de Senis, Franc. Sanson 
q. N annis [= Ioannis] de Senis, Franciscus Sanson de Brixia o civis bri- 
vianus. Dunque n6 della famiglia o dei Senni o dei Nanni o, molto meno, 
dei Sansoni, come 1’hanno variamente creduto quelli che han scritto 
di lui. I piii importanti documenti poi, un diploma di baccalare, il 
euo testamento, 1’epigrafe della sua tomba ecc. lo dicono di Brescia; 
de Senis pare un appellativo d’affezione: il padre era senese, ed egli 
stesso venne giovinetto a Siena e in Siena si vesti frate e visse 
lungo tempo. I documenti pubblicati, in parte inediti, sono: Una lettera 
ubbidienziale dei Min. Gle Fr. Giacomo da Mozanica (26 maggio 
1466), con la quale il Sanson 6 mandato a esercitare il baccalareato in 
Venezia (86-7 nota 2); I. Eletione dei Sanson a Lettore nedo studio di 
Siena (Deliberazione dei Savi dello studio, 1473, 24 Maggio e 5 Luglio), 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


774 


OOMMENTABIA EX PERIODICIS. 


p. 90-1; II. Diploma imperiale [Federico III] oon cui il Samum l nomi¬ 
nato Consigliere deU’Impero (1483, 1 Dicembre), p. 91-2; III. Prowisione 
dei Consiglio speciale di Brescia, con la quale si assicura al Sanson che il 
convento di s. Francesco, da lui riccamente aumentato e fornito, gari 
conservato ai Conventuali, non ceduto agli Osservanti (1496, 26 ottobre), 
p. 92-3; IV. Decreto dei Doge di Venezia esimente da dazi, decime ecc. 
la casa e una possessione paterne cbe il Sanson assegnava ai bisogni 
dei convento di S. Francesco di Brescia (1497, 16 Settembre), p. 93-4; 
V. Inventarium degli oggetti lasciati dal Sanson alia sua morte (1499, 
4 Novembre), p. 94-9; VI. Lettem [Ducale] aWoratore veneto presso U Papa, 
in cui si rifiuta di cedere due forti somme lasciate dal Sanson alia fiab- 
brica delPaltare di S. Antonio di Padova e alia chiesa di S. Francesco 
di Brescia (1499, = leggi 1600, 16 Gennaio) p. 100. Il documento in nota 
e il I. son tratti dall’Archivio di Stato di Sicna; gli altri dell*Archivio 
di Stato di Brescia, meno una copia dei V e il VI, che sono dell’Arch. 
Comunale della stessa cittA]. — Il Testamento di un prestatore Senese 
neUa Champagne, dei 16 agosto 1338, pubblicato e illustrato da Giuseppe 
Sanes i, secondo due copie autenticate dell’Arch. dello Spedale di Siena, 
presenta queste note per la nostra storia: Il testatore era Federico 
Rimpretto e testava: «in Cremona, presentia fratris Iacobi et fratris 
Egidii de ordine fratrum minorum... testium » (123). «Item dixit et 
voluit et legavit predictis pauperibus et hospitali [sancte Murie Senne 
= di Siena] vineam suam de Monestereo [localitA presso Siena] salvo 
quod dictus hospitalis debeat dare sororibus monesterii sancte PetroniOe 
omni anno annualiter et perpetuo duo modia vini, et fratribus predica- 
toribus duo modia vini similiter, et fratribus minoribus de Senna 
similiter duo modia vini de ipsa vinea....» (126). «Item dixit et voluit 
et iussit et legavit sororibus sancti Franceschi Cremone vi- 
ginti sol. de venetianis grossis; et ibi vult iacere» (127). 

Anno V. (1898). — F. Donati, in Lettere politiche dei sec. XIII sutta 
guerra dei 1260 fra Siena e Firenze, p. 266-269, continuazione dalle an¬ 
nate precedenti, pubblica dal cod. Vaticano d." c. 90\ una lettera della 
Comunitd di Siena, in data 12 Maggio 1261, diretta a Riccardo di Cor- 
novaglia eletto Re di Germania ed aspirante all’ impero, contro i Guelfi 
di Firenze, nella quale questi sono accusati anche dei seguente fatto: 
« Processit eciam de salubri consilio apostolice sedis, in Tusciam destinare 
legatum quemdam religiosum virum, fratrem Iohannem de Oliva 
de Ordine Minorum, inquisitorem heretice pravitatis, ad extirpan- 
dum illos, quos heresis macula fedaverat, ne contagium morbi eius cor¬ 
rumperet ecclesie filios, in detrimentum et periculum animarum, qui 
quomodocumque ab universis Tuscis fuisset admissus in suis peticionibua 
tamquam verus salutis medicus animarum, et informator fidei ortho¬ 
doxe, iuxta apostolicam sancionem, per Florentinos eosdem, quos iam 
dire excommunicacionis sentencie multiplices, ex promissis et multis alii* 
excessibus, eos tamquam hereticos vulnerarunt, eiectus fuit et cum 
pudore repulsus, sic quod officium sibi commissum in tota dicione Flo- 
rentie, non faoto, sed solo sermone, exercere nequivit, vel exprimere 
legem dei. Quo de causa digne lata est in eos excommunicacionis sen¬ 
tentia, adi uncta cum aliis quas pro fabulis reputabant • (p. 264 s.). — 
La bolla di Canonizzazione di S. Bernardino da Siena si trova anche 
trascritta ne\V Instrumentario dei Comune di Siena, detto Calefetto, Nu¬ 
mero d’ ord. 6, a carte 164-166: A. Lisini, in continuasione di Siena , 
R. Archivio di Stato. Inventario dei Capitoli, p. 496. 

P. Benveniito Bvghetti, O. F. M. 


Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



COMMENTARIA 


PERIODICIS. 



775 


2. — Rene da lTTniversite de BmxeUee, Bruxelles. 

XIII. 1907-8. — Ch. Pergameni, (Docteur special en histoire, et ar- 
chiviste adjoint de la ville de Bruxelles), Un Episode de la suppressum 
des couvents d Bruxelles d la /in du XVII siede, p. 496-602, d’apres un 
MS. des archives de la ville de Bruxelles, (n. 1362 de 48 feuillets, dont 
le 22 blanc: de la meme main; in-8°): « Relation fidde de la suppression 
et du rdablissemeni des Urbanistes de Bruxelles, par M u " Th&rlse Ver- 
8chelde, due Prieure le 3 du Mois de Mai de Van 1702». 

3. — Bullettin de la commissi cm royale d t Hietoire de Belgi- 
qae, Bruxelles. 

LXXVII. 1908. — Ch. Pergameni, La population des communauUs 
religieuses de Bruxelles en 1796, d'aprts les documents inditis (tir6 k part, 
1896, in-8°, 66 pp.). En 1796 les Conventionnels franpais, envahisseurs 
victorieux, firent dresser le relevi nominal des Communaut£s religieuses 
pour les couvents et pour les disperser. II y avait 11 communaut6s d’hom- 
mes et 12 de femmes avec 295 religieux et 296 religieuses. P. 64-77 les 
R4collets y figurent au nombre de 50, dont 14 fr6res lais. La liste indique 
les noma et pr6noms, le lieu de naissance, enfin leur l'&ge en 1796 et 
aussi lors de l’6mission des voeux. 

P. J6rdme Ooyens, 0. F. M. 

4. — English Historica! Beview, London, Longmans, Green & C°. 

XXIV, (1909): = G. L. Kingsford, rec. 135-8: W. Miller, The Latins 

in the lavant; a history of Frankish Greece (1204-1666), London 1908, 
(Opus eruditum, licet aliqua et connexionem illius historiae cum aliis 
Europae statibus quadamtenus neglexerit). — T. F. Tout, rec. 141-5: 
Finke, Acta Aragonensia (quae plurimum laudantur). — W. H. Frerb, 
rec. 161-2: J. H. Pollen, S. J., UnpubUshed Documents relating to english 
mariyrs, 1,1584-1603. (Catholic Record Society vol. V), Leeds, 1908. (Liber 
meritorius). — H. R. rec. 397-8: Em. Harcourt Vaughan, The origin and 
early development of the English Universities to the close of the 15. Cen- 
tury, ap. The University of Missouri studies, Aug. 1908 (Nil novi refert, 
usus libris notis). — T. E. Tout rec. 611: W. Brown, The register of W. 
Wickwane archbishop of York 1279-86 (Surtees Society, vol. CXIV) 1907. 
(Hoc op. utile et accuratum notamus ob W. W. relationes non optimas 
cum Fr. Ioh. Peckham). — John Dowden, rec. 776-9: W. Moir Bryce, The 
Scottish Grey Friars, 1909. (Opus diligentissimum. P. 776 credit Obser¬ 
vantes in Scotiam venisse non 1447, sed parum ante 1463, eosque fuisse 
appellatos a regina Maria Geldriae, quae 1449 (aestate) in Scotiam venit. 
P. 777, mores FF. Minorum nunc meliores apparent quam hucusque cre¬ 
debantur, praesertim ob eorum inimicorum calumnias. P. 778 plura menda 
minora lectionis in docc. enumerat). — J. P. Whitney rec. 780-4: J. Gaird- 
ner, Lollardy and Reformatum in England: An historical survey, 2 voll. 
London 1906. (Opus summi pretii; tamen notandum originem Lollardo- 
rum non a Wiclefio provenisse, neque eos ubique in Anglia vulgatos 
fuisse et populares. Pluries agitur de FF. Min. v. g. de Ioh. Mardisle 
an. 1374. et Henr. Standis h, qui regis dominium defendebant). — 
M. R. J. rec. 825: A. G. Little, Liber Exemplorum... (Liber doctus, magni 
momenti pro moribus etc. saec. XIII de quo AFH II, 651). 

5. — Rflmiwhe Quartal schrift fRr chrisrtliche Altertumskunde 
nnd fttr Kirchengeschichte. Rom. Spithover; Freiburg, Herder. 

XXI, (1907): = K. H. Schafer, PUpstliche Ehrenkapliine aus deutschen 
Di&zesen in 14. Jahrhundert, 76-119. (Enumerat CApellanos pontificios a 
tempore Clementis VI usque ad tempus Clem. VII. Eorum numerus va- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


COMMENTARIA EX PERIODICIS. 


776 


riabatur plurimam; circa an. 1260 iam exsistebant a clero saeculari et 
regulari assumpti. Dicto tempore (1842-1894) 70 e Germania oriundos 
recenset, inter quos, 8 O. S. B., 7 0. Praed., 4 0. F. M., Carm. Aug., 
5 Cist. 4 Hosp. S. Ioannis. Ex 0. F. M. fuerunt: p. 111 Mich. de Co¬ 
lonia; «licet absens nominatus» 1876, april 12. — P. 111 Ioh. Schre- 
cemberg conventus Patavin. (Pcuisau) lic. abs. nom. 1880 iun. 20. P. 
112 Guillelmus Gros, lic. abs. nom. 1882, mart. 81 [Sed iam 14 
sept. 1881 nominatus erat; cf. Eubel. BF VII, 280].— P. 112 Henr. de 
Westhusen, 1888-84, [Of. BF VII, 262. Plures numerandi erant, cf. 
1. c. 202 etc.]). — Fr. Falk, Eine relatio ecclesiae Metropolitanae Mogwv- 
tinae, (c. an. 1620), 1408. (E cod. Vat. Ottob. 2421 part. I). P. 140 « Pa¬ 
tres S. J. [Moguntiae sunt], ubi olim fuit conventus Franciscano- 
rum»; P. 141: « Abbatia et conventus Clarissarum.». Item extra 
muros monasterium pauperum Virginum O. S. Fr. de tertia regula». 
— P. M. Baumgarten, Kleine diplomatische Beitrdge, 148-9. (Agitur prae¬ 
cipue de bullis; p. 146 de illis, quas AFH II, 6 seqq. iuxta L. Delisle 
Kaltenbrunner et Norden commemoravimus. In Arch. Vatie. Instr. 
Misc. 1276, conservata sunt 6 originalia, quae pro legatione FF. Praed. 
1276 confecta fuerant, quaeque p. 146 enumerantur; editque notam sive 
textum ap. AFH II 6-7, de legatione FF. Min. revocata. P. 147: Bullae 
quae FF. Minores Ancona secum retulerant, pro minutis serviebant ad 
novas bullas FF. Praed. conficiendas). — Ree. 216: A. von Wretschko, 
Zur Frage der BeseUsung des erzbischbfi Stuhles im MittelaUer, Stuttgart 
1907. (Insunt libro documenta). — G. Brom rec. 216-8: Mulder, W. J. M., 
Dietrich von Nieheim. Zijne opvatting van het ConcHie en zijne KroniecJc, 
Amsterdam 1907. (Opus bonum, sed pluries mendosum. M. probat Theo¬ 
dorici esse certo tract. de necessitate reform. eccl., sed non: de modis et 
de difficultate; quae res in dubio adhuc manet. Probat tamen ideam fun¬ 
damentalem tractatus de modis etc.: scii. Occami distinctionem inter Eccle¬ 
siam universalem et apostolicam, apud Theodoricum alias non inveniri. 
In p. II editur eius Chronica). = W. Berger, R&mische Beitrdge eur (7e- 
schichte der Katechese im MittelaUer, 169-97; textus 178-97. (P. 160: Dif¬ 
ferentia erat inter chatedhesim pro pueris et pro adultis; cf Thalhofer, 
Die katechet . LehrstUcke im MA. ap. MitteUgen d. Qes. f. deut. Ertiehg. 
u. Schvlgesch., XV, Berlin 1906, 8. Heft. P. 162 cit. et W. Burger, Die 
katechetische Summe des Bernard Guy, ap. Katechetische Bldtter, Kempten 
1907, Heft 6. — P. 178-94 e Cod. Vat. Cat. 8824 ed. « Alphabetum catho¬ 
licorum ad inclitum Dominum regem Aragonum pro erudiendis filiis », 
Arnaldi de Villanova (??). (Consistit ex interrogationibus et responsis). 
P. 194-7 ed. e Cod. Casanat. 108 Tabulam fidei Christianae. — P. 171 citat 
e Cod. Vat. lat. 6067, (anni 1444) primam formam systematicam 6 prae¬ 
ceptorum ecclesiae, quae hucusque primum inveniri credebatur ap. Xen- 
stenen Spiegel Theodosii Coelde O. F. M., cuius textus ap. Moufang, Ka- 
thol. Katechismen d. 16. Jahrh., 1881, p. XIX). — P. M. Baemgarten, Kleine 
diplomatische Beitrdge, 198. (Nota: BJegistretur] in dorso etc. Bullarum 
primum invenitur in bulla Iohannis XXII, 27 sept. 1820). — Beo. 224: 
Fischer, Frans von Assisi 1219-21. (Libro assentit). 

P. Mioh. Bihl, O. F. M. 



Digitized by 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



MISCELLANEA 


II ReHquiario di S. Fraucesco di Gubbio, rinventrto reoentemeste. — Nelia 
Cronaca ItdUana dei Fascicolo II di quest’ anno (AFH III, 872) demmo 
un’affrettata e incompleta notizia dei prezioso Reliquiario ritrovato po- 
che settimane prima presso la Chiesa di S. Francesco in Gubbio. Allora 
scrivemmo: « Attendiamo una pi^i minuta e precisa relazione ». E la re- 
lazione, minuta e precisa, 6 venuta per 1’ organo pid autoreyole che si 
potesse desiderare, il BoUettino d’arte dei Ministero della P. Istruzione 
(Anno IV, Roma 1910, fasc. IV, p. 169 s.), dal quale noi la riportiamo 
per intero, qua e 1& soltanto leggermente compendiata, come di oggetto 
che interessa vivamente 1’ arte e la storia francescana. 

= II reliquiario fu trovato dalla Commissione per la verifica degli in¬ 
ventori dei beni comunali e demaniali di Gubbio, il 1° Marzo 1910, in un 
locale annesso alia chiesa di S. Francesco. Con la debita autorizzazione 
tolti i sigilli appostivi nel 1760 dal Vescovo di Gubbio Giacomo Cingari 
di Bologna, ecco ci6 che vi si rinvenne: La cassetta, prima di tutto, in 
legno dipioppo e terminata a timpano, ha un’altezza massima di m. 0,455, 6 
larga m. 0,81 e profonda m. 0,095. E chiusa da due sportelli che si aprono 
a trittico, e conserva 1’ antico braccetto e la serratura in ferro battuto. 
E* rivestita di pelle di dante, meno gli sportelli coperti di seta rossa, 
ed 6 ornata da bordure e galloni con sfilatura di seta. Sui 2 sportelli, al- 
1’estemo, sono inchiodate due miniature su pergamena, intagliate con 
forbici seguendo il disegno delle figure e alte cm. 25. Sono due santi, 
con aureola, manto fissato su la spalla e aperto sui fianco. Il Santo a 
sinistra sostiene una crocetta ornata di tre globi alie es tremitA delle 
aste. L’ Ispettore non si pronunzia su l’epoca di queste miniature; ma 
il costume, la tecnica, il disegno fanno credere siano dei V sec. d. Cristo. 

Il cofanetto 6 opera frammentaria: miniature intagliate da antichi 
codici, un dittico di maniera bizantina, vetri dorati a fuoco, un fram- 
mento d’ arazzo in seta dei sec. XIII, furono riuniti a decorare que¬ 
at* edicola, forse da un frate, nel sec. XIV. 

L* interno degli sportelli 6 decorato di sei miniature inchiodate su 
fondo di seta rossa, probabilmente intagliate da un codice. Rappresen- 
tano: 1° S. Chiara, volta di tre quarti (come tutte le figure) e soste- 
nente un giglio nelia destra. — 2° S. Crisanto, con croce astile. — 
8° S. Lodovioo di Tolosa, con mitra, pastorale e corona regale. Questa 
figura ha riscontro con quella dello stesso santo dipinta nelia crociera 
della Basilica inferiore di S. Francesco in Assisi, attribuita a Sim. Martini. 
— 4° S. Francbsco d*A88I8I, con barba tonda, in atto di mostrare la 
stimate dei costato. — 5* S. Daria, con velo bianco sui capo e giglio 
in mano. — 6° S. Antonio di Padova, con un libro verde. Queste minia¬ 
ture, fra le pi& fine dei sec. XIV, di esecuzione accuratissima, sono tutte 
a fondo d’ oro, con i Santi rappresentati a mezza figura e ornate agli an- 
goli da delicati valeschi su fondo ultremare e rosso. Furono probabil¬ 
mente eseguite da Simone e Donato Martini. 

Nell’ interno ricopre il fondo dei timpano una miniatura che rappre- 
senta il Salvatore benedicente, su fondo d’oro; forse di Simone Martini . 

Arehkmm Prancucanum Hutoricum. — An. III. 49 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



MISCELLANEA. 


778 

Sotto il timp&no A incastrato un piccolo dittico, dipinto a tempera ea fondo 
d’oro a bolo, benissimo conservato. Ogni sportello (o parte dei dittico) mi- 
sura m. 0,12X0,18. In quello a destra la Vergine coi putto secondo la for¬ 
mula bizantina; neiraltro a sinistra il Crocifisso, tra la Vergine e S. 
Giovanni e cori d’ angeli piangenti. Le soritte su la croce e nei discbi ai 
lati della Vergine sono in greco. Il Crocifisso ha i piedi sovrapposti fo¬ 
rati da un solo chiodo, il corpo scontorto: vi si rivela una qualche 
influenza duccesca, sebbene opera di pittore greco dei sec. XIV. 

Il frate che innestA in questa edicola i preziosi ed eterogenei ciraeli, 
fece eseguire espressamente per il reliquiario le figure che rivestono 

10 spessore interno della cassetta. Queste miniature, oltre che essere di 
una mano diversa dalla precedente, corrispondono perfettamente alia 
superficie che coprono; e mentre le altre rappresentano Santi non eu- 
gubini ed alcuni non conosciuti o non venerati in quella cittA (per es., 
S. Crisanto), in queste invece troviamo i protettori eugubini. Sono di 
un seguace di Simone; il disegno A pifi largo ma pifi duro, 1’esecuzione 
aflrettata, le pieghe schematiche e senza valore, le mani non hanno il 
movimento e la vita di quelle dei nominati maestri senesi. 

Rappresentano: 1° Un Santo Papa. — 2° Un Santo Vescovo (S. Ubal- 
do?). — 8° S. Agnesb (trovasi anche tra i protettori di Gubbio nel po¬ 
li ttico dei Lorenzetti). — 4° La Maddalena. — 5° In una fascia sotto 

11 dittico, a mo’ di predella, entro formelle polilobate, S. Chi ara, i 88. 
Diaconi Iacopo e Mariano antichi protettori di Gubbio, S. Andrba, il 
Battista, una Santa. — 6° Due angioli, stanti, con braccia conserte. 

11 vano centrale dell’ edicola A diviso in due da una tavoletta oria- 
zontale: nella parte superiore vi A il dittico e le miniature cui si A ora 
accennato; nell’ inferiore sono le reliquie, ricoperte da vetrini dorati e 
graffiti su fondo nero. 

Rappresentano (in relazione alie reliquie): 1° 8. Chiara e 4 Angioli. 
— 2° La Vergine coi putto e i sim boli dei 4 Evangelisti. — 8* Cristo 
benedicente, i SS. Pietro e Paolo e due 88. Vesco vi. — 4° S. Francbboo 
d’Assi si e 4 Angioli. 

Questi vetri, di squisito disegno senese con qualche influenza fran- 
cese, sono di una rara bellezza anche per la perfetta esecuzione tecnina 
e per lo stato meraviglioso di conservazione. = 

Inoltre il 2 dello stesso mese la predetta Commissione trovA, sem- 
pre in S. Francesco di Gubbio, due Croci-reliquiari portatili con le estre- 
mitA delle aste trilobate, ricoperte interamente da vetri dorati e graf¬ 
fiti su fondo nero dei sec. XIV, ma d’ altra mano. 

Tutti e tre questi preziosi reliquiari, di proprietA, insieme con la 
Chiesa, dei Comune, furono portati nella Civica Pinacoteca, ove saranno 
custoditi ed esposti al pubblioo in apposite vetrine. 

P. Beavenuto Bugbetti, O. F. M. 

De Patris S. IOHANNIS 0HEZ de CAPISTRANO origine et patria. — Pro¬ 
missum nostrum (AFH m, 151), paucis praestantes de stirpe et patria, 
unde S. Iohannis pater ortum suum traxerit, hic dicimus. Biographi eius 
primi, qui et ipsius Socii fuerant, de hac re quidquam adnotare operae 
pretium non ducebant. « Claris parentibus natum » simpliciter eum dixit 
Fr. Nicolaus de Fara(l); illum « plurimum a nobili priscorum lare di¬ 
gnitatis et honestatis» traxisse scribit Fr. Hieronymus de Utino (2); 
atque Fr. Christophorus a Varisio(8), Capistranum oppidum nominans: 

(1) Acta 88. oot. X, 440. (2) L. o. 484. (8) L. c. 491. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 




MJBCELLANfcA. 


779 


< de qao, ait, parentes b. Patris nostri Fratris Iohannis moribus et 
vita et parentela conspicui, originem traxerunt». — Posteriores autem 
scriptores in duas bac de quaestione sententias abierunt, quibus¬ 
dam eius patrem Germanum fuisse dicentibus, uti Rodulphius Tossi- 
nian. (1), Sedulius (2), Waddingus (3), Salv. Massonius (4), Barberius (5), 
Amandus Hermann (6), Van Hecke Bollandista (7), Sbaralea (8), etc. etc., 
aliis e contra Sancti patrem GaUum fuisse proclamantibus, inter quos 
P. Blancone (9), Artburus de Monasterio (10), D. Chamard(U), P. Leo de 
Clary (12), olimque cl. L. de Kerval (13), omnes franco-galli auctores, Ca- 
taneo(14) etc. etc. 

Constat autem S. Iohannem natum fuisse Capistrani, ex matre itala, 
e Capistrana, ut videtur, familia oriunda. Opinio de stirpe gallica patris 
Sancti nititur in primis facto quodam regni Neapolitani, cuius erat op¬ 
pidum illud. Cum enim scelestis illa Iohanna 1(15), regina neapolitana 
(1343-82), schismatis occidentalis tempore ad Clementis VII (1378-94) 
partes deflexisset, ab Urbano VI (1378-89), tanquam regni Neapolitani 
domino, exauctorata est eique Carolus III Dyrrachius (1845-86) substitu¬ 
tus (16). Sed Iohanna testamento suo regnum suum tradidit Ludovico 1(17) 
Andegavensi, (1339-1384). Inter milites ab isto tunc conscriptos asseclae 
alterius opinionis gratis supponunt et dicunt, sed minime pro¬ 
bant, fuisse patrem S. Iohannis. Hoc autem libenter concesso, minime 
hinc sequeretur, omnes copias Andegavensis e Gallis coaluisse. Tunc 
enim Aevi plures militum duces cum copiis a se collectis, modo pro una 
parte acregno, modo pro altera pugnabant, iuxta spem maioris mercedis 
hinc vel inde percipiendae. Revera illo tempore (1388) in exercitu Ludo- 
vici Andegavensi dux quidam «Iohannes Theotonicus > expresse com¬ 
memoratur (18). 


(1) Histor. teraph. relig. U. 3 , Venetiis 1586, 111 v. « ex patre heroe quodam 
germanico, qui oum Andegavensium duce in Italiam venerat» oto. — De hac 
quaestione penitus silet G. Voigt, Johannes von Capistrano ap. Historisehe Zeit- 
sehrtfl, X, Mtlnohen 1868, 84seqq. 

(2) Historia seraphica, Antwerpiae 1618, 896 seqq. 

i.8) Annales O. M., an. 1885 n. 9; IX*, 68. 

(4) Delia maravigliosa vita... dei B. Giovanni di Capistrano, Venezia 1627, 4. 

(5) Vita dei B. G. da C., Roma 1690, 2. 

(6) Capistrantis triumphans, Coloniae 1700, 4 seqq. 

(7) AA SS 1. c. 278-4. (8) Supplem. ad SS. O. Min., Romae 1806, 401. 

(9) Lee Chroniques de Mare de Lisbonne, trad. fr. p. III, 1. IV, oh. 1. Paris 1604. 

(10) Martyrologium Franciscanum, Paris 1658, 28 oot. not. 2 et La fleurs des 
vies des Saints, II, Rouen 1687. s. v. 

(11) Histoire des saints personnages de VAnjou, Paris 1868, 8 vols., s. v. 

(12) Auriole s&raphique, IV, Paris (1888), 89 seq.*, versione italiana IV, Qua- 
racohi 1900, 92 seqq. 

(18) S. Jean de Capistran, Bordeaux et Paris 1887, 2 seqq. (I ed.); vers. 
ita). Roma 1887, 16seqq., of. AFH III, 150 sq. 

(14) Vita di S. G. da C., Parma 1691, 8 seq. 

(15) Cf. De Blasiis, Racconti di Storia napoletana, Napoli 1908, 210 sqq. Che- 
valier, R&pert., 2552. 

(16) De Blasiis, 1. o. 288 seqq. *, Barone, ap. Archivio storico per le prov. sus- 

pol., XII, 1887, 5 seqq. (1^) N. Valois, ap. Rev. Quest. hist., 1892, VII, 

115 seqq., 1894, XI, 84seqq. Chevalier, 2898. 

(18) Mura tori, R. I. SS. XXI, 44-5. — Animadvertendum certe, oum Van 
Heoke, 1. c. 278, 275 factum illud, quod Ladislaus rex, filius Caroli m Dy- 
raehii, Sanctum Perusii iudioem constituit, innuere patrem Sancti partes 
Dyrachii secutum esse, non vero Andegavensis, adversarii eius et hostis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


780 


1OS0XLLANKA. 


Aet opinio de patria gallica patris 8. Iohannis non solnm in consi¬ 
deratione modo exposita, et in se, uti patet, parum concludenti, nititur, 
sed praecipue fulciri dicebatur in tribus MSS. Bibliothecae 
pubi. AndegaYensis. Primum est Claudii M6nard (nati 1574) MS.: 
Pandectae rerum Andegavensium (1), MS. 875, 2 voll. in-foll,; t. 1, fol. 66; 
in secundo vero, posterioris longe temporis, Petrus Rangeard (obiit 1726) 
nonnisi dicta Cl. Menard repetit (2). Eodem fere tempore — quod adeo 
a factis distat, ut nemo non videat, quantam fidem mereatur, praesertim 
cum nulla documenta allegare potuerint isti auctores — Jos. Grandet 
(obiit 1724), paucissimis verbis, quibus de S. Iohanne agit (8), praetendit 
etiam cognoscere locum, unde pater Sancti oriundus fuisset(4). De fonte 
autem vel documento nihil. Nil ergo immorandum eiusmodi in testimo¬ 
niis discutiendis; archiva quoque illius regionis a Celestino Port (5) et a 
P. Charfiard (6) aliisque accurate explorata, nil penitus continere no¬ 
scuntur, quod talibus assertis robur vel levissimum addat. Iure ergo 
cl. L. de Kerval, post rem denuo perpensam, his hypothesibus, quas 
magni quondam fecerat, fidem iam non tribuit (7). 

Neque illa, quae hucusque in favorem patriae germanae auctores 
attulerunt, vim magnam habebant. Dicunt (8) Sancti patris nomen genti¬ 
litium germanum Her (quod Latinis est dominus) vel Hera(?) fuisse. An 
hoc e falsa lectione nominis veri promanaverit, ignoramus (9). Massonius 
autem, de fratribus carnalibus S. Iohannis locutus (10), eorum familias 
narrat suo tempore, i. e. an. 1627, per agrum Capistranensem valde mul¬ 
tiplicatas fuisse, ac in memoriam sui auctoris Del Tedesco italice (quod 
Theutonici sonaret) adhuc cognomine appellari. Massonio, civi Aquilano 
et Capistrano contermino, haec narranti vix diffidendum est, saltem quoad 
cognomen sui temporis (11), sub quo traditio vera latitavit. 

Habemus enim hac de re Sancti biographis ignotum testimonium 
authenticum atque autographum ipsius Sancti Iohannis de Capistrano. 
Mos enim ei erat, exemplaria sive litterarum sive etiam librorum suo¬ 
rum ab aliis scribis exemplata, sui nominis propria manu apposi- 

(1) Cf. L. de Kerval, 1. c. 8 seqq.; op. oit. ed. H% p. 146-7. 

(2) In eadem Bibi. MS. 1022, 2 voll. in-fol.: ffistoire de Vuniversiti d'Angert, 
vol. I, 1. III, n. XLVTII, p. 869; quod MS. edidit A. Lemarohand, Angere 
1877 1, p. 862. L. de Kerval, 3; 146*9. 

(8) In suo T rati 6 historique et chronologique de» tairti» d f Anjou, MS. 886. (2 
cart.), II, fol. 112. L. d. Kerval, 4. 147*. 

(4) MS. cit.: « 8. Jean de Capistrari doni le pire itoti de la Mtnitrt en Valite 
jyris Beaufort ». (Commune du oanton des Ponts-de-C4). Ante perturbationem 
gallicam viculus quidem fuit parvulus. L. d. Kerval, 4; 148*. 

(5) Pro conficiendo opere suo Dictionnaire historique gtographique et biogra- 
phique de Maine-et-Loire , Paris-Angere 1874-8, 8 voll. (6) Pro libro suo cit. 

(7) Op. cit., II ed. 141-9; cf. 1. (8) Massonius, 4; Barberius, 2 ete. 

(9) Forsan hoc nomine, fal90 vel arbitrario modo intellecto, nititur hypo- 

thesis P. Bonaventurae de Segrt, O. F. M., Aperqu historique sur Vordre des 
Frtres Mineurs, II ed., Lille 1900, 22 n., dicentis: patrem Sancti fuisse quemdam 
nobilem andegavensem dictum * de Ver», quae familia feudum aliquod in 
vioulo Ponts-de-C6 possedisset. Hoc tamen nullo modo probatur. Cf. et L. 
Kerval*, 148 n. 4. — Fostitan in lectione aeque erronea (Codicis Capistr. XV ? 
(cf. infra)) nititur id quod Sbaralea, 401 de Sancto scripsit: «Natus non 
in oppido Brutiorum, sed Aprutii ex nobili Chiolorum familia, patre Theuto- 
nico, Itala vero matre etc. ». (10) L. c. 4 seq. of. AA 88 274. 

(11) Ipse quoque edidit 26 seq. testimonium breve S. Iohannis de Capistrano 
de se ipso. In hoc, si revera authenticum est, S. Iohannes de se dixisset: « Aet 
pater [meu9] erat Baro utiramontanus, qui venit cum duce avcnionensi (sio!). 8ed 
Sanctus saltem dicere vel Massonius scribere debuit: Andegaoensi. Cf. AA 88 278. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



M180BLLAKBA. 



tione quadamtenus suthenticandi (1). Codices S. lolia nuis Capistrani ad- 
servati (2), plurima huius facti praeseferunt testimonia. Dum autem haec 
8abscriptio in genere sonat, uti v. gr. illa in fol. 186 r. Codicis XX :. 
« Frater Iohannes de Capistrano ord. minorum minimus et indignus >, in 
Codice XV, fol. 120 v. sic sonat, atramento ab alio param diversi coloris: 

< Vale feliciter et me in servum inutilem set fidelem oratorem suscipe 
commendatum, tuum (3) si quid est fratrem I. Ghez de Capistrano ». 
— Quod cognomen, quin germanum ait dubitari nequit, etei italico po¬ 
tias more scribatur. Habetur etiam h odi edum in Germania sat vulgata 
einsdem forma Goetz vel G&tz. 

Cum dubium esse nequeat quin hoc apposito nomine gentilitiam auam 
exprimere voluerit Sanctus Iohannes, Patris quoque eius inde stirps et 
genus authentice et indubie stabiliuntur. P. Miohael Bihl, 0.*F. M. 

Lettera inedita di S. Leonardo da Porto Maarizio o duo altre iettero 
salia voneraziooe dei Saato. — La presente lettera faceva parte della raccolta 
dei P. Angelo Bianchi e, dopo la morte di lui, il Padre Gianfrancesco 
Ghedina da Venezia, O. F. M. ce la conservb preservandola cosl da sicura 
distruzione. Delia accennata raccolta una solamente fu pubblicata nelle 
Opere di S. Leonardo, edite per cura dei PP. dei Ritiro presso Firense, 
Vol. IV, p. 660, Venezia, Tip. Emil. 1868. — Detti Editori alia sunnominata 
lettera aggiungevano la seguente nota: « Non si pu6 rilevare il luogo 
dal quale fu scritta, perch6 messo in abbreviatura ». — Esaminata accu- 
ratamente quella abbreviazione, non consta voglia accennare a nessun 
luogo, bensi parmi doversi leggere: Questo di 9 Ottobre 1747. La data 
poi b chiarissima a leggersi e non presenta dawero difficolti alcuna, 
quindi non so perch6 siasi letto 1743 invece di 1747. Nel pubblicare la 
presente lettera poi abbiamo creduto bene di non allontanarci, per quanto 
ci b stato possibile, dalla grafia che lo stesso originale ci presenta. Questo 
pure abbiamo fatto per le altre due lettere sulla venerazione dei Santo. 

L. Molto Ven.do Padre e Padrone Colendiss 0 . 

La Grazia dello Spirito * Santo sia sempre nel suo cuore. Resto 
sempre ammirato dei suo Zelo, con trovar nuove industrie per promuo- 
verla Gloria di Dio, tiri pure innanzi, che ne avedt un gran merito ap¬ 
presso il Signore, il suo foglio mi piace, e conosco che sar& molto utile, 
ma siccome noi nelle Missioni introduciamo molte divozioni non cipos- 
siamo caricar di vantaggio, oltre 1’ intrigo di farli s tam pare (4). Tutti 
abbiamo compianto il grande incendio (6) e questa mattina ricevo L’ ima- 


(1) Hoo codices evolventi statim patet; facile quoque subsignatio Sanoti a 
oaeteris scribarum scripturis distinguitur. 

(2) Modo nimis summario desoripti sunt a V. de Bartholomaeis, ap. BuL 
lettino delV istiluto ttcrrico italiano, Roma 1889, 75-178, unde ap. Mite. Freme., V, 
1880, 5-21 brevius etiam reedita est descriptio ista; cf. AFH I, 617. 

(8) Verba typis obliqui» expressa (non secus ac in cod. XX) ipse Sanotus 
certo certius a di unxit. 

(4) Forse il Santo allude ali’operetta dello stesso P. Marco-Antonio: Il Per 
radito neuro a chi vuoi talvarri...? Cfr. P. Ant. Maria a Vioetia, Script. Ord. 
Mim. Prov. S. Ant. Venetiorum, Venetiis 1877, p. 108; Anal. Franc., I, 1885, 840. 

(5) Qui aooennasi ali' inoendio avvenuto la notte dei 20-80 Marzo 1749. H 
Santuario di S. Antonio and6 soggetto a tre incendi; il primo nell’anno 1894, 
oooasionato dalla oaduta d’un fulmine; il secondo nel 1567 ai 80 Novembre, 
oh’ ebbe a causa 1’ illuminazione delle Torri e Campani!i per il fausto avre- 
nimento dell’ inooronazione dei Doge Pietro Loredan. Il terzo poi, il piu grande 
e di— stroeo, ohe distrusse quasi completamente il Santuario, solo lasciando 
intatta la eappella dei Santo, b appunto 1’ inoendio di oui S. Leonardo ao- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


782 


IdSOBLLANSA. 


gine dei medesimo. L’ho consegnata al Guardiano assieme colla Bela- 
zione(l) acci6 la facci leggere in Refettorio, e i frati faccino orazione, 
acci6 molti concorrino colle limosine, e si rifacci il sagro Tempio piu 
sontuoso dei primo, si 6 ammirato il gran Miracolo dei Santo, cqii far 
si che resti intatta la Capella dei Santuario, si & ammirato ancora il 
Zelo dell’ Eminentissimo Arcivescovo Rezzonico, e la sua liberalita (2\ 
se lo vede, gli porti i miei rispetti, adesso sarebbe il tempo opportuno 
per una strepitosa Missione, ma gli mancheranno soggetti: Noi daremo 
principio alie nostre dopo 1’ Ottava di S. Pietro, e pnmieramente se ne 
faranno tre in varie piazze, e poi Esercizi Spirituali in varie Chiese, 
nel mese di Novembre, si ripiglieranno le.Missioni, e ali’ ora non saremo 
soli, ma 7 o 8 Missionarj in varie Chiese, e poi seguiteremo L’ Esercizi 
sino al S t0 Natale, si spera dei bene perch6 il Popolo Romano 6 dispo¬ 
sto, ed aspetta queste funzioni con desiderio, ma ci vuole orazione. — 
In quanto al libretto s’ incontrano degi’ intopm; non piace commune- 
mente qui in Roma il scrivere in modo di Dialogo, e fuor di Roma 
credo cne non sia cosi, 6 vero che Esercizi a viva voce tiene il popolo 
svegliato, ma ci vuole una gran Prattica, e Grazia si nel Maestro, come 
nel Discepolo; si provarono alcuni Religiosi a pratticar questo modo in 
Roma, ma non fu gradito; e molto meno in stampa, percn6 le cerimonie 
che fa il Maestro coi Discepolo, e il Discepolo coi Maestro forma la tcrza 
parte dei libretto, che cresce, e diventa un libro; lascio L’altri intoppi; 
ii punto se si possono moltiplicare le Viecrucis ne Monasten, Conventi, 
e simili luoghi pij, L’ho consultato con N° Signore, e coi Keverend n,,, , 
e ambedue dicono che non c’ e difficoltA alcuna; la Consuetudine porta 
cosi, qui in S. Bonaventura L’ abbiamo in piu luoghi; L’istesso siegue 
in Araceli, e S. Francesco a Ripa; e in tutti i Monasterj di Roma 
L'hanno in piu luoghi e celle; La consuetudine n’ 6 la ragione; quelle 
parole solo, e solamente che mette nel suo libretto al n° 66 se non m’in- 
ganno non c’ 6 negli awertimenti, o ne Brevi; e perd favores sunt am¬ 
pliandi; e la prego, quando mai L’ avesse a stampare, levi via questo 
passo; e gi& in un Monastero credo si sia letto il suo libretto e si e 
tratto in confusione. perch6 avea detto in piu luoghi, mi hanno scritto, 
e L’ ho consolate. Si ristamperd, il nostro, e quei quesiti che mette in 
lungo pel Dialogo, li metterd in breve, e siccome V. P.tA ha preso al- 
cune cose dal nostro, Io prendcrb alcune dal suo, e Dio sar& glorifi¬ 
cato (8). Compatisca perche scrivo in fretta, essendo assediato, e non ho 
tempo. Viva la Devota P. V. 

25 aprile 1749. Devoto in Christo Fra Leo nardo 


cenna nella preeente sua lettera. Cf. P. Bonav. Perissutti, Notia** divote ed 
erudite intomo alia Basilica di S. Atti., Padova 1796, 77-89. — P. Bem. Gonzati, 
La Basilica di S. Ant. di Padova, Padova 1852, 42, 88, 99-101. 

(1) Forse era la relazione fatta per incarioo pubblioo da Giovanni Battista 
Penada e pubblioata ai 8 Aprile dello stesso anno. —- Cfr. Perissutti, 1. o. p. 9. 
— Gonzati, 1. c. p. 104. 

(2) Il Cardinale Carlo Rezzonioo, allora Vesoovo di Padova (1748-1758), 
indi Papa coi nome di Clemente XIII (1758-1769), 6 ricordato oon parole di 
vero encomio per lo zelo e attivita di azione, ohe addimostrd in quella cir- 
oostanza; 6 encomiato poi per la sua caritA generosa. Infatti oflriva per la 
rifabbrica dei nuovo tempio 400 Zeechini d’oro. Perissutti, 1. o. e Gonzati, 1. c. 
Carlo Rezzonico era nato a Venezia il 7 Marzo 1698. Che S. Leo nardo poi nella 
presente lettera lo nomini con 1’appellativo di Arcivescovo, ci6 devesi ascrivere 
ad un puro eiTore della sua penna, che pare abbia davvero avuto troppa fretta 
nello scrivere, come egi i stesso confessa, chiedendone debito compatimento. 

(8) Il libro, al quale qui allude il Santo, & 1’ Opera dei P. Marco Antonio 
dal titolo: Origine, progresso, dilatatione ed eccellema della Via Crude, Padova 
1748, ooi tipi dei Seminario appresso Giovanni ManfrA. Il libro 6 fatto in forma 
di dialogo. Il n° 66 oitato non corrisponde; quelle due espressioni, eolo e sola¬ 
mente, stanno inveoe al n° 69. Da oi6 quindi neasnno vorrA venire alia oon- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



MISCELLANEA. 


783 


(A tergo): AI Molto Ven do Padre e Padrone Colendiss. 

11 P. Marco da Venezia. 

Lettore e Predicatore M. O. R'*. 

N m 13 Dialogo non piace. t nei Conventi pu6 moltiplicarsi. 25 Aprile 
1740. Padova(l). S. Carlo 

Fr. Stephanus Dominicus Sceriman Ordinis Praedicatorum Dei, et 
Apostolicae Sedis gratia Episcopus Clodiensis, Ss. Do mini Nostri Papae 
Praelatus Domesticus, et Pontificio Solio Assistens. 

Universis Fidem facimus, et attestamur retroscriptam Epistolam 
exaratam fuisse propria Manu, et Charactere B. Leonarai a Portu Mau- 
ritio Confessoris Ora. Minorum Strictioris observantiae S. Francisci Mis- 
sionari Apostolici, qui obiit Romae in Conventu S. Bonaventurae die 
28 Novembris 1761 omne Veneratione digni. In quorum Fidem etc. 

Datum Clodiae ex Episcopali Nostro Patatio die 20 Maij 1797. 

(L. S.) Fr. Stephanus Dominicus Episcopus Clodiensis 

Ioannes Durello a Secretis. 

2 . Gesti, Maria, Giuseppe. 

Molto Venerando Padre e Padrone nel Signore Osservantissimo. 

Annessc alia presente vanno due immagini dei fu buon Servo di 
Dio P. Leonardo; e sono quelle, che ora si vendono in Roma. Benchti 
rassomiglino non poco 1’ originale, ed abbiano non poco delle fattezze 
di lui, pure non lo imitano perfettamente. II Convento di S. Bonaven- 
tura fa fare il rame, c spero, che quello riuscirti piti al naturale. Quando 
sarti fatto, e se ne faranno le stampe, gliela manderti, ma citi non sarti 
per ora. Morto il Servo di Dio, subito ne fu fatta la maschera, o il mo- 
dello della faccia, e poscia alia mattina il migliore ritrattista di Roma 
ne dipinse in tela 1' effigie, e credo, che citi fosse per ordine dei Papa. 
Io mi trovai allora in S. Bonaventura nella cella dove mori il Padre, 
e dove stava il suo Cadavere, riportatovi dopo la Messa, ed esequie 


olusione ohe S. Leonardo avesse sotto occhio diversa edizione dalla qui soprac- 
oennata, poiohti in quella fatta nel 1760 leggesi: Seconda edizione riveduta dal- 
VAutore. In questa seconda edizione poi ne paria al n° 77, ma il testo 6 diverso. 
Perohti al n° 69 l’Autore stesso, rimanda il discepolo al n° 66; puti ammettersi 
nella fretta dello scrivere una inavvertita citazione. Il P. Marco Antonio 
quindi non solo seguiva il consiglio datogli dal Santo; ma ne imitava 1’esempio, 
essendosi egi i stesso giovato della Via sacra, che avea pubblicata S. Leonardo 
in Roma nel 1749 coi tipi Pulcinelli. 

U P. Marco Antonio da Venezia, oltre le due operette accennate, pubbli- 
oava: 1° Brevi noiizie per diriyersi negli affari delV anima e solvar si. Venezia, 
1758. — 2° Dizionario estratto dalle opere e dallo spirilo di S. Francesro di Sales, 
Venezia, 1759. — Cfr. P. Ant. Maria a Vicetia, 1. c. AF I, 340. 

(1) Questa nota, per chi volesse attendere ad una nuova edizione delle 
lettere di S. Leonardo, dev’ esser assai gradita e tenuta in grande considera- 
zione. Altra nota simile leggesi pura a tergo dell’ originale della lettera giti 
pubblicata dai PP. dei Ritiro, (Loc. cit.) ed 6: « N° 8. Via + quando si fa 
pubblicamente ». Il oarattere eguale di queste due note non puti ossere dei P. 
Bianohi; assai probabilmente 6 dolio stesso P. Marco Antonio. Il numero pro¬ 
gressivo delle due note deve certo riferirsi ad una collezione di lettera, scritte 
dallo stesso S. Leonardo e dirette al P. Marco Antonio. Prova ne sia, ohe 

m " 

ben altre lettere possedeva il detto Padre Maroo, scrittegli da altri che non 
fosse S. Leonardo, e nelle quali si conteuevano notizie spettanti al Santo; ma 
in nessuna si trova indicazione di sorta, che accenni potessero far parte 
della collezione. Di queste lettere spettanti a S. Leonardo, ma non scritte dal 
Santo, noi siamo ben lieti di poterne riportare qui due, nella speranza che, 
a chi voglia attendere ad una nuova edizione della vita dei medesimo Santo, 
abbiano a riuscira di qualche utilitti. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


fattegli in Chiesa, ©d io aiataj a metterlo oome a sedere au di nna sedia 
di appoggio, acciocch^ il pittore potesse farne il ritratto, che io vidi ad 
incominciare. Il Padre mori, come le scrissi, alii 26 Novembre alie ore 
cinque e tre quarti della notte. Alii 27 mattina fu portato in Chiesa. si 
cant6 la Messa ecc., poi fu riportato secondo 1’ ordine dei Papa alia Cella, 
do ve ne fu fi&tto il ritratto. 11 concorso era grande, come le scrissi. Alii 
28 mattina, giorno di Domenica di buon’ ora, fatta gi& la visita auten- 
tica dei Corpo, o sia il Rogito per 1’ Identiti, ohiuso in una Cassa fu 
sepolto dentro il restello, o cancellata dell’ Altar Magiore in cornn 
Evangelii, dove pure riposa il Corpo dei Fondatore dei Ritiro. Fu fatta 
la fossa, riposta la Cassa, e poi rimesso il pavimento ecc. Le sepolture 
dei Frati, non sono in Chiesa, ma in un Camerone, o Cemeterio sotter- 
raneo, dove 6 1’ Altare, e ogni Religioso 6 sepolto sepa rata mente. Il 
Corpo dei P. Leonardo 6 sopra nella Chiesa, nel luogo sopra accennato. 
Molte grazie miracolose si raccontano, delle quali se ne tanno gli regi- 
stri nefle debite formaliiA, e a suo tempo saranno esaminate. Ma queste 
cose vanno alia lunga: 6 questo quanto posso dirle, e in fretta mi pro- 
testo. Di V. P. M. V. 

Roma, S. Pietro Montorio 17 Dicembre 1751. 

Umilissimo e Devotissimo Servo nel Signore 
F. Giov. Pietro da Mantova M. R. 

3. Molto Venerando Padre e Padrone Colendissimo, 

Intorno alia morte dei P. Leonardo, di cui diedi raguaglio due 
ordinari sono alia P. V. M. V., le awanzo nuova notizia, che nella mat- 
tina dei 27 seorso fu portato in Chiesa il cadavere, e celebratagli Messa 
solenne con le altre lugubri funzioni, fu di nuovo riportato nella sua 
Cella ad istanza dei Pnncipi e Cardinali, i quali a piacimento lo videro 
e si raccomandarono ai di Lui meriti: e fu sempre guardato dalle Guar- 
die Pontificie. La mattina delli 28 alie ore dieci fu riposto aneor in 
Chiesa, ed ivi concorse immenso Popolo, che lo spoglid dell’abito, alie 
12 d’ un altro abito, alie 18 dei 8° abito. Molti sono i miracoli e le gra¬ 
zie che Dio dispensb per i di Lui meriti; un Fanciullo cieco e sordo al 
bacciar il cadavere acquistb perfettamente la vista e 1’ udito: un feto 
gii morto fu rawivato, ed altri molti che per brevitA tralascio. Fu poeto 
m una Cassa munita con pifi sigili, e sepolto alie ore 14 circa. Lascio 
a Lei il comprendere li schiamazzi dei Principi, e principesse, e dei Po¬ 
polo al vederlo sepolto. Concorre tutto giorno una gran moltitudine di 
persone d’ogni condizione, e sesso, e ne riportano a Casa e grazie e mi¬ 
racoli. E uscita la relazione, che in Viter do si vende; ho scritto per 
averla, e la trasmetterb a Lei con questo per6 che la faccia s tam pare 
e pubblicar in Padova e in altre CittA ancora. La riverisco oordialmente 
insieme con questi degnissimi Religiosi, e mi raceomando alie sue e loro 
orazioni e sono della P. V. M. V. 

Soriano il 18 Dicembre 1751 

Aff.mo Padre ed obblig.mo Servi tore 
F. Antonio da. ••• (4 

Venena. P. Teodoro Cavallos, O, F. M. 

(1) Non riuflcii a rilevare e identifioare il luogo natale di oodeeto P. An¬ 
tonio: potrebbe leggersi — Varleagro; ma oome? I Geografi forse non lasoie- 
rebbero di tosto ohiedermi dove si trovi. 



Digitized by 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


CHRONICA 



I. — Ckonaca Italiana. 

Annnnxio. — Coi prossimo anno verri aggiunto alia parte IV dei 
nostro Periodico: Bibliographia, un Bollettino Bibliograflco italiano, nel 
quale saranno brevemente e sinteticamente recensiti i libri che, per la 
mole o 1’argomento tenue o per altra parte conosciuto (traduzioni, nuove 
edizioni) o solo parzialmente riguardante la nostra storia, non potrebbero 
entrare nel corpo stesso della Bibliographia. — Questo Bollettino as- 
sumerA, quando la materia lo permetta, la funzione di Riassunto 
Bibliografico retrospettivo, riprendendo via via tutti i libri di 
storia francescana pubblicati anteriormente ali' AFH, dal 1882 in qua, 
e che meritino di essere portati alia conoscenza degli studiosi. 

Canto secolare dei Francescani. — Di questo Canto o Inno 
demmo gii notizia in AFH III, 369. Ora l’ abbiamo ricevuto pubblicato 
a parte, musica e parole insieme, e va aggiunto alie pubblicazioni dei 
7° Centenario dell’ Ordine: II Canto dei Francescani nel settimo Cente¬ 
nario della fondazione dei loro Ordine ( 1209-1909). Poesia dei P. Daniels 
Nardi, musica dei P. Virgilio Guidi organista della Verna. Arezzo 
[1909] in-4", pp. 16. (Nette L. 2,50; Mk 2). Delie parole vi 6 data e appli¬ 
cata alie note anche una traduzione latina. Come il Cantico di Frate 
Sole dei P. Pier Battista da Falconara (cf. AFH III, 368), questo 
canto non A cosl legato al Centenario, che non posea essere ripreso in 
ogni tempo ed eseguito nelle accademie e feste dei Francescani. 

Codid Franoesoani. — Interrotta per la morte dell’ iniziatore, 
Prof. Giuseppe Mazzatinti (1901), si £ ora eon buon pensiero ri- 
presa, sotto la direzione dei ch.mo Dott. Albano Sorbbllj, Bibliotecario 
dell* Archiginnasio di Bologna, la pubblicazione degli Inventari dei mor 
noscritti dede Biblioteche d* Italia. Ne sono usciti contemporaneamente i 
Voll. XIV e XV, redatti coi medesimo metodo degli antecedenti, di de- 
scrizione sempre un poco troppo scheletrica, ma con 1’indiscutibile van- 
taggio ora che nessun MS. pih vi 6 trascurato, dandos i per ciascuno notizia 
almeno sommaria dei contenuto, autore ed etA. — II Vol. XIV, Forll, 
Bordandini, 1909, pp. 218, gr. in-8, descrive i codd. di alcune piccole o 
private biblioteche. I pih interessanti per la nostra storia: Bologna, 
Bibtioteca Ambrosini (privata), cod. 587, * Libro delle sette armi scritto 
di sua mano della B. Cattarina da Bologna (sec. XV); cod. 1541, 
Statuto dei Sagro Monte di Pietd e boUe relative (sec. XVII). — Sassuolo 
(Modena) Bibi. Cionini (privata): Cod. 26, miscell. n. 11, Sonetto per 
la erosione della Via Crucis nella chiesa di S. Francesco 1160; n. 58, 
Notieie sulla eresione dei Convenio dei Cappuccini di Sassuolo; 
n. 6S t Chiesadi S. Croce e poi di S. Francesco in Sassuolo; n. 114, 
Lettera dei P. Capp. Pietro Veratti suda sua storia di Sassuolo, 
che poi fu bruciata; Cod. 60, Memorie dede sepulture che presentemente 
sono neda chiesa, Portico o Cimitero, e chiostro dei Convento di S. Fran- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



786 


OHBONIOA. 


cesco detta Mirandola. — Parma, Bibi, dell’ Archi vio Coma- 
nale: Cod. 72 (Sala d’ufficio, Scanzia G), Aff6 Ireneo (O. F. M.), Rias- 
sunto delle memorie storiche di Colomo (sec. XVIII) [Le memorie storiche 
di Colorno dell 1 Affb uscirono in Parma 1800; di questo Riassunto non 
& accenno nella Bibliografia dei P. Ireneo Affd, inserita da Leonello 
Mod ena in Archivio storico per le Provincie Parmensi, Vol. VI, 1897, 
Parma 1908]; Cod. 87 (Sala d’ Uff. Scanz. G picc.), Vita dei P. Gio- 
vanni da Parma (copia deWAffb) [a stampa: Parma 17771. — Cascia, 
Bibi. Comunale: cod. 6, F. Ignatius Perusinus Ord.Min. Ver¬ 
bum abbreviatum super corpus iuris canonici... 1631; cod. 7, [Idem], Aurea 
lux philosophica... 1633. [Di questo P. Ignazio da Perugia, che i nostri 
autori sembrano ignorare, dalle dediche riprodotte di queste opere si ri- 
cava che era «strictioris Observ. » « Prov. S. Francisci», « concionator 
et iurista », e dedica va la prim’ opera da Carpineto «in conventu S. 
Poetrio (sic)* al P. Bartolomeo da S. Vito lettore e predicatore, 
e 1’ altra da Roma «e Conventu S. Poetri montis aurei» al P. Sil- 
vestro da Macciano, Vicario e Procuratore Gle dei Riformati]. 

Del Vol. XV, Forll 1909, pp. 837, che contiene la descrizione dei 
primi 249 MSS. italiani della Bibi. Universitaria di Bologna, com¬ 
pilata da Lod. Frati, parleremo a opera compiuta o piu inoltrata. 

Biografla Francescana. — W alter Bombe in Arte e Storia di Fi- 
renze, Serie IV, an. XXIX, n. S, agosto 1910, richiama 1’ attenzione su 
uno Studio fatto da Giuseppe Belforti agli inizi dei sec. XIX e 
conservato MS. nella Bibi. Com. di Perugia, intorno a VAcquedotto e 
la Fontana di Perugia, p. 228-88; lavori incominciati nel 1254 e finiti 
nel 1280. Vi si nominano un Frate Plenerio, «forse minorita o pre¬ 
dicatore > ini zia tore'dei lavori, e un Frate ASberto dell* Ordine dei Minori, 
direttore di essi. A cercare. 

In Rivista di Scienze Storiche, an. VII, fisse. V11-VIII (LugL e 
a g. 1910), il nostro Collaboratore Paolo Guerrini tratt&ndo di Viaggia- 
tori e peUegrini bresciani nei secoli XV e XVI (con inedite relazioni di 
viaggi), p. 67-82, pubblica una lettera latina (79-82) di Fr. Antonio di 
Rho, O. F. M., celebre umanista dei sec. XV, diretta a Bartolomeo Bai- 
guera, umanista pure, nella quale 6 compendiato un Itinerarium a Roma, 
scritto in versi latini dal Baiguera stesso. 

In Rivista di Storia, Arte, Archeologia della Provincia di Alessan- 
dria, an. XVIII, 1909, da due MSS. dei celebre P. Niooola P api ni, O. M. 
Conv., esistenti nell’ Archivio Generalizio dei Conventuali di Roma, sono 
spigolate notizie sui Minori conventuali dei territorio Alessandrino che 
insegnarono pubblicamente e altre Notizie diverse sui Frati Minori della 
Provincia di Alessandria, p. 447-50. La maggior parte dei Frati ivi no¬ 
minati sono anteriori al 1517. 

*** Su Fr. Bernardino Ochino O. Cap» in Bullettino Senese di 
St. Patria, Anno XVTI, 1910, Paolo Piooolomini pubblica XIII docu¬ 
menti inediti, lettere e deliberazioni per averlo a predicare a Siena. 
Vanno dal 1589 al 1541. L' articolo s’ intitola: Documenti dei R. Archivio 
di Stato in Siena suW eresia in questa citta durante U secolo XVI, p. 3- 
85. Ali’eresia si riferiscono direttamente i Documenti varii della Parte 
seconda. Tre di essi, XXIII-XXV, p. 80-1, riguardano un Fr. Sisto da 
Siena M. Oss., predicatore, sospetto di eresia. — Su lo stesso argomento 
vedi anche in questo Bullettino: Solmi Edmondo, La fuga di Bernardino 
Ochino secondo i documenti deU’ Archivio Gonzaga di Mantova, an. XV, 
(1908), p. 23-98; P. Piooolomini, Documenti vaticani suF eresia in Siena 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 





CHRONICA. 




durante U Sec. XVI, ivi, p. 296-906; e dello stesso Antore Due lettere 
inedite di Bemardino Ochino, Estratto dall 'Archivio deila R. Societd Ro¬ 
mana di storia patria, Vol. XXVIII, tom. I-II; pp. 11, Roma 1906. 

A Piacenza ogni anno si pubblica una specie, io credo, di Al- 
manacco, al quale si uniscono notizie vecchie e nuove, utili a chi vive 
in quella cittA, e altrove. Da quello di quest’ anno b stato estratto 
un opuscoletto: Memorie e Notizie di Storia Patria (Estratto dal « Pia- 
centino istruito * 1910 [Piacenza], in-24 da p. CCCLXVI a CDXIII. In 
esso L. C. sotto il titolo Artisti Piacentini di alcune notizie di Matteo 
Grattoni, intagliatore, che lavorb nel 1673 1’altar maggiore e 1’an¬ 
cona deila Madonna nella chiesa di S. Maria di fcampagna, e — non 
dice in che anno — il Coro a doppio ordine di stalli nella chiesa di S. 
Francesco, sempre in Piacenza. I due lavori, di notevole pregio, non 
esi8tono piii, sostituito il primo c. 1’ anno 1791, venduto a vil prezzo 
1’ altro il 1880 (CDII s.). — Andre a Corna vi ha inserito una breve me¬ 
moria: Un francescano e la fondazione delV Ospedale civile di Piacenza, 
p. CDV-CDXIII. Volendosi unire i molti piccoli os pedali di Piacenza 
e contado, in uno solo, fu nel Maggio dei 1771 chiamato a Piacenza il 
il B. Michele Carcano da Milano che vi persuadesse gli animi. 
Cib che ottenne. Il Carcano vi fu chiamato ancora nell’anno seguente 
il 21 Giugno, a vincere gli ultimi contrasti. E allora si comincib la fab- 
brica. 

*** In Arte e storia di Firenze, serie IV, anno XXIX, n. 7 Luglio 
1910 a p. 206-10, Francesco Pistoiesi sotto il titolo: L ' arte deUa Concia 
che Sisto V voleva introdurre in MontaUo, pubblica i « Capitoli et conven- 
zioni fatti d’ ordine di N.ro Sig.re Sisto pp. V to * nel 1689, tra il Comune 
di Montalto e certo Giambattista Gualteroni a tal uopo. Ma la morte 
dei Pontefice (27 agosto 1590) fece lasciare a mezzo quest’ opera, come 
tante altre da lui ideate in favore deila sua patria. 

*** Del P. Michele da Carbonara 0. M. Cap., Prefetto Apostolico del- 
1’ Erit rea, morto nella sua patria il 24 Giugno 1910, parlarono in quei 
giorni diffusamente tutti i giornali quotidiani, cattolici o no, rilevan- 
done gli alti meriti di apostolo, di italiano e di letterato, dantista spe- 
cialmente. Era nato il 10 Ottobre 1836 a Carbonara diocesi di Tortona, 
ed ivi consacrato Sacerdote il 18 Giugno 1869. Laureato in Diritto 
ecclesiastico e civile, questo insegnb pi& anni nel Seminario di Tortona, 
dove fu pure eletto Awocato Fiscale deila Curia Vescovile nel 1865 
e Pro-Vicario Generale nel 1884. Il 27 Nov. 1888, a 62 anni, vesti 
V abito Cappuccino nella Prov. Romana; e nel Settembre dei 1894, 
eretta la Prefettura Apostolica nell’ Eritrea, da Leone XII \ fu mandato 
a reggerla. — Nella Rassegna Nazionale (Firenze, anno XXXII, Vol. 
CLXXV, 1 Sett. 1910) Luisa G. Benso, pubblica un buono e sentito ar- 
ticolo su di lui: P. Michele da Carbonara Prefetto Apostolico deW Eri¬ 
trea, p. 44-68, in cui risalta assai bene la sua figura di missionario e di 
padre, sia dei nostri soldati come degli indigeni dell’ Eritrea. Ne b dato 
anche un riuscitissimo ritratto fotografico. 

XTn ritratto di S. Francesco a Fisa (c. 1260). — Ne d& notizia 
Mario Salmi, con un articolo: Una tavola primitiva nella Chiesa di S. 
Francesco a Pisa, inserito in Rivista d' Arte, Firenze an. 1910, p. 67-72. 
Questa tavola b stata rimessa recentemente, dopo varie peripezie, al suo 
primitivo luogo, poco conosciuta e meno discussa fin qui dagli scrittori 
d’arte. Vi A effigiato S. Francesco ritto, inc&ppucciato, coi libro nella 
sinistra, mostrante la stimate deila mano destra, contomata l’alta 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



788 


OHROXIOA. 


figura da sei quadretti che rappresentano altrettanti miracoli dei Santo; 
il tutto presso che identico alia tavola di Bonaventura Berlinghieri 
in S. Francesco di Pescia (anno 1235). Bench6 questa di Pisa sia ma- 
nifestamen te di artista inferiore al Berlinghieri, per6 dalla tecnica, che 
vi si mostra piii sviluppata, deduce 1’ A. che essa sia a quella posteriore, 
intorno al 1260. & tuttavia ancora dei tutto bizantineggiante, e quindi 
non dei Cimabue, come aveva asserito il Vasari. 

La « Vergine delle roccie > di Leonardo da VinoL — £ noto ohe 
la celebre «Vergine delle roccie> di Leonardo da Vinci, il cui 
originale oggi si contendono il Louvre di Parigi e la National GaSery 
di Londra, fu eseguita dal grande pittore per la Cappella della Conce- 
zione di Maria V., eretta e amministrata da omonima seda o Confra- 
ternita nella Chiesa di S. Francesco di Milano. Si conosceva una 
supplica di Leonardo da Vinci e Giovanni Ambrogio Preda, i princi¬ 
pali artisti dell’ ancona dove la ‘ Vergine delle roccie ’ era inchiusa, al 
duca di Milano Lodovico il Moro contro detta Confraternita per ottenere 
un’ aggiunta al compenso stabilito dei lavoro; e questa senza data. Ora 
il Sig. Girolamo Biscaro ha trovato nell’ Archivio Notarile di Milano, 
Pergamene di S. Francesco di M., la Convenzione stipulata tra la 
Confraternita e gli artisti che dovevano decorare e dipingere 1’ ancona; 
e l r ha pubblicata, con altri documenti e deduzioni al riguardo, in Ar¬ 
chivio Lombardo Storico, Milano, An. XXXVII, 1910, Serie IV, fasc. XXV, 
f. 125-61, sotto il titolo: La Commissione della « Vergine delle roccie » a 
Leonardo da Vinci secondo i documenti originali (25 Aprile 1483). Nel- 
1’ istrumento, e in una scheda a parte (vedine il facsimUe inserito nel- 
1’articolo con la firma autografa di Leonardo), Ala lista parti colareg- 
giata « de li homamenti se anno a fare a lancona della conceptione della 
gloriosa Vergene » (p. 149-152). Le due parti eleggono arbitro « amicum 
communem > nelle vicende dell’esecuzione dei contratto il Guardiano 
di S. Francesco di Milano « fratrem Augustinum de Ferrariis • (154). 
L’ atto & redatto « in monasterio S. Francisci Mediolani sito in porta 
Vertellina, in orto forasterie dicti monasterii * (155). — In Appendice (156- 
161) l’A. pubblica alcuni documenti intorno alia fondazione e ai primi 
atti della suddetta Confraternita. Fu istituita nel 1476 da Fr. France¬ 
sco de 01 e gio 0. F. M., Maestro di S. Teologia, ivi predicante in 
quell’anno la quaresima. Egli raccomandb l’erezione della cappella alia 
Concezione, e per la cappella 1’istituzione della Confraternita. Nell’atto A 
(156-8), in cui si stabiliscono i rapporti tra la Confraternita e i Frati 
(1 Giugno 1478: dato per6 solo in parte), si ricordano il P. Francesco 
Sansone da Brescia che aveva conceduto il terreno, « frater Paulus 
de corio (f) minister ac commissarius et vicarius generalis; frater 1 aco- 
bus de lussiano guardianus d. monasterii» e «magister Franci 
scus de Lugano consotius prefati d. Ministri *. Nel documento B 
(158-9) dei 1479, 8 Maggio, in cui b data la commissione per la pittura 
dei soffitto della Cappella, b pur nominato il P. Agostino de Ferrariis 
come guardiano dei Monas tero. L’ A. ha trovato il medesimo Padre far 
parte dei capitolo dello stesso convento nel 1496, ed esserne il guardiano 
ancora nel 1499 (188 nota 2: dalle stesse Perg. di S. Francesco eoe. 
nell' Arch. Not. di Mil.). 

Avanai di antica chiesa Franoeecana a Domodossola. — Nel- 
1’eseguire lavori a pianterreno dei Palazzo della Fondazione Galletti, 
sorto suH’area dell’antica Chiesa di S. Francesco, tomarono 
in luce le colonne della Chiesa (seconda meti dei sec. XIII). Si prov- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




CHRONICA. 


789 


vide perch6 siano liberate tatte e lasciate in vista nei rimaneggiamenti 
che occorre di fare in quei locali. Si prowide pure alia conservazione 
di alcuni resti di affreschi (XIV e XV secolo). — Dal BoUettino d' Arte 
dei Ministero della P. Istruzione, an. IV, fasc. VI, Giugno 1910, p. 241. 

Chiese Francescane d» salvare. — Ernesto Tallonuhi nel Cor- 
riere d’ Italia dei 4 Settembre 1910, anno V r , n. 244, ha levato la voce 
in favore e difesa dei Tempio di S. Francesco a Gaeta, sorto per la 
munificenza dei Borboni circa la met& dei sec. XIX sui luogo della Chiesa 
di S. Francesco ricordata da S. Bonaventura, De miraculis ecc., c. III 
n. 8 [e dal Celano, Tractatus Mirae, ed. Alencon. n. 58 p. 379]. E’ di stile 
gotico, come 1’antica chiesa, ma piu vasto; semplice dice l’A., ma so- 
lenne. Fu annumerato tra i monumenti nazionali dapprima, e poi nel 
1886, non si sa perch6, immeritamente certo, egli dice, escluso. Ora cade 
in rovina. 

*** Per un’ altra Chiesa Fra*icescana in pericolo si 6 reclamato, pure 
nel Corriere d' Italia, 26 Agosto 1910, n. 235, sotto il titolo: Un museo 
Francescano nel Senese. Si tratta dei Convento di Belverde sopra Ce- 
tona nella Val di Chiana, fondato c. il 1367 da Fra Ni coi6 dei 
Conti di Corbara come romitorio di Terziari Francescani, e poi 
passato ai Frati Minori Osservanti nel 1478 (cf. Wadding, Annales, 1367, 
n. 7), che dovettero abbandonarlo al tempo della soppressione Napoleo- 
nica. Nelle tre chiese, da cui 6 formato questo « Museo *, abbondano af¬ 
freschi pregevolissimi dei sec. XIV, cui occorre riparare al piu presto, 
prima che su di essi compiano la loro strage 1’ umidit& dei luogo e la 
barbarie degli uomini. 

Scope rta d’ affreschi. — Nella chiesa di S. Maria Nuova di Pe- 
rugia, procedendosi recentemente a restauri, si scopersero alcune nic- 
chie affrescate, due delle quali ancora in buono stato. L’affresco della 
prima, pregevole e quattrocentesco, rappresenta Gesu in Croce 
avente ai lati S. Bernardino da Siena e S. Stefano; quello del- 
l’altra, 1’Incoronata con S. Antonio da Padova e S. Filippo, e porta 
la data: 1687. 

Per il Centenario di 8. Chiara. — E stato lanciato, in diverse 
lingue, dalla Madre Badessa della Casa-Madre delle Clarisse in As9isi, 
Carmela Beatelli, e da una Commissione appositamente istituita, un primo 
appello ai devoti e agli ammiratori di S. Chiara, perch6 le feste Cente¬ 
narie dell’anno 1912 in Assisi abbiano a riuscir degne, sotto ogni aspetto, 
della Figlia primogenita e prediletta di S. Francesco. Le offerte possono 
esse re inviate o alia M R. M. Badessa dei Monastero di S. Chiara (casa 
Madre) Assisi (Umbria), o al Rev.mo Mons. Nazzareno Marzolini, Ca- 
meriere segreto di S. Santiti, Roma (Vaticano). 

Prossime Pnbblicasioni. — E ormai pronto ad uscire il II Volume 
dei Centone di memorie storiche concernenti la Minoritica Provincia di 
Bologna raccolte e postillate dal P. Giacinto Picconi O. F. M. Conterri, 
fra 1’altro, i primi Atti e Statuti della Provincia Osservante, ante¬ 
riori a quelli gi4 dallo stesso Autore pubblicati in Atti Capitolari ecc., 
Parma 1901. 

ia pure in corso di stampa una Monografia dei P. Sbrafino 
Gaddoni intorno ai Frati Minori in Imola, la cui parte documentativa 
nscirA in un prossimo fascicolo dell’ AFH. 

Si annunzia di prossima pubblicazione un libro di Italo Sennio 
sui Convento e la chiesa di S. Anna in Capodostria. Vedine un suggio 
in Pagine Istriane, an. VIII, 1910; N. 5-9. p. 72-9. 

P. Benvenirto Bughetti, O. F.M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



790 


CHBONIOA. 


II. — Chronique Etrang£re. 

AT.T.TTKT AftlTR — Apr6s les nouvelles versions fran^aise et anglaises 
des Opusculesde S. Fran^ois (AFH II, B28), occasionn6es et mdme 
n6cessitees par les recentes £ditions critiques des Opuscula S. Francisd, 
Quaracchi 1904, et Btthmer, Ttibingen 1905, on nous donne enfin une 
traduction allemande. C’est le R. P. Materne Rederstorff, 0. F. M., 
qui s’en est charge. La demiore traduction allemande, due au Dr. Ir. 
Haid, et datant de 1828, avait paru en deuxi6me edition 4 Ratisbonne, en 
l’ann6e 1856. Le nouveau traducteur a pris sa t&che tr6s au s6rieux. II a 
repris et refait par la base, tout le travail, apr4s s’6tre mis au courant 
de toutes les derni6res editions, traductione etrecherches critiques sur son 
sujet. L’introduction g6n6rale 8-26 en temoigne pleinement. En outre, 
il a fait pr6c6der chaque opuscule d’une courte introduction speciale, 
fixant la date (od il y a moyen), 1’occasion et la nature du traite. H 
a arrang6, 4 sa fa$on, l’ordre des opuscules du 84raphique P6re, en les 
divisant en: textes legislatifs 29-96, en instructione 97-156, parmi lesquellee 
a aussi rang£ les lettres, et en priores, 157-198. — Il a eu aussi la bonne 
id6e de donner, en un appendice 199-214, la version de quelques opuscules 
douteux ou non-authentiques du Saint, surtout des priores et des lettres. 
De la sorte sa traduction exacte, s^fforpant de reproduire aussi la suave 
et d61icieuse simplicit6 de l’original, servira en m§me temps les int^rfete 
d’une Science bien inspir4e et d’une solide pi£t6. A noter la remarque 
p. 201 s., qu’un texte del’Ob6dience d’ Agnello de Pise , assez different 
de celui de 1’Alverne (v. AFH I, 408), se trouve, en effet, en latin avec 
la version espagnole, dans Obras completas dei B. P. S. Francisco... trar 
ducidas en romance, Teruel 1902, 162. — Die Schriften des hl. Fran- 
ziskus von Assisi. Neue deutsche Uebersetzung nebst Eirdeitung und 
Anmerkungen, Regensburg, Rom, New-York, Cincinnati, Fr. Pustet 1910, 
in-16», 216 pp. (1,50 M.). 

*** Dans le nouveau dictionnaire (protestant) d’un caract4re g£n6ral, 
des tine, d’apr4s le programme, 4 tous ceux qui 8’int4ressent au mou vernent 
religieux de nos jours, il y a plusieurs articles franciscains. Die ReHgion m 
Geschichte und Gegenwart, II, Ttibingen, J. C. B. Mohr, 1910 (le I tome 
parut en 1908). Relevons aujourd’hui le bel article de M. le Prof. K. 
Wbnck, sur S. Frangois d’Assise, II, 9804, 6crit dans le meme esprit 
impartial que celui dans la Collection Unsere religidsen Erzieher, II, 
197-227, v. AFH I, 446 s. — Celui sur les Franciscains 987-989 par M. 
Heussi est tr&s concis. Il n’expose que 1’ancienne organisation de 1’ ordre, 
ce qui engendrera assez de confusion chez beaucoup de lecteurs. 

*** Dans sa dissertation doctorale: Der Beichtvater der hl. EUsabeth 
und deutsche Inquisitor Konrad von Marburg (t 1288), Weimar, Hof- 
buchdruckerei, 1909, in-8®, 61 pp. (Diss. de l’universit4 de Jena), M. P. 
Braun, traite de la vie de Conrad de Marbourg, de sa pr£tendue par- 
ticipation 4 la pers4cution des b4r4tiques 4 Strasbourg en 1211 etc. Il 
prouve, encore une fois, que Conrad n’a 4t4 ni dominicain ni fr&nciscain, 
mais pretre s6culier. La dissertation ne va que jusqu’4 l’ann6e 1226. La 
biographie complete devra paraitre plus tard. 

4 ,% Parmi les M41anges offerts 4 M. le Prof. Dr. K. Zeumer: Hi- 
storische Aufdtze, Karl Zeumer zum 60. Geburtstag von Freunden und 
SchiUem dargebrachte Festgabe, Weimar, Bohlau, 1910, se trouve aussi, 
p. 1-82, un article sur Fra Salimbene: SaUmbene und Alberi Mdioli par M. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


CHRONIO A. 



Osw. Holdbr-Eggbr, l’6diteur des chroniques de l'un et de 1'autre, MGH 
SS XX XY et XXXn (cf. AFH I, 448, 666). D6j4 Dove, Die Doppelchro- 
nzk von Reggio und dic Quellen Salimbenes, Leipzig 1873, 47, 62 ss. avait 
proavi que Salimbene copia beaucoup du liber de temporibus d’Alb. 
Milioli ; mais que depuis le debut de l’an 1282, au contraire, celui-ci 
copia la Cbronique de Salimbene. Par force consideratione de d&tails, 
finement observ^es et habilement present6es, l’6rudit editeur de Sa¬ 
limbene prouve maintenant que Milioli, notaire k Reggio, se servit des 
cahiers de Salimbene, d6j4 au cours de l’annee 1281 (chap. 298 et 299) 
(p. 1-10), et aussi pour le chapitre, ajoute plus tard en marge (f. 77 c., MG 
SS XXXI, 649), sur Nicolae III (p. 11-22). Enfin d’apr6s plusieurs indices 
Salimbene v6cut & Reggio, non pas de 1281 k 1287, mais depuis le 
milieu ou la fin de 1279 jusqu’4 vere le milieu de 1286, 6poque od il alia 
au couvent de Montefalcone pr6a de Reggio (26-82). II est clair 
que M. Holder-Egger traitera k nouveau ces questione, et quantit6 
d'autres, dans l’introduction d6j4 si longtempe et impatiemment atten- 
due de son 6dition de Salimbene. 

Nous reviendrons plus tard sur le livre de M. le Dr. ing. FeL 
Scheerhr, Kirchen und KlGster der Franziskaner und DominOcaner in 
ThUringen. Ein Beitrag zur Kenntniss der Ordensbautveise. Mit 96 Abbil- 
dungen im Text und auf drei Tafeln. Jena, G. Fischer, 1910, in-8° pp. 148 
(4 M.). II y traite de 1’architecture des 6glises franciacaines elles-mlmes 
et de leurs rapports avec les autres 6glises conventu elles et paroissia- 
les, ant4rieures k leur arriv6e en Thuringe. 

*% La traduction allemande de la Ciudad mistica de la V6n. M. 
Mari e d’Agreda, faite par plusieurs P6res Redemptoris tes vient 
de parattre en troisiAme 6dition. Die geistUche Stadt Qottes. Leben der 
jungfrduUchen Gottesmutter, unserer KOnigin Maria, geoffenbart der 
ehrw. Dienerin Gottes Maria von Jesu .... 4 vola. in-8 # , LXXXVIII, 
626 ; 492 ; 676; 634 pp. Regensburg, Pustet, 1907-09; M. 12 (reli6 M. 16; 
resp. M. 18). — La premi6re Adition avait paru ibidem en 1886, 4 vols., 
XCVI, 666 ; 626; IV, 728 ; 696 pp. 

Le R. P. Carl Balthasar, Dr. Phil., 0. F. M. (v. AFH III, 889) 
publiera eous peu sa th&se de doctorat, qui traite deThistoire des 
controverses sur la pauvret6 franciscaine jusqu’au con- 
cile de Vienne. 

BZLQIQUX—La version flamande de la Vie de 8 . Frangois de M. Joh. 
Jobrobn8BN par le E. P. Stanislas Van db Vbldb, 0. F. M ..De H. Fran- 
decus van Assisib, naar fiet Deensch, Tongeren, Druk. Fr. Vranken-Dom- 
mershausen 1909, in-8° [VI], 4, XCII et 892 pp., merite certainement tous 
les eioges, aussi au point de vue de la langue. L’ex6i'ution typographi- 
que cependant, n’eet pas de premier ordre, et le tradueteur, qui a tenu 
k remanier le chapitre 8* du HI* livre, 189-206, n’aurait pas dd man- 
quer de mettre mieux au courant quantite d’autres notes bibliographi- 
ques dej4 vieillies, p. ex. les citAtions de Goetz, Die Quellen s. Qesch. etc. 
p. LXXXIII: redition de Salimbene, cf. AFH I, 448; 669; p. LXXXIV 
lises 14 pour 24 Generaux etc. P. IX n. 8 lisez liste pour description. A la 
p. VI il fallait aussi ajouter B6hmer, Analekten, 66s., (v. p.367) que 1'Auteur 
avait dCt forc6ment se contenter de citer au cours du texte m&me etc.; 
Quant au tillaeg de 1’original danois (AFH 1,194) le R. P. St. a eu rai- 
son de l’ins6rer, comme la version allemande, k brins, dans les places 
respectives de l’introduction, v. gr. LXXIX; vers. allera. 108s. Orig. danois, 
279. Cependant il aurait dd en faire entrer davantage, cf. p. 361; vers. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 



792 


OHBONIOA. 


ali. 614; Orig. 282 b. — II aurait 6t6 bon et mime nicessaire de distinguer, 
dans le chap. 8" du 1. ITI, 189-206, ce qui est de Tanteur et ce qui re- 
vient au traducteur. Car celui-ci s’efforce d’y refuter, du m6me coup, lee 
argumenta de 1’auteur, qui, en 1906, avait cru ne plus pouvoir difendre 
1’authenticiti historique de 1’indulgence de la Portioncule. Sur la pri- 
sente opinion de PAuteur y. la version fra^aise; AFH IT, B90; I, 197. 

Le liyre sur 1’authenticiti historique de 1’indulgence de la Por¬ 
tioncule que M. le Dr. A. Fierbns avait promis, depuis une sirie d’an- 
nies dejh, yient enfin de paraltre. II fait partie des publicatione de 
1’Academie B. Flamande, et il en sera rendu compte ultirieurement. De 
geschiedkundige oorsprung van den Aflactt van Portiunkula met een 
aanhengsd over de icereldbrieven van Sint Franciscus, Gent, A. Siffer, 
1910, in-8°, XX, 802. pp. 

ESP AGNE. — Le 18 sept. 1909, le corps de la Ven. Mire Maris 
d’ Agreda, de 1’Ordre des Conceptionistes, fut solennellement reconnu 
par les autorites competentes. Alors le corps de la Vinirable Mire, en 
grande partie conservi, fut revitu d’ autres habits de bou ordre et plac4 
ensuite, dans une ch&sse nouyelle (1-12, 81-60). La brochure que les 
Soeurs Conceptionistes d’Agrida publiirent k cette occasion, 
donne aussi une description d’autres reliquee et?, de la cilibre Mire 
d’Agreda (88-64), ainsi qu’un sommaire des reconnainances antirieures 
do son corps (18-80). Notable fut certainement celle du 27 juin 1702, 
faite en la prisence de la reine d’Espagne, Marie Gabrielle de Savoye, 
ipouse de Philippe V, oh il fallait forcer la ch&sse de la Vin. Mire et 
oh quelqu’un emporta furtiyement aes deux pieds 19-21. La note sur 
Pautographe de la CitA Mystique, conservi au couvent d’Agreda 54-61, 
est suivie d’un catalogue, non complet d’ailleurs, des editions (60-63) de 
ce livre unique. Les titres k la p. 63 sont tris estropiis. Chaque lecteur 
recitera de tout coeur la priire k la fin du modeste livre, 66. Reconod* 
miento y Traslaci&n dei cueipo de la sierva de Dios la Venerable Madrt 
Sor Maria de Jesus de Agreda ve rificado el dia 13 septiembre dei ano 
1909, Barcelona, herederos de Juan Gili [1909], in-12°, 72 pp. — Cf. p. 791. 

**„ Ce n’est qu’en mai 1910 que la Revista de Estudios Franciscanos 
des PP. Capucins de Catalogne publia, pour cilibrer le VH’ centenaire 
de POrdre, un numero double, AbrU y Mayo, 1910, 260 pp. (anno IV): 
Homenaje al Patriarca de los Menores en el septimo centenario de la 
aprobacidn de la regia serdfica . La grande majoriti des articles, plutit 
courts, est d’un caractire giniral, oh aucune question n’est ni discutie 
ni exposie, pas mime dans ceux qui ont pour titre: Fr. Rogerio Bacon, 
68-66 ou El P. Anadeto Reiffenstud y el derecho canonigo, 67-76. D en 
est de mime des articles: La Orden franciscana en d movimiento cienti - 
fico de la edad media, etc. etc. — M. Fel. Pedrell, in u mi re diffirentes 
compositione du Stabat Mater 119-148. Les articles qui ont le plus de 
valeur ont iti releguis k la fin du numiro; p. ex. celui du B. P. Am¬ 
brosio de Saldbs, O. M. Cap., La Orden franciscana y la Casa real de 
Aragdn 147-178. Il y publie plusieurs documents de Jacques II, roi 
d’Aragon, etc. pour parier ensuite du card. Pierre cFAragon, O. F. M. 
(il aurait pu citer aussi l’AFH II, 441 ss.), dont il publie deux sermoni 
en catalan, l’un sur S. Elisabeth de Hongrie, 166-8; et l'antre 
sur Ste Ursule 169-73, les seuls que contient encore un M8. du Vatican, 
(« Archivo Vaticano» (?); quelle cote?) qui semble avoir contenu naguire 
84 sermone du mime Fr. Mineor. — Le P. At a nasio Lopez, O. F. M. 
dicrit un: Codice franciscano en dialecto dei LangUedoc, 177-186, appar- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


CHRONIO A. 




t 

tenant an couvent franciscain de la Chiesa Nuova k Assise; il est da 
XIV siicle. H contient, en ce dialecte: 1°) La Leg. Maior de S. Bona* 
venture, f. 1*57; 2 ) non pas le livre, mais un tris court extrait de 
1’ouvrage de Fran^ois Bartholi sur 1’Indulgence de la Portioncule, 
f. 68-61; 8°) La rigle des FF. Mineurs de 1228, f. 61-64 et le testament 
de S. Franpois, f. 64-5; 4°) La rigle du Tiers-Ordre: c’est-i-dire la Bulle 
de Nicolae HI: Supra Montem, ripitie par Climent V; cf. Eubel, BF V, 
60 s.; 5°) Lee Admonitione de S. Fran^oie, 68-71; 6°) Lee diis du Fr. Egide, 
71-81; puie 7°) «XII remedis contra alcunas temptatios *; 8°) « XIII raysos 
[raieone] •per las quals puescas ton cor moure en amor de dieu *, que 
l’auteur de l’article n’a pae eu identifier, pas plus que d’autres traitis, 
f. 99-188. A noter la « confessio de la sancta fe catholica » du copiste (et 
auteur?) de ce recueil, f. 95-99,iditie p. 184-5. L&, dans un panigyrique sur 
la rigle des FF. Mineurs, nous apprenons sur ce Frire Mineur seulement, 
qu’il s’agit de: « Hyeu frayre Mathieu, catholic crestia... nadieu de Castel de 
las Bosiguas, que es iuxta Vestayn de Taur en Favesquat d’Acde, per habite 
e per professio fraire menor*. Ceci veut dire, que ce Fr. Matthieu itait 
natif de Bousigues sur YEtang de Thau (sic), dans le diocise (TAgde (Dip. 
Hirault), et ces noms n’ont rien k voir ni avec Tarn ni avec Auch, 
comme l’a conjecturi le R. P. At. Lipez (185). — L’article: A propdsito 
de una obra de historia fr ancis cana, du P. Jaimb M. db La-Cot 0. Cap., 
186-202, roule seulement sur le livre du P. Hil. Felder, O. Cap.: Hiet, 
des itudes etc., cf. AFH n, 181 ss. tandisque celui intituli: Joergensen 
y San Francisco de Asis 208*17, n’est qu’une traduction de l’article du 
P. Hil. Felder, paru dans les I&tud. Franc., XX, 1908, 877*87, qui auraient 
donc du itre cities. L’article avait d’ailleurs paru d’abord dans la 
Schweizerische Rundschau, VI fi, 1908. — La Vida de S. Francisco de 
Asis por Juan Joergensen 218-283 donne un traduction espagnole, tria 
bonne et miae au courant des derniires recherches, de la Preface et du 
dibut de 1’Introduction de la cilibre Vie de 8. Fran^ois du litterateur 
danois. Elie est due au P. Jos£ M. Db Elizondo, O. M. Cap. — Par mi les 
gravures, il nous faut relever: le San Luis de Tolosa, peinture de J. Ca- 
brara, dans la salle de chapitre de la cathidrale de Barcelone (le Saint 
y est reprisenti comme 6vique en habit franciscain; le capuce se trouve 
sur la chappe fleurdelisie); la photographie du tris beau couvent des 
PP. Capucins k Barcelone, et le portail de leur iglise gothique, 
dont le t}rmpan est orni d’un beau haut relief (non pas bas-relief). 

Le frontispice du Numero extraordinario, le dernier article 285- 
260, et celui de 174-6 sont reproduits dans un tirage k part: Fr. Josft 
Maria db Elizondo, O. M. Cap., La Legenda de San Francisco segUm 
la versidn catalana dei * Flos Sanctorum », fragmentos y notas, seguidas 
de unas copias de Fr. Ambrosio Montestno en honra de S. Francisco, 
Barcelona, Fidei Gir6 1910 in-8 0 , 48 pp. Le P. Elizondo y idite la version 
catalane de la Leg. de S. Franpois de la Legenda aurea de Voragine, 
d’apris plusieurs MSS. et iditions incunables, qu’il dicrit dans les notas, 
p. 18 ss. Il met en doute que Voragine ait employi, pour la Lig. de S. Fran- 
9 ois, qui fut d’ailleurs peut-itre(?) ajoutie plus tard i son oeuvre originale, 
la Leg. Maior de S. Bonaventure, (15-17); cf. AFH II, 17 ss. — Dans les 
Addenda, contenus seulement dans le tirage k part, le P. E. note encore 
d f autres MSS. et dicrit le frontispice, du num. extr. c’est-i-dire le re- 
table que Luis Borrassd peignit en 1415 pour le couvent de Ste Claire 
de Vich. Ce retable reprisente S. Fran^ois comme fondateur des trois 
ordres 88-4, mais l*on ne voit nullement pourquoi Borrassi se serait 
Archivum Francitcanum Historicum. — Ah. 133 . 50 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


OHRONIOA. 


794 

laies4 inspirer par la Leg. aurea. — Suivent encore 41-8 (dans le num. 
extraord., p. 174-6), les 11 « copias » de « Fray Ambrosio Montesino » 
en honneur de S. Francis. Elles sont reproduites d’un incunable (s. 
1. an. et n. typ.), que Haebler, Bibliografia ibCrica dei siglo XV, 1906, 
2184, croit avoir ete imprimi & Tol6de: Copias... que compuso el ven. s. 
padre fray Ambr. Montesino... 0. M. Obs... Deux anciennes initiales or¬ 
nent la Leyenda; et il y a aussi les reproductions des sceaux da gar- 
dien et du couvent de Pampelune et de celui du oouvent d 'Estella, toas 
du Xm« stecle. 

Le P. Elizondo annonoe, 4 cette oocasion, 88, que ces sceaux, et 
sans doute encore d’autres de nos couvents, recueillis par fea M. D. 
Juan Iturraldb y Suit, vont etre publies dans le Boletin de la comi » 
sibn de Monumento» de Navarra, oii la fa mille du ddfunt fera paraitre 
son ouvr&ge: Los seOos cCreos de la Edad Media en el Reino de Navarra. 

On annonce aussi la publication imminente d'une version car 
stillane des deux Legendes de S. Franqois par ThomaB de Celano, 
4 paraitre dans la Collection < Los Santos > , chez Juan Gili k BarcA 
lone: Vidas primera y segunda de S. Fr. de Asis. La traduction sera 
faite par le B. P. Pelegrin de Matar6, 0. Cap. 

*** Pour promouvir la cause de la Bee Beatrix de Silva, (1424- 
1490), fondatrice des Conceptionistes, le B. P. Franqois Marib Paolini 
a r6uni les temoignages n6cessaires pour prouver ses vertus h^roYques 
11-28, pour 6tablir son culte avant Pannee 1584, vis6e par les decrets 
d’Urbain VIII, 29-87, ainsi que la suite de ce culte 1584-1909, 87-65. 
Toletana seu Ordinis Minorum. Beatificationis seu Confirmationis cultus 
servae Dei Beatricis de Silva, Beatae et Sanctae nuncupatae, fundatrids 
Ordinis ab Immaculata Deiparae Conceptione. Romae, ex typogr. Pontif. 
inst. Pii IX, 1909, in-12°, 68 pp. 

FBAVCE. — Le R. P. Fr. M. Paolini, Postulateur de 1’Ordre dea 
FF. Mineurs, a rAcemment publi6 an bien prAcieux docament sur le Bx« 
Jbam Discalceat, O. F. M., mort, en 1849 au couvent des FF. Minea» 
de Quimper et honor£, encore de nos jours, d’un culte pablic dans la 
cath6drale de cette ville. II s’agit, sans doate, de la plus ancienne 
biograpbie de ce Bienheureux, 6crite par on Fr&re Minear de 
son entourage, quelques annues apr6s sa mort. Cette vie fut decouverte 
par le B. P. AndrB Callbbaut, 0. F. M., dans le MS. 8974-8975 dee 
Collect. Bolland. de la Bibi. Boyale de Bruxelles. En 1642 elle avait 6t6 
mise k la disposition des Bollandistes par le P. Jacqaes Dimet O. 
F. M. Ex-pro vincial de France. Le texte oflre bien des obscuritas, voire 
des barbarismes, que l’6diteur aurait dti corriger sans faqon; v. gr. § 12 
spernentem; § 47 lirez nolebat pour volebat etc. Par contre le B. P. Poe- 
tulateur, a bien raison de dxer k Tann4e 1278 la naissance da Bx. 
Jean, et son entr6e dans 1’Ordre k l’an 1816, car il y v6cut 88 ans, apr4e 
avoir 6t6 cur6 durant 18 annees. Cette biograpbie a paru d’abord dane 
les Acta Ord. FF. Min., XXIX, 1910,12-28. De 14 elle fut tir6e 4 part: 
Pro causa confirmationis cultus immorabiUs B. loannis Discalceati O. F. M. 
(1278-1349) ad SS. Rit. Congr. proxime tractanda documentum saec. XIV, 
ed. Fr. Franc. M. Paolini, Ad Cl. Aq. 1910, in-16°, XVI, 48 pp. — Il y eut 
ensuite une edition en franqais: Un document intdit du XIV* sibde 
sur la vie de St. Jean DiscalcCat, recteur, puis Fr&re Mineur (178-1849).«.. 
Bome, impr. pontif. de Pinstitut Pie IX, 1910, in-8°, XXXVI, 42 pp. 

Dans sa brochure officielle: La Bse Marguerite de Lorrame, 
duchesse d’Alengon et son culte. Cause du dioc. de Stes ou de VOrdre des 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


CHRONICA. 


795 


Fr&res Mineurs. Artides pour la confirmatum du culte imm&morial rendu 
d la Bse M. de L. ductu <TAl. 1463-1521 ... Rome, institut Pie X, 1908, 
in 12° 60 pp., le R. P. Franqois M. Paolinj, O. F. M., apris avoir esquissi 
Ia vie de la Bee (9-17) et les debuts de son culte, datant du jour mime 
de sa mort, en dimontre aussi facilement la continuation dans la pi- 
riode de priscription (1534-1684) 18-32, et jusqu’&. nos jours, 83-60. Tout 
le monde sait, que Marguerite de Lorraine se fit Clarisse k Alencon. 

La biograpliie de M. 1’abhi Pierre-Auguste Rougier (1818-1896) 
par le T. R. P. Othon [Ransan db Pavie] O. F. M. est une oeuvre bonne 
et pieuBe, esquiss&nt les luttes, 1’austiriti et la ficonditi d’une vie sa¬ 
cerdotale, qui sort cert&inement de Pordinaire. L’abbt P.-A. Rougier, 
prttre, fondateur de V institut des Franciscaines de Notre-Dame du T empte 
et des maisons de retraites sacerdotales 1818-1895. Limoges, impr. com. 
Perrette, 1909, in-8°, XIV et 628 pp. — (Se vend chez les Franciscaines 
de N.-D. du Temple, Le Dorat (Haute-Vienne), 6 frc.). — D’ailleurs le 
T. R. P. Otbon a iti, pour une bonne partie, 1’heureux temoin de ce 
qu’il r&conte, et un ami divoui de 1’oeuvre de son heros. De plus, 1’au- 
teur etait en itat de publier presqu’une autobiographie, reproduisant 
tant6t des lettres du Pire Rougier, tantdt son journal et ses notes pri- 
vies, que ses filles, les Franciscaines du Dorat, avaient soigneusement 
recueillies et classifiees. Ni i Bellae (Haute-Vienne) en 1818, P.-A. Rougier 
se fit disciple de 1’artiate Paul Delaroche pour entrer ensuite au grand semi- 
naire de Limoges (1 oct. 1848). Ayant ite ordonni pritre le 21 dec. 1860, 
il fut nommi vicaire de Saint-Junien et ensuite curi des Salles-Lavau- 
guyon. Li il fonda, le 26 mars 1858 1’intitut des Franciscaines de N.-D. 
du Temple,. appeli d’abord Association des Dames de Marie Immaculie 
du Temple, et qui, le 16 nov. 1860, alia s’installer au Dorat. Le R.me P. Ber- 
nardin de Portugruaro, alia les visiter pour la premiire fois le 17 janv. 
1878. L’oeuvre des retraites sacerdotales fut inaugurie en 1878. A la 
mort du fondateur, le 6 mars 1896, Pinsti tu t comptait 4 maisons; en 
1908 il y en avaient 6 en Erance et 8 en Belgique. Pris de 100 pritres 
itaient alors hospitalisis dans ces pieux asiles du repos et de la priire, 
entouris de soins empressis et cbaritables. 

Annonce. — Dans le prochain numiro de PAFH le R. P. Antoine 
BRguet de SRrbnt, O. F. M. commencera la publication, diji longtemps 
par lui projetie et priparee, d’un Courrier bibliographique fran^ais. H 
y analysera succinctement les ouvrages et articles publiis en France, 
depuis 1900, regardant 1’histoire de POrdre Franciscain et plus spicia- 
lement celle de nos anciens couvents de ce pays. Esperons qu’il trouvera 
ailleurs de nombreux imitateurs! (Voir plus haut 786). 

P. M io hei Bibi, O. F. M. 



Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



LIBRI RECENTER AD NOS MISSI 

Quorum praecipui in BtbUographia huius Periodici accurate discutientur 


Historia Franclecana. 

Candotti, Clembete, O. F. M. — U Santuario della Madonna dei Mtracoli prato 
MoUa di Livenza. Motta di Livensa, Tip. G. Pezzuti e figli, 1900. In-12°, 
pp. 215. 

Cavanna, Niccola, O. F. M. — L* Umbria franc ee cana illustrata. Perugia, Unione 
Tip. Cooperativa, MCMX. In-12°, pp. XV-415; oon figure. — L. 8. 

Carri, Giov abiti. O. F. M. — La Regola dei Terrf Ordine Francescano tpiegata 
oon lesiom popolari. (Collezione Piktbo Mahibtti, N. 865). Torino, Tip. Pont. 
Pietro Marietti, 1910. In-12°, pp. 196. 

Conaonni, Dott. G. A. — Un umanitta agiografo, Maffeo Vegio da Lodi(1407-1458). 
Bavenna, Tip.-Lit. Bavegnana, 1909. In-8°, pp. 64. 

Damlchall, Antonio. — Le antiche leggende di Francetoo <T Assiti e la critica fran- 
cetcana di questi ultimi decenni. Studio critico con appendice, 8palato, Tip. 8o- 
oiale Spalatina, 1908. In-8°, pp. 40-XIII. 

Farina, Nunzio di Scanno, O. F. M. — Un Martire della Cina ostia il P. Gia- 
comantonio da Foeta (3* Ediz.; Sulmona, Tip. Angeletti, 1910. In-8 8 , pp. 48. 

Fardlnando, da Moittionoso, O. M. Capp. — Un fiore dei Monti Lnccheti, Luooa, 
Tip. Baroni, 1906. In-8°, pp. 95 oon figura. 

» » — La stella d' oro della nobile famigUo Torre di Lacca. Tip. Baroni, 

1906. In-8°, pp. 85 con figura. 

> » — L’Ordine dei Minori Cappuccini in Lacca (1571-1788). Saggio sto- 

rico in occatione dei VII 0 Centenario dolia fbndatione delT Ordine Francescano. 
Tip. Baroni, 1910. In-8 0 . 

Flerent, Alph. — De getchiedleundige Ootprung van den Aptat van Porttunknla 
met en aanhengsel over de Wereldbrieven van S. Franciscut. Gent, A. Siffer, 
in-8°, XX, 802 pp. (4 fi 1 .). 

Franz, Ad. — Die krrchlichen Benediktionen det Mittelalteri , Freiburg im Br., 
Herder, 2 voll. in-8°, XXXVm, 646; VIII, 764 pp. (80 M.). 

Giovanni da Massimo, O. F. M. — 77 sacro Monte di Orta Novarete, (Memorie 
storiohe). Gozzano - Omegna - Qomodossola, La Cartografioa, 1909. In-12°, 
pp. 67 oon figure. 

Guldi, Vigilio, O. F. M. — 77 Canto Secolare dei Francetcani nel Settimo Cente¬ 
nario della Fondazione dei loro Ordine (1209-1909). Poetia dei P. Dahielb 
Nardi, mutica dei P. Vigilio Guidi, organista della Verna, Arezzo, A. Be- 
oherelli, [1909]. In-4°, pp. 16. 

Joe4 Maria de Elizondo, O. M. Cap. — La Legenda de San Frandtco tegttn la 
vertiOn catalana dei flos Sanctorum, Baroelona, Fid. Gird, 1910, in-8°, 48 pp. 
(4 pes.). 

Mansuy-Maria, O. F. M. — Le Patron det Congris et det oeuvret Eucharidi- 
quet. St. Pascal Baylon, Montreal, P&res Francisoains, 984 Rue Dorohester, 
1910, in-12°, 174 pp. 

Torradatlot Comet, Ion. — Cr&nicas de la Orden de lat Monjat Capuchinat en 
Etpafia, Parte II, Manresa, Dom. Vives 1909, in-8° 180 pp. 

- - Reconoscimiento y translaciCn dei Cuerpo de la Sierva de Dios la 

Venerable Madre Sor Maria de JesAt de Agreda, (13 sept. 1909) Baroelona, 
Juan Gili 1909, in-12°. 70 pp. 

Rocco, Gaetano da Napoli, O. F. M. — Notizie storiche delC Immagine e della 
Cappella di Maria SS. de.lle Grazie in S. Maria La Nova di Napoli. Napoli, 
Michele d’ Auria, 1910. In 12°, pp. 65, oon figura. 

Schmidlin, Jos. Dr. — Die kirchlichen ZustAnde in Deutechland vor dem ctOjahrigen 
Kriege, 7: Oetterreich. Freiburg, Herder, 1908, in-8®, XLV1H, 187 pp. (M. 6), 
II: Bayem ibidem, 1910, IV, 166 p. (M. 4,50). 


De lioentia Eoolesiastdoa et Superiorum Ordinis. 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 


TABULA MATERIARUM. 


X. - DISCUBdOnS. 

P. Theofhilus WrruL, O. F. M. — De Fr. Rogero Baoon ei usque sen¬ 
tentia de rebns bibi icis. Pag. 1-22, 

P. Lo do vico Vehtuba, O. F. M. — Giambattista Vico e le sue rela¬ 
tioni ooi Franoeeoani.28-88, 

P. Lorenzo P£rez, O. F. M. — Loa Franoisoanos en el Extremo 

Oriente (Noticias bio-bibliogr&fioas). 

P. Gibolj.ho Goldbovich, O. F. M. — Una pagina Dantesoa. Notizie 
inedite sui oonte Frate Guido da Montefeltro (o. 1228-1296) . . . 
P. Michaxl Bihl, O. F. M. — De stigmatibus S. Francisci Assisienais 

(Oooasione recentis cuiusdam libri). 

Fr. Paschal Robihsoh, O. F. M. — The writings of St. Clare of Assisi 
P. Paolo Sevesi, O. F. M. — U beato Miohele da Caroano da Milano, 

O. F. M. (ContinuerO) .448-468, 

P. Michael Bihl, O. - F. M. — Quo anno Capitulum Generale O. F. M. 

Metis celebratum sit (1255). 

P. Bkda Kleinschmidt, O. F. M. — Die ktlnstlerisohe Kanonisation des 
hl. Vaters Franziskus. (Zugleich ein Beitrag zur ftltesten Ktlnstler- 

geschiohte des Franziskanerordens).. 

PnotRE Duhbm, de 1’Institut. — Sur les Meteorologicorum libri quatuor 
faussement attribute & Jean Duns Soot. 



Fr. Lbovabdds Lxmmens, O. F. M. — Continuatio et finis Chronicae Fra¬ 
tris Iordani de Tano O. F. M. 

Fr. Hiebomykus Golubovich, O. F. M. — Ceremoniale Ord. Minorum 
vetustissimum seu « Ordinationes divini officii » sub B. Ioanne de 

Parma Ministro Gli emanatae an. 1254. 

P. Ubald d’Alemqon, O. M. Cap. — Documenta sur la BAforme de Ste. 

Colette en Franoe (Fin) . 

P. Fr. Bonavbhtuea Kbuitwaoeb, O. F. M. — Statuta Provinciae Sa- 
xoniae condita Brandenburgi an. 1467, immutata Luneburgi an. 


1494 . 98-114, 

P. Aetoine BtouKT, O. P. M. — Nterologe des Frfcres Mineurs d’Au- 

xerre.115-188, 810882, 680860, 

P. Livabius Olioeb, O. F. M. — Documenta inedita ad historiam Fra- 

tioellorum speotantia (Continuabitur) . 258-279, 505-529, 

Dibectio Periodici. — Compendium Chronioarum Fratrum Minorum 
scriptum" a P. Mariano de Florentia (Continuatio). . . . 204-809, 
P. Diodobus Hekhiges, O. F. M. — Prologus et epilogus in Diota IV 

Anoillarum 8. Elisabeth Thuringiae Lantgraviae. 

P. Febdinahdus Delobmb, O. F. M. — « Diffinitiones» Capituli Glis 

O. F. M. Narbonensis (1260). 

P. ZxFHTRiirus Laxzsbj, O. F. M. — Documenta oontroversiam inter 
Fratres Minores et Clarissas speotantia (1262-1297) '( Continuabitur ). 


P. Gallus Haselbbck, O. F. M. — Descripto Codicum Liturgioorum 
antiqui Conventus S. Lucii O. F. M. prope Heohingen .... 
P. Athasasius L6pes. O. F. M. Descriptio Codicum Franoisoanorum 
Bibliothecae Biocardianae Florentinae (Con tin uatio) 888-840, 551-558, 


185-218 

214-280 

89-46 

281-258 

896-482 

488-447 

688-668 

601-614 

616-625 

626-682 

47-54 

55-81 

82-97 

280-296 

716-788 

680-899 

700-715 

484-490 

491-504 

664-679 

188-141 

780-748 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


















798 


TABULA MATERIARUM. 


IV. — BXBXJOGRA7HXA. 

Toooo, Fel. Le due prime tribolaidoni dell’ ordine franoeecano. — 

(P. Mioh. Bihl, O. F. M.). 142-3 

Jaoob, E. Johannes von Capistrano, I: Das Leben. — Idem. II: Beden 
und Tractate. I. Folge: Speculum clerioorum. De erroribus et mo¬ 
ribus Christianorum. Sermones in Synodo Wratislaviensi. — 

Idem, II: n. Folge. Materia XXXVI sermonibus. Tractatus de 

oupiditate. — (Idem).. 144-8 

Zdendk, Nqjedly. Ceska missie Jana Kapistrana. — (Idem) .... » 

Hocedez, E. Nicolai de Fara Praefatio. — (Idem). • 

Forster, G. Kapistran sz. J&nos Arck6pe. — (Idem). 144-9 

Mietschke. Naohschriften von Predigten Kapistrans. — (Idem) ... » 

Lemmens, Leon., O. F. M. Victoria mirabilis de Tureis descripta a 

Fr. Ioh. de Tagliacotio. — (Idem). » 

Btthring, J. Urkunden zur Gesch. Kapistrans in Arnst&dt. — Idem. 

Ioh. von Kap. in Arnstadt. — (Idem). » 

Cessi, Bob. Notizie sulla vita di 8. Giov. da Capistrano a Padova. — 

(Idem). 145-9 

De Kerval, L. St. Jean de Capistran. — (Idem).145-50 

(Anon.) Kapistran sz. Levelez6se. — (Idem).145-51 

Hoogeweg, H. Stifter und KlOster Niedersaohsens. — (P. Leon. Lem¬ 
mens, O. F. M.). 152-8 

Schmitz-Kallenberg, Monastioon Westfaliae. — (Idem) ...... 152-4 

Beisch, Chrysog., O. F. M. Geschichte des Klosters S. Dorothea in 

Breslau, — (P. Livarius Oliger, O. F. M.). 154-6 

Bihl, Mich., O. F. M. Gesohiohte des Franziskanerklosters Frauenberg 

zu Fulda. — (Idem). 156-7 

Picconi, Giac., Bioci, Giov., Nanetti, Barn., O. F. M. Barbarie e trionfi. 

Vittime dei San-si in Cina nel 1900. — (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 157-8 

Montgomery Carmiohael, Francia’s Masterpiece. Essay on the Imma¬ 
culate Conoeption in art. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.).169-62 

Goyens, J6r6me, O. F. M. Levenssohets van den E. P. Leo Van Aoker. 

— (P. Stanislas Van de Velde, O. F. M.). 162-8 

Bartoli, Alf. I documenti per la storia dei Settizonio. — (P. Livario 

Oliger, O. F. M.). 163 

Baimoudo, Gius. da Montevago, O. F. M. La chiesa e il oonvento della 

Gancia. — (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 164-5 

Ciavattoni, Gius. da Sulmona, O. F. M. D convento di 8. Nioola di 

Sulmona. — (Idem). 164-6 

Fierens, Alph. La question franoisoaine. Les 6orits des z6lateurs. — 

Idem. Les origines du Speculum Perfeotionis. — Idem. Les pro- 
bl£mes de la Legenda trium Sooiorum. — Idem. Vita S. Franoieoi 
anonyma d’apr6s le MS. II. 2826 de la Bibi. B. de Bruxelles. — 

(P. Mich. Bihl, O. F. M.). 841-4 

Lemmens, Leon. O. F. M. Der hl. Bonaventura. — (P. Livar. Oli¬ 
ger, O. F. M.). 844-8 

Coulton, G. G. From Francis to Dante. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.). 84860 

Groeteken, Autbert, O. F. M. Pasohalis Baylon. — (Idem). 860-1 

The Catholic Enoyclopedia; Vol. V, VI. — (Idem).861-8 

Frati, Lud. Codici Latini della B. Biblioteca Universitaria di Bologna. 

— (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 864-6 

Seitz, Jos. Die Verehrung des hl. Joseph. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) 866-8 

Beissel, Steph. S. J. Geschichte der Verehrung Mari as in Deutsohland 

im Mittelalter. — (Idem). 866-60 

Van Berloo, Em. O. F. M. L’Ordre des Frtres Mineurs en Belgique, 

(1888-1908). — (P. Andr6 Callebant, O. F. M.). 860-2 

Sderci, da Gaiole, Bemardino, O. F. M. L’ Apostolato di S. Franoesoo 

e dei Franoesoani, vol. I. — (P. Girol. Golubovioh, O. F. M.) . . 862-4 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 

























TABULA MATERIARUM. 


799 


Albasini, Coetanzo, 0. F. M. San Franoesoo ed i suoi a Bologna. — 

- (P. Benv. Bughetti, O. F. M.). 964-5 

L&nsoni, Frano. I primordi dell’ Ordine Franceecano in Faenza. — 

(Idem). 964-7 

Little, A. G. Tractae tus Fr. Thomae de Eooleaton: De Advento F F. 

Minorum in Angliam. — (P. Mioh. Bibi, O. F. M.). 669-62 

Cuthbert, O. 8. F. C. The Chroniole of Thomas of Eooleston. — (Idem). 662-9 
Mariotti, Candido, O. F. M. II Laterano e 1’ Ordine Franoeeeano. — 

Idem. L’ Immaoolata Conoezione ed i Franceeoani. — Idem. Ia 
passione di G. Cristo ed i Franoesoani. — Idem. L’ Eoearistia ed 
i Franoesoani. — Idem. II nome di Gesti ed i Franoesoani. — 

(P. Benv. Bughetti, 0. F. M.). 569-8 

De Fabrizio, Vino. Fra Roberto Caraooiolo. — (P. Ant. Primaldus 

Cooo, O. F. M.). 668-9 

Gratien, O. M. Cap. 8t. Frango is d , Assise et 1’influenoe sociale de 

1’Evangile. — (P. Stanislaus Van den Velde, O. F. M.). 669-70 

Goffin, Arn. 8t. Frango is d’Assise dans la Legende et l’art primitifs 

it&liens. — (Idem).. . 570-1 

Betana, W. E. Aparato bibliogr&fico de Filippinas, 8 voll. — (P. Mioh. 

Bihl, O. F. M.). 672-6 

Cambiaso, Dom. 8. Franoesco e il Teri’ Ordine a Genova. — (P. Benv. 

Bughetti, O. F. M.). 576-9 

Laseereschi, Eug. Nuovo contributo alio studio dell’ ioonografia fran- 

oescana. Un affresco a Luooa. — (Idem). 579-80 

Beimers,Heinr.FriesisohePapsturkunden.—(P. DaviddeKook,O.F. M.) 680-1 

Thode, H. Franz von Assisi und die Anfenge der Benaissanoe. — 

— Idem. St. Franpois d’Assise et les origines de la Benaissanoe, 
trad. frano. par G. Leffevre. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) .... 749-58 

Pennaoohi, Fr. Legenda 8. Clarae Virginis. — (Idem). 759-5 

Bobinson, Pasch., O. F. M. The Life, of 8. Clare. — (Idem) .... 758-5 

Cavanna, Nicola, O. F. M. L’ Umbria franoesoana illustrata. — (P. Livar. 

Oliger, O. F. M.). 755-7 

Sohlager, Patrit., O. F. M. Beitrftge zur Gesoh. der Kolniaohen Fran- 

siskaner-Ordensprovinz im Mittelalter. — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) 768-61 
Eubel, Konr., O. F. M. Conv. Gesohiohte der Kolniaohen Minoriten 

Ordensprovinz. — (Idem). 758-64 

Sohlager, Patr., O. F. M. Gesohioht der Kolniaohen Fransiskaner- 

Ordensprovine im Beformationszeitalter. — (Idem). 766-66 

Mireur. Les Conventa de Draguignan. Les Cordeliers. — (Idem) . . 770-1 

Antoine de 86rent. Essai de gtographie des 6tab1iasements de l’Ordre 

de 8. FranQois en Bretagne. — (Idem). 771 

V. — COMMENTARIA EX PERIODICIS. 

Bullettino Seneee di Storia Patria, I-V 1894-1866. — (P. Benv. Bughetti, 

O. F. M.). 772-774 

Bevue de l’Universit6 de Bruxelles, XII1907-8. — (P. JArOme Goyens, 

O. F. M.). 776 

Bullettin de la oommission royale d’Histoire de Belgique, LXXVII 

1908 — (Idem). * 

Engliah Historical Beview, X±IV 1609 — (P. Mioh. Bihl, O. F. M.) . 
BOmisobe Quartalsohrift fttr ohrUrtliohe Altertumskunde und ftlr Kir- 

ohengesohichte, XXI 1907 — (Idem). 775-776 

7L _ -iSTSMTPrr.T.aiQTBA 

Ford. M. Delorme, O. F. M. — A. propos d’une vie inddite de S. Fran- 

$ois d’Assise.167-169 

Ferd. Doelle, O. F. M. — De institutione foeti 88. Stigmatum e ood. 

Wratislaviensi narratio.169-170 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 


























TABULA MATKRIABUlf. 


Greg. Cleary, O. F. M. — Epistola, qua Fr. Baptista de Montefhloone 

O. M. substitutum pro colleota peouniaria oontra Turoas nominat 170*171 


P. Mioh. Bihl, O. F. M. — Fr. Thomae de Eooleston additiones • ad: 

Db adventu FF. Minorum is Aeoliam.583-8 

P. Livarius Oliger, 0. F.- M. — Sui Septisonium.588-6 

P. Mich. Bihl, O. F. M. — Versus graeoi de FF. Minoribus in Creta 686-6 
P. Benv. Bughetti, O. F; M. — II Beliquiario di 8. Franoesoo di Gub- 

bio, rinvenuto reoentemente. 777-8 

P. Mich. Bihl, O. F. M. — De patris S. Iohannis Ghes de Oapistrano 

origine et patria. 778-81 


P. Theodoro Cavallon, O. F. M. — Lettera inedita di 8. Leonardo 

da Porto Maurixio e due altre lettere sulla venerasione dei Santo 781-4 


Croaaoa ttaliana. 


Bonomelli, Geremia, Mons. Viaggiando in vari paesi. — (P. Benvenato 

Bughetti, O. F. M.). 

Sderoi, Bernardino, O. F. M. L’ Apqstolato di S. Franoesoo e dei Fran- 

oesoani, I. 

Soaramuszi, Diomede, O. F. M. La moderni t& di 8. Franoesoo . . . 

Zeni, Bino. Celeste follia!. 

Giao. d’ Agostino da Pollutri, O. F. M. 8. Franoesoo. e gli Abruszi. . 

Frate Giunipero, O. F. M. D Padre comune (8. Franoesoo). 

Tini, Andrea. Lettere di 8. Leonardo da Porto Maurisio. 

Dal-Gal, Niooolb, O. F. M. Domenioo Morone. 

» Disoorso al Congresso dei Tersiari Veneti. 

Turrenius, G. D. I Canti dei Trasimeno. 

Semeria, G. B Card. Massaia.. 

Nuovo affiresoo Franoesoano a Bresoia. — (Idem). 

Oappelletti, Alb. Gli affiresohi di Fra Paolo Mussini, O. Cap. — (P. N. 

Dal-Gal, O. F. M.). 

La Palma Pasquale oon miniatura di 8. Franoesoo. — (P. Benvenqto 

Bughetti, O. F. M. 

Nuovo tempio Franoesoano a Greooio. 

Sorbelli, Alb. Chartularium 8tudii Bononiensis, I. 

Novaro, Ang. 8ilv. B Cestello. Poesie per i pioooli. 

Pennaoohi, Fr. Legenda S. Clarae Virginis. 

Jerone, Ant., 0. F. M. Un suo quadro saoro.. 

Beliquiario antioo di S. Franoesoo in Gubbio. .. 

SooietA intemasionale di Studi Franoesoani in Assisi. 

Goetz, W. B movimento Franoesoano e la oiviitA dei dueoento . . . 

Cosmo, Umb. La oontradisione Franoescana. 

Sevesi, Paolo, O. F. M. Storia dei Culto dei B. Bernardino da 

Milano.. . 

Papini, Carlo. Nel V centenario della festa dei Nome di Gesti . . . 
Genti, Maroellino, O. F. M. La 88. Annnnsiata dei Vastato in Genova. 
Soaramuni, Diom., O. F. M. n Santuario di 8. Matteo presso B. Maroo 
in . 


Boooo, Gaetano, O. F. M. Vita di 8. Giaoomo della Mare* 
Colettd, C1 emente, O. F. M. B B. Bernardino da Fossa . 
Sevesi, Paolo, O. F. M. 8. Elisabetta d 1 Ungheria . . . 
Bonghi, Bugg. 8an Franoesoo, II edis. 


Joergensen. Vita di 8. Franoesoo .. 

Molfino, Fr. Zav., O. M. Cap. Opere storiohe. 

Beetauri alia tomba di 8. Bernardino in Aquila. 

Aifiresohi sooperti in Foligno. 

BoUettino bibliografioo italiano annunsiato. 

Guidi-Nardi. B oanto dei Franoesoani nel VII oentenario. 


173-8 

.i 

» 

174 




176 

871 

879 


» 

687-8 

688 


6888 

688 


66880 

680 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 




































TABULA MATERIARUM. 




Borbelli. In ventari dei MS8. d’Italia, vol. XIV, XV. 786-6 

Bombe, W. L’ aqnedotto di Perugia. 786 

Guerrini, P. Lettera di Antonio di Rho 0. F. M. » 

Papini, Nio., 0. M. Conv. Frati Minori in Alessandria. » 

Piooolomini. Doonmenti su Bern. Oohino. 786-7 

L. C. Artisti Placentini. 787 

Corna, Andrea, O. F. M. H B. Mioh. Caroano in Piaoenza. ■ 

Pistoiesi. Sisto V e P arte della Conoia in Montalto. » 

Benso, L. G. II P. Miohele da Carbonara, O. M. Cap. > 

Salini, Mar. Un ritratto di S. Francesco in Pisa. . ;. 787-8 

Bisoaro, Girol. La < Vergine delle roocie > di Leon, da Vinci.... 788 

Chiese Franoescane a Domodossola, a Gaeta, Belverde (Cetona) . . . 788-9 

Aifresohi Francescani in Perngia. 789 

Pel Centenario di S. Chiara .. » 


Cronaca dal VII Centenario. — Pier Batt. da Faloonara, O. F. M. Can- 
tioo di Frate Sole musicato 868. — Bucefari, Gius., O. F. M. Let¬ 
tera ciroolare 868. — L’Oriente Sera fico, Luce e Amore, La Verna 
(articoli) 869. — Rivotorto, Rioordo dei VII Centenario 869. — 
Omaggio dei Frati Minori della provincia di Val Mazzara 869-70. 
— Pioconi, Giac., O. F. M. Parma e i Franoescani 870. — Mariotti, 
Cand., O. F. M. L’Ordine Franoescano m Matelioa 870. — Dal-Gal, 
Nioc., O. F. M. L’isola di S. Franoesoo nel Deserto a Venezia 870. 
— Innocenti, Bened., O. F. M. Frate Sole 870. — Nediani, Tom- 
maso. Mistioo Oriente 870-1. — Teodosio Somigli, O. F. M. Sintesi 
Franoescane 587. — Gius. Raimondo, O. F. M. L’ Ordine France- 
scano e le sue vioende 687. — Conti, Dom. H genio della santitA 
di S. Franoesoo 587. 

Conferenze di Mambrini, Gius. 172, Maria R. Pierazzi 172, Fr. Saba¬ 
tini 172, Cost. Albasini 172, Nio. Dal-Gal 174, Gius. Raimondo da 
Montevago 871, W. Goetz 871, 587, 01. Lughi-Grisanti 872, Cosmo 
Umb. 588, Dal-Gal Nio. 590, Molini Agost. 591, Cappelletti, Alb. 
591, Pierantoni 591. 

Prossi me publicazloni. — Somigli, Teod. 871. — Cavanna, Nio. 871. — 
Costa Girol. 59L — Razzolini. — Gli Sorittori d’ Italia 591. — Pio- 
ooni Giac. 789. — Gaddoni, Ser. 789. — Sennio, It. 789. — (Idem). 

• 

ChrosiqM £trang&re. 


Allsmaffne. — Festschrift sur Erflffnung des Xollegs St. Ludwig bei 

Dalheim (P. Mieh. Bihl, O. F. M.).176-5 

Rroee, K. A., S. J. Katholisohe Missionsstatistik. 176 

Huonder, Ant., S. J. Der einheimisohe Klerus in den Heidenlftndern 176-7 

Die Franziskaner-Missionen; Jahresberioht 1909-10. 878 

Lemmens, L. Die Anf&nge des Franziskanerordens. » 

• Die Bedeutung des hl. Franziskus. • 

Antonius-Bote; Sendbote des hl. Franziskus, La Petite Correspondanoe. • 
Sohulte, Lambert, O. F. M. Skizzen zum 70i>jfthrig. Jubil&um des Ordens. » 

Die Feier des TOQjfthr. Jubilftums in St. Anna (Mtinohen). 874 

Jahresbericht des Ser. Kollegs Watersleyde de 1906-09: Bbhlen Hipp., 

O. F. M. Die Franziskaner-Missionen. » 

Jahresberioht 1907-06: Lemmens, Leon. Aus den ersten Jahraehnten 

• der Thuringia. * 

Jahresberioht 1906-7: Bihl Mioh. Gesohiohte des Franziskanergymna- 

siums zu Tauberbischofsheim. » 

Groeteken, Autb. O. F. M. Das Kloster und Gymnasium der Franzis- 

kaner zu Reoklinghausen. 875 

• Volksmissionem der Norddeutschen Franziskaner 1849-1872. » 

Reisoh, Chrysog. O. F. M. Gedenkblatt sum 20Qj&hrigen Bestehen der 

Kalvarie St. Annaberg. Album St. Annaberg. > 

Rhode, Adjutus, O. F. M. P. Clementinus Sohmits, O.F.M. 1758-1844. » 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 
























802 


TABULA MATERIARUM. 


Gass, Jos. Die Franziskaner in Mutzig-Hermolsheim. 876 

» Mutzig in der Revolutionszeit. 876-7 

Krose, H. A. Kirohliohes Handbubh, vol. II. 877 

Peintures francisoaines A Esslingen, Blaubeuren et Beate. » 

Jahresberioht des Ser. Kollegs Watersleyde 1909-10. 592 

Bbhlen, Hipp. O. F. M. St. Johannes a Capistrano (Schauspiel). . . > 

Bierbaum, Athan., O. F. M. Pasohalis-Bilchlein. — Franziskus-BQch- 

iein. — Solanus-Bttohlein. — Missionswerk der Franziskaner, I. . • 

Stateozny, Euseb. O. F. M. Zywot sw. Antoniego z Padwy .... » 

Tenokhoff, Alexander IV. » 

Pfleger, Luz. Zur Gesohiohte des Predigtwesens in Strassbnrg . . . 598-4 

Falk, Frz. Die Ehe am Ausgange des Mittelalters. 594 

Bederstorff, Mat., O. F. M. Die Sohriften des hl. Franziskos von Assisi. 790 

Die Beligion in Gesohiohte und Gegenwart. » 

Braun, P. Konrad von Marburg. » 

Holder-Egger, Osw. Salimbene und Millioli. 790-91 

Soheerer, Fel. Kirchen and Kldster der Franziskaner und Dominikaner 

in Thilringen .. 791 

Maria von Agreda, Die geistliohe Stadt Gottes. • 

Amdriqus du Nord. — Canada. Le V6n. Fr. de Montmorenoy. Souvenir 

des ffetes du 2* oentenaire. 177-8 

Le Centenaire de 1’Ordre Franoisoain, La Bevue du Tiers-Ordre (Idem) 878-9 
£tats-Unls. — The Alaska-Yukon-Paoifio Exposition (P. Pasoh. Bo- 

binson, O. F. M.). 178 

MoChord Crothers, 8am. The Pardoners Wallet (Idem). » 

St. Anthony’s Messenger, 8. Francisous-Bote (P. Mioh. Bihl, O. F. M.). 877 

The Lamp. Francisoan Number. 877-8 

Die Franziskanerprovinz vom Heiligsten Herzen Jesu 1868-1908. . . 978 

Bobinson, Pascbal, O. F. M. The Lifb of St. Clare. 594 

Pierre commemorati ve de Louis Hennepin, O. M. Beo. 594-5 

Amdrlqus du Sud. — Le Centenaire de l’Ordre Franoisoain. 879 

EI Piata SerAfioo, EI Misionero Franoiscano, Tierra Santa (Colombia) » 
Archivo de la Comisaria francisoana de Bolivia. ........ > 

Sinzig, Petrus, O. F. M. S. Franoisous Seraphious, Kantate. (Cantata) » 

Tena Bodriguez Fern. O. F. M. Historia Nat. de la Amerioa dei Sur, I. 595 

Calzada Hernandez, O. F. M. GramAtioa Chilena ed. Bud. Sohuller 595 

Bernardino de Nino, O. F. M. La historia dei Colegio de Potosi . . 696 

Rdp. Argantine. — Lozano, L., O. F. M. La vida dei V. J. Duns Esooto. • 
Yelada literario-musioal por le VI centenario de Juan Duns Esooto . 880 

Child. — Pavez, Ant., O. F. M. EI verdadero S. Franoisoo de Asis dei 

P. Pasoh. Bobinson. » 

La Bevista SerAfica de Chile. 889 

Anglatarra. — A. G. Little, Thomas de Eooleston, De adventu FF. Mi¬ 
norum in Angliam.,. 178-9 

Cuthbert, O. 8. Fr. C. The Chronicle of Thomas of Eooleston . . . 179 

Kingsford, Little, Toooo, Fr. Ioh. Pecham tractatus tres de paupertate 889 

Thaddeus, O. F. M., St. Louis, king of Franoe. 881 

Jarrett Bede, A thirteenth Century Bevision Committee of the Bible » 

The Franoisoan Monthly, Francisoan Annals (Idem). » 

The Quarterly Beview: Jaoopone da Todi (P. Paso. Bobinson, O. F. M.). 596 

Autrichs. — Gedenkblatt zum 700. Jubilftum des Franziskanerordens, 

(P. Mioh. Bihl, O. F. M). 981 

Seebttck, Philib. O. F. M. Diu 700. Jubilftum des Seraphisohen Ordens. » 

Serafinski Perivoj. » 

Balgiqua. — Joergensen, De hl. Franoisous naar het deensoh door P. 

Stanislaus Yan de Yelde. 179, 791-2 

Fierens, Alph. La Question franoisoaine. Le M8. de Bruxelles ... » 

Callaey, FrAdAgand, O. Cap. La Question firanoisoaine au XIV sidole. • 

Heysse Aubain, O. F. M. Het Minderbroederhuis te Hasselt. ... » 

Kerkhove, Ladisl. O. F. M. Het YH* Eeuwfeest van de Minderbroeders 882 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITY OF MICHIGAN 































TABULA MATERIARUM. 


808 


Le Messager de 8. Franpois, De Bode van S. Franciscus. 882 

Les Tertiaires au , Congris catholique de Malinee. • 

La Fraternit4 des Etudiants de 1’1'niv. de Louvaiu. * 

Fierens, De gesohiedkundige ooraprung v. d. Aflaat van Portiun- 

kula... 792 

£cosss. — Moir Bryce, The Soottish Grey Friars. 180 

Espagns. — Casanova, Gabriel, O. F. M. Compendium historicum Pro¬ 
vinciae S. Gregorii M. Philippinarum . . . *. » 


M 


Le Certamen literario-artistioo-musioal 4 Santiago. 888 

Le Congrta National des Tertiaires 4 Santiago. > 

fietana, W. E. Aparato bibliogrdfioo de Filipinas . .. > 

Reoonocimiento y traslacibn de la Ven. M. Maria de Jestis de Agreda 792 

Bevista de Estudios Franoiscanos. Numero extraordinario (1910) . . » 

Joe6 M. de Elizondo, O. M. Cap. La legenda catalana de S. Franoisoo 

dei Flos Sanctorum. * 

Fr. Paolini, O. F. M. Causa Beatificationis Ven. Beatriois de Silva. . 794 

France. — Ren6 de Nantes, O. M. Cap. Histoire des Spirituels . . . 181 

Etudes Franoiscaines. Table decennale. • 

Vie de Jean Ruysbroch et son livre des sept degrte de 1’amour . . * 

La Bevue Franciscaine de Bordeaux, Amor et Labor, L’Union 86raphique 888-4 

Le 8t. Fran<jois d’As8ise de Daniel Robert. * 

Dal-Gal, Nic. S. Antoine, trad. Fran<j. par leP.Th6ob. Aumasson, O.F.M. 884 

Ubald d’Alen<jon, O. M. Cap. Les id6es de S. Fran<jois sur la soienoe. > 

Bruno de Paris, O. M. Cap. Le S6minaire Or. 4 Constantinople (Id.). > 

Ritz, RenA Le subconscient religieux dans la oonversion de St. Fran- 

9ois (P. Ant. B4guet, O. F. M.). 884-5 

Sabatier, P. Examen critique des rdcits de la visite de Jaoqueline de 

Settesoli (P. Mich. Bihl, O. F. M.).•. 606-7 

Ubald d’Alen 9 on, O. Cap. Les Fr. Min. Capuoins 4 Angers 1866-1870. 608 

Huart, Arth. Jaeques de Bourbon. » 

Paolini, Erano. O. F. M. Le Bx. Jean Discalo6at, O. F. M. 794 

• » La Bse Marguerite de Lorraine.. 794-5 

Othon Bansan, O. F. M., M. I*abb4 P.-A. Bougier 1818-1895. . . . 796 

Annonce du Courrier bibliographique fran^ais du B. P. Antoine de 

Serent, O. F. M. 795 

Hollande. — De Maasbode (P. David de Kock, O. F. M.). 885 

De Katholiek Sooiaal Weekiaad, Sint Francisous. > 

Molhuyzen, Diotionnaire bio-bibliographique (Idem). 885-6 

Luxembourf. — Grob, J. Chartulaire des FF. Mineurs de Luxem- 

bourg. 886 

Portugal. — Le Centenaire. » 

Russi». — H. von Bruiningk, Die FianxiskanerklOster zu Lemsal und 

Kokenhusen. 181 

Sutds. — Hornung, Louise. Herren gOra stora ting. 182 

Edgar Tinel. S. Franpois 4 l’Op4ra Boyal. • 

Westman, Knut. Birgittalitteratur. » 

Publications prochatnes. — Mat. Bedersttorf 177. — Chrys. Beisch 177. 

— Holder-Egger 177. — Ch. H. Wager 178. — H. Bashdall 880. — 


Eu»., 592. — Balthasar, C. 791. — Iturralde y Suit 794. — Pele- 
grin de Matar6 794. 

Chroniqu» du VII C»ntsnair» ds TOrdrs. — 878-5, 877-9, 881-87, 792. 
ConMrsncss. — Roog 875, Ub. d’Alen(jon 884 (Idem). 

Chroaioa Minoritioa. 

Acta Ordiiis Fratrum Mirorum. — De sollemnitatibus VII Cente¬ 
narii 886-7. — Acta Ordinis FF. Min. 887-8. — Litterae apoetoli- 


Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 

































TABULA MATERIARUM. 


cae 886. — Novi Episcopi 888. — «Franoiscani» Proteetantes ad 
fidem redeunt 888-9. — Laureati 889. 

Acta Okd. Mi». Cafuccihobum. — Novae Ordini» Constitutione» 888*90. 
— Novus Episoopus 880. — Novus Definitor Generalia 880. 


Musivum Apsidis Laterani, Romae. — Musivum Apsidi» 8. Mariae 
Maioris, Romae. — Pars Musivi Laterani, Fr. Anonymum artifi- 
oem O. F. M., Iaoobi Torriti socium ostendens. — Pars alia, 
eiusdem, Fr. Iaoobum de Camerino O. F. M. alium Torriti socium 
ostendens.inter p. 624 et 625 


INDEX AUCTORUM ANNI 1910. 


B6guet Antonius, O. F. M. 115, 810, 
884, 580, 716. 

Bihl Miohael, O. F. M. 142 ss. 150, 
175 ss. 840, 848 ss. 856, 878ss., 569, 
572, 582, 585, 592, 596, 601, 779 ss., 
758, 770, 775, 778, 790. 

Bughetti Benvenutus, O. F. M. 157, 
164, 172, 854, 864, 868, 898, 568, 
576 ss., 687, 772, 777, 786. 

Callebant Andreas, O. F. M. 860. 
Cavallon Theodorus, O. F. M. 781. 
Cleary Gregorius, O. F. M. 170. 

Cooo Antonius Primaldus, O. F. M. 569. 
Dal-Gal Nicolaus, O. F. M. 175. 
Direotio Periodici, 294, 886, 700. 
Delorme FerdinandUs Maria, O. F. M. 
167, 491. 

Doelle Ferdinandus, O. F. M. 169. 
Duhem P. De 1’ Institut, 626. 
Golubovioh Hieronymus, O. F. M. 
55, 214, 862. 

Goyena, Hieronymus, O. F. M. 775. 


Groeteken Autbertus, O. F. M. 766. 
Haselbeok Gallus, O. F. M. 189. 
Henniges Diodorus, O. F. M. 464. 
Laneri Zephyrinus, O. F. M. 664. 
Lemmens Leo nardus, O. F. M. 47, 102. 
L6pes, Athanasius, O. F. M. 888, 551, 
789. 

Kleinsohmidt Beda, O. F. M. 615. 
Kook David de, O. F. M. 886, 660. 
Kruitwagen Bona ventura, O. F. M. 
96, 280. 

Oliger Livarius, O. F. M. 154ss. 168, 
258, 844, 605, 588, 680, 755. 

P6rec Laurentius, O. F. M. 89. 
Robinson Pasohalis, O. F. M. 177, 
488, 596. 

Sevesi Paulus, O. F. M. 448, 688. 
Ubaldus Alenooniensis, O. M. Gap. 88. 
Van de Velde Stanislaus, O. F. M. 
162, 569. 

Ventura Ludovicus, O. F. M. 9B, 9QL 
Witsel Theophilus, O. F. M. 8, 185. 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



Digitized by Google 


Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN 



Digitized by 



Original from 

UNIVERSITYOF MICHIGAN